Kogels, dollars en ambities

Macht en politiek in Nicaragua

JanGeert van der Post

Omslagontwerp: Mijke Wondergem

Afbeelding omslag: Machtsoverdracht van Daniel Ortega (FSLN) aan Violeta Barrios de Chamorro (UNO) op 25 april 1990. www.wikipedia.org.

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6249 784 9

e-ISBN 978 94 6249 785 6

NUR 680

© 2021, JanGeert van der Post p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2021 p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor Reina

Aardbeving (Nicaragua)

’t Is vroeg; de witte huizen, kerken, tuinen,

De hekken waar ik langs liep, spelend kind,

Als man ’s nachts zong, staan in de stilte samen

Al eeuwen tot een stad; er is geen wind.

De maan bleekt in ’t azuur; teerrood begint

De dag over de heuv’len, voor de ramen.

Daar komt de schok, schuin knikken de oude huizen,

Er puilen menschen uit, van angst doof, blind,

Knielen op straat dicht naast elkander. Help,

Heilige God, Santa Virgen! De bodem siddert,

Als door onzichtbre klauwen ingetrokken.

De lucht wordt zwaar als lood. Komt er geen wind?

’t Is of de dood de weerloze aarde worgt,

Terwijl het firmament minachtend toeziet.

J. Slauerhoff,

naar Rubén Darío

uit: Solearis (1939), A.A.M. Stols, Maastricht

Inhoud

1. De rooframp

2. De uitdagende liberaal

3. De Brown Brothers-republiek

4. De verbazingwekkende trouw aan de kleine generaal

5. Roosevelts klootzak

6. Een chronische dictatuur als erfenis

7. De inhaligheid voorbij

8. Het vaderland vrij of sterven

9. De maagd en de gewapende vechthaan

10. De gewelddadige vrede en het pact

11. De desastreuze politieke praktijk

Dank

Noten

Literatuur

Websites

Tijdschriften

Lijst van afkortingen

Personenregister

Kaart van Nicaragua

1. De rooframp

Een maandagochtend in juni met de zon al hoog. Vanuit de koelte van het oude vliegtuig stapten we het platform van het vliegveld op. De lucht trilde uitbundig boven het asfalt. In het zuiden lag een bergrug en links ervan in een blauw waas een solitaire vulkaan. Een vaag zichtbare rookkolom wolkt uit de krater. Het vliegveld van Managua met de revolutionaire naam Augusto C. Sandino bleek een klein stationsgebouw, verscholen achter witgeverfde betonnen sierblokken als een stenen zonwering. De verkeerstoren stak er niet heel veel bovenuit. Er stond nog één ander vliegtuig op het platform. Verder wat voertuigen voor het vervoer van de bagage, een starteenheid voor de straalmotoren en een aftands ogende lange tankwagen voor de kerosine. Managua was zeker geen belangrijk knooppunt in het internationale vliegverkeer. Wel een in bepaalde kringen gewild reisdoel.

Het was maar een kort stukje lopen naar het stationsgebouw. Maar de te overvloedige handbagage maakte er een inspannende wandeling van. Iedereen uit het bijna volle Iljoesjin 62-toestel van Aeroflot had de bestemming bereikt. Door een kleine glazen deur stapten we een smalle, half donkere gang in. We waren gewoonweg met te veel mensen. Het paste niet en het stationsgebouw kende geen airco. Of die was stuk.

De hitte brandde weliswaar niet zoals buiten in de volle zon, maar de bedompte atmosfeer maakte het niet minder heftig. Zwetend wachtten we in een lange rij tot we aan de beurt waren voor de paspoortcontrole. Als groep studenten met een opdracht vanuit Nicaragua bezaten we een erg officieel uitziende uitnodigingsbrief vol stempels. ‘1983: Año de Lucha por la Paz y la Soberanía’, Jaar van de Strijd voor Vrede en Soevereiniteit, prijkte boven aan het papier. Het Natuur- en Milieu-Instituut, IRENA, vroeg ons voorstellen te maken voor het beheer van het stroomgebied van de rivier de Estelí. De brief voorkwam dat we onze eerste dollars tegen een te ongunstige officiële koers moesten wisselen. Met een uitnodiging van de Revolutie op zak mochten we die belasting overslaan. Toeristen ontkwamen daar normaal gesproken niet aan. Het was een heel gemakkelijke manier om toeristenbelasting vooraf te innen. Via hotels en andere slaapgelegenheden zou het alleen maar heel veel rompslomp opleveren voor de nog jonge belastingdienst. Maar iedere dollar die de overheid innen kon, was er een voor het behoud van de Revolutie.

Zeven studenten in de afstudeerfase stonden daar, allen met interesse voor een proeve van ontwikkelingswerk. Het leek ons een uitgelezen kans om te zien hoe dat nu echt gaat: een bijdrage leveren vanuit de overvloed van West-Europa aan het rechtvaardiger verdelen van de rijkdom over de aarde. En dan je mogen aansluiten bij een voor velen met een linkse overtuiging tot de verbeelding sprekende revolutie in Nicaragua, maakte het allemaal nog interessanter. Nicaragua was het nieuwe voorbeeld voor progressieven wereldwijd, zeker omdat Cuba steeds verder afgleed naar een regelrechte, steeds eenkenniger communistische dictatuur. Vier universiteiten vertegenwoordigden we, enthousiast uitgezwaaid vanuit vier faculteiten. We hadden voorgangers in Nicaragua gehad, studenten die ook groepsgewijs een gezamenlijk interdisciplinair onderzoek verrichtten. Zij werkten in de berg- en koffiestad Matagalpa, wij hadden de stad met het grootste oorlogstrauma, Estelí, als reisdoel. Deze studiereizen bleken later evenzovele aanknopingspunten voor stedenbanden tussen Nederlandse en Nicaraguaanse gemeenten. Op zich weer een van de methoden om in West-Europa erkenning te krijgen voor het gerechtvaardigde streven alle landen mee te laten delen in de welvaart. Op een eerlijke en inclusieve manier, zoals dat in het jargon van het tweede decennium van de eenentwintigste eeuw heet.

Enkele uren later moesten we toch aan geld zien te komen. Onderdak was geregeld voor ons in het gastenverblijf van IRENA, luttele honderden meters van het vliegveld, maar alle andere uitgaven kwamen wel voor eigen rekening. Met onze begeleiders stapten we alle zeven in een paar auto’s voor een tochtje naar de bank. Wisselen tegen de parallelkoers in een bank is in deze bedreigde revolutie toch echt te verkiezen boven het gedoogde gedoe bij geldwisselaars op straat. Men tooit hen in het spraakgebruik met de veelzeggende naam coyote. We reden langs het vliegveld over de noordelijke invalsweg de stad steeds dieper binnen. Daar waar je een centrum verwacht, strekten zich brede velden vol onkruid en ongemaaid gras uit. Hier en daar staan als skeletten restanten van bebouwing. Plotseling doemt een rank hoog flatgebouw op: de Amerikaanse Bank. Een modern gebouw met lange verticale betonnen lijsten, witgeschilderd en zeker twintig verdiepingen hoog. Een kapitalistisch baken in een leeg stuk stad. Was dit wel in de stad? Net rondom de bank stonden enkele andere gebouwen waar nog een functie in huisde. Allereerst was daar het kantoor waar de regering zetelt en ernaast de vergaderzalen van het tijdelijke parlement, de Staatsraad. Ze staan op een kluitje in een verder nogal leeg gebied. Aan de noordkant van het gebied schimmen de torens van de gehavende kathedraal en daarvóór nog ogenschijnlijk onbewoonbare panden, vuil grijs, maar toch hier en daar met in de wind wapperende was. Er waren maar weinig bomen te zien. Alleen langs de nieuwe hoofdweg, uiterst breed en leeg bij gebrek aan verkeer, staan snelgroeiende eucalyptusbomen. Op enkele plekken heeft de plantsoenendienst deze bomen opgebost tot kleine plukjes in het lege veld, als waren het aanzetten voor een park. Dit was toch echt de stad.

De mooiste hoofdstad van Midden-Amerika plegen de Nicaraguanen niet zonder chauvinisme te zeggen, althans het Managua van vroeger. Managua ligt aan de zuidoever van een ruim duizend vierkante kilometer groot meer, waarop de wind grote golven maakt. De stad leent haar naam aan het meer, maar met een inheemse naam staat ze ook bekend als Xolotlán. Aan de overkant van het meer is in het noordoosten het centrale berggebied te zien. Meer westelijk steken vulkanen de lucht in waaronder de Momotobo als een fraaie klassieke vulkaan zoals kinderen die zouden tekenen, een Fuji-achtige berg, maar dan zonder sneeuw. In het Meer van Managua, bijna aan de voet van de Momotombo, ligt een kleine kopie, de Momotombito.

Vanaf de zuidoever loopt de stad langzaam op naar een heuvel, eigenlijk de rand van het kratermeer Tiscapa. Verder daarachter ligt een beboste bergrug, die aan de zuidoostkant van Managua plotseling ophoudt in de buurt van de Masayavulkaan. Het hoogste punt van de bergrug overstijgt de negenhonderd meter, zodat op de hellingen koffie verbouwd kan worden. Naar het westen liggen andere, lagere heuvels en daartussen twee andere kratermeren. Op een schiereiland in het meer zijn ook twee volgelopen katers, de ene hoger gelegen dan de andere. Naar het oosten toe blijft het land min of meer vlak. Vandaar dat aan die kant het vliegveld ligt.

Niet zoveel, maar wel nette hoogbouw, veel winkels, enkele kleine parken, smalle maar drukke wegen, dit alles was te vinden in de historische binnenstad van Managua. Er is maar heel weinig koloniale bouw, die nu zo tot de verbeelding zou spreken. Managua was een echt levendige stad met een uitgaansleven tot diep in de nacht. Vele geboekstaafde herinneringen spreken vol nostalgie van de cafés en de dancings. Voor de Nicaraguanen van buiten de hoofdstad was het een bijzondere, moderne wereld, waaraan ze zich vol verwondering vergaapten.1 Tot die fatale dag in december 1972.

Nicaragua is geen onbesproken land. Er gaat bijna geen jaar voorbij of de natuur laat zich hardvochtig gelden. Orkanen die eerder met regen dan met wind voor schade zorgen, aardbevingen op land en in zee met soms heftige tsunami’s, vulkaanuitbarstingen met asregens en langdurige droogte, maar al te vaak ontregelt de natuur het leven van de Nicaraguanen. Ook de mens weet er regelrechte rampen te veroorzaken.

Hoewel het land veel vruchtbare grond kent, een erfenis van een vulkanische geschiedenis, heeft deze vruchtbaarheid het niet voor armoede kunnen behoeden. De oneerlijke verdeling van het grondbezit droeg bij aan een diepe tweedeling van de bevolking. Een kleine kapitaalkrachtige elite hield de groeiende massa in toom. Maar onderling vocht de elite een bittere strijd om de ultieme macht uit, een strijd die men sinds de onafhankelijkheid in de negentiende eeuw maar al te vaak gewapenderhand beslechtte. Het gewone volk, met name de boeren en landarbeiders, diende daarbij als kanonnenvoer.

Enkele momenten in de afgelopen eeuw spraken wereldwijd tot de verbeelding, of omdat de elite de controle verloor, zoals tijdens de spraakmakende en intensief gevolgde Sandinistische Volksrevolutie, of omdat het grootste leger van het westelijk halfrond de koppige verzetsstrijder Sandino niet klein kon krijgen, of omdat de nasleep van een natuurramp de machtsstructuur geheel opschudde.

Dit boek beschrijft de strijd om de macht in een lange twintigste eeuw en legt verbanden tussen die opmerkelijke gebeurtenissen. Het zoekt verklaringen voor de jongste ontwikkelingen in Nicaragua waarin een oorspronkelijke revolutionair vervalt in machtswellust en een dictatuur laat herleven, die een ogenschijnlijke echo van de door hem bestreden eeuwige dictatuur lijkt te zijn. Dat vijfenveertig jaar lange repressieve bewind werd weer letterlijk aan het wankelen gebracht door een dramatische kerst.

Vlak voor de kerstdagen in 1972 was het ‘s avonds druk in Managua. Ook na twaalven waren er veel mensen op straat. Veel meer mensen lagen toen al op bed. In de voorafgaande avond van 22 december voelde iedereen al een serie aardschokjes, zoals er zovele te voelen zijn in Managua. Nicaragua ligt nu eenmaal in de ‘Ring van Vuur’ rond de Stille Oceaan. De aardschollen bewegen onophoudelijk en af en toe moet de opgebouwde energie losschieten: een aardschok. Onder de Stille Oceaan, voor de kust van Midden-Amerika tussen de Mexicaans-Guatemalteekse grens en halverwege de westkust van Colombia schuift de Kokosplaat gestaag onder de Caribische Plaat. De Kokosplaat beweegt in noordoostelijke richting, terwijl de enorme plaat onder de Atlantische Oceaan de Caribische Plaat terugduwt: een steeds terugkerende bron van tellurisch geweld in heel het gebied.2

Kleine schokjes alarmeerden de inwoners van de stad die avond als altijd. Het zou toch niet die grote beving zijn? De schokken werden steeds heviger. De aarde hield zich na een forse beving rond elf uur weer rustig. Men durfde alsnog gewoon binnen te gaan slapen. De feestvierders op bedrijfsfeestjes voor kerst namen nog een biertje, een whisky of een rum-cola.

Om halfeen, net op 23 december, bewoog de aarde opnieuw, nu veel heftiger en langduriger. Secondenlang, velen spraken van een halve minuut, hield de zeeziek makende beweging aan. Het licht viel onmiddellijk uit en een enorme stofwolk krulde omhoog. De aarde was als van plastisch materiaal. Vrijwel niemand kon op de been blijven. Binnen die halve minuut stortte een groot aantal huizen en gebouwen in. Het betonnen dak van de brandweerkazerne lag al op de grond, de brandweerauto’s lagen er verpletterd onder. De waterdruk viel meteen met de stroom weg. Niet omdat er geen stroom meer was, want de elektriciteitskabels die van de palen knapten, gaven een schrikwekkende vonkenregen af, maar ook omdat waterleidingen braken. Bijna onmiddellijk waren er eerste branden. Eén brandweerwagen reed toevallig net rond in de stad toen de aardbeving losbrak. Maar zonder waterdruk en in het stikdonker konden die paar overgebleven brandweerlieden tegen het immense vuur niets uitrichten. Drie kwartier na de grote schok volgde een bijna zo sterke aardbeving en enkele minuten later nog een.3

Aan de rand van het Centrale Park, aan het Plaza de la República had het betonnen dak van Night Club Plaza, dat instortte bij de eerste grote beving, dansers en drinkers geplet. De kathedraal, recht tegenover de nachtclub aan het plein, liep ernstige schade op. De klok in de rechtertoren bleef staan op het uur van de eerste beving: iets over halfeen. Grote scheuren in de muren en het ingestorte dak maakten de kerk onbruikbaar voor de eredienst. Juist in deze dagen voor kerst hielden studenten en leden van de katholieke jongerenbeweging er een hongerstaking. De aardbeving verraste hen in hun protest voor de vrijlating van politieke gevangenen en tegen de vercommercialisering van het kerstfeest. De later bekend geworden guerrillastrijder Mónica Baltodano en sympathisant van het Sandinistisch Nationaal Bevrijdingsfront (FSLN) Fernando Cardenal behoorden tot de demonstranten.4

Aan de andere kant van het Centrale Park lag het stadhuis in puin, ooit opgetrokken in een lelijke classicistische stijl compleet met twee rijen van zes geribbelde zuilen onder een timpaan. Ze stonden boven een pompeuze trappartij. Het was in 1927 met veel aplomb door de toenmalige president Adolfo Díaz geopend. In dit gebied, vrijwel aan de oever van het Meer van Managua, bleven op wonderbaarlijke wijze het Nationaal Paleis en het Gran Hotel staan. Ook het recent geopende nieuwe Nationaal Theater Rubén Darío, het modernste en best geoutilleerde van Midden-Amerika, hield stand. Het naastgelegen gebouw van de Club Social, ook aan het Plaza de la República, ging weer wel tegen de vlakte.

Aan de zuidkant van de stad, net achter het kratermeer Tiscapa, stond het grootste en modernste openbare ziekenhuis van Managua: El Retiro. Het in 1962 gebouwde hospitaal telde wel zevenhonderd bedden en was daarmee verreweg het grootste in het land. Het natuurgeweld stelde in één klap deze belangrijkste plaats voor de opvang van gewonden buiten gebruik. Het gebouw was zo instabiel geworden dat ziekenverzorging onmogelijk was. Ook andere ziekenhuizen hadden de beving niet of nauwelijks overleefd. Het stelde de autoriteiten onmiddellijk voor een geweldig probleem: waarheen met de vele gewonden?

Overleefden de gebouwen en huizen de eerste bevingen misschien nog, de naschokken betekenden voor vele alsnog een instorting. De grootste verwoesting greep echter in de twee weken erna plaats: op vele plaatsen braken branden uit. Het vuur vernietigde bijna alles wat was overgebleven in het centrum. De decemberwind, passend bij de droge tijd in West-Nicaragua, wakkerde het vuur alleen maar verder aan. De brandweer was zo goed als uitgeschakeld, maar in de stad was, zoals gezegd, ook geen water meer beschikbaar. Alleen door het met bulldozers scheppen van brandgangen en puin weg te schuiven rondom de brandende stadsblokken kon de schade tot het getroffen centrum beperkt blijven. Dit gebeurde overigens pas dagen na 23 december. Costa Rica stuurde na kerst over de weg brandweermaterieel met extra lange slangen om bluswater uit het meer te kunnen oppompen.

Toen de grootste stofwolk was gaan liggen en mensen buiten het centrum in de gaten kregen dat zich een ramp had voltrokken, kwamen velen met zaklampen en in het licht van de koplampen van auto’s zoeken naar overlevenden. Het tijdstip van de beving overviel de meerderheid van de inwoners in bed. De heftigheid van de eerste grote beving maakte het bijna onmogelijk de huizen uit te rennen. Geschreeuw van bedolven mensen vulde de nacht. Lang niet iedereen was meteen in staat te helpen, zo verdoofd als velen waren van de enorme klap. De verpletterende chaos, met schaarse en onzekere lichten in de duisternis gaf niet snel de omvang van de ramp prijs.

Bij de opkomende zon werd het voor het eerst duidelijk hoe groot het getroffen gebied was. Meer dan 500 huizenblokken, ieder gemiddeld 85 bij 85 meter, waren verwoest of werden door het om zich heen grijpende vuur bedreigd. Het getroffen gebied was tweeëneenhalve kilometer breed, langs de oever van het meer, en bijna anderhalve kilometer diep, reikend tot aan de rondweg aan de voet van de helling van het kratermeer Tiscapa. Dagen na de aardbeving zette de Nationale Garde, het Nicaraguaanse leger, dit gebied met prikkeldraad af. Het zou te gevaarlijk zijn om er te verblijven. Ook kon men zo plunderingen tegengaan. Althans, zo verdedigden de autoriteiten deze ongebruikelijke stap.

De verwoesting in het stadscentrum stond niet in verhouding tot de gemeten waarden van de beving. Rapporten spreken van een kracht van 6,2 op de schaal van Richter. De naschokken, ruim drie kwartier later, gaven een kracht van 5 en 5,25 op diezelfde schaal. Het enorme effect op de gebouwde omgeving moest liggen in de locatie van het epicentrum, namelijk precies onder de binnenstad van Managua. Maar ook de beperkte diepte van het epicentrum, twee tot acht kilometer, had een versterkend effect op de schade.5

Het aantal doden werd geschat op 8.000 à 10.000 en 20.000 gewonden. 200.000 à 250.000 mensen waren dakloos geworden. Deze mensen moesten in eerste instantie hun heil buiten de stad zoeken. Er kwam een grote vluchtelingenstroom op gang. Bijna alle departementen in het land namen daklozen op. Veel mensen trokken naar de steden net ten zuiden van Managua: Masaya, Granada, Diriamba en Jinotepe, of naar de tweede stad van het land, León, op ongeveer negentig kilometer ten noordwesten van Managua. Uiteindelijk verbleven veel mensen in inderhaast opgerichte tentenkampen rond de verdwenen binnenstad. Om hun weer een plaats in de hoofdstad te bieden moesten 50.000 nieuwe woningen bebouwd worden en riepen 24.000 huizen om reparatie.

De economie was ook zwaar getroffen. Managua huisvestte als verreweg de grootste en belangrijkste stad van Nicaragua het leeuwendeel van de economische activiteiten. Daarvan was 340.000 vierkante meter openbare kantoren en privékantoorruimte verloren of zwaar beschadigd geraakt. Dit gold ook voor 400.000 vierkante meter winkelruimte en voor 95 procentvan de kleine fabriekjes of werkplaatsen. Nicaragua was in 1972 na alle pogingen in de tweede helft van de twintigste eeuw nog geen echt geïndustrialiseerd land. Toch gingen wel veertien fabrieken geheel verloren of waren ze zwaar beschadigd. De schade aan de infrastructuur beliep 162 miljoen dollar, nu ongeveer 650 miljoen euro. Dit alles betekende een forse teruggang in de landseconomie. In 1973 daalde het bruto nationaal product met 40 procent. De totale schade berekende men op ruim een miljard dollar, nu ongeveer 4 miljard euro.6

La Prensa en Novedades waren de twee belangrijkste kranten in Managua. De eerste was een regelrechte oppositiekrant met Pedro Joaquín Chamorro als eigenaar en hoofdredacteur. De krant was marktleider in termen van oplage en verspreiding. Novedades was de regeringskrant en gemakshalve eigendom van de feitelijke regeringsleider en opperbevelhebber Anastasio Somoza Debayle. Op de dag voor de aardbeving bracht de avondkrant La Prensa op de voorpagina een artikel over een noodcomité naar aanleiding van de grote droogte gedurende het lopende kalenderjaar. Boeren, met name de kleine boeren, bracht dit in een moeilijk parket. Hongersnood dreigde. Omdat de overheid onvoldoende actief was, nam een groep private organisaties en belangrijke mensen onder leiding van de aartsbisschop Miguel Obando y Bravo het initiatief om de situatie goed aan te pakken. Daartoe zou eerst het verzamelen van informatie belangrijk zijn, want de regering was daarmee zeer terughoudend geweest. Die droogte zou voor extra problemen zorgen bij de voedselvoorziening na de ramp.

De regeringskrant Novedades opende op 22 december met de koffieprijzen. Nicaragua zou in 1973 extra koffie exporteren, nu regeringsleider Somoza het land uit een export-regulerende samenwerking van koffieproducerende landen had teruggetrokken. Het surplus van het oogstjaar 1971-1972 kon met de oogst van het lopende seizoen verkocht worden. Dat zou honderden miljoenen córdoba meer opleveren, het equivalent van zo’n 60 miljoen dollar, nu bijna 240 miljoen euro.

Nederlandse kranten meldden pas op 27 december, over de ramp in Managua. De dag van de aardbeving, in de eerste uren van 23 december, was een zaterdag. Door het tijdsverschil, in Nederland was het op het moment van de eerste grote beving al halfacht ’s ochtends, kwam het nieuws te laat voor de zaterdagkrant. In Managua waren de communicatiemiddelen uitgevallen. De telefoon en radio werkten niet meer, mede omdat de grote schotel op de helling van het meest westelijke kratermeer in de stad, Nejapa, verzakt was en geen verbinding met satellieten kon maken. Het duurde relatief lang voor de buitenwereld op de hoogte kwam van de tragedie. Het Algemeen Nederlands Persbureau (ANP) meldde de ramp al wel op zaterdag. Het radionieuwsbulletin van twee uur ’s middags gaf summier aan dat Managua getroffen was door een aardbeving. Op datzelfde moment was het een uurtje licht in Nicaragua. Op 24 december berichtte het ANP voor het eerst over plunderingen en de maatregelen van de lokale autoriteiten. Die logen er niet om: de Nationale Garde had toestemming op plunderaars te schieten. Gedurende de kerstdagen was er veel aandacht voor Managua op de radio. De aandacht verschoof naar de op gang komende hulpverlening en de snel oplopende, maar zeer verwarrende dodencijfers.

De kranten van 27 december schreven soms zeer plastisch over de ernst van de ramp en de gevolgen voor de bewoners van Managua.7 De gedwongen volledige evacuatie van de stad en de plunderingen domineerden de berichtgeving. Met enige verbazing en verholen afkeuring schreven enkele kranten over de maatregelen waarmee de regering de evacuatie probeerde af te dwingen: voedselhulp zou alleen buiten het verwoeste centrum van de stad verstrekt worden. Ze schreven ook over executies van plunderaars en in de daaropvolgende dagen over de chaos in de hulpverlening, door een gebrek aan adequate transportmiddelen.

Er speelde echter meer. Costa Rica schortte zelfs enige tijd de hulp op. Het buurland beschuldigde de Nationale Garde in Nicaragua ervan voedselhulp achter te houden. Dit was gezien de geschiedenis, maar ook de positie in de maatschappij van dit leger niet ondenkbeeldig. Tegelijk zal er ook een logistieke paniek zich meester hebben gemaakt van de legerleiding. In de pers zorgde opperbevelhebber Anastasio Somoza ervoor als een standvastig en doortastend leider over te komen. De garde, ook verantwoordelijk voor alle politietaken, was echter beperkt in functie en kon hierdoor de grote stroom hulpgoederen op het vliegveld niet aan. Veel voedsel stond in de brandende zon op het platform. Na een kleine week verzorgden hongerige inwoners van Managua met ossenkarren en ander particulier vervoer zelf voor de distributie. Rode vlaggen markeerden de punten waar mensen op voedsel wachtten.8

De hulpverlening was een heikel punt. Nicaragua, als ontwikkelingsland met in de jaren zestig heel respectabele economische groeicijfers, had veel armen en een heel beperkte groep hooggeschoolden. Dit alleen al beperkte de organisatiebereidheid van de bevolking. De decennialange bloeddorstige en wrede repressie van de dictatuur maakte het er niet beter op. De drie Somoza’s, achtereenvolgend vader Anastasio Somoza García en de zoons Luis Somoza Debayle en Anastasio Somoza Debayle, steunden op de loyaliteit van de Nationale Garde. Een complex van corruptie en vriendendiensten bond de officieren aan de presidentiële familie. Zo hadden de Somoza’s een ijzeren greep op het land, de economie en de gewapende macht in Nicaragua. De zelfzuchtigheid en hebzucht van de Somoza’s schiep een enorme afstand tussen leiders en bevolking. Het welzijn van de burgers was geen prioriteit van de familie. Nicaragua was daarom maar in heel beperkte mate voorbereid op grote natuurrampen.

De aardbeving overviel het land toen het formele landsbestuur onder een triumviraat van twee liberale en een oppositionele conservatief stond. Anastasio Somoza Debayle had voor enkele jaren de macht uit handen gegeven. De conservatief Fernando Agüero probeerde tegenwicht te bieden, maar legerleider Somoza trok, gesteund door zijn liberale partij en geadviseerd door de Amerikaanse ambassadeur, Shelton Turner, na de aardbeving snel alle macht weer aan zich. Hij dwong het drietal hem als coördinator van het boven het kabinet geplaatste Nationale Noodcomité te benoemen. In de loop van het eerste trimester van 1973 werd hij ook nog minister van Nationale Wederopbouw en nam hij de programmacoördinatie voor de buitenlandse hulp en voor het Nationaal Voedseldistributiecentrum op zich. Geen wonder dat de Nederlandse pers Somoza vaak president noemde.9 Zo gedroeg hij zich ook.

Toch was Somoza op 23 december niet zeker van zijn zaak. Veel leden van de Nationale Garde waren net zozeer getroffen door de aardbeving als alle andere inwoners van Managua. Massaal deserteerden ze om zorg te dragen voor hun eigen families en bezittingen. Ook vreesde de generaal ordeproblemen met de veelal arme bevolking. Heel snel riep hij, als altijd in tijden van crisis, via het Centraal-Amerikaanse defensieakkoord CONDECA de hulp van de Verenigde Staten in. Onmiddellijk stuurde het South Command van de Amerikaanse mariniers, zelf gelegerd in de Kanaalzone in Panama, Amerikaanse, Guatemalteekse en El Salvadoraanse troepen naar Managua om de chef van de Nationale Garde en diens bezittingen te beschermen10. Officieel was het om de democratische rechtsorde overeind te houden. Het Korps Mariniers van de Verenigde Staten verzorgden ook veel politietaken.11 Toen men van de eerste schrik bekomen was, lukte het Anastasio Somoza de Nationale Garde weer enigszins in het gareel te krijgen. En hij gebruikte daar uiterst onorthodoxe middelen voor.

Als steeds in de geschiedenis van de Nationale Garde greep generaal Anastasio Somoza ook nu naar de mogelijkheid de officieren en via hen ook de soldaten materieel te laten profiteren van de ontstane situatie. In zijn eigen ogen glinsterden onmiddellijk dollartekens. Dit gevoel droeg hij over op zijn manschappen. Het plunderen van achtergelaten huisraad en winkelvoorraden stond hij niet alleen oogluikend toe, in feite stimuleerde hij deze acties. Het omheinen van het getroffen stadsdeel kreeg zo een lugubere extra betekenis. Binnen de afrastering van prikkeldraad was de Nationale Garde heer en meester en maakte hier volledig gebruik en misbruik van. Het officiële beleid was dat plunderen met de doodstraf werd bestraft. Inderdaad is een achttal plunderaars voor een executiepeloton gezet.12 Onofficieel reden vrachtwagens van de Nationale Garde vol met geroofde spullen weg uit de vernielde binnenstad. Op de informele markten in de restanten van Managua en elders in andere steden in Nicaragua doken deze goederen weer op. Ook de voedselhulp vanuit het buitenland eindigde menigmaal in winkels, al dan niet in het bezit van manschappen van de Nationale Garde.13

Van vele kanten bood men hulp aan de getroffen bevolking van Nicaragua. Eerst kwamen de buurlanden, Costa Rica voorop, ondanks de moeizame relatie tussen de regeringen van beide landen. Vanuit Honduras, Guatemala en Mexico vlogen vliegtuigen naar Managua met hulpgoederen. Al deze landen hebben zelf ervaring met aardbevingsrampen. Zelfs Cuba, door Luis en Anastasio Somoza steeds verketterd als een communistische bedreiging van het vrije Westen in Midden-Amerika, bood snel medische hulp, het handelsmerk van Castro’s Cuba bij rampen. De financiële hulp vanuit het buitenland beliep in de eerste vijf maanden 31,5 miljoen dollar.14 Dat zou nu ruim 130 miljoen euro zijn. De Nederlandse regering onder leiding van Barend Biesheuvel kwam, bescheiden, op 28 december al, met een eerste hulpbedrag van 100.000 gulden (nu ruim 400.000 euro) noodhulp uit de begroting van Ontwikkelingssamenwerking. Later is er uit particuliere fondsen nog eens zo’n bedrag beschikbaar gesteld. Vanuit Curaçao ging in de eerste dagen na de ramp een vliegtuig met hulpgoederen naar Managua, terwijl op Schiphol het Rode Kruis dekens en andere goederen bijeenbracht.

De enorme hulpstroom, die alleen door de lucht naar Managua geleid kon worden, zorgde voor opstoppingen van vliegtuigen in Guatemala-Stad, San José in Costa Rica en Mexico-Stad. Het vliegveld van Managua was te klein om alles ineens te kunnen ontvangen. Met maar één landings- en startbaan en een beperkt platform schoot de capaciteit ernstig tekort. Ook dit droeg bij aan de chaos in Managua.15 De benoeming van generaal Somoza’s zoon, ook Anastasio geheten, maar in de volksmond ‘El Chigüín’, Het Jochie, genaamd, tot coördinator van de ontvangst van hulpgoederen op het vliegveld kon dat allerminst verhelpen.

Vanuit de Dominicaanse Republiek organiseerde honkballer, Roberto Clemente, uitkomend in de hoogste liga in de Verenigde Staten, grootschalige hulp. In Managua was een maand eerder in november het wereldkampioenschap honkbal gehouden. Clemente was er de coach van het team van zijn land. Dit schiep meteen een band. Omdat de hulpgoederen van een eerste vlucht bijna geconfisqueerd waren door de militaire bevelhebber op het vliegveld, vloog Roberto Clemente met een volgende vlucht zelf mee. Op nieuwjaarsdag stortte een Douglas DC 7 vol hulpgoederen vrijwel onmiddellijk na het opstijgen in Santo Domingo voor de derde hulpvlucht in zee. Roberto Clemente was weer aan boord en overleefde de crash niet.16

Vanuit de sportwereld kwam meer solidariteit. NRC Handelsblad berichtte op 11 januari vanuit Spanje dat Atletico Madrid en Benfica uit Lissabon een benefietwedstrijd hadden gespeeld waarvan de gehele opbrengst voor hulp aan de slachtoffers in Nicaragua bestemd was. Deze voetbalclubs waren de absolute top in beide landen, ieder op weg naar het kampioenschap in het seizoen 1972-1973. De spelers zelf kochten ook een toegangskaartje, zoals een foto in de krant liet zien. De wedstrijd eindigde doelpuntloos, omdat een doelpunt van de Portugees Simões werd afgekeurd. Helemaal vriendschappelijk ging het er niet aan toe want Vítor Baptista van Benfica en Benegas van Atletico werden vanwege een onderlinge vechtpartij van het veld gestuurd en de Spanjaard Juanito brak na een botsing met een Portugese speler zijn enkel. Het vroor 5 graden op 10 januari in Madrid, er waren daarom maar 10.000 kijkers op deze in potentie topwedstrijd afgekomen.17

Naast de sport reageerde ook muziekwereld. Mick Jagger van de Rolling Stones was toen net getrouwd met Bianca, een Nicaraguaanse, geboren met de naam Blanca Pérez Macías. Ze kwam uit een niet onaanzienlijke familie, want als een van haar voorvaderen geldt José Santos Zelaya López, rond de eeuwwisseling zestien jaar lang president van het land.18 In 1971 nog was Mick Jagger, overigens zonder herkend te worden, in Managua geweest om de hand van Bianca te vragen. Vlak na de aardbeving bezochten ze de stad om te zien hoe het de familie van Bianca was vergaan. Zij leefden allemaal nog. Maar toen zij de desolate puinhopen van het oude Managua zagen, stelde Bianca voor een benefietconcert te organiseren. Op 18 januari 1973 vond dat plaats in het Inglewood Forum in Los Angeles. De Stones waren in de Verenigde Staten om daar de opnames voor hun plaat Goats Head Soup af te ronden. Carlos Santana, Mexicaan, trad ook op, met in zijn band de Nicaraguaanse percussionist Chepito Áreas. De kaartverkoop startte slechts twee dagen voor het optreden, maar de zaal bleek razendsnel uitverkocht. De opbrengst, 500.000 dollar, waarvan 150.000 uit de zakken van Mick zelf, besteedde Bianca Jagger via een Amerikaanse architect aan de bouw van 3.000 woningen voor gedupeerden in het zuiden van de stad.19

Voor de stadsautoriteiten konden beginnen aan de wederopbouw moest eerst de ongeveer 15 miljoen ton puin weg zijn.20 In februari rekruteerde het Nationaal Noodcomité mannen om het puin te helpen opruimen. Hoewel aangekondigd als werk onder de naam Acción Cívica, Burgeractie, bleek het te gaan om haast militaristisch georganiseerde en in ieder geval onder bevel van onderofficieren van de Nationale Garde opererende brigades.21 Generaal Somoza had al in december laten weten dat deze werkzaamheden minstens acht maanden zouden duren.

De eerste vraag was waar al dat puin te laten? Er was een groot gebrek aan vrachtwagens en graafmachines. Vlak na de aardbeving hadden de Amerikaanse mariniers al militaire voertuigen en bulldozers ingevlogen vanuit de Kanaalzone in Panama. Veel ervan bleef lange tijd in Managua. Toch was het tekort aan transportmiddelen zo nijpend dat het verplaatsen van het puin over lange afstanden onmogelijk was. De oplossing was snel gevonden. Men schoof het gewoon het Meer van Managua in. Eerst reed men naar een baai in het meer ter hoogte van de oude wijk Acahualinca, vlak bij de plek waar ruim tweeduizend jaar oude voetafdrukken in nog niet gestolde lava waren gevonden. Per dag voerde men wel 160 vrachtwagenladingen, een kleine 1.000 ton, af naar de oever van het meer. In dat tempo zou het jaren duren voor de 15 miljoen ton geruimd zou zijn. Eind maart verschoof men de losplaats naar een baai ter hoogte van het Nationaal Theater Rubén Darío, om zo de uitbreiding van de boulevard langs de oever voor te bereiden.22

Om het werktempo op te voeren breidde het ministerie van Werkgelegenheid de werkweek van 48 naar 60 uur uit, bij vrijwel gelijkblijvend loon. Dit leidde uiteindelijk tot stakingen, die weken tot maanden aanhielden. In juli 1973 ontsloeg Somoza alle vijfduizend man werkzaam in de wederopbouw en droeg hij de taken over aan de Nationale Garde. Twee weken later was er toch een loonakkoord en kregen de bouwvakkers 50 procent van het loon erbij. Meteen begon het medisch personeel met een staking met dezelfde looneisen.23

De verschuiving van de losplaats gaf aan dat de discussie over het wel of niet herbouwen van de stad beslecht was. Al heel snel na de ramp circuleerden ideeën om de stad te verplaatsen. De kans op herhaling sloten de geowetenschappers namelijk niet uit. Managua en de plek waar de stad nu ligt, was al veel vaker getroffen. Eerder in 1972 hadden de Verenigde Naties de Nicaraguaanse regering het Rapport Brown aangeboden, waarin zij haar adviseerden de hoofdstad te verplaatsen naar de vallei bij Estelí, zo’n 150 kilometer ten noorden van Managua. Daar was een stevige ondergrond, heerste er een beter klimaat en was voldoende (drink)water beschikbaar. Managua blijft, zo voorspelden de opstellers, de komende duizenden jaren ongeveer tweemaal per eeuw lijden onder aardbevingen.24 Misschien mede op basis van dit rapport had generaal Somoza vlak na kerst al gezegd dat Managua misschien op een andere plaats herbouwd zou worden.25

Al in februari presenteerden zich de eerste Latijns-Amerikaanse stedenbouwers uit Mexico en Chili om te helpen met het opstellen van nieuwe plannen. Somoza zelf was betrokken bij de discussies en richtte die steeds meer op behoud van de stad op dezelfde plek, maar op een veel groter oppervlak. De boekwaarden van de grond in het oude centrum zouden hierbij een belangrijke rol hebben gespeeld. Niet alleen de familie Somoza, maar ook anderen uit de economische elite hadden er veel van hun kapitaal liggen. Bovendien zou het verplaatsen van de hoofdstad allerlei aanvullende investeringen in wegen en nutsvoorzieningen in bijna heel de westelijke kuststreek vragen. Somoza zag ook grote mogelijkheden voor verrijking van zichzelf en zijn croonies. Veel grond rond de hoofdstad was al in hun handen en de staat zou voor de herbouw die grond van hen moeten aankopen. Daar waar nog kleine boeren grondbezitter waren en nog onwetend van de plannen die de regering met buitenlandse adviseurs opstelde, kocht de Somoza-kliek gauw hun perceeltjes goedkoop op. Francisco Laínez, oud-president van de Centrale Bank en sinds eind jaren zestig een criticus van Somoza’s regering, geeft in zijn boek Terremoto ´72: élites y pueblos (Aardbeving van 1972: elite en volk) een reeks voorbeelden van de schaamteloze aankoop- en verkooppraktijken. Waar Somoza en zijn trawanten grond voor enkele tienduizenden dollars kochten, verkochten zij het voor miljoenen aan de staat voor de aanleg van wegen, de bouw van winkelcentra of het geschikt maken voor huizenbouw.

Het bedrog met de hulp en de wederopbouw ging nog veel verder. Anastasio Somoza aardde wat geldzucht betreft volledig naar zijn vader en zag in de nasleep van de ramp alleen maar kansen voor zijn eigen portemonnee. Zonder enige gêne of scrupule koos hij ook voor de gemakkelijkste weg: directe stortingen op zijn eigen bankrekening. In haar studie naar de verrijking van de Somoza-dynastie beschrijft María Dolores Ferrero hoe drie miljoen dollar hulpgeld van de Amerikaanse ontwikkelingsdienst USAID rechtstreeks op de bankrekening van generaal Anastasio Somoza terecht kwam. De Amerikaanse ambassadeur Turner Shelton had hier als onvoorwaardelijke vriend van Somoza persoonlijk de hand in gehad.

Het geld van de USAID besteedde de Nicaraguaanse regering vooral aan het slopen van de panden en het ruimen van het puin. Bijna de helft van het door de Verenigde Staten beschikbaar gestelde geld ging daar aan op. De rest ging naar de aanleg van regenwaterafvoer, zodat de toekomstige bouwterreinen droog zouden blijven, en aan stedenbouwkundige studies, waar de directe slachtoffers schoten weinig mee opschoten.26

De inwoners van Managua liepen tegen allerlei onverwachte problemen aan. Natuurlijk waren er mensen die snel hun huizen, winkels, bedrijven wilden herbouwen of herstellen. Pas nadat het prikkeldraadhek om het verwoeste stadsdeel was verwijderd, kon men opnemen hoe groot de schade was. In april sloeg de schrik de mensen echt om het hart. Op maar enkele gebouwen na was alles totaal verwoest. Er gingen verhalen rond dat er ook branden bewust aangestoken waren, omdat verzekeringen aardbevingsschade niet maar brandschade wel vergoedden. Voor de meeste mensen was het onmogelijk te voldoen aan de eisen van de verzekeringsmaatschappijen om bewijzen te overleggen, juist vanwege de ontoegankelijkheid van hun onroerend goed en de allesverwoestende branden. Daarom lukte het alleen de kliek rond de dictator uitkeringen van de maatschappijen te innen.27

Na zo’n ramp is bouwmateriaal schaars en zeer gewild. Voor Nicaragua, dat maar een beperkt deel van deze materialen zelf produceert, betekende dit vooral het vergroten van de importen en dus hoge prijzen. In het land was er een cementindustrie en natuurlijk was er veel hout beschikbaar, met name in het oostelijk deel van het land. Maar staal, onmisbaar in gewapend beton, nu nog belangrijker om een herhaling van 23 december te voorkomen, moest uit het buitenland komen. De Somoza’s waren eigenaar van de cementindustrie en hadden zich hierin een monopolie verworven. Ondanks de grote beschikbaarheid van hout gingen ook de prijzen hiervan snel omhoog. De familie wenste hun lucratieve exportcontracten van tropisch hout niet op te zeggen. De uitvoer is nooit verminderd in de jaren na de aardbeving.28

Het blijvend innen van belastingen was voor de centrale overheid een topprioriteit. Er waren immers veel uitgaven te dekken. De lonen waren, ondanks de inflatie, voor bijna het gehele eerste halfjaar bevroren en de ambtenaren kregen vrijwel onmiddellijk een salariskorting opgelegd. Zowel in 1973 als in 1974 werden ze elf van de twaalf maanden uitbetaald.29 De ambtelijke diensten bleken weinig flexibel in de maanden na de aardbeving. Aangezien veel documenten verloren gegaan, lag de bewijslast voor het bepalen of mensen nog betalingsachterstanden hadden geheel bij de burger. Dit was aanleiding voor veel frustratie, maar ook corruptie.30 Een onbekende fictieve belastingschuld kon men afkopen.

De krant Novedades kon op miraculeuze wijze al na een week weer verschijnen. La Prensa verscheen pas weer op 1 maart, maar toen was de oppositiekrant ook naar een geheel nieuw pand, op afstand van de verwoeste binnenstad langs de autoweg naar het vliegveld, de Autopista Kennedy, verhuisd. Terwijl La Prensa zich kritisch uitte over de aanpak van de reddingswerkzaamheden, het puinruimen en de wel erg voorzichtige start van de wederopbouw, maakte Novedades geen enkel bezwaar tegen de militaire censuur in de berichtgeving over bouwwerkzaamheden. Ook maande de regeringskrant de stakende puinruimers weer aan het werk te gaan.

Pas na de aardschokken van december 1972 heeft men de ondergrond van Managua voor het eerst in kaart gebracht. De conclusie was simpel: de stad is op een volstrekt verkeerde plek gebouwd, evenals San Francisco en Los Angeles in de Verenigde Staten, Mexico-Stad, Guatemala-Stad, Santiago de Chile en nog veel andere steden langs de Ring van Vuur om de Stille Oceaan.

West-Nicaragua in het algemeen en de streek rondom Managua in het bijzonder zijn al vele malen het toneel van aardbevingen en kleine aardschokken geweest. Van voor de Spaanse verovering van Midden-Amerika, die in de eerste vijfentwintig jaar van de zestiende eeuw plaatsvond, zijn geen beschrijvingen van deze natuurverschijnselen bekend. In de laatste twee eeuwen hebben ten minste vijf grote aardbevingen Managua geteisterd, namelijk die van mei 1844, 11 oktober 1885, 29 april 1898, 31 maart 1931 en ten slotte 23 december 1972.31

In 1844 was Managua nog een onbeduidende plaats aan de oever van het meer, min of meer halverwege op de route tussen de beide grote en elkaar bestrijdende politieke centra: het conservatieve Granada en het liberale León. De schade na de beving toen zal snel hersteld zijn, omdat er simpelweg nog nauwelijks uit steen optrokken gebouwen waren. In 1885 was Managua tot het politiek en administratief centrum van het land uitgegroeid. De beving duurde ongeveer een halve minuut en was voorafgegaan door knallen in de ondergrond. Er was veel schade, maar op het totaal aantal van ongeveer tienduizend inwoners viel het tweetal dodelijke slachtoffers erg mee. Bijna alle kerken waren flink beschadigd en ook het werkpaleis van de president, de conservatief Adán Cárdenas, was deels ingestort. De koffieboom en een sterke stijging van de wereldmarktprijs vlak na de beving en de daarmee gepaard gaande uitbreiding van de koffieplantages op de hellingen net ten zuiden van de stad verschaften de fondsen voor de herbouw van Managua.32 Dertien jaar later, in 1898, beefde de grond in een heel groot deel van de kuststreek langs de Stille Oceaan. Niet alleen Managua, ook León, Chinandega, Granada en Rivas liepen forse schade op.

De beving van 31 maart 1931 was daarentegen heel plaatselijk. In slechts acht seconden was het gebeurd. Op de dinsdagochtend in de week voor Pasen, een van de traditioneel belangrijkste vakantieperioden in het jaar, schudde rond tien voor halfelf de aarde heftig. De stad bruiste van de commerciële activiteit. Velen deden inkopen voor de paasvakantie. De rijke bevolkingslaag zocht normaal gesproken op Witte Donderdag bij de kust verkoeling in de heetste periode van het jaar om daar tot na Pasen te blijven. Het instorten van veel lemen huizen veroorzaakte meteen een enorme stofwolk. Ook nu zorgden de bovengrondse elektriciteitsdraden via kortsluitingen voor branden. Kookvuren her en der in de huizen en op de overdekte markten zullen bijgedragen hebben aan de enorme branden.

Twintig huizenblokken vielen ten prooi aan de vlammen. Het Nationaal Archief in het Nationaal Paleis ging verloren. De bibliotheek bleef wonderwel gespaard. Blussen bleek door gesprongen waterleidingen onbegonnen werk. Het aantal slachtoffers beliep duizend doden en twee keer zoveel gewonden. Met name de zware dakpannen van de instortende huizen hadden veel slachtoffers gemaakt. In de ingestorte gevangenis kwamen naast vele gevangenen ook twee Amerikaanse officieren en elders in de stad ook twee echtgenotes van mariniers om het leven. Na enige dagen bleek de Italiaanse consul eveneens een van de dodelijke slachtoffers te zijn.

Veel grote gebouwen gingen verloren, zoals het Nationaal Paleis, kerken, de centrale (overdekte) markt, het gebouw van de Nationale Bank en het hoofdkantoor van de spoorwegen. Het twee maanden eerder in gebruik genomen Presidentieel Paleis op de rand van het kratermeer Tiscapa raakte zwaar beschadigd. De kathedraal was in maart 1931 nog in aanbouw. Slechts het stalen skelet stond overeind en kon de schokken absorberen. Op ook in Europa gepubliceerde foto’s tekende de Belgische staalconstructie zich als een ogenschijnlijk fragiel geheel af tegen de lucht.33

De belangrijste overheidsdienaren waren bijna allemaal afwezig. Dit kwam niet alleen door de vakantie, maar de staat was uiterst zwak georganiseerd. Amerikaanse mariniers bezetten het land sinds 1927. In die tijd onderzocht in opdracht van het Amerikaanse Congres een contingent geniemariniers de mogelijkheden in Nicaragua een kanaal tussen de Stille Oceaan en de Caribische Zee te graven. Deze militaire ingenieurs waren heel belangrijk in de hulpverlening na de ramp. Wegen waren er nog nauwelijks en veel transport ging per spoor. Maar aan de westkant van de stad, bij het kratermeer Asososca, had een grondafschuiving de railverbinding met de stad León en de grootste haven bij de stad Corinto vernield. Managua was zo alleen door de lucht te bereiken en te bevoorraden.34

De poging van de marine-ingenieurs onder leiding van kolonel Daniel Sultan om met springstoffen de vuurhaarden te bestrijden leverden praktisch niets op, maar in de volksmond ging nog jaren het gerucht rond dat de mariniers doelbewust huizen opbliezen waarin nog overlevenden verbleven. Dit verhaal heeft lang bijgedragen aan anti-Amerikaanse sentimenten in het land.

President José María Moncada had al vakantie genomen en verbleef op zijn buitenverblijf, een boerderijtje nabij Masatepe aan de oever van het Meer van Masaya. Vanuit Managua waren er geen telegraaf- of telefoonverbindingen met de buitenwereld meer. Via verbindingen van het net buiten de stad gelegen radiostation Tropical Radio is het bericht van de ramp via president Herbert C. Hoover in Washington, New York, de havenplaats San Juan del Sur en ten slotte Masatepe bij de onwetende Moncada aangekomen.

Al snel riep de president de staat van beleg af, maar deze maatregelen moesten de Amerikaanse mariniers in praktijk brengen. Men sprak er al van dat de tekst in het Spaans was gesteld, maar in het Engels tot uitvoering werd gebracht. Veel van de in Nicaragua gestationeerde bezettingstroepen kenden maar een handjevol Spaanse woorden.

Dankzij de toegenomen technische mogelijkheden kwamen daags na de aardbeving al berichten in de Nederlandse pers.35 Hierin was natuurlijk aandacht voor mogelijke betrokkenheid van Nederlanders bij de ramp, want de eerste berichten spraken over de kansen dat er buitenlandse slachtoffers te betreuren zouden zijn. Het Engelse gezantschap stond in brand. Het Algemeen Handelsblad berichtte meteen al dat de Nederlander A. Salomon, verbonden aan de Anglo-American Bank, ongedeerd was gebleven. Een weeklang konden de krantenlezers dagelijks nieuws uit Nicaragua lezen. Zo ook over de snel op gang gekomen hulpverlening vanuit de Verenigde Staten. Een luchtbrug met nog fragiele en kleine vliegtuigen bracht medisch materiaal en voedsel naar de stad. President Hoover, mede met het oog op de aanwezigheid van de mariniers, stuurde onmiddellijk hulp via de marine en het Rode Kruis.

De grote verwoesting in de stad en het instorten van het Nationaal Paleis, waarin het hele bestuursapparaat gehuisvest was, bood alle gelegenheid te overwegen de hoofdstad te verplaatsen. President Moncada trok zich vanwege de politieke gevoeligheden terug naar Masaya en niet naar Granada of León. Als liberaal wilde Moncada niet naar het ‘vijandige’ Granada, maar hij durfde ook niet naar ‘zijn eigen’ León te gaan. Het pleit werd daarom snel beslecht, mede omdat de Amerikaanse gezant Matthew Hanna niet weg wilde uit Managua. Op 15 april besloot Moncada dat de stad herbouwd moest worden. Het gehavende Presidentieel Paleis liet hij opknappen, evenals het vier jaar oude stadhuis.36

Veel mensen vluchtten naar andere steden. Granada ligt verhoudingsgewijs dichtbij, op slechts 44 kilometer, en leek met het halfweg liggende Masaya een goede mogelijkheid voor de daklozen. De bisschop van Granada, Canuta Reyes y Balladares, dacht hier anders over. In een bisschoppelijke brief verkondigde hij dat de aardbeving in de Heilige Week een straf van God was voor het bandeloze leven in het Sodom en Gomorra dat Managua was. Het gevolg was dat de vluchtelingen in Granada met onverholen vijandigheid ontvangen werden.37

Boven op alle ellende, het opduiken van hondsdolheid, de plunderingen en het hardvochtig optreden van de Amerikaanse mariniers, dook ook het alarmerende gerucht op dat rebellenleider Augusto C. Sandino, die vooral in het noorden van het land actief was, van de verwarring gebruik zou maken de hoofdstad aan te vallen. Het was niet meer dan ongefundeerde angst.38

De ramp had zich nauwelijks op een ongelukkiger moment kunnen voordoen. Niet alleen leed het land onder een al ruim vier jaar durende kostbare oorlog tegen de revolutionair Sandino, daarnaast was het bezet door het Amerikaanse Korps Mariniers dat voor een belangrijk deel de politieke speelruimte en regeringskracht voor president Moncada afbakende en had ook de wereldwijde economische crisis het land in haar greep. De koffieprijzen waren sinds de beurskrach van oktober 1929 gekelderd zodat de belastingopbrengsten tegenvielen. Vanwege deze mondiale depressie was het publieke debat in de Verenigde Staten gericht op het terugtrekken van de in Nicaragua gestationeerde mariniers. De oorlog tegen Sandino had er een slecht imago en het einde ervan leek nog lang niet in zicht. Voor president Moncada was een terugtrekking van de Amerikanen een bijna niet te verdragen schrikbeeld. Het was maar de vraag of hij de opstandige generaal in het noorden zelf kon verslaan. Ten slotte vielen de bijdragen van noodhulp vanuit het buitenland aan de regering tegen. In 1935 publiceerde de toen oud-president een overzicht. In totaal liepen de donaties in de lokale valuta op tot niet meer dan ruim 50.000 córdoba, het equivalent van evenveel Amerikaanse dollars. De economische crisis was zo diep dat het nog twee jaar duurde voor er onder president Juan Bautista Sacasa een programma van kredietverlening voor de wederopbouw ontstond.39 In mei 1931 besloot de regering de invoerrechten te verhogen om de wederopbouw van Managua te kunnen financieren.40

In 1973 leken de omstandigheden bij de wederopbouw van de stad voor een deel op die van de eerdere grote aardbeving. Was in 1931 de Grote Depressie de achtergrond, ruim veertig jaar later dreigde opnieuw een economische crisis. De olieproducerende landen verenigd in de OPEC wensten de olieprijs op te drijven en stelden voor de productie of de export flink te verminderen. De dreiging van oorlog in het Midden-Oosten deed ook haar werk. Opnieuw zou Nicaragua zich economisch moeten oprichten in een onfortuinlijke ontwikkeling van de wereldhandel. Ondanks deze bleke vooruitzichten stegen de wereldprijzen voor katoen, koffie en vlees, misschien wel gelijk tred houdend met de door de OPEC afgedwongen prijsstijging voor de aardolie. De problemen in de economie hadden een neerwaarts effect op de directe buitenlandse investeringen. In elk geval steeg de buitenlandse schuld enorm. Uit die bron financierde Somoza de grootse investeringen in de herbouw van de stad, en dat bij een hoge en stijgende internationale rentestand. Nicaragua kon alleen dure leningen aangaan. Een steeds groter deel van de nationale begroting lekte weg als rentebetalingen.41

Jürgen Buchenau en Lyman L. Johnson schreven in hun overzicht van de gevolgen van aardbevingen wereldwijd dat dergelijke natuurrampen de politieke en sociale spanningen sterk laten oplopen. Bestuurders en burgers vallen uit hun routines. De bestuurders dienen nieuwe vormen van legitimiteit te verwerven en burgers zoeken snelle oplossingen voor hun prangende problemen.42 De gevolgen van de aardbevingen hadden dus een nog veel breder en weidser effect. Het gold niet alleen voor de socio-economische aspecten, maar ook de sociale en politieke verhoudingen kwamen sterk onder druk te staan. Het succes van het graaien uit de wederopbouwtrog steeg generaal Somoza naar het hoofd. Na het overnemen van het politieke triumviraat meteen na de ramp rolde er zoveel geld zijn kant op dat hij andere dan de voor hem traditionele economische sectoren wilde binnendringen.

Tot 1973 lag zijn familie-imperium op het vlak van de landbouw (suiker, koffie, katoen) en veeteelt, het transport (luchtvaart- en een scheepvaartmaatschappij) en een deel in de industrie, zoals de cementproductie. In de hitte van de wederopbouw drong Somoza veel verder door in de bouw, bouwmaterialen, aannemersbedrijven, grondspeculatie en ten slotte in de financiële wereld. Somoza en de zijnen richtten hun eigen bank op: de Banco de Centroamérica. De generaal maakte zonder scrupules gebruik van voorkennis uit regeringskringen en regeringsbeleid. Deze oneerlijke concurrentie ontpopte zich als een splijtzwam in de toplagen van de samenleving. Hiermee vervreemdde hij – en met hem de gehele dynastie – zich voor het eerst van de traditionele rijke elite. Met name de van oudsher economische groepen behorend bij de Conservatieve Partij van Nicaragua (Partido Conservador de Nicaragua, PCN) namen het hem kwalijk dat hij zich nu ook aan hun economische machtsbasis vergreep.43 Somoza verspeelde steeds meer van de legitimiteit van zijn bewind.

De ogenschijnlijke persoonlijke voorspoed, ten koste van de stad, het volk en tot op zekere hoogte het gehele land, bleek een keerpunt in de alsmaar uitdijende macht van de dictator, maar ook in het ontzag voor de familie en de Nationale Garde. De grondvesten van de macht waren met de aarde onder de Managua gaan schudden. Al vaak en al lang trad verzet tegen de dictatuur aan het licht. De gewelddadige dood van de eerste president Somoza in 1956 was daarvan een uiting. Het sinds de Cubaanse revolutie van 1 januari 1959 ook in Nicaragua ontstane guerrillaverzet hield de Nationale Garde flink bezig. De breed gevoelde onvrede in de maatschappij bood vanaf 1974 alle gelegenheid dit verzet op te schalen. Steeds meer groepen in de samenleving keerden zich af van de dictator.44 Somoza had het nog niet meteen in de gaten, maar het was ontegenzeggelijk het begin van het einde van het Nicaragua zoals dat al bijna veertig jaar bestond.

2. De uitdagende liberaal

Op wat een binnenmeer lijkt, steekt een hoog staketsel uit het water, niet al te ver van de oostoever, een beetje in een hoekje bij een flink begroeid eiland. Een rechtopstaande roestige stalen constructie rijst op uit het water. Aan één kant steken twee schuin staande balken tegen de constructie op en eindigen in een groot gat in het midden van het platform bovenop. Op het platform met een wel erg gammel ogende balustrade is voor de helft een enorm tandwiel zichtbaar, gekoppeld aan wat een aandrijfmachine lijkt te zijn. Hoog in de constructie hebben planten een voedingsbodem in de roest gevonden. Hier en daar steken groene bladeren af tegen het broze staal. Rondom de poten in het water drijft groene drab van waterplanten.

Het is een langzaam in de vergetelheid wegroestend restant van een Amerikaanse baggermachine, in de jaren tachtig van de negentiende eeuw door de American Contracting and Dredging Company verhuurd aan de Franse kanaalmaatschappij die onder leiding van Ferdinand de Lesseps begonnen was het Panamakanaal te graven. Toen deze maatschappij in een rumoer van corruptie, malversaties, fraude en zelfoverschatting failliet ging, nam een Amerikaans bedrijf het huurcontract over. De Nicaragua Canal Construction Company begon in 1889 met het graven van een concurrerend kanaal door Nicaragua.1 Ook dit mislukte, maar voor de verhuurder was het blijkbaar niet meer de moeite waard ook deze laatste baggerboot terug naar de Verenigde Staten te halen. Naast het stukje inmiddels flink verwilderd kanaal van ruim een kilometer is dit staketsel de laatste getuige van die ene concrete poging het kanaal in Nicaragua te realiseren.

Ik kijk ernaar vanaf een steigertje aan de voet van een hoog op poten gebouwd resort. Het staat net op de hoek van dat stukje kanaal en het binnenmeer. We zijn dit weekend de enige gasten in het hotel. Bij de boeking had ik laten vallen dat we tot de diplomatieke vertegenwoordiging van Nederland in Nicaragua behoren. Dit heeft blijkbaar geholpen het hotel op de rand van het toeristenseizoen nog even open te houden.

Het is een paradijselijke plek, vlak aan de kust van de Caribische Zee, daar waar de rivier de San Juan uitmondt in de zee en bijna met zicht op Costa Rica. Heel deze uithoek van Nicaragua is dichtbebost en ligt, op een aantal lage heuvels na, pal op zeeniveau. De bomen staan dan ook op veel plaatsen zo in het brakke water. Het levert een heel bijzonder en ook fraai natuurgebied vol vogels op.

We krijgen de hele dag een bootje met buitenboordmotor en een gids mee. Hij stuurt ons via allerlei half open kreken en dwars tussen de bomen door op zoek naar de prachtigste meertjes. Boven het Silicameer, een flink eind van de kuststrook, zien we toekans, papegaaien, tropische aalscholvers en nog veel andere vogels langs vliegen. In de top van een boom, op een paar dode takken, ontwaren we een visarend.

Een avondtocht in het motorbootje over dit stukje in Nicaragua gegraven kanaal was een fantastische ervaring. In het lamploze donker staken de hoge bomen aan weerszijden van het inmiddels ietwat kronkelig verworden, aangelegde water af tegen de heldere donkerblauw gekleurde lucht. Voorzichtig stuurde onze gids over het rustige kanaal, turend naar de oevers. Op een tak keek ons een enorme bijna helemaal witte uil ons aan. De gids raakte bijna in vervoering. Dit dier had hij hier al heel lang niet meer gezien. Stil, majestueus en prachtig van vorm zat de uil te wachten op langskomende prooi.

Met een zaklamp scheen de gids links en rechts over het water dicht bij het overweldigende groen. Plotseling lichtten er vlak boven de waterspiegel twee gele puntjes op, de ogen van een kaaiman. Een ruim een halve meter lang exemplaar trok de gids in een snelle beweging aan boord. Met zijn hand stevig om de bek draaide hij het kaaimanjong met zijn buik naar boven. “Voel maar”, moedigde hij ons aan. Het voelde verrassend zacht aan. Krokodillen en kaaimannen hebben een harde, ruwe huid op hun rug en staart, maar de lichtgekleurde buik is het zwakke punt in hun afweer. In het licht van onze zaklampen bekeken we de kaaiman nog eens goed voor de gids hem weer overboord zette.

Op zondag regende het, niet verrassend, want dat doet het heel vaak in de zuidoostelijke hoek van Nicaragua. Een dag eerder hadden we op vaartocht naar onder andere het Silicameer fraai weer met bijna de hele dag volop zon. Vandaag, zondagochtend, stonden we in regencapes gehuld op het steigertje te wachten op onze gids en zijn bootje. De laatste bezienswaardigheid in de buurt van San Juan del Norte, inmiddels vanwege een verplaatsing omgedoopt in San Juan de Nicaragua, stond op het programma. De naam van het dorpje is ook weer een uitdrukking van de claims tussen Costa Rica en Nicaragua op het grondgebied rond de monding van de San Juan. Onder de Britten en tijdens het Koninkrijk Mosquitia heette de nederzetting Greytown, naar een van de Britse gouverneurs van Jamaica. In dit Greytown was de Nicaragua Canal Construction Company in 1889 neergestreken, wat het plaatsje weer tot bloei bracht. Een eeuw later verwoestte een veldslag tussen het sandinistische leger en opstandelingen vrijwel alle bebouwing.

Om de resten van Greytown te bezoeken, moesten we een heel eind door allerlei kreken varen. Op de steiger schoof de gids de kaplaarzen zo aan zijn blote voeten. Wij hadden onze waterafstotende wandelschoenen aan. Het pad langs de oude hoofdstraat, parallel aan de startbaan van het vliegveld op de voormalige boulevard, was hier en daar ondergelopen. De roemruchte familie Pellas, de huidige importeur van Toyota, maar misschien wel bekender door de Flor de Caña-rum, had hier hun eerste Nicaraguaanse huis. Als Italiaanse immigrant had de eerste Pellas, Francisco Alfredo, vanaf 1875 een stoombootdienst over de San Juan geëxploiteerd. Pas in 1890 had hij aan de andere kant van het land, nabij de havenstad Corinto de stap naar suikerrietproductie durven zetten.

Misschien was het wel symbolisch voor het verval en het gebrek aan investeringen in dit deel van het Nicaragua dat de enige herkenbare aanwezigheid van Greytown een viertal begraafplaatsen is. Geheel volgens de mores van een gesegregeerde samenleving, zoals de Britten die overal op aarde geplant hebben, is er een voor de Engelsen zelf, een voor de katholieken, de derde is voor de Amerikanen die voor de kanaalbouw in deze contreien waren neergestreken en de laatste voor de vrijmetselaars. Ernstig verweerde tombes met een enkel grafmonument dat zichtbaar te lijden heeft van het vochtig tropische klimaat bieden zicht op een glimp van een vervlogen verleden. Om de kerkhoven staan roestige ijzeren hekjes om niet aanwezige grafschenners te weren.

De zeestromen langs de kust van de Caribische Zee laten de zandbanken wandelen. De monding van de San Juan is daarom uiterst dynamisch. Dit levert problemen op in het vaststellen van de grens tussen Nicaragua en Costa Rica. De San Juan is in het zuidoosten een grensrivier. En bij de monding is de ligging van de rivier allesbehalve een vast baken. De San Juan neemt ook nog eens veel sediment mee naar zee. Vlak bij de kust is de stroming in de rivier zo beperkt dat de bedding steeds verzandt. Het water zoekt elke keer weer een nieuwe route naar zee, dus ook de rivieroevers zijn verre van een duidelijke grens. Toen de Nicaragua Canal Construction Company begon aan het kanaalproject, lag de aanzet van het kanaal in een baai van de Caribische Zee. De San Juan mondde uit aan de zuidkant van de baai en de rivier de Indio aan de noordkant van de baai. Nu is de baai voor een groot deel dichtgeslibd. Waar beide rivieren vroeger op één plek in zee kwamen, liggen de mondingen nu zeker twee kilometer uit elkaar.

Omdat het leven van de republiek Nicaragua zich feitelijk afspeelt aan de westkust, langs de Stille Oceaan, daar waar verreweg de meeste mensen wonen en het meeste wordt verdiend, is de oostkust een bijna vergeten gebied. Sinds 1894 heerst hier de regering van Managua niet alleen formeel, maar ook effectief. Onder president José Santos Zelaya werd het Britse spook eindelijk weggejaagd. Als dank kreeg het gebied, bijna de helft van het landoppervlak van de republiek, de naam Departement Zelaya.

Tegelijkertijd is juist de monding van de San Juan een ijkpunt in de geschiedenis van Nicaragua en misschien wel het belangrijkste loket naar de buitenwereld. Het is de plek waar het eeuwenlang om heeft gedraaid in de zoektocht naar een vaarverbinding tussen de Atlantische en de Stille Oceaan, de alternatieve verbinding tussen Europa en Azië. Dat het Panamakanaal uiteindelijk deze rol is gaan vervullen, neemt niet weg dat heel lang iedereen alle geld op een route door Nicaragua had gezet. De westoever van het grote bevaarbare Meer van Nicaragua ligt maar een twintigtal kilometers van de Stille Oceaan. Hoewel de afstand van het meer tot de Caribische Zee enkele honderden kilometers bedraagt, bood de San Juan een reële vaarverbinding van het meer naar de zee. In het zuidoostelijke puntje van het meer ontspringt de rivier en komt, zoals in 1539 door de Spanjaarden Alonso Calero en Diego Machuca aangetoond, in zee uit, op een plek die Christoffel Columbus in zijn vierde reis in september 1502 had aangedaan.2 Mogelijk bevroedde hij toen al dat het niet Azië was dat hij voor zich zag.3

Zeker nadat de Spanjaard Vasco Nuñez de Balboa in 1513 in Panama de bevestiging zag van wat lokale inheemse volken de Spanjaarden al hadden verteld, dat er nog zo’n enorme oceaan aan de andere kant van het land lag, leek het hun van primair strategisch belang een vaarroute naar die oceaan te vinden. In het begin achtten zij Azië en zijn rijkdommen van groter belang dan wat het nieuwe continent te bieden zou kunnen hebben. De zijderoute had al eeuwen handel vanuit Europa met Oost-Azië mogelijk gemaakt. Eind vijftiende eeuw hadden de Portugezen een vaarroute rondom Afrika opengelegd. Daarmee was de vervoerscapaciteit enorm gestegen. Spanje wilde van die handel ook profiteren en durfde in te gaan op de gewaagde stellingen van de uit Genua afkomstige Columbus.

De door de Portugees Ferdinand Magellaan in Spaanse dienst in 1520 gevonden route om de zuidpunt van Zuid-Amerika, wezen de Spanjaarden als onpraktisch, te lang en te gevaarlijk af. Een route dwars door het nieuw ontdekte continent vonden ze veel belangrijker. Al in 1550 gingen de eerste stemmen op om dan maar een kanaal tussen beide oceanen te graven. In Nicaragua was dit het gemakkelijkst, want bij een bevaarbare San Juan bleef er maar een kleine twintig kilometer land over om te doorgraven. Dat het er uiteindelijk in de koloniale periode niet van kwam, doet niet af aan het belang dat men in Midden-Amerika hechtte aan zo’n kanaal. Het was in de ogen van de heersers een sterke economische impuls als de vaarroute geopend kon worden. In de negentiende eeuw, zeker nadat Midden-Amerika zich onafhankelijk maakte van moederland Spanje, leek het zowat de enige mogelijkheid de jonge staatskas maar enigszins te vullen.4

De eerste industriële revolutie in Engeland stimuleerde de wereldhandel. Het aanvoeren van grondstoffen, maar zeker ook het uitvoeren van industriële producten vroeg om betrouwbare en zo mogelijk ook snelle verbindingen over de hele wereld. Het zoeken naar een aantrekkelijke plek voor een kanaal door de Midden-Amerikaanse landengte begon toen pas echt. Allerlei wetenschappers en ontdekkingsreizigers noemden potentiële routes op: van de smalste plek in Mexico tot aan de noordkant van Colombia leken er kansen op een haalbaar kanaal. Uiteindelijk bleven alleen de routes door Panama en Nicaragua over. De route in Nicaragua maakte gebruik van de grensrivier, het meer en de nauwe strook land nabij de stad Rivas. In Panama ging het om de kortste afstand tussen beide kusten, waar ze maar zo’n 80 kilometer uit elkaar liggen.

Om praktische redenen had Ferdinand de Lesseps een voorkeur voor Panama, nadat de Franse marineofficier Lucien Napoléon Bonaparte Wyse in 1878 een concessie bij de Colombiaanse regering had losgeweekt.5 Na het succes bij het Suezkanaal wilde De Lesseps ook in Panama een kanaal zonder sluizen bouwen, hoewel er een fors hoogteverschil doorgraven moest worden. In Nicaragua was door de hoogteligging van het Meer van Nicaragua, zo’n dertig meter boven zeeniveau, een dergelijke oplossing op voorhand onmogelijk.

De Franse overmoed in Panama hoogten tot meer dan 120 meter boven zeeniveau in een regenwoud te willen doorgraven leidde in 1888 tot een grootse en meeslepende mislukking.

Zo kwam een kanaal door Nicaragua weer in beeld. Eerst deed een Amerikaanse privéonderneming een mislukte poging. De Nicaragua Canal Construction Company begon in juni 1889 met de voorbereidingswerkzaamheden aan de Caribische kust bij de monding van de San Juan. Met veel te weinig kapitaal in kas, slechts tien procent van het vooraf berekende totaal, had men de gok gewaagd. Men hoopte meer geld op te halen nadat men de eerste successen kon publiceren. Helaas viel dat in 1893 samen met een financiële en economische crisis in de Verenigde Staten.6 In mei van dat jaar legden de Amerikanen het werk in Nicaragua stil; slechts luttele maanden voor een ingrijpende machtswisseling in dit land.

Vanaf 1893 stond de regering in Washington tegenover twee mislukte private pogingen voor een kanaal door de landengte. De eerste was de Franse poging op basis van de Colombiaanse concessie aan De Lesseps. De Fransen waren in naam nog steeds actief, want de regering in Parijs had van de aandeelhouders van de failliete eerste kanaalmaatschappij geëist een nieuwe maatschappij op te richten, de Compagnie Nouvelle du Canal de Panama, om nog iets te redden van het ingelegde kapitaal, desnoods via het verkopen van de concessie.7 Daarnaast kwijnde het Amerikaanse initiatief van de Nicaragua Canal Construction Company in Nicaragua. De Verenigde Staten waren inmiddels op weg een ware wereldmacht te worden. Zeker na de Burgeroorlog in de jaren zestig van de negentiende eeuw was de Angelsaksische, blanke hooghartigheid een sterke drijfveer geworden hun invloed in heel Latijns-Amerika en met name in Midden-Amerika te laten gelden.

De Verenigde Staten waren, ondanks alle antikoloniale retoriek, na de Spaans-Amerikaanse oorlog van 1898 zelf ook een koloniale macht geworden. Cuba werd toen een protectoraat, de Filipijnen een regelrechte kolonie en Hawaï was hun eerste overzeese gebiedsdeel geworden. President Theodore Roosevelt meende dat een wereldmacht ook een sterke marinevloot moest hebben. Met de twee zo ver uit elkaar liggende oceaankusten van de Verenigde Staten was een snelle verbinding via een kanaal door Midden-Amerika van wezenlijk economisch en militair-strategisch belang. Tot dan toe hadden de politici het initiatief bewust bij particulieren gelaten, maar de nieuwe status van de natie en de strategische betekenis van deze infrastructuur, ook buiten de landsgrenzen, noodzaakten staatsingrijpen. Het was de hoogste tijd voor een keuze uit beide mogelijkheden. Vanwege de nabijheid en de geografische voordelen, het Meer van Nicaragua en het laagste punt in de lange bergketen tussen Alaska en Vuurland juist nabij Rivas op de smalle strook land tussen meer en oceaan, was Nicaragua de favoriet van velen in de Verenigde Staten.8

Naast alle technische argumenten voor een korter en goedkoper te beheren kanaal in Panama nam Roosevelt vooral afstand van de Amerikaanse voorkeur voor een kanaal door Nicaragua vanwege geopolitieke overwegingen. Opkomende maritieme naties als Duitsland onder keizer Wilhelm II en Japan zouden het Franse project ook kunnen voltooien, een waar schrikbeeld voor de president in het Witte Huis. Nadat de Fransen hun prijs voor de concessie in Panama zoveel hadden laten zakken dat nu ineens het Nicaraguakanaal het duurste alternatief was, koos de Senaat met overweldigende meerderheid voor het Panamakanaal.9

Op de kaart gezien is Nicaragua een omgevallen ongelijkbenig trapezium. De rechtop staande basis vormt de oostelijke kustlijn langs de Caribische Zee, in Nicaragua de Atlantische Kust geheten. Dit lijkt vooral een uitdrukking van de overheersing door de bevolking in de westelijke kustvlakte. Voor hen ligt tegenover hun Stille Oceaankust natuurlijk de Atlantische Oceaankust. Voor de kleine bevolking in de oostelijke kustvlakte zal het cultureel, taalkundig en naar de geschiedenis veel meer als een Caribische kust aanvoelen. Lang is de Caribische kustvlakte, bijna de helft van het landoppervlak van Nicaragua, een verwaarloosd gebied geweest. Ondanks een sterk opschuivende grens van extensieve landbouw en veeteelt woont hier slechts een paar procent van de landsbevolking. Er zijn nog steeds hele stukken met tropisch regenwoud bedekt, doorsneden met soms majestueuze rivieren. Het is er warm, vochtig en de natuur is overweldigend uitbundig.

Het trapezium ligt op het korte been, de grens met Costa Rica. Voor ruim een derde is deze ongeveer 300 kilometer lange grens nat, want daar ligt de grens op de zuidoever van de San Juan. De rest van de grens is droog, maar ligt op vele plekken niet verder dan schootsafstand, met een kanon uit de negentiende eeuw welteverstaan, van de rivier of het Meer van Nicaragua. Halverwege die eeuw is dat zo in een verdrag tussen Nicaragua en Costa Rica besloten. Dat het Nicaraguakanaal lange tijd door het dal van de San Juan is gedacht, heeft er mede aan bijgedragen dat deze grens vaak betwist is. Ook het gebruik van de rivier als vaarroute heeft tot veel geschillen geleid, waarbij Nicaragua uiteindelijk aan het langste eind trok. Alleen Nicaraguaanse politie- en legereenheden mogen op de grensrivier varen. Costa Ricanen kunnen er wel commercieel op terecht. Ook recent nog hebben beide landen hun geschil over de grens nabij de Caribische kust bij het Internationaal Gerechtshof in Den Haag uitgevochten. In 2017 won Costa Rica dit pleit.

Het lange been van het trapezium is niet echt een strakke rechte lijn. Ook hier vormt namelijk over een lengte van ongeveer 400 kilometer een rivier de ruim 700 kilometer lange grens. Het is de Coco, soms ook de Wanki genoemd, die net als de San Juan in de Caribische Zee uitmondt. Het westelijk deel van de grens loopt via het hoogste punt van Nicaragua, de 2106 meter hoge Mogotón, vervolgens stuk op de moerassen en mangroven langs de kust van de Golf van Fonseca, waaraan Nicaragua, Honduras en El Salvador grenzen. In 1960 sprak het Internationaal Gerechtshof ook een oordeel uit over een grensconflict tussen Honduras en Nicaragua waarbij Nicaragua een aanzienlijk wigvormig deel van de Mosquitokust ten noorden van de Coco aan Honduras zag toegewezen.

De schuine top van het trapezium is de kustlijn langs de Stille Oceaan. Het meest markante hier is de lange rij vulkanen. Over zo’n 300 kilometer lengte liggen wel vijftien herkenbare vulkanen, maar er moeten nog meer oude, gedoofde en soms ook veel kleinere vulkanen zijn. Alleen al in de bebouwde kom van Managua liggen drie kleine kratermeren. Vijf van de grote Nicaraguaanse vulkanen zijn zodanig in ruste dat ze een kratermeer hebben. Zes zijn actief en hebben al dan niet permanent een rookpluim. De grootste beschreven uitbarsting was die van de Cosigüina, de noordelijkste van de vulkanenlijn in Nicaragua, die in 1835 op Krakatau-achtige wijze uitbarstte. De vulkaan raakte hierbij zijn top kwijt en voor de scheepvaarders ging zo een herkenbaar baken langs de Midden-Amerikaanse kust verloren. De klimaatgevolgen van deze massieve uitbarsting waren zo ernstig dat in de 100 kilometer verderop gelegen toenmalige hoofdstad van Nicaragua, León, vanaf dat jaar een heftige Mariaverering startte, om via haar voorspraak goddelijk ingrijpen tegen de klimaatproblemen af te dwingen. Nog steeds vieren de inwoners op 8 december met veel devotie Maria’s onbevlekte ontvangenis. Het is een landelijke feestdag in Nicaragua, maar León is en blijft de stad met de grootste devotie.

De jongste vulkaan is de Cerro Negro, Zwarte Berg, die in april 1850 nabij León in een maïsveld ontstond.10 De jeugdige leeftijd van de vulkaan is af te lezen aan de zwarte as waaruit de gehele berg bestaat, in groot contrast tot de groen begroeide vulkanen links en rechts ervan.

Oostelijk van de vulkaanrij ligt een lange slenk parallel aan de kust. De beide grote meren liggen daarin, maar ook de Golf van Fonseca maakt deel uit van de laagte. Tussen de Golf van Fonseca en het Meer van Managua, in de oorspronkelijke taal Xolotlán genoemd, ligt betrekkelijk vlak laagland. Het Meer van Managua is ongeveer 1400 vierkante kilometer groot, zoiets als de provincie Utrecht. Een vlak, lichtjes aflopend gebied ligt weer tussen het Meer van Managua en het zuidelijker gelegen Meer van Nicaragua, ook wel Cocibolca genaamd. Dit tweede meer is veel groter, ongeveer 8260 vierkante kilometer,11 de oppervlakte van Gelderland en Overijssel samen. Het is het op één na grootste zoetwatermeer in Latijns-Amerika. Het Meer van Titicaca op de grens tussen Peru en Bolivia is met 8370 vierkante kilometer iets groter. Beide Nicaraguaanse meren zijn met elkaar verbonden via de rivier de Tipitapa. Een kleine waterval markeert het hoogteverschil van een kleine tien meter tussen de waterpeilen van beide meren.

Weer oostelijk van de slenk ligt een wigvormige kreukelzone van bergachtig gebied: breed in het noorden langs de grens met Honduras, betrekkelijk smal in het zuiden tegen het dal van de San Juan en bijna de oostkust rakend. De hoogte neemt van het zuiden naar het noorden toe, vandaar dat het hoogste punt van het land, de Mogotón, ook op de grens met de noorderbuur ligt. In dit sterk geaccidenteerde gebied liggen op enkele plaatsen omvangrijke dalen. Het dal van Sébaco, pal noordelijk van het Meer van Managua, is niet alleen heel breed, maar ook opvallend vlak, zij het op hoogte. Verder naar het noorden in het centrale bergland ligt een bijna perfect rond, diep dal. Middenin ligt het stadje Pantasma. De vorm van dit dal doet vermoeden dat het in een ver verleden ontstaan is uit de inslag van een grote meteoriet.12

De samenkomst van betrekkelijk vlak land, veel zoet water en vruchtbare grond van vulkanische afkomst in het westen maakt dat deze kuststreken de drukst bevolkte gebieden zijn. Het centrale bergland is minder dicht bevolkt, maar kent nog wel veel meer inwoners dan de uitgestrekte laaglanden van de Caribische kust. Nicaragua telt 6,2 miljoen inwoners. In het westen liggen alle grote steden, hier woont de meerderheid van de bevolking. De Nicaraguanen hebben zich geconcentreerd nabij de meren juist vanwege de zoektocht naar de vaarverbinding tussen de Atlantische en Stille Oceaan. Daarmee trotseren zij de hitte van de steeds boomlozer kustvlakte.13 De stad Managua alleen al telt een vijfde van het totaal aantal inwoners en hier ligt ook vrijwel alle belangrijke infrastructuur. Het politieke hart is er gevestigd en een groot deel van de beschreven geschiedenis van het land speelt zich hier af.

De belangrijkste drijfveer voor de verkennings- en veroveringstochten van de Spaanse conquistadores, veroveraars, in Midden-Amerika was het vinden van een doorvaarbare opening in het continent.14 De Spanjaarden waren immers op zoek naar Azië en zijn specerijen, naar de Estrecho Dudoso (Betwijfelde Zeestraat), die Magellaan, de Portugees in Spaanse dienst, al rond Kaap Hoorn had gestuurd.15 Ook in Nicaragua vonden ze de doorgang niet.

Vanaf de Spaanse verovering van Midden-Amerika, begin zestiende eeuw, ontvouwde zich in Nicaragua een tweestrijd die het politieke, maar ook het economische leven tot ver in de twintigste eeuw in sterke mate heeft bepaald. Een van de eerste Spaanse veroveraars, in Nicaragua, Francisco Hernández de Córdoba, stichtte in 1524 eerst de stad León aan de noordwestoever van het huidige Meer van Managua en enkele maanden later de stad Granada aan de oever van het Meer van Nicaragua.16 De onderlinge rivaliteit van de conquistadores en de verdeel-en-heerspolitiek van de eerste gouverneur van dit deel van het Amerikaanse rijk van Spanje, Pedrarias Dávila, droegen bij aan de twist tussen de steden León en Granada, die rond de vrijheidsstrijd begin negentiende eeuw langzaam aan verschoof naar een conflict tussen op de handel en moderne wereld gerichte liberalen in León en de conservatieven die mikten op voortzetting van de Spaanse maatschappij, zij het zonder de Spaanse kroon, in Granada.

Hoewel in heel Latijns-Amerika deze politieke tegenstelling opbloeide tijdens en na de vrijheidsstrijd van de nieuwe Amerikaanse republieken, was zij in Nicaragua ook met geografische sentimenten belast. Het zal ook te maken hebben gehad met de verbindingen met de buitenwereld. Granada was tot halverwege de zeventiende eeuw een zeehaven met een in 1539 opengelegde vaarroute naar de Caribische Zee en de Atlantische Oceaan via het Meer van Nicaragua en de San Juan. In 1663 zorgden aardbevingen voor een blokkade in deze rivier ter hoogte van waar later het koloniale fort van de Onbevlekte Ontvangenis (Fortaleza de la Inmaculada Concepción) in het huidige plaatsje El Castillo werd gebouwd. Granada werd een binnenhaven.17 De lokale economie verschoof naar productie voor eigen gebruik. León daarentegen was gelegen vlak bij natuurlijke zeehavens aan de kust van de Stille Oceaan, ook na de verplaatsing van de stad over ongeveer dertig kilometer in 1606 als gevolg van aardbevingen en vulkaanuitbarstingen. De economie was ook veel meer op export gericht, die door de internationale contacten vernieuwingen in de maatschappij mogelijk maakte.

De eerste Spanjaarden kwamen zeker niet in een leeg land. Achteraf heeft men berekend dat het inwonertal in die tijd al rond een half miljoen moet hebben gelegen.18 Het gebied dat nu Nicaragua is, werd in enkele migratiegolven vanuit het noorden en oosten bevolkt. Tegen de tijd dat de Spanjaarden aan het eind van de vijftiende en begin van de zestiende eeuw voet aan land zetten, liep door Nicaragua de scheidslijn tussen Meso-Amerikaanse inheemse volken met sterke banden met wat nu Mexico heet en de Caribisch georiënteerde Chibchense volken. Beide groepen kenden eigen taalfamilies en organisatievormen in hun samenlevingen. De scheiding in Nicaragua liep langs de westrand van het centrale bergland, waarbij de westelijke kustvlakte volken van Meso-Amerikaanse oorsprong herbergde. De Chibchense volken bewoonden het centrale bergland en de oostelijke kustvlakten. Deels is dit nog terug te vinden in de plaatsnamen in beide zones. In de kustvlakte rond León komen namen terug die een echo vormen van plaatsnamen uit het noordelijker gelegen Guatemala of Zuid-Mexico.

De naam Nicaragua stamt van het inheemse volk dat de allereerste Spaanse conquistador, Gil González de Ávila, aan de westkust van het Meer van Nicaragua nabij de huidige stad Rivas in 1523 ontmoette: de Nicarao.19

In 1821 maakte Midden-Amerika zich los van het Spanje. In tegenstelling tot in Zuid-Amerika gebeurde dit zonder grote veldslagen. Het Spaanse Koninkrijk was na de napoleontische oorlogen verzwakt en leunde militair op Engeland. Een korte periode van verlichting, mede door de Franse revolutionaire invloeden, werd omgebogen in herstel van het absolutisme onder koning Fernando VII. Dit betekende in de Amerikaanse koloniën een teruggang naar de oude onderdrukking van voor de napoleontische oorlogen. Dit in combinatie met de economische teloorgang van de kolonie deed de vonk van onafhankelijkheid in de landengte pas echt ontbranden. In 1821 scheidden de vijf provinciën van de Audiencia de Guatemala, het Spaanse onderrijk dat Midden-Amerika omvatte, zich van Spanje af. Na een korte periode van aansluiting bij Mexico gingen vanaf 1823 de vijf staten als een federale republiek verder.20 Door de onderlinge verdeeldheid, niet alleen tussen liberalen en conservatieven, maar ook nog tussen de vijf hield de federatie niet lang stand. Vijftien jaar later, in 1838, proclameerden de Nicaraguanen op 30 april een onafhankelijk staat.

De onrust in Nicaragua hield aan: Granada tegen León en conservatieven tegenover liberalen. Het leidde tot veel bloedvergieten in burgeroorlogen. In 1854 liep het zo sterk uit de hand dat de liberalen in León hulp zochten bij Amerikaanse huurlingen. Deze huurlingen, ook wel filibusteros (vrijbuiters) genoemd, namen onder leiding van de uit Tennessee afkomstige William Walker snel de macht geheel over toen zij na de stad Rivas in het zuiden ook het conservatieve bolwerk Granada hadden veroverd. Walker wenste van Nicaragua een nieuwe staat van de Verenigde Staten te maken, riep zich uit als president van Nicaragua, voerde de bij de onafhankelijkheid in 1821 afgeschafte slavernij weer in en verordonneerde het Engels als voertaal.21

Bij deze ontwikkelingen verenigden zich in 1856 de conservatieve en liberale Nicaraguanen, maar ook de andere Midden-Amerikanen en wisten gezamenlijk ruim een jaar later de Noord-Amerikanen te verslaan. Deze oorlog, ook wel de Nationale Oorlog genoemd, bracht zoveel verwoesting in het land teweeg dat na de overwinning op de vrijbuiters de conservatieven de aanstichters van al deze ellende, de liberalen uit León, decennialang buiten het landsbestuur hielden: de dertig jaar durende Conservatieve Republiek.22 In deze grotendeels vreedzame periode ontstond voor het eerst een republiek waarin het bestuur zich door de grondwet liet leiden en de regeringen elkaar alleen na verkiezingen opvolgden. Het waren steeds conservatieve presidenten uit de kleine kring van Granada, gekozen door een ook zeer beperkt electoraat via zogenoemde censusverkiezingen. Alleen mannen die belasting betaalden over hun bezit groter dan een bepaald bedrag, hadden stemrecht.

De politieke rust werd na dertig jaar drastisch verstoord toen een uit León afkomstige conservatief na de dood van president Evaristo Carazo aan de macht kwam. De grondwet voorzag niet in een vaste formule voor de opvolging bij overlijden, dus deze vond plaats na loting onder enkele kandidaten.23 Het is dan ook echt de vraag of de zo ongebruikelijke kandidaat Roberto Sacasa y Sarria in 1889 ooit president zou zijn geworden als dat niet via het lot bepaald was. Sacasa brak met de onder de lange reeks van conservatieve presidenten gevormde traditie van vertrouwen winnen en behouden bij de politieke tegenstanders. Dit was immer de enige mogelijkheid om de rivaliteit met de liberalen uit León enigszins te beheersen. Roberto Sacasa bouwde niet alleen geen vertrouwen op, maar ging hardvochtig om met zijn tegenstanders die steeds vaker uit het conservatieve bolwerk in Granada bleken te komen. Voor Sacasa was zijn regionale afkomst blijkbaar belangrijker dan zijn politieke affiliatie. Toen zijn echte verkiezing in 1891 met forse fraude gepaard ging, begon het te broeien in Granada. Bovendien blonk de tweede termijn van Sacasa vooral uit in inefficiënt bestuur en toenemende corruptie.24

In maart 1893 brak onder leiding van de conservatieve generaal Francisco Gutiérrez een opstand uit, die ondersteund werd door de liberale koffieboeren uit Managua. Een van de voormannen uit deze betrekkelijk nieuwe sociale laag in de machtsstructuur was José Santos Zelaya López. Het pleit was snel beslecht. Een triumviraat met Zelaya als een van de leden naast de conservatieve oud-president Zavala ging besturen, maar de oude tegenstellingen tussen de conservatieven en liberalen staken opnieuw de kop op. In juli 1893 grepen de liberalen uit León onder leiding van Zelaya definitief de macht. Een bloedige slag op een helling aan de westkant van de hoofdstad besliste de opstand. Nog steeds draagt die helling, inmiddels ingericht als een uitvalsweg van de stad, de naam Cuesta de Plomo (Loodhelling).25

Ook op het Meer van Managua vochten de liberalen met de conservatieven. Vanuit het noordwesten van het meer stoomden de schepen Progreso en Angela op naar Managua, aan de zuidoever van het water. De conservatieve strijdkrachten hadden El Managua bewapend, maar moesten ook op het water het hoofd buigen.26 Het restant van de regering-Zavala werd zo gedwongen de macht over te dragen aan een regeringsraad onder leiding van Zelaya. Van deze tweede machtsovername ging een enorme invloed uit. De staat Nicaragua veranderde, de nog wat achterlijke maatschappij kreeg een flinke stoot voorwaarts in de vaart der volkeren en de verhoudingen met de buitenwereld kregen een geheel nieuwe lading. De twintigste eeuw begon in Nicaragua eigenlijk al zeseneenhalf jaar voor de eeuwwisseling.

De nieuwe sterke man was in meer dan één opzicht een breuk met het recente verleden. Met hem kwamen de liberalen voor het eerst sinds de Nationale Oorlog weer zelfstandig aan het bewind. Hoewel het liberale bolwerk León lange tijd als hoofdstad van Nicaragua gold, een erfenis uit de koloniale tijd, lag onder de conservatieve presidenten de macht feitelijk in hun stad, Granada. Formeel had men in 1852, tijdens de politieke strubbelingen die uiteindelijk uitmondden in de Nationale Oorlog, een kleine plaats tussen León en Granada in, Managua, tot hoofdstad gebombardeerd. Lang kwam alleen het parlement hier bijeen, maar in de loop van de negentiende eeuw groeide het belang van de stad, waar steeds meer regeringsgebouwen verrezen. De hoofdstad won met name ook aan belang door de koffieteelt in Nicaragua. Ergens tussen 1821 en 1848 had ene Manuel Matus Torres in Jinotepe de eerste koffieplantage gesticht.27 Het hoogland ten zuiden van Managua en ten westen van Granada, nabij het stadje Jinotepe, leken de condities optimaal voor de koffieteelt. Ook in de heuvels vlak ten zuiden van de nieuwe hoofdstad ontstonden steeds meer plantages. De koffie was bij uitstek een exportproduct en leverde daardoor snel rijkdom voor de grondbezitters op. Deze rijkdom onderscheidde zich van het oude geld van de aristocratische conservatieven, die zich met name verrijkten met veeteelt en suikerriet en andere traditionele gewassen die al in de koloniale tijd verbouwd werden, maar verschilde ook van de handelsrijkdom in het liberale León. Er ontstond zo tussen beide steden in een nieuwe elite en juist uit deze klasse kwam José Santos Zelaya López voort.

Zijn vader was een koffieplanter uit Managua, overtuigd liberaal en had halverwege de negentiende eeuw gevochten tegen de conservatieve president Fruto Chamorro.28 Hoewel een groot deel van de export naar de Verenigde Staten ging, was deze nieuwe elite sterk gericht op Europa. José Santos Zelaya kreeg dan ook een middelbare opleiding in Frankrijk, zoals veel jongens van de Nicaraguaanse elite in Europa hun opleiding genoten. Ze kwamen er in aanraking met het zich hier ontwikkelende filosofische, politieke en economische gedachtegoed. In de politieke context van de conservatieve overheersing drong die moderniteit niet onmiddellijk door tot het dagelijks leven in Nicaragua. Zelaya liet zich daar wel in belangrijke mate door leiden. De liberalen waren sterk onder invloed van het positivisme, een ideologie van de Franse filosoof en socioloog Auguste Comte, die stelde dat de maatschappij ook evolueerde volgens universele wetten, zoals Charles Darwin dit voor de ontwikkelingen in de natuur had beschreven. Daardoor moesten de samenlevingen noodzakelijkerwijs een aantal etappes doorlopen om tot volle wasdom, de ware moderne maatschappij uit te groeien. Een grote belemmering hierbij is, naar de mening van Comte, de overheersing van bijgeloof, mythen en zelfs religie. Door deze beletselen te slechten kan de samenleving naar een hoger plan groeien, daar waar de wetenschap leidend is.29

José Santos Zelaya was een drukke, rusteloze man met een kordate uitstraling. Hij had een bijna Europees uiterlijk. Zijn gezicht zonder enige herkenbare indiaanse trekken heeft diep liggende ogen, een hoog voorhoofd, een wijkende haarlijn en een geheel zijn mond bedekkende zwarte snor met krullen aan de uiteinden, precies zoals de mode in Frankrijk aan het einde van de negentiende eeuw voorschreef. Zelaya sprak langzaam, was hoffelijk en ontwikkeld.30 Hij kleedde zich Europees, ook in het hete Managua, met donkere pandjassen over hooggesloten hemden. Zijn oriëntatie op Europa ging ver, misschien wel omdat hij getrouwd was met een Belgische dame, Blanca Cousin.31 Zelaya was niet echt geschikt voor een toekomst louter als koffieplanter. Hij zocht breder horizonten en kwam politiek geëngageerd uit Parijs en Versailles terug. Hij sloot zich overtuigd aan bij de liberalen en werd in 1883 burgemeester van Managua.32

Het liberale vuur bracht Zelaya ook naar liberale bewegingen buiten Nicaragua, zeker nadat president Adán Cárdenas hem in 1884 had uitgewezen omdat hij deel zou hebben genomen aan een poging het conservatieve bewind omver te werpen. In Guatemala kwam hij onder de hoede van de liberale sterke man, Justo Rufino Barrios, die Zelaya blijvend beïnvloedde.33 Hij werd er militair en vocht in 1885 aan de zijde van Barrios voor herstel van de Federale Midden-Amerikaans Republiek in de slag bij Chalchuapa in El Salvador. Hierbij sneuvelde Barrios en viel de federale beweging weer uit elkaar.

In de strijd in 1893 om het zeggenschap over Nicaragua bemoeide de Noord-Amerikaanse gezant zich nadrukkelijk met de beëindiging van de vijandelijkheden. Hij legde in maart een vredesverdrag voor, dat vrijwel onmiddellijk aanvaard werd door alle partijen.34 Tot dan toe hadden de diplomatieke vertegenwoordigers van de Verenigde Staten geen vooraanstaande rol in de nationale politiek in Nicaragua gespeeld. Wellicht dat de conservatieve rust hen decennialang terughoudend hield. Ook zal een rol gespeeld hebben dat er inmiddels enkele Amerikaanse bedrijven zoals de Nicaragua Canal Construction Company zich in het land gevestigd hadden en dat de politieke onrust negatieve gevolgen voor die bedrijven kon hebben. Het beschermen van die particuliere belangen is veel vaker het motief voor politiek maar ook militair ingrijpen geweest. Eerder hadden de Verenigde Staten zich nog openlijk afzijdig gehouden. Williams Walkers uitspattingen veertig jaar eerder konden op heimelijke instemming van de Democratische presidenten Franklin Pierce en James Buchanan rekenen, maar Walkers regering kreeg geen formele erkenning van de regering in Washington.35 Vanaf de liberale revolutie van Zelaya was de Amerikaanse aanwezigheid in de Nicaraguaanse nationale politiek niet meer weg te denken. In de twintigste eeuw groeide het uit tot een allesbepalende positie, die de lokale politici vaak op het tweede plan plaatste. Pas de sandinisten braken daarmee met hun revolutie in 1979.

Zelaya was meer een doener dan een groot denker. Bij zijn ambtsaanvaarding als president, formeel pas in september 1893 door de grondwetgevende vergadering aangewezen als president, sprak hij zich nog niet zo specifiek uit. Het liberale regeringsprogramma bleef vooralsnog vaag.36 De snel na de revolutie benoemde grondwetgevende vergadering ging wel zeer voortvarend aan de slag en kwam met een radicaal-liberaal voorstel voor de grondwet, die onmiddellijk de naam La Libérrima, De Volkomen Vrije, kreeg. Eind december werd de wet vastgesteld en op 4 juli 1894, de nationale feestdag van de Verenigde Staten, formeel geproclameerd. La Libérrima plaatste tot grote ontzetting van de conservatieven de katholieke kerk op forse afstand van het bestuur. Het openbaar onderwijs werd seculier en kosteloos en religiegebonden onderwijs werd, geheel volgens het positivisme, zelfs verboden.

Aan de andere kant was er godsdienstvrijheid, mede met het oog op immigratie van planters van Europese of Amerikaanse afkomst. Men verankerde het burgerlijk huwelijk en de mogelijkheid tot scheiding in de grondwet en de begraafplaatsen kwamen onder civiel bestuur. Verder regelde de grondwet de introductie van de trias politica en stelde de grondrechten van de Nicaraguaanse burgers vast, waaronder het algemeen stemrecht voor mannen.37

Toch was niet alles helemaal nieuw. Het burgerlijk huwelijk, het openbare onderwijs, de secularisering van de begraafplaatsen, het was allemaal al onder progressieven leiders van de PC, zoals de presidenten Zavala, Cárdenas en Carazo, voorzichtig geïntroduceerd.38 Maar onder Zelaya kwam er voor het eerst een duidelijk politiek en economisch plan gericht op de hele natie.39

Zelaya vertaalde belangrijke elementen van het positivisme in het dagelijks beleid. Hij zette niet alleen een rem op de invloed van de katholieke kerk op het dagelijks leven, maar stimuleerde ook het onderwijs en had aandacht voor deelname aan internationale wetenschappelijke uitwisseling. De vooruitgang in de maatschappij zag hij vooral in economische groei. De koffieteelt was zijn achtergrond en basis en veel van de economische investeringen waren daaraan ook gelieerd. De uitbreiding van de spoorinfrastructuur ten behoeve van de koffie-export is er een helder voorbeeld van. Zelaya verzorgde uitgifte van staatsgronden aan koffieplanters, ook van buitenlandse afkomst. In totaal ging zo’n 1,3 miljoen hectare staatsgrond tegen 4,25 peso, oftewel 4,25 dollar per hectare van de hand. Formeel was de waarde van de peso gelijk aan die van de dollar. Daarop verbouwden de planters niet alleen koffie, maar ook rubber, cacao, vanille en suikerriet.40 Ook stelde hij regelingen op die voor voldoende arbeidskrachten op de plantages zorgden. Alle mannen ouder dan zestien jaar moesten kunnen aantonen waar zij werkten of dat zij productieve bezittingen met een waarde van meer dan 500 peso hadden. Onder het mom van het tegengaan van landloperij, kregen alle landlozen een pasje dat hen als landarbeider aan een plantage bond. In feite was dit een vorm van slecht betaalde dwangarbeid. In veel gevallen betaalden de plantage-eigenaars de arbeiders uit met munten die alleen in de winkel van de plantage zelf besteed konden worden.41

Daarnaast verruimde Zelaya de mogelijkheden voor financiering van de koffieteelt, die immers pas enkele jaren na de aanplant van koffiestruiken eerste inkomsten geeft.42 Naast de hoogten rond en ten zuiden van Managua ontwikkelde zich in hoog tempo ook een koffiezone rond Matagalpa en Jinotega met grote en middelgrote plantages. In Nueva Segovia, aan de grens met Honduras, begonnen boeren met kleinschalige koffieteelt. De export van het product nam daarmee ook flink toe. Was de uitvoer van koffie in 1890 nog 5160 ton, in 1909, aan het eind van Zelaya’s regeerperiode, was dat gestegen tot 8580 ton.43 Omdat de regering effectief de uitvoerbelasting inde, stegen de staatsinkomsten enorm. Nicaragua ontwikkelde zich tot de sterkste economie van Midden-Amerika.44

Onder Zelaya bestond een veertiental belangrijke concessies aan Amerikaanse bedrijven voor het uitbaten van de oostelijke kustvlakte. Deze concessies, enkele al in de jaren tachtig van de negentiende eeuw uitgegeven, betroffen houtwinning, mijnbouw en vooral bananenteelt. Ze hielden veel vrijheden voor de bedrijven in. Door hun gerichte investeringen ontstond zo een enclave-economie. Dit wil zeggen dat de geïntroduceerde voorzieningen alleen bestemd waren voor de productie en voor bij de productie ingeschakelde arbeid en dat men feitelijk geen economische banden met de directe omgeving aanging. Alle benodigdheden importeerden de bedrijven vanuit de Verenigde Staten en de productie ging daar ook rechtstreeks naartoe.45 Belangrijke bedrijven waren de Bluefields-Rama Banana Company, die al in 1893 startte, en de Rosario & Light Mines Company, actief in de mijnstreek rond Bonanza, Rosario en Siuna, zo’n honderd kilometer landinwaarts.

Met de bloei van de koffieteelt en de groei van de exploitatie van natuurlijke hulpbronnen in de oostelijke kustvlakte gaf Zelaya een uitwerking aan een sterk kapitalistische economische ontwikkeling. Dit betekende vooral de opbouw van een grondstoffen producerend land dat aan de verwerking ervan nauwelijks toekwam. De maatregelen om de koffieboeren van voldoende arbeidskrachten op de plantages te verzekeren, brachten met zich mee dat de trek naar de stad beperkt bleef. Er was dus simpelweg ook nauwelijks een kans voor de opbouw van verwerkende industrie.46 Hiermee leek Nicaragua veroordeeld tot de marge van de kapitalistische wereld.

Alleen het Nicaraguakanaal zou hier verandering in kunnen brengen. Was het voor de conservatieve presidenten al een heel belangrijk thema, Zelaya verhief het tot een speerpunt van zijn economisch beleid.47 Hij ging daarin heel ver en was later, toen de Senaat in Washington op aandrang van president Theodore Roosevelt voor het Panamakanaal koos, bereid de vriendschap en samenwerking met de Verenigde Staten ervoor op het spel te zetten. Dat bij het aantreden van zijn regering de Nicaragua Canal Construction Company formeel failliet ging, was een lelijke streep door de rekening. Modernisering van de Nicaraguaanse maatschappij leek nu een stuk lastiger te bereiken. Hij zocht heimelijk toenadering tot Japan en Duitsland, maar in het geheimzinnige diplomatieke spel kreeg het ministerie van Buitenlandse Zaken in Washington, het State Department, lucht van deze zaak en wist het vakkundig te frustreren.48

Toen de Amerikaanse regering zelf het heft in handen nam en onder president William McKinley allerlei onderzoeken liet verrichten en ontwerpen liet maken, werkte Zelaya van harte mee. Alleen op het punt van de territoriale soevereiniteit bleef hij onwrikbaar. Waren in allerlei verdragen over het kanaal onder de conservatieven vele stukken land kosteloos beschikbaar gesteld aan de kanaalmaatschappij voor zowel de aanleg van de infrastructuur als voor de kolonisatie van aanpalende gebieden, Zelaya hield vast aan de bouw van het kanaal op Nicaraguaanse voorwaarden. Zelfs in het heetst van de strijd, vlak voor mei 1902, was het voor de Secretary of State lastig onderhandelen met de Nicaraguaanse regering. Zo veroorzaakte Zelaya bijna zelf de keuze voor Panama.49 Ook na het besluit in de Senaat in Washington verloor Zelaya niet de hoop op een concessie voor een andere buitenlandse mogendheid, maar dat bracht hem uiteindelijk in steeds groter moeilijkheden.

Een tweede belangrijke pijler van Zelaya’s politiek was het tot stand brengen van de nationale geografische eenheid en zo het gehele territorium dat Nicaragua toebehoort ook onder bestuur van Managua te brengen, met andere woorden, de inlijving van de oostelijke kustvlakte. Dit gebied had zich de gehele koloniale periode onttrokken aan het Spaanse gezag. Het verzet van de inheemse bevolking, maar ook de ontoegankelijkheid vanuit het westen als gevolg van de slecht doordringbare tropische regenwouden hadden hieraan bijgedragen. De oostkust bood in de zestiende en zeventiende eeuw aantrekkelijke schuilplaatsen aan piraten en kapers. Een van hen, de Hollander Abraham Blauvelt, is de naamgever van de kuststad Bluefields. Het beroven van met name Spaanse schepen was hun doel. Ze kregen daarom steun van de Engelsen, die op hun beurt ook invloed in de Cariben zochten.

In de loop van de tijd kregen de Engelsen daadwerkelijk voet aan de grond.50 Zij hanteerden hier een tactiek die ze ook elders toepasten. Voor het bestuur van de kuststreek bevoordeelden ze een van de inheemse volken, die zo zeggenschap over alle andere kreeg. De Miskito’s ontvingen militaire en bestuurlijke training van de Engelsen, onder de verantwoordelijkheid van de gouverneur van Jamaica. In 1687 kroonde de Britse gouverneur van Jamaica de eerste koning van Mosquitia. Dit koninkrijk bestreek ruwweg de gehele kuststrook van de monding van de Tinto in het huidige Honduras tot aan de monding van de San Juan bij San Juan del Norte.51 Een eeuw later, middels de Engels-Spaanse Conventie van 1786, kreeg Spanje het erkende gezag over de oostkust van Midden-Amerika en moest Londen de steun aan het koninkrijk Mosquitia intrekken.52 De Spaanse overheid was echter niet bij machte dit gezag ook werkelijk te laten gelden, zeker niet in het deel van Mosquitia dat nu aan Nicaragua toebehoort. Groot-Brittannië vestigde in dit bestuursvacuüm een protectoraat als voortzetting van het Miskitokoninkrijk aan de Caribische kust.

Bij zowel de onafhankelijkheid van de Federale Republiek van Centraal-Amerika als vanaf 1838 onder het Nicaraguaanse zelfbestuur lag de aandacht geenszins op de Caribische kust. De San Juan had daarentegen als potentiële kanaalroute wel alle aandacht, maar dat was tot de tweede helft van de jaren dertig louter aandacht op papier. Pas met de kanaalplannen van de Engelsman John Baily, in dienst van de federale republiek, ging men ook ter plekke kijken naar de riviermonding bij San Juan del Norte.53

In 1848 werd dit havenstadje betwist terrein. De goldrush naar Californië bracht de transitroute door Nicaragua in beeld. Hiervan wenste de Nicaraguaanse regering ook te profiteren. Om die inkomsten geheel voor de eigen schatkist te verzekeren, was het van belang militaire en bestuurlijke zeggenschap te hebben over de gehele route, van San Juan del Norte via de San Juan, over het Meer van Nicaragua en over land het laatste stukje naar San Juan del Sur. Vanuit Granada had de Nicaraguaanse regeringsleider daarom soldaten gestuurd naar de riviermonding om de kanaal- en transitverkeeraanspraken voor Nicaragua veilig te stellen, maar deze troepen werden verdreven door Miskito’s en Britten.54

In de loop van de negentiende eeuw, toen er steeds weer nieuwe plannen voor de aanleg van het Nicaraguakanaal opdoken, probeerden ook de Verenigde Staten een voet tussen de deur te krijgen. De zogeheten monroeleer, waarin president James Monroe stelde dat het westelijk halfrond Amerikaans terrein was, stond hierbij centraal. Voor Europese inmenging was geen plaats. Het terugdringen en liefst geheel verwijderen van de Britse invloed vond de regering in Washington van groot belang.

In 1860 verloor Engeland zelf de interesse voor de Nicaraguaans Caribische kust. De handel viel tegen en met de Verenigde Staten was tien jaar eerder een verdrag gesloten dat eenzijdige exploitatie van een eventueel Nicaraguakanaal uitsloot. Dit betrof het Clayton-Bulwerverdrag, gesloten zonder enige betrokkenheid van Nicaragua,55 zodat de Britten invloed kon uitoefenen zonder er fysiek aanwezig te zijn. Bovendien had Groot-Brittannië de handen vol aan de verovering van India. Met het Zeledón-Wyseverdrag, ondertekend in 1860, erkenden de Engelsen de Nicaraguaanse aanspraken op de kust, maar bedongen wel een reservaat voor hun bondgenoten van al die jaren, de Miskito-indianen. Het reservaat was een stuk kleiner dan het koninkrijk zodat het verdrag grote groepen van dit inheemse volk buiten het reservaat liet.56 Maar ook met dit verdrag bleef de Nicaraguaanse aanwezigheid aan de oostkust zeer beperkt. Er waren weliswaar concessies verleend aan Amerikaanse bedrijven voor de exploitatie van bossen en gronden, maar het lukte de autoriteiten niet de exportbelastingen bij de concessiehouders te innen. Dit stak Zelaya en daarom streefde hij naar de inlijving van het Miskitoreservaat.

In februari 1894, Zelaya was nog maar zes maanden aan de macht, stond hij een expeditie-eenheid onder leiding van generaal Rigoberto Cabezas toe op te trekken naar Bluefields om van hieruit het reservaat te ontmantelen. In juli van dat jaar waren alle opstandjes en rellen van de inheemse volken onder controle. De Amerikanen hadden de Nicaraguanen hierin geholpen door af en toe een marineschip langs de kust te sturen.57 De Engelsen meenden privébezittingen van landgenoten en andere aanspraken te verliezen en blokkeerden in 1895 met marineschepen de haven van Corinto om schadevergoeding af te dwingen. Zelaya gaf uiteindelijk toe en stemde in met de betaling van vijftien miljoen pond sterling,58 nu bijn a 1,8 miljard euro. Pas in 1905, met het Harrison-Altamiranoverdrag, regelden Nicaragua en Groot-Brittannië definitief alle zaken rond de inlijving van Mosquitia.59 Het gebied kreeg in Nicaragua de naam Departement Zelaya en de militaire veroveraar kreeg als beloning een havenstad, noordelijk aan die kust gelegen, naar zich genoemd: Puerto Cabezas.

Het derde grote aandachtspunt van Zelaya was het zich verzekeren van een militaire hegemonie in heel het land om zo de soevereiniteit van Nicaragua te beschermen.60 Tot dan toe hadden de rivaliserende politieke partijen hun legers zelf samengesteld, meestal door kleine boeren of landarbeiders gedwongen te mobiliseren. Zelaya koos voor een professioneel staand leger met een functionele formele organisatiestructuur. Toch ook voerde hij vanaf 1906 de algemene Verplichte Militaire Dienstplicht in.61 Bij eerder conflicten sinds de onafhankelijkheid, met name bij interne twisten was er steeds sprake geweest van dienstplicht onder de partijgebonden legers voor de duur van de strijd.

De regering-Zelaya stichtte militaire scholen, in 1894 voor gewone soldaten en sergeants en tien jaar later ook voor officieren. De president schakelde hierbij degelijke Duitse en Chileense instructeurs in.62 Ook stelde hij grond van zijn eigen plantage, buiten de stad Managua aan de voet van de Tiscapaheuvel, beschikbaar om er een militair terrein van te maken, de Campo de Marte (Marsveld). Met al deze installaties schiep Zelaya naast het regeringscentrum ook een militair centrum in Managua. Voor het eerst vormde de compromis-hoofdstad, bijna vijftig jaar na de aanwijzing ervan, in alle opzichten de machtsbasis van Nicaragua.63

Hij had als president met militaire ervaring een permanent beschikbaar en loyaal leger hard nodig. Zijn regering was allerminst onomstreden. Hij gedroeg zich zeer autoritair en leek in een aantal opzichten op de laatste conservatieve president, Roberto Sacasa, in het hardhandig bejegenen van eenieder die zich tegen hem verzette. De conservatieve tegenstanders van Zelaya hadden het daarom zwaar te verduren. Hij legde hen in Granada bijvoorbeeld hogere belastingen op dan de liberalen in León. Na al die decennia conservatieve overheersing liet de president goed voelen dat de liberalen het voor het zeggen hadden.64 Van de 1,3 miljoen hectare uitgegeven grond voor exportlandbouw ging een groot deel naar liberalen, voor zover het Nicaraguanen betrof.65 Nepotisme was Zelaya allerminst vreemd.

De Libérrima riep veel verzet op vanuit de katholieke kerk, waardoor de regering steeds sterker antiklerikale trekken vertoonde. Dit viel weer slecht bij het gelovige volk.66 Ook het toestaan van protestantse zending droeg bij aan de conservatieve weerzin tegen het liberale bewind.

Ten slotte zag Zelaya een buitenlandse missie voor zijn liberale revolutie. Ook in de buurlanden bestond de ‘eeuwige’ strijd tussen conservatieven en liberalen. Daar waar mogelijk stond de Nicaraguaanse leider zijn politieke vrienden bij in hun verzet tegen de conservatieven. In 1894 steunde hij een opstand in Honduras en hielp hij generaal Policarpo Bonilla aan de macht.67 Een poging om in 1905 zijn Guatemalteekse tegenspeler Manuel Estrada Cabrera de voet dwars te zetten liep op niets uit. Twee jaar later verzeilde Nicaragua in een oorlog met het weer conservatieve Honduras, El Salvador en Guatemala. Hier was Zelaya wel succesvol. Het Nicaraguaanse leger won de grote slag bij de Hondurese plaats Namasigüe en drong door tot in de hoofdstad Tegucigalpa. De Verenigde Staten grepen dat jaar in bij al deze vijandelijkheden in hun achtertuin en dwongen een Vredes-en-Vriendschapsverdrag af, dat eind van 1907 in Washington werd ondertekend.68 Buiten Midden-Amerika raakte Zelaya betrokken bij de bevrijding van Cuba, dat sinds de Spaans-Amerikaanse Oorlog van 1898 als protectoraat van de Verenigde Staten gold, en bij een poging de conservatieven in Colombia te verdrijven en ontving hij vele liberale bannelingen uit Latijns-Amerika.69