Hiëronymus van Beverningk
tijdens het Rampjaar 1672

Wout Troost

Omslagontwerp: Bart van den Tooren

Omslagillustraties: in de achtergrond Adam Frans van de Meulen, Lodewijk XIV trekt bij het Tolhuis bij Lobith de Rijn over, 1672-1690, schilderij, Rijksmuseum Amsterdam; portretten van links naar rechts Caspar Netscher, Willem III, prins van Oranje, ca. 1680-ca. 1684, schilderij, Rijksmuseum Amsterdam, Jan de Baen, Hiëronymus van Beverningk (zie blz. 16) en kopie van Caspar Netscher, Johan de Witt, 1660-1700, schilderij, Rijksmuseum Amsterdam.

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6249 790 0

e-ISBN 978 94 6249 791 7

NUR 681

© 2021 Wout Troost, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2021 p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Inhoud

Illustere voorganger: woord vooraf

Mr. drs. Pieter Verhoeve, Burgemeester Gouda

Inleiding

I De carrière vóór 1672

Lid van de Goudse elite

Conflict Holland-Willem II (4 juni 1650-30 juli 1650)

De Grote Vergadering (18 januari 1651-21 augustus 1651)

Onderhandelaar in Westminster (1653-1654)

De Akte van Seclusie (4 mei 1654)

Thesaurier-generaal (1657)

Van Beverningks ontslag (1665)

Onderhandelaar in Kleef (1666)

De Vrede van Breda (31 juli 1667)

De Devolutieoorlog (mei 1667-mei 1668)

De Triple Alliantie tussen de Republiek, Engeland en Zweden (23 januari 1668)

Van Beverningk in Aken (april-mei 1668)

Missie naar Brussel en Madrid (december 1670-september 1671)

II De driehoeksverhouding Van Beverningk-Johan de Witt-Willem III

Geen partijen, wel facties

Willem III Kind van Staat (1666)

De Buat-samenzwering (1667)

Het Eeuwig Edict (1667)

Willem III Eerste Edele van Zeeland (1668)

Willems lidmaatschap van de Raad van State (1670)

Willem III kapitein-generaal (1672)

III Van de IJssel naar Bodegraven
(april 1672-juli 1672)

De Republiek in isolement

De staat van de Nederlandse defensie

De IJssellinie

Terugtocht naar Bodegraven

De Hollandse Waterlinie

IV De verheffing van Willem III tot stadhouder (juni 1672-juli 1672)

Opstandige burgers

De prins in Gouda

Willem III stadhouder (4 juli 1672)

Onderhandelingen met de Fransen en de Engelsen

V Gouda en de wetsverzettingen in de Hollandse steden (juli-september 1672): een Oranjerevolutie?

Ongeregeldheden in Gouda (15-16 juli)

De moord op de gebroeders De Witt (20 augustus 1672)

Van Beverningk ondergedoken

Een nieuwe vroedschap in Gouda

Een Oranjerevolutie?

VI Naar Maastricht en Charleroi (november 1672-december 1672)

Het defensief verdrag met de Duitse keizer (juli 1672)

Rendez-vous met het Brandenburgs-Oostenrijkse leger?

Het mislukte beleg van Charleroi

VII De jaren na 1672

De buitenlandse politiek van Willem III

Start van de Keulse vredehandel (juni 1673)

De Quadruple Alliantie of Haagse Alliantie (augustus 1673)

Militaire ontwikkelingen

De tweede Vrede van Westminster (februari 1674)

Het einde van de Keulse vredehandel (maart 1674)

De Geallieerden delven het onderspit tegen Lodewijk XIV

De Vrede van Nijmegen (10 augustus 1678)

Epiloog

Bibliografie

Register

Illustere voorganger: woord vooraf

Uitgesleten stenen in een majestueus gebouw zijn fascinerend. Neem nu het gotische stadhuis van Gouda uit 1450. Wanneer je de trap neemt naar de eerste verdieping, begeef je je in de loop der tijden. Letterlijk ook. Sommige treden zijn zo uitgehold en glad vanwege veelvuldig gebruik, dat je jezelf moet vasthouden aan de leuning wil je uitglijden voorkomen.

Ondertussen staren de eeuwen op je neer. Tientallen burgemeesterportretten hangen in het trapgat. De meeste zijn ooit vakkundig getekend door mr. dr. K.F.O. James. Deze burgemeester was in de Tweede Wereldoorlog tijdelijk advocaat, omdat hij door de Duitse bezetter was ontslagen. Als tijdverdrijf tekende hij zijn voorgangers. Mannen die voor hem het stadhuis als werkplek gebruikten en ongetwijfeld op hun beurt een beetje bijdroegen aan het slijten van de natuurstenen trap.

Topdiplomaat

Een van hen is Hiëronymus van Beverningk. Een Goudse regent met een enorme staat van dienst. Hij was jurist, schepen en burgemeester van zijn geboortestad. Ook daarbuiten viel hij op. De begaafde diplomaat bracht het in 1654 tot thesaurier-generaal van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, een soort minister van Financiën avant la lettre. Hij was bevriend met Constantijn Huygens, bruidsjonker bij het huwelijk van Johan de Witt en maakte onderdeel uit van de politieke elite van de Nederlanden in de tijd dat ons land een van de machtigste landen ter wereld was.

De Gouwenaar was politiek actief in een ongemeen spannende en chaotische tijd. Een eeuw met oorlog, oorlog en nog eens oorlog, onder meer met Engeland, met Munster, met Spanje en met Frankrijk. Als toponderhandelaar dealde Van Beverningk met roemruchte personen als Cromwell, Lodewijk XIV en de Spaanse koningin Maria-Anna. De Franse ambassadeur die hem in 1667 meemaakte tijdens de vredeonderhandelingen noteerde in zijn Mémoires: ‘Van Beverningk is de meest bekwame man die hier is.’

Betrokken en feilbaar

Over hem verscheen echter tot nog toe geen biografie. De Goudse ‘poorter’ dr. Wout Troost, die eerder onder meer verdienstelijk publiceerde over stadhouder-koning, Willem III, voorziet met dit boek in een leemte. Het is een genot om te lezen. Over een jongeman die op zijn 31e lid werd van de Goudse vroedschap en gedreven werd door veel persoonlijkheid. Volgens tijdgenoten was hij ‘intelligent en ongeduldig’. Op sommige momenten sprak hij met ‘te veel vrijheid en voortvarendheid’, zeker als hij te diep in het glaasje had gekeken. Hij bleef zeer loyaal aan de publieke zaak. Tot aan zijn dood werd er zelden tevergeefs een beroep op hem gedaan de res publica te dienen. Zoals voor veel leiders geldt, was Van Beverningk betrokken, maar niet onfeilbaar.

Aanrader

Voor eenieder die geïnteresseerd is in het diplomatieke leven van de Hollandse Gouden Eeuw is dit boek een aanrader. Gebaseerd op een deugdelijk notenapparaat en eigen historisch onderzoek overstijgt deze monografie het individu Van Beverningk. Het is een overzicht van de geschiedenis van de internationale betrekkingen in de tweede helft van de zeventiende eeuw.

Mooi ook dat het verschijnt aan de vooravond van herdenkingsjaar 2022. Gouda viert haar 750e stadsverjaardag. Tientallen gemeenten geven vorm aan het nog altijd actuele debat over vrede en verdraagzaamheid in het vieren van de geboorte van Nederland, 450 jaar na 1572. In 2022 komt er tevens, terecht, veel aandacht voor 1672. Het jaar waarin de hoofdpersoon van dit boek de jonge stadhouder Willem III bijstond in het Rampjaar.

Vandaag de dag is er opnieuw veel historische belangstelling. Steeds meer vanuit een emancipatoir perspectief. Standbeelden worden omgehaald; straatnaamborden herzien, instanties bieden excuses aan voor gedrag in het verleden en mogelijk blijft de Gouden Koets in het museum. Hoewel begrijpelijk, heb ik er soms ook wel moeite mee. Een Goudse stadsdichter, Ruud Broekhuizen, sprak eens: ‘Je kunt de geschiedenis niet herschrijven. Wel opnieuw lezen.’ Zo is dat. Zelf pleit ik liever voor gewetensvol terugkijken en opnieuw uitleggen van hetgeen gebeurde dan het wissen ervan. Het wapen van de historicus – wijsheid achteraf – is doorgaans zo beperkt, zo tijdgebonden en zo persoonlijk.

Neem nu Van Beverningk. De man behoorde eerst bij het kamp van De Witt; later adviseerde hij Oranje. Dat kun je laf of opportunistisch vinden. Troost toont echter aan dat zijn positie niet te benijden was en altijd een zekere onafhankelijkheid behield. Dat de man op zoek was naar het algemeen belang, zelfs met gevaar voor eigen leven.

Ontdekking

Op dit punt deed dr. Troost een boeiende ontdekking. In het familiearchief van Van der Dussen – een andere Goudse regentenfamilie – vond de schrijver een brief waaruit bleek dat Van Beverningk vanuit angst voor de entourage van Willem III tijdelijk was ondergedoken. Hij woonde even niet bij zijn vrouw. Waarom toch?

Voor de helderheid: 1672 was een bar jaar. Voor veel Nederlanders was 2020 een rampjaar als gevolg van de coronapandemie. 1672 was voor de toenmalige inwoners van de lage landen zeker zo impactrijk. In een periode van anderhalf jaar gingen – net als nu – scholen, winkels en schouwburgen dicht. En er was bovendien sprake van een regime change. De nieuwe politieke elite wilde maar wat graag afrekenen met de oude machthebbers.

Van Beverningk diende jarenlang onder De Witt, die niets van een erfrechtelijke positie van de Oranjes moest hebben. In de zomer van het Rampjaar werd deze Dordtenaar door een woedende menigte buiten rechte vermoord. Dit betekende dat er een reële dreiging was dat andere hooggeplaatste regenten, net als de gebroeders De Witt, buitengerechtelijk vermoord zou worden. Niet iedereen beseft – en dat is tegenwoordig niet anders – dat het dragen van politieke verantwoordelijkheid zeer bedreigend kan zijn, ‘tot in den dood.’

Van Beverningk verdween derhalve even uit het openbare leven. Uiteindelijk was de jonge stadhouder – Willem III was 22 – zo verstandig om de ervaren Goudse diplomaat in dienst te nemen en kon hij ook in de jaren na 1672 een beroep doen op zijn vaardigheden. Archiefonderzoek kan leiden tot Entdeckungsfreude. En nieuwe inzichten. Waardevol dat onze plaatsgenoot Wout Troost dit boven tafel wist te krijgen.

Trap

Wanneer ik zelf op de trap sta in het stadhuis, mijmer ik weleens over hen die me voorgingen. Mannen van statuur die de stad hebben grootgemaakt. Figuren waar singels en straten naar zijn vernoemd. Mijs, Van Reenen en Van Bergen IJzendoorn. ‘De voormalige burgemeesters van de stad Gouda’ hangt erboven.

Soms kijk ik bevreemd naar de lege spijker waar mogelijk eens mijn tekening zal hangen. Als burgemeester ben je passant. Tijdelijk dienstbaar aan de hele gemeenschap. Maar je kunt je ophalen en laten inspireren door hen die vóór jou de stad dienden. Zoals Van Beverningk wiens portret – als enige – maar liefst twee keer in dit trappenhuis hangt.

De Franse Pierre Bayle schreef over hem dat de man ‘geboren was om op aarde vrede te maken.’ Fantastisch, niet? Landsbelang boven partijbelang. Van niemand, voor iedereen. Vrede stichten. Daar doen we het voor.

Mr. drs. Pieter Verhoeve

Burgemeester Gouda

Inleiding

In het jaar 2022 mogen we een aantal gebeurtenissen herdenken, die in de geschiedenis van Nederland en Gouda plaatsvonden. Zevenhonderd jaar geleden, in 1272, kreeg de stad waar de Gouwe en de Hollandse IJssel samenvloeien, haar stadsrecht van graaf Floris V.

Vierhonderd jaar eerder, in het ‘Rampjaar’ 1672, viel Lodewijk XIV de Republiek aan en dreigde haar onder de voet te lopen. De Goudse regent Hiëronymus van Beverningk, over wie niet zoveel bekend is,1 speelde in 1672 zowel in de Republiek als in Gouda een belangrijke rol. Daarom besteden we in dit boek aandacht aan zijn activiteiten gedurende het Rampjaar. We kunnen de gebeurtenissen in 1672 echter niet zomaar behandelen zonder Van Beverningks levensloop van vóór 1672 onder de loep te nemen. Dat doen we in het eerste hoofdstuk. We volgen hem vooral tijdens zijn diplomatieke activiteiten gedurende het bewind van Johan de Witt (1653-1672).

Een boek dat handelt over Van Beverningk tijdens het Rampjaar moet zeker stilstaan bij de driehoeksverhouding tussen Johan de Witt, Van Beverningk en Willem III. Het tweede hoofdstuk laat zien hoe De Witt en Van Beverningk eerst als trouwe politieke bondgenoten met elkaar samenwerkten, maar dat er vanaf de tweede helft van de jaren ’60 een verwijdering tussen beide mannen ontstond. De oorzaak daarvan lag in hun meningsverschil over de rol die Willem III moest gaan spelen in de Republiek. Het gewest Holland had de prins, na de dood van zijn vader in 1650, niet tot diens opvolger benoemd en hem in 1654 zelfs uitgesloten van het ambt van stadhouder. Maar met het ouder worden van de prins werd de vraag of Holland zijn uitsluiting kon handhaven steeds prangender. Van Beverningk wilde, anders dan Johan de Witt, de jonge Willem III wel een functie geven in het Nederlandse staatsbestel. Die tegenstelling tussen de Goudse regent en de raadpensionaris leidde er overigens niet toe dat Van Beverningk zich uit de politiek terugtrok en ambteloos burger werd. Hij bleef zich inzetten voor de Nederlandse zaak, zoals bleek toen hij in 1672 de functie van gedeputeerde te velde op zich nam. Ongetwijfeld wist De Witt inmiddels dat zijn vroegere politieke vriend op de hand van Willem III was.

De hoofdstukken III tot en met VI gaan over Van Beverningks activiteiten in het Rampjaar 1672. Dat begon met de gemeenschappelijke aanval van Engeland, Frankrijk, Munster en Keulen op de Republiek. Op zee moest Michiel de Ruyter voorkomen dat de Engels-Franse vloot een landing op de Nederlandse kust uitvoerde, terwijl Van Beverningk als voorzitter van het college van gedeputeerden te velde en de pasbenoemde kapitein-generaal Willem III aan de Gelderse IJssel de verdediging van Nederland tegen de Franse, Munsterse en Keulse troepen ter hand namen (hoofdstuk III). Die verdediging mislukte volledig. Toen Lodewijk XIV bij Tolhuis de Rijn overstak en Turenne het Franse leger de Nederrijn ten westen van Arnhem liet oversteken, dreigde er een omsingeling van het Nederlandse leger en moesten Van Beverningk en Willem III zich ijlings terugtrekken op Bodegraven, van waaruit de inundatie (onderwaterzetting) van Holland georganiseerd werd. Gouda speelde een belangrijke rol bij het in werking stellen van de Hollandse Waterlinie, die de Franse opmars moest stuiten. Bij Gouda kon namelijk water uit de Hollandse IJssel binnengelaten worden dat via de Gouwe het noordelijk gedeelte van de Waterlinie, van Alphen aan den Rijn tot Muiden, moest inunderen. De Goudse regenten stonden niet te trappelen om het water bij de Statensluis binnen te laten, omdat zij bang waren voor overstromingen in Gouda en naaste omgeving. Van Beverningk moest daarom zijn Goudse collega’s herhaaldelijk aansporen om hun medewerking aan de inundaties te verlenen.

De roerige zomermaanden van 1672 staan centraal in de hoofdstukken IV en V.

In het vierde hoofdstuk gaan we in op de activiteiten van opstandige burgers in de verschillende Hollandse steden, die leidden tot het herstel van het stadhouderschap van Willem III op 4 juli 1672. De Goudse vroedschap liet de de prins bij zijn bezoek aan de stad, eind juni, weten dat ze zijn verheffing steunde. Daarmee lieten de Goudse regenten, die Johan de Witt tot dan altijd gesteund hadden, hem wel heel snel in de steek! Van Beverningk was aanwezig bij dat bezoek van de prins en stond niet afwijzend tegenover de politieke ommezwaai van zijn confraters. Na de benoeming van Willem III tot stadhouder onderhandelde Van Beverningk als adviseur van de prins met een Engelse delegatie die in Nieuwerbrug de Engelse vredesvoorstellen kwam overhandigen.

Hoofdstuk V begint met het oproer van boeren en opstandige Goudse burgers in juli 1672, terwijl het in de andere Hollandse steden rustig bleef. Zoals we zullen zien, speelde Van Beverningk een niet onbelangrijke rol in het uitbreken van de ongeregeldheden in Gouda. De moord op de gebroeders De Witt op 20 augustus 1672 liet Van Beverningk niet onberoerd. Zijn ‘officiële’ overgang naar het kamp van Willem III maakte hem tot een omstreden politicus. Aanhangers van De Witt beschuldigden Van Beverningk in 1672 van opportunisme door schaamteloos de kant van Willem III te kiezen. Maar ook de burgerij en mensen uit de entourage van Willem III richtten hun pijlen op Van Beverningk en waarschuwden de prins voor de man die zolang het bewind van De Witt had gediend. Zij drongen er bij Willem III op aan niet met hem in zee te gaan.

Van Beverningk werd zó bang dat hem hetzelfde lot zou treffen als de gebroeders De Witt dat hij een tijdje onderdook. Na de moord op Johan en Cornelis de Witt brak opnieuw oproer uit in vele Hollandse steden. In Gouda bleef het dit keer echter stil. Dat weerhield de Goudse regenten er niet van de prins uit te nodigen toch ‘de wet’ te verzetten, met andere woorden in de Hollandse steden regenten te ontslaan en nieuwe te benoemen. De wetsverzetting in Gouda leidde er niet toe dat Van Beverningk zijn lidmaatschap van de vroedschap verloor. Daarvoor genoot hij te veel steun van de nieuwe stadhouder.

Vanaf 4 juli 1672, toen Willem III het stadhouderschap verkregen had, was niet meer Van Beverningk verantwoordelijk voor het optreden van het Nederlandse leger, maar Willem III. Als adviseur van Willem III reisde Van Beverningk met het Nederlandse leger eind 1672 richting Maastricht om samen met Frederik Willem van Brandenburg en keizer Leopold I, met wie de Republiek in 1672 bondgenootschappen had gesloten, actie tegen Frankrijk te ondernemen. Willem III hoopte in het Limburgse contact te maken met een Brandenburgs-Oostenrijks leger, dat de Rijn zou oversteken om samen met de Nederlanders de Franse legers af te snijden van hun thuisbasis (hoofdstuk VI). Dit plan mislukte, waarna Willem III nog een vergeefse poging ondernam Charleroi te heroveren.

Het zevende en afsluitende hoofdstuk gaat over Van Beverningks activiteiten na het Rampjaar. Nog twee keer ging hij als diplomaat aan het werk, nu onder het politiek leiderschap van Willem III. In 1673 reisde hij naar Keulen, waar Zweedse diplomaten van 1673 tot 1674 probeerden een einde te maken aan de Hollandse oorlog. Die poging mislukte, waardoor de strijd nog een aantal jaren voortduurde en pas eindigde met de Vrede van Nijmegen in augustus 1678. Bij het totstandkomen daarvan was Van Beverningk ook nauw betrokken.

In de epiloog blikken we terug op Van Beverningks carrière en evalueren we zijn leven.

Bij het tot stand komen van dit boek heb ik steun gehad van een aantal mensen. ‘Archieftijger’ Leen Ouweneel was zo vriendelijk de notulen van de Goudse vroedschap te transcriberen, waardoor ik die niet in het Goudse archief hoefde te raadplegen. Bas Weenink, een natuurkundige met een grote historische belangstelling, toonde zich bereid mijn manuscript te lezen. Zijn frisse kijk op de materie werkte verhelderend en hield mij scherp. Sander Enderink, als historicus verbonden aan de Stichting Oude Hollandse Waterlinie, behoedde mij met zijn positief kritische instelling voor de nodige historische uitglijders. Burgemeester Verhoeve wil ik bedanken voor zijn voorwoord. Als historicus stelde hij er prijs op mijn tekst te lezen en zelf het voorwoord te schrijven.

1 Alleen Van Bylandt, Het diplomatisch beleid, schreef over zijn diplomatieke activiteiten in de periode 1672-1678. Schotel, Iets over Hiëronymus van Beverningh, is geen biografie, hoewel het boek interessante informatie bevat.

I De carrière vóór 1672

Lid van de Goudse elite

Op 25 april 1614 werd Hiëronymus van Beverningk geboren als zoon van Melchior van Beverningk en Sibilla Standert. Melchior van Beverningk was artillerieofficier en had meegedaan aan de belegering van Maastricht door Frederik Hendrik in 1632. Zijn vrouw Sibilla was de dochter van Leonard Standert, die eveneens een militaire functie bekleedde. De familie Van Beverningk had geen lange Goudse stamboom. Jan van Beverningk, de vader van Melchior, was in 1575 met graaf Philips van Hohenlohe uit Duitsland naar Holland getrokken en in dienst getreden bij het Staatse leger. Jan trouwde met een Goudse, de dochter van Dirk Jansz. Lonck.2

Jan de Baen, Hiëronymus van Beverningk, 1676, schilderij, Rijksmuseum, Amsterdam.

Die Dirk Jansz. Lonck was niet de eerste de beste Gouwenaar. Hij behoorde namelijk tot het Goudse regentenpatriciaat, de kleine elite van regenten die de stedelijke politiek beheerste. Alleen de regenten hadden zitting in de uit veertig leden bestaande Goudse vroedschap. Uit die vroedschap werden vier burgemeesters en zeven schepenen gekozen die belast waren met met het bestuur van de stad Gouda. De vroedschap stuurde een voordracht van 22 personen aan de stadhouder, die er dan elf – vier burgemeesters en zeven schepenen – uitkoos. Op 6 januari, op Driekoningen, trad het nieuwe stadsbestuur aan. Het stadsbestuur werd bijgestaan door de pensionaris, een juridisch geschoolde professional, die de stad van advies diende in alle bestuurlijk-technische taken.

Al voor de overgang van Gouda naar Willem van Oranje in 1572 had Dirk Jansz. Lonck als schepen deel uitgemaakt van het Goudse stadsbestuur. Als supporter van de prins overleefde hij de zuivering van de vroedschap op 26 juli 1573 en verkreeg hij het burgemeestersambt,3 dat hij ook daarna nog een aantal keren uitoefende. Dankzij het huwelijk van Jan van Beverningk met de dochter van Dirk Jansz. Lonck nestelde de familie Van Beverningk zich in het Goudse patriciaat. Zo werd Hiëronymus na een rechtenstudie in Leiden en een educatieve reis naar Frankrijk in 1645, 31 jaren oud, lid van de vroedschap.4 Een jaar later werd hij schepen, een functie die hij eveneens bekleedde in 1647, 1648, 1650 en 1651.5 De jonge politicus had geen broers, wel vijf zusters: Agnes, Atelia, Klara, Maria en Catharina. Deze laatste komen we later in het verhaal nog tegen.

Conflict Holland-Willem II (4 juni 1650-30 juli 1650)

De jaren dat Van Beverningk het schepenambt bekleedde, waren cruciaal voor de Nederlandse en Goudse politiek. Om de gebeurtenissen die toen plaatsvonden goed te kunnen begrijpen, is het nodig eerst aandacht te besteden aan het staatsbestel in de Republiek.

Op 23 januari 1579 had een aantal opstandige gewesten de Unie van Utrecht gesloten om gemeenschappelijk de strijd tegen Philips II voort te zetten. Na de Acte van Verlatinghe van 1581, waarin Philips II als vorst werd afgezworen, ontstond de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, bestaande uit zeven soevereine gewesten. Holland was het belangrijkste gewest. Achttien stemhebbende steden en een lid van de ridderschap bepaalden het beleid in de Staten van Holland, het provinciale bestuursorgaan. Elk gewest stuurde zijn afgevaardigden naar de Staten-Generaal (de generaliteit), dat de beleidsbepalende instantie6 werd en zich bezighield met buitenlandse politiek en defensie, zaken die niet afzonderlijk door de gewesten geregeld konden worden. Het geld dat hiervoor nodig was, hieven de Staten-Generaal niet via uniforme belastingen, die in alle gewesten geheven werden. Elk gewest droeg naar vermogen bij en het was het rijke Holland dat sinds 1616 elk jaar 58 procent van de Unie-uitgaven betaalde.

Ieder gewest had ook een stadhouder. De stadhouder was voor de opstand tegen Spanje de plaatsvervanger van de vorst in de provincie geweest, maar nadat Philips II was afgezworen, was de stadhouder toch aangebleven, nu als dienaar van de gewestelijke Staten. Frederik Hendrik, de jongste zoon van Willem van Oranje, was in 1625 stadhouder van vijf gewesten geworden. Friesland en Groningen hadden een eigen stadhouder uit het geslacht Nassau-Dietz. De Staten-Generaal benoemden Frederik Hendrik tot kapitein-generaal van de Unie (opperbevelhebber), waardoor hij zich beduidend meer macht toeëigende dan dat van een dienaar van de Staten. Die machtsvergroting stuitte in het grootste gewest op steeds meer tegenstand, aangezien Holland bang was dat Frederik Hendrik naar de soevereiniteit streefde. Frederik Hendrik wilde echter geen openlijk conflict met Holland, in tegenstelling tot zijn zoon Willem II, die zijn vader in 1647 opvolgde en de confrontatie met de Hollandse regenten wel aanging.

De Staten van Holland, daarin gesteund door de vertegenwoordigers van Gouda, wilden na de Vrede van Munster (1648) troepen afdanken, iets waar stadhouder Willem II, in zijn functie als kapitein-generaal van het leger, mordicus tegen was. Hij wilde de strijd met Spanje voortzetten en ook Karel I, de koning van Engeland en tevens zijn schoonvader, steunen in zijn strijd tegen het Engelse Parlement. De Engelse burgeroorlog was in 1639 begonnen en twee jaar later trouwde Willem II met Mary Stuart, een dochter van Karel I en Henrietta Maria, een zuster van de Franse koning Lodewijk XIII. Van Beverningk woonde als Gouds vertegenwoordiger in de Staten van Holland de discussies over de troepenvermindering bij en rapporteerde daarover geregeld aan de Goudse vroedschap.7 Het conflict tussen Willem II en de Staten van Holland kwam tot een uitbarsting toen Holland op 4 juni de betaling van een aantal legeronderdelen stopzette, die ter repartitie van het gewest stonden, dat wil zeggen de troepen die door Holland betaald werden.8 Een dag later, eerste pinksterdag, sloeg Willem II terug. In de Staten-Generaal, waar de meeste kleine gewesten op zijn hand waren, liet hij onder protest van Holland een resolutie aannemen waarin besloten werd een commissie uit hun midden langs de Hollandse steden te zenden om hen te vragen hun besluit terug te draaien.9 Willem II stelde zich aan het hoofd van de bezending, hoewel het generaliteitsbesluit (het besluit van de Staten-Generaal) dit niet voorschreef.

Na het mislukken van deze bezending besloot Willem II op 30 juli 1650 tot een verrassingsaanval op Amsterdam, de stad die hem het meest had tegengewerkt. Ook arresteerde hij zes Hollandse regenten uit de steden die eveneens dwarsgelegen hadden. Onder hen bevond zich Jacob de Witt, de vader van de latere raadpensionaris Johan de Witt. De aanslag op Amsterdam, samen met Willem Frederik, zijn neef en stadhouder van Friesland, mislukte echter. Toch hadden de acties van Willem II succes, want op 3 augustus gingen de Staten van Holland alsnog akkoord met zijn legervoorstellen. De stadhouder toonde zich een tevreden man: ‘deze zaak heeft mijn autoriteit volledig hersteld’.10

De vraag of Willem II erin geslaagd zou zijn zich tot een Oranje-monarch te ontwikkelen, kan niet beantwoord worden, aangezien hij op 6 november 1650 overleed. Zijn weduwe, Mary Stuart, bracht op 14 november een zoontje ter wereld, de latere Willem III, maar die kon (nog) geen rol van betekenis spelen. Gouda maakte gebruik van dit machtsvacuüm door de Staten van Holland te verzoeken het aantal vroedschapsleden terug te brengen van 40 tot 28. Dit in een poging de macht te monopoliseren voor een kleiner deel van de regenten. De Staten van Holland gingen daar op 21 december mee akkoord. Twee weken eerder hadden zij de achttien stemhebbende steden al toegestaan hun burgemeesters en schepenen zelf te kiezen zonder inmenging van buitenaf.11

Gouda was blij met deze versterking van de stedelijke autonomie. Het had ook ingestemd met het besluit van de Staten van Holland om het stadhouderschap voor onbepaalde tijd open te laten. Dat gewest was enorm geschrokken van de poging van Willem II zijn macht te vergroten en het was vast van plan zijn eigen soevereiniteit, die door de stadhouder en de zes andere gewesten bedreigd was, te herbevestigen. Het ideologisch wapen dat de meest radicale regenten, de echte republikeinen die principieel tegen het stadhouderschap waren, daarbij gebruikten was de theorie van de ‘Ware Vrijheid’. Daaronder verstond men de volledige soevereiniteit van de gewestelijke Statencolleges binnen een federatie van zeven republieken zonder ‘eminent hoofd’, dat wil zeggen de stadhouder.12 Of zoals Johan de Witt twee jaar later aan Gerrit Schaep schreef: ‘dese provinciën syn niet tesamen una respublica, maer yder provincie is apart een soeveraine respublica’.13 Johan de Witt en zijn politieke vrienden stonden ook bekend als de Loevesteinse factie, zo genoemd naar het kasteel Loevestein, waar Jacob de Witt, de vader van Johan en zijn broer Cornelis, na zijn arrestatie door Willem II gevangen was gezet. Meer pragmatische regenten, die geen principieel bezwaar koesterden tegen het stadhouderschap, hadden vanwege de acties van Willem II op dat moment ook genoeg van een stadhouder en boden de principiële tegenstanders van het stadhouderschap geen tegenwicht.14

Holland had zich enorm geërgerd aan de kleine gewesten die Willem II hadden gesteund om het leger niet in omvang te beperken. Nu Willem II dood was, waren die gewesten bang dat Holland de Unie zou verlaten, maar de Staten van Holland waren dat niet van plan. Wel riep het gewest de andere provincies op met hun voltallige Statencolleges naar de Ridderzaal in Den Haag te komen om in een zogenaamde ‘Grote Vergadering’ te beslissen over zaken van unie, religie en militie, onderwerpen die door Holland werden aangedragen.15 Namens Gouda waren Van Beverningk, burgemeester Crabeth en oud-burgemeester Vossenburg aanwezig.16

De Grote Vergadering (18 januari 1651-21 augustus 1651)

Voor ons onderwerp zijn vooral de unie en de militie van belang. Holland bepaalde dat de soevereiniteit ondeelbaar bij de provinciale staten lag. Die gewestelijke soevereiniteit moest ervoor zorgen dat Hollands overwicht in de Republiek niet werd aangetast door de kleinere gewesten. Holland slaagde er ook in de meeste andere gewesten akkoord te laten gaan met het voor onbepaalde tijd openlaten van hun stadhouderschap en het kapitein-generaalschap. Dit was vooral mogelijk doordat baby Willem III nog geen invloed kon uitoefenen en het Oranje-kamp sterk verdeeld was in aanhangers van Amalia van Solms, de oma van Willem III en Mary Stuart, de weduwe van Willem II. Beide dames konden elkaar niet uitstaan, maar waren wel verenigd in hun verzet tegen Willem Frederik, de Friese stadhouder, die de jonge Willem III wilde laten benoemen tot stadhouder in Utrecht, Gelderland en Overijssel met hemzelf als plaatsvervanger. Holland slaagde er echter in de benoeming van Willem III te verijdelen. Alleen Groningen en Drenthe kozen de Friese stadhouder Willem Frederik tot stadhouder. Onder druk van Holland benoemden de Staten-Generaal ook geen kapitein-generaal en wezen ze ook Willem Frederiks verzoek tot benoeming als waarnemend kapitein-generaal af.

Dirck van Delen, Grote Vergadering, circa 1651-1671, schilderij, Rijksmuseum, Amsterdam.

Ook over de militie werd een aantal zaken besloten. Sinds 1588 had de Raad van State, die in 1531 ingesteld was als adviesorgaan van keizer Karel V, de leiding over de defensie gekregen. Aangezien Van Beverningk in 1657 thesaurier-generaal van de Raad van State werd, besteden we enige aandacht aan dit instituut en zijn financiële topman. De taak van de Raad van State, die bestond uit twaalf personen, beperkte zich in de praktijk tot de zorg voor voldoende militair materieel, tot een goede aanvoer daarvan naar het front en tot onderhoud en bevoorrading van de vestingen.17 Maritieme zaken werden geregeld door de admiraliteitscolleges in Rotterdam, Amsterdam, Hoorn of Enkhuizen, Middelburg en Harlingen. Ieder admiraliteitscollege had als taak een vastgesteld aantal oorlogsschepen in zee te brengen, te onderhouden en te bemannen.18 De thesaurier-generaal van de Raad van State stelde jaarlijks rondom de jaarwisseling de legerbegroting op, die aan de Staten-Generaal werd aangeboden. De begroting bestond uit een Generale Petitie en een Staat van Oorlog. De petitie is een ander woord voor de ‘bede’, het verzoek om geld door de vroegere landsheer.19 In de Generale Petitie verzocht de Raad de gewesten om toezegging van de sommen gelds (de consenten), die van elk van hen werden verwacht. In de Staat van Oorlog viel de repartitie te lezen, de bedoelde troepenverdeling over de zeven provinciale betaalsheren.20 De provincies hadden tot 1 april de tijd om hun consenten te geven.21

De nadruk die Holland legde op de gewestelijke autonomie kwam ook tot uiting in de besluiten over de Raad van State. Officieel behield de Raad van State de leiding over de defensie, maar het instituut werd in zijn macht beperkt. De benoeming van officieren kwam in handen van de provincies, die de legereenheden betaalden.22 Militairen moesten niet alleen de eed van trouw afleggen aan de generaliteit, maar ook aan het gewest dat hen betaalde en aan de magistraat van de stad waar de troepen ingekwartierd lagen. Om te voorkomen dat een opperbevelhebber ooit nog een actie, zoals in 1650 tegen Amsterdam, kon herhalen, moest het patentrecht, het recht om troepen te verplaatsen, niet alleen verleend worden door de Staten-Generaal, maar ook door de Staten van het gewest dat de troepen betaalde. Dat het leger van de Republiek hiermee eigenlijk uiteenviel in zeven provinciale legertjes, zou in 1672 blijken.