Dwepers en dromers

Tegenculturen in Nederland, 1890-1940

Jan J.B. Kuipers

Afbeelding omslag: AJC-jongeren op de Paasheuvel, september 1932. Nationaal Archief/Collectie Spaarnestad/ANP

Omslagontwerp: Suzan Beijer

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

isbn 978 94 6249 794 8

e-isbn 978 94 6249 795 5

nur 695

© 2022 Jan J.B. Kuipers / Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Inhoud

Voorwoord

1. Een halve eeuw dwars denken, 1840-1890

1890-1918

2. Drie wegen naar het beloofde land

Revolutie, hervorming, zelfrealisatie

3. Samensmelten met het Al

Vegetariërs, christen-anarchisten, Rein Leven

4. Volgzaam geloof in vreemde onthullingen

Spiritisme, theosofie, significa

1919-1929

5. De som van het geluk

Rode versnippering, ontluikend fascisme

6. Muziek en zang aan alle kanten

Natuurvrienden, naturisten, vervolgde homo’s

7. Opkomst en afgang van een Wereldleraar

De wereldhoofstad, spiritueel kamperen en blaffen met Dada

1930-1940

Terugkijken op de drempel van een decennium

8. Een land vol leiders

Op de vuist in crisistijd

9. Opgaan in de kringdans

Rode Valken, zwarte meeuwen, ‘menschenrecht’

10. Het wonderkarakter der wereld

Kindergemeenschap, parapsychologie en massamens

11. Het onuitroeibare geloof, 1945-1970

Beknopte literatuuropgave

Personenregister

Voorwoord

Twee jaar voor zijn dood schreef de sociaaldemocratische bedrijfseconoom Salomon Kleerekoper in de bundel Anatomie van links, verschenen in hét naoorlogse revolutiejaar 1968, dat de begrippen links en rechts maar zelden een vaststaande betekenis hadden. ‘Socialistische’ landen en linkse partijen, stromingen en individuen vertoonden rechtse trekken en vice versa. De wezenlijke betekenis van ‘klassenstrijd’, het traditionele kernthema van het socialisme, zag hij als ‘iedere vorm van strijd tegen op macht berustende privileges’. Maar ook dit laatste bastion is deels ondergraven in de decennia na Kleerekopers verscheiden. Toen deed immers het door linkse bewegingen en vervolgens overheden breed gedragen begrip ‘positieve discriminatie’ zijn intrede: het officieel bevoordelen van achtergestelde groepen zoals etnische minderheden en vrouwen bij sollicitaties, publieke functies en dergelijke. Om hun gelijkheid te bevorderen moesten privileges worden ingezet, terwijl andere groepen tijdelijk genoegen dienden te nemen met achterstelling.

Kortom: links en rechts zijn vloeibare begrippen, en dat geldt in nog sterkere mate voor de ideologische posities van veel geruchtmakende individuen uit ons verhaal. Fel en zelfverzekerd stonden ze principes voor die na verloop van tijd weer even ver van hen af bleken te staan als de cirkel van het vierkant. Dat was vaak ook een kwestie van temperament. Op de vleugeltippen van zowel links als rechts bewogen zich nu eenmaal veel figuren met een flamboyante inborst en een eerder ideaaltypisch dan empirisch mensbeeld. Frederik van Eeden en Jan Toorop belandden na een lange mars door overtuigingen en stromingen in de schoot van de roomse moederkerk; Henriette Roland Holst, achtereenvolgens strijdbaar socialiste en communiste, arriveerde uiteindelijk in vage religieus-socialistische sferen. En de fascist Jan Baars verzeilde tijdens de Tweede Wereldoorlog in het verzet.

De verwijdering betekende soms ook geografische distantie. De felle anarchist Alexander Cohen eindigde als ultrarechtse royalist in Frankrijk, activist en tolstojaan Johannes van der Veer werd vicepresident van de Navy League in Engeland. Hij had al in 1899 zijn geloof in Tolstoj verloren. Dat leidde enkel, zo meldde hij na zijn ervaringen in een tolstojaanse kolonie in Essex, tot ‘in ellendige misère omkomen, waanzinnig worden of zelfmoord plegen’.

Het begrip tegencultuur (counterculture) is in 1960 geïntroduceerd door J. Milton Yinger; het omvat ‘the creation of a series of inverse or counter values (opposed to those of the surrounding society) in face of serious frustration or conflict’. Voor dit boek versta ik er de manifestaties onder van bewegingen, organisaties en individuen die zich afzetten tegen de gevestigde maatschappij, de massacultuur en algemeen geaccepteerde waarden. Dit afzetten uit zich door revolutionaire beginselen (bijvoorbeeld feminisme, anarchisme, pacifisme), esthetische actie (bijvoorbeeld ‘dada’), levensstijl (bijvoorbeeld naturisme, vegetarisme, de sfeer van de bohème of zelfs de onderwereld), of het streven maatschappij en individu vanuit een niet-dominante ideologie te verbeteren (bijvoorbeeld montessorionderwijs). Deze houdingen vertoonden vaak overlap – een belangrijk aspect voor de aanpak van dit boek.

‘Maatschappij’, ‘lichaam en opvoeding’ en ‘geest’: dat zijn de hoofdgebieden die we in clusters van steeds drie hoofdstukken verkennen, binnen een chronologie die loopt van de jaren waarin Nederland sterk moderniseerde (1890 met voorgeschiedenis) tot de grote ruptuur van de Duitse bezetting in mei 1940. Hoewel de tegenculturen die op ons palet verschijnen dikwijls trekken vertonen van een subcultuur of zelfs van een sekte, is er toch een duidelijk onderscheid te zien. Subculturen zijn groepsculturen en niet per se gericht ‘tegen’ de moedercultuur waarvan ze deel uitmaken. En het middelpuntzoekende karakter van sekten, met hun hersenspoeling en zware gevolgen voor degenen die het wagen uit te treden, zou je als een teken van ‘tegenculturele ontaarding’ kunnen zien: een ziekteverschijnsel.

De gevolgde aanpak behelst zeker geen encyclopedie, eerder een caleidoscopische documentaire van veelal vergeten stromingen, organisaties en personen, waarbij kenmerkende clubs en soms nog steeds bekende individuen worden uitgelicht. Het naar voren halen van dergelijke actoren belicht ook hun netwerken, waarin weer anderen opdoemen – maar talloze anderen ongenoemd moeten blijven. Ook ontstaan op deze manier doorlopende lijnen en verbindingen tussen stromingen en perioden.

Mijn moeder was in de jaren dertig van de vorige eeuw lid van de Arbeiders Jeugd Centrale (AJC), de jeugdbeweging van Koos Vorrink, waarover in tegenstelling tot de verburgerlijkte sociaaldemocratische moederbeweging SDAP nog altijd de glans van een nieuwe, andere wereld hing. Een betere wereld. De AJC had veel trekken van de sub- en tegencultuur. Zelf begaf ik me als adolescent aan het eind van de jaren zestig volop in de subcultuur van eclectisch anarchisme en underground. Verschrikkelijk vond mijn moeder dat. Twee generaties, twee werelden. Pas in 2012, toen zij al enkele jaren overleden was, heb ik met mijn echtgenote eindelijk eens de Paasheuvel bij Vierhouten bezocht. Een oord waar nog altijd een bijzondere sfeer hangt, met heemtuin De Heimanshof, in 1935/1936 gesticht door AJC’er Henk van Laar, en de rustieke camping De Paasheuvel. Op de Paasheuvel was de AJC’er ‘Voor ’t donkere bosch, aan de wijde hei / Machtig beschermd en toch eindloos vrij’ (Margot Vos).

Onze ideologieën veranderen de maatschappij en de cultuur waarin we leven. Maar steevast anders dan de verkondigers oorspronkelijk voor ogen stond. En altijd zijn het individuen die de dynamiek op gang houden. De vele dwarsliggers, dwepers, dromers en denkers in dit boek zijn hun eigen ode – of diffamatie in sommige gevallen. ‘Wie het individu doodt, vernietigt het beste, het edelste, het hoogste in de mens, die alleen door zijn individualiteit het recht krijgt zich mens te noemen’, schreef de anarchist Ferdinand Domela Nieuwenhuis in het derde deel van zijn De geschiedenis van het socialisme (1901). Het soevereine individu is vermoedelijk de aantrekkelijkste vrucht van de Europese beschaving – en tegelijk haar grootste fata morgana. De enkeling blijft óók altijd een voortbrengsel en exponent van groepen, netwerken, milieus: een vertegenwoordiger van iets anders dan een eigen, unieke essentie. Bovendien vormt hij of zij een bewegend mozaïek van vaak tegenstrijdige eigenschappen, neigingen, aanvechtingen. De revolutionaire anarchist Jan Sterringa was ook theosoof. En zelfs de oudere Karl Marx beweerde ooit dat hijzelf maar moeilijk zou kunnen leven in de nieuwe samenleving die hij met grote opofferingen een leven lang had voorgestaan.

1. Een halve eeuw dwars denken,
1840-1890

Was in mij het religieus gevoel nog voorhanden geweest,
zo zou het in den kerker geheel zijn vernietigd.

Michael Bakoenin

Na het vertrek van de Fransen in 1813/1814 en zeker na het verlies van België (1830-1839) was Nederland, ondanks zijn uitgestrekte koloniën in Oost en West, een onbetekenende natie in Europa. Het revolutiejaar 1848 schudde Europa op, maar verliep in Nederland vrij rustig; het bracht hier tot afschuw van – toen nog – kroonprins Willem III wel een nieuwe grondwet. Een voorstel tot grondwetsherziening van vier jaar eerder had koning Willem II nog begroet met de opmerking dat hij dit nooit zou accepteren, ‘al ware het schavot ernaast geplaatst’.

De talloze binnenlandse conflicten in de tijd van Willem III vloeiden deels voort uit de transitie waaraan Nederland onderhevig was, met een industrialisatie en verstedelijking die na ongeveer 1870 eindelijk op gang kwamen. In 1900 zou bijna een kwart van de Nederlanders in de vier grote steden wonen: 510.000 in Amsterdam, 320.000 in Rotterdam, 206.000 in Den Haag en 102.000 in Utrecht.

Een belangrijke binnenlandse conflicthaard was het berucht weerspannige en botte karakter van Willem III zelf. Hoewel ernstig beperkt door de grondwet van 1848, genoot hij nog veel politieke invloed. Deze invloed gebruikte Willem III in de praktijk vooral door zich onmogelijk op te stellen. Hij verzette zich tegen de werking van de verfoeide grondwet, tegen de katholieke emancipatie, de opkomende sociale beweging, plannen voor vrouwenkiesrecht en wat al niet. In bepaalde opzichten vormde de koning een reactionaire eenmans-tegencultuur – hoewel hij zijn leven lang een instituut als de pas in 1863 afgeschafte slavernij verafschuwde. Dat was zeker geen unanieme opvatting in conservatief Nederland. F.W. van Eeden Sr., de vader van de beroemde schrijver en stichter van de utopische commune Walden, verwoordde in een gedicht uit 1861 zijn angst voor immigratie en integratie van de vrijgemaakte slaven en hun nakomelingen, waarin als in een vervormde spiegel de multiculturele samenleving opdoemt die zich pas ruim een eeuw later zou gaan ontwikkelen: ‘En dan zult ge nog beleven; / Dat wij zwarte burgemeesters / Zwarte Controleurs-Ontvangers, / Zwarte dienders en Commiezen, / Zwarte docters en professors, / Zwarte predikanten krijgen / En misschien een zwarte koning / Want wij leven in vooruitgang.’

In elk geval hielp Willem III geheel tegen zijn bedoeling met zijn chicanes en woede-uitbarstingen de door hem verafschuwde parlementaire democratie juist vooruit. Want soms werden zaken die ook bij Koninklijk Besluit afgedaan hadden kunnen worden, door ministers uit angst voor de onredelijke koning als wetsontwerp voorgelegd aan de Kamer.

Transformaties

Tergend langzaam begon Nederland een aantal ingrijpende transformaties te ondergaan. De grondwet van 1848 had het land van een autoritair geregeerde staat in een parlementaire democratie veranderd. Weliswaar met de nodige beperkingen: algemeen en vrouwenkiesrecht waren nog niet aan de orde. Na 1870 kwamen ook politieke partijen op en werd een begin gemaakt met sociale wetgeving. Niet alleen om de misère van het snelgroeiende industrieproletariaat te verlichten, maar vooral om sociale onrust en politieke omwentelingen te voorkomen: het Europese revolutiejaar 1848 galmde decennialang akelig na.

De oprichting in 1866 van Nederlands eerste echte vakbond, de Algemeene Nederlandsche Typografenbond, was een zaak van de voorhoede van de arbeidersklasse en tegelijk een teken van het groeiend bewustzijn dat zij inderdaad een klasse vormde. De fabrieksarbeiders waren vooral ontwortelde plattelanders, van wie een kleine minderheid ideeën ontwikkelde over sociale rechtvaardigheid en zelfs een revolutionair socialisme. Deze ideeën werden allereerst gepropageerd en verspreid door telgen van de ontwikkelde burgerij. Ook door het sterk opgekomen vrijzinnig protestantisme kreeg Nederland meer oog voor de sociale noden. Christelijke liefdadigheid door welgestelden voldeed niet meer. In de vrijzinnige stroming had de wetenschappelijke Bijbelkritiek wortel geschoten, en accepteerde men ook de resultaten van de moderne natuurwetenschap. Links van de vrijzinnigen stonden de agnostische of expliciet atheïstische vrijdenkers, later veelal verbonden met de voorhoede van het socialisme. De trek naar de steden zorgde voor veel geloofsafval onder arbeiders, die zich in hun nieuwe woonplaats niet meer bij een kerk aansloten. Aan de rechterzijde bevonden zich de orthodoxe protestanten, de ‘fijnen’, die niets van welk modernisme dan ook moesten hebben. Als een aparte, steeds invloedrijker ‘zuil’ begon zich dankzij de katholieke emancipatie ook het rooms-katholieke volksdeel weer te manifesteren. De stemmen van al deze richtingen klonken door in de cultuur en de letteren. De maatschappij leek enerzijds steeds uniformer te worden door het vervagen van regionale en lokale verschillen dankzij betere verkeersmiddelen, industriële massaproductie en de smeltkroes van de urbanisatie. Maar anderzijds begon men zich meer en meer op de eigen groep te richten, met de rug naar de andere levensbeschouwelijke zuilen.

Meer en sneller

Verbeterde hygiëne en voeding bevorderden ondanks armoede en diverse diepe crises een gestage bevolkingsgroei: van drie miljoen in 1850 tot vijf miljoen in 1900 en zes miljoen in 1911. Pas in de twintigste eeuw zou er sprake zijn van een merkbare verbetering van het algemene levenspeil. Toch genereerde de nieuwe massaproductie – dankzij mensonterende arbeidsomstandigheden en zeer lange werktijden van de arbeiders – koopkracht en ‘keuze’ voor grotere groepen dan voorheen. Dit toonde zich in het opkomen van grootwinkelbedrijven en warenhuizen als De Bijenkorf (1870), zeer bescheiden begonnen in Amsterdam, en Vroom en Dreesmann (1887-2016), met als voorloper de nog steeds legendarische, in 1912 gesneefde Winkel van Sinkel, begonnen als stoffenwinkel van de Duitse ondernemer Anton Sinkel in Amsterdam. In deze eerste warenhuisketen van Nederland was van alles te koop. Nieuw waren de etalages met uitstalling van zoveel mogelijk aanbod.

Het toenemend areaal aan consumptiegoederen had te maken met een technologische stroomversnelling die we rustig als revolutie kunnen betitelen. Het leven zélf was een stuk sneller geworden. De komst van de trein (1839), met steeds meer verbindingen, werd gevolgd door nog verbijsterender want ‘onstoffelijke’ communicatiemiddelen als telegraaf en telefoon, hoewel Amsterdam als eerste stad in Nederland pas in 1881 zijn eerste telefooncentrale kreeg. Elektrische straatverlichting verscheen het eerst in Nijmegen (1886), toen de gasverlichting nauwelijks was ingeburgerd in minder geavanceerde delen van het land. Pas een decennium eerder waren olielampen en kaarslicht binnenshuis verdrongen door gaslicht. Gasverlichting was óók een relatieve noviteit. Amsterdam had in 1846 straatverlichting op gas gekregen, met 700 uit Engeland geïmporteerde ijzeren lantaarnpalen. De jonge kunstschilder Gerard Bilders schreef nog in 1862 aan zijn mentor Kneppelhout, de bekende literator, vanuit het Gelderse Lochem een brief waarin romantische nostalgie naar de oude toestanden doorklonk: ‘Maar de Amsterdamse modes zijn er toch reeds doorgedrongen, en het is mij nog lang niet aartsvaderlijk genoeg. Verbeeld u, Lochem gaat vooruit: het zal weldra gazlicht hebben!’

Het woord ‘fiets’ dook op voor de vooralsnog onpraktische rijwielen, en de fotografie maakte een grote opmars sinds de eerste scherpe foto in 1837 via het procedé van de daguerreotypie. Willem III was de eerste Nederlandse vorst wiens aangezicht op deze manier is vastgelegd. Nederland leek, na een aantal trage en soms op niets uitgedraaide aanlopen, plotseling modern.

In 1889 werd de Nederlandsche Voetbal en Athletiek Bond (NVAB) opgericht, een signaal van de nieuwe betekenis van vrije tijd en van sport als ontplooiingsmiddel voor de massa.

Pennen, gedoopt in vitriool

Verschillende aardappel- en broodoproeren werden in de jaren 1840 tot bedaren gebracht met de blanke lat, de kogel en kunstmatige verlaging van voedselprijzen. Maar intussen ontstond ook een papieren oppositie van een groepje luidruchtige scribenten en opiniemakers dat de maatschappelijke ordening ter discussie stelde. Gangmakers waren jonge journalisten en pamflettisten als de Groningse radicaal Eillert Meeter, P.J.W. (Piet) de Vos, Jan David de Vries en jonker Adriaan van Bevervoorde. Allen arm als kerkratten, maar voorzien van uiterst scherpe, in vitriool gedoopte pennen. Ze publiceerden vooral in door henzelf opgerichte lilliputterbladen als De Haagsche Miniatuurbode en Meeters De Ontwaakte Leeuw, in klein formaat om het dure dagbladzegel (een belasting op kranten) te ontwijken. Piet de Vos’ periodiek Waarachtige Physiologie van Amsterdam richtte zijn pijlen op ‘Aristocraten’, bewindspersonen en in principe iedereen van maatschappelijke rang. Ook koning Willem II moest er vanwege zijn homoseksuele contacten aan geloven en kroonprins Willem III heette ‘het Beest der Beesten’. Andere bladen waren De Hydra en het door Van Bevervoorde opgerichte satirische weekblad Asmodée.

Meeter, Van Bevervoorde en anderen waren zelf in moreel opzicht niet verheven boven hun doelwitten, die ze graag chanteerden met dreiging van nieuwe onthullingen. Van Bevervoorde stond hierdoor in 1848 voor 10.000 gulden op ’s konings betaallijst. Ook Meeter leefde lange tijd gerieflijk op kosten van de koning. Willem III, eenmaal op de troon, pakte het anders aan. Van Bevervoorde, in maart 1848 nog triomfantelijk door Den Haag gevoerd op de schouders van werklui van pletterij Van Enthoven, raakte aan lagerwal en stierf in 1851 op 31-jarige leeftijd. Met zijn dood ontliep hij twee jaar gevangenisstraf wegens een artikel van zijn hand tegen de koninklijke erfgenamen.

Adriaan van Bevervoorde wordt rondgedragen door Haagse demonstranten in 1848. Fragment van een gewassen tekening.

Van de Nederlandse opstootjes in 1848 is het Damoproer in Amsterdam op 24 maart het bekendst. De demonstratie was georganiseerd door de Vereeniging tot Zedelijke Beschaving der Arbeidende Klasse, geleid door Duitse ambachtslui, vooral houtbewerkers en kleermakersknechts. Sommigen onder hen vormden de Amsterdamse afdeling van een internationale splintergroep, de Bund der Kommunisten. Met strooibiljetten hadden ze Amsterdamse werklui en werklozen bij duizenden naar de Dam gekregen. Het ging mis toen kwajongens het raam van een wijnhuis ingooiden en elkaar met straatvuil bekogelden. In de omliggende straten ontstonden schermutselingen met de politie. Op de volgepakte Dam arriveerden enkele eenheden infanterie en cavalerie. Toen de burgemeester, wethouders en het hoofd van politie vanaf de trappen van de (in 1903 gesloopte) Beurs opriepen om naar huis of werk terug te gaan, liep het plein leeg.

De Nederlandse ‘revolutie’ smoorde in de kiem, maar de erosie van oeroude gevestigde waarden was niet te stuiten. In 1856 zag de vrijdenkersvereniging De Dageraad het licht. Het bijbehorende, gelijknamige tijdschrift had als motto Magna est veritas et praevalebit: ‘Machtig is de waarheid en zij zal zegevieren’. De vereniging was waarlijk radicaal: vrouwen werden graag toegelaten en De Dageraad volgde spoedig een filosofisch materialistische en atheïstische koers.

Omslag van de eerste aflevering van De Dageraad, 1855.

Sociale schrijvers

De beter gesitueerden werden na het midden van de negentiende eeuw op de hoogte gesteld van sociale misstanden – voor zover ze er zelf geen getuige van waren – door het literaire werk van de ‘nieuwe realisten’. De bekendste van hen is Jacob Jan Cremer. Als landschapsschilder trok hij door de Betuwe, en zo kwam hij in contact met de arme plattelandsbevolking. Cremer begon de verhalen die hij hoorde in aangepaste streektaal op te schrijven; ze werden verzameld in de Betuwsche novellen (1856) en Over-Betuwsche novellen (1867). Deze idyllische werken werden zeer populair: Cremer kon als eerste Nederlandse schrijver van zijn werk leven. Hij ging ook romans publiceren over ernstiger thema’s zoals stakingen, uitsluiting van Joden, de ‘losse’ zeden van toneelspelers en ongehuwde moeders – hoogst ongewoon in de Nederlandse letteren. In de novelle Fabriekskinderen (1863) beschrijft Cremer bij wijze van een ‘bede, doch niet om geld’ het deprimerende lot van kinderen in de Leidse textielindustrie. Deze novelle was na Multatuli’s Max Havelaar (1860) een nieuwe steen in de gezapige vijver der vaderlandse letteren: ´Niet waar, ge zoudt zweren dat het menschen waren, heel kleine menschen die staan op hunne voeten als wij; met armen en handen, zeer zwakke handjes; met aangezigten als die van ons, maar flets van kleur en slap van vormen; aangezigten waarin oogjes blinken als een laatste vonk in den bleeken aschhoop.’

De auteur sprak de beter gesitueerde lezer persoonlijk aan: ‘Een hoofd, een gans hoofd is zij kleiner dan uw dochtertje, dat in dit uur gezond, ja met rozen op de wangen op het zachte kussen te dromen ligt en zo oud is als zij. Gij schrikt terug bij het beschouwen van dat voos en flets gezichtje met die wijde mond en die onnatuurlijk glinsterende oogjes.’ In de afsluiting richtte hij zelfs het woord tot koning Willem III en zijn ministers: ‘Doorluchtige Vorst! Edele en Grootmagtige wetgevers in den Staat! Ziet: aan uwe en mijne kleederen, waaraan de handjes dier kleinen werkten, kleven droppelen bloeds; ja de droppelen bloeds der arme in Nederland vermoorde fabriekskinderen.’

Cremer, een bekwaam voorlezer maar overigens een figuur met een minderwaardigheidscomplex, zeker ten aanzien van het literaire establishment, trok in den lande volle zalen. Overal droeg hij zijn Fabriekskinderen voor. Het gevolg was publieke verontwaardiging over de misstanden, maar daar liet de auteur het niet bij. Het Vaderland publiceerde zijn Een Woord aan Mijne Landgenooten (1870), waarin hij de mensen opriep de regering met verzoekschriften te bestoken. Toen dat inderdaad gebeurde, publiceerde hij een Openbare Brief aan Zijne Excellentie den Minister van Binnenlandsche Zaken, waarin hij de regering opnieuw opriep in te grijpen. Uiteindelijk leidde de dickensiaanse verontwaardiging van deze auteur mede tot sociale wetgeving als het Kinderwetje van Van Houten uit 1874, ondanks verwijten van een criticus als Conrad Busken Huet, ‘de beul van Haarlem’, die Cremers werk een altijd aanwezig ‘zedekundig of godsdienstig bijoogmerk’ aanwreef.

Ook andere auteurs kregen oog voor de sociale misstanden. Van Jacob van Lennep verscheen in 1865 De lotgevallen van Klaasje Zevenster, over meisjes die in de prostitutie terechtkwamen. De schrijvende dominee en latere hofpredikant Cornelis van Koetsveld nam in zijn novellenverzameling Fantasie en waarheid (1863) criminaliteit die voortvloeide uit bittere armoede onder de loep. Van Koetsveld toonde ook compassie met verwaarloosde zwakzinnigen, voor wie hij de eerste Nederlandse ‘idiotenschool’ oprichtte. Maar hij bleef altijd dominee, aldus Busken Huet: ‘Er prediget immer und ewig. Hij arbeidt in den tuin met een driekant steekje op het hoofd, en zelfs in zijne binnenkamer houdt hij bef en mantel aan.’

De Max Havelaar, of de koffij-veilingen der Nederlandsche Handel-Maatschappy van Multatuli (Eduard Douwes Dekker, 1860) doorstond de tand des tijds van al deze auteurs en werken het best. Dit boek werd een van de succesvolste romans uit de Nederlandse literatuurgeschiedenis. Het had een grote invloed op de afschaffing van het zogeheten cultuurstelsel in Oost-Indië, een in 1830-1834 ingesteld dwangsysteem waarbij de inlandse bevolking als pacht 20 procent van haar grond moest benutten voor de teelt van vooral koffie, thee, indigo en suikerriet voor de Europese markt. Wie geen geschikt land bezat, moest 66 dagen per jaar werken voor het gouvernement. Corrupte ambtenaren en inheemse vorsten voeren er wel bij, en de koffieveilingen in Amsterdam werden dankzij het cultuurstelsel wereldwijd vermaard.

Het nadien in veertig talen vertaalde boek ‘zal als een donderslag in het land vallen,’ schreef Multatuli in 1859 aan zijn vrouw. En dat was ook zo, al duurde het even voordat dit explosieve materiaal een uitgever had gevonden – door bemiddeling van Jacob van Lennep, die wel wat veranderingen in literaire richting had geëist. Het weglaten van plaatsnamen en data ‘maakt M.H. tot een roman, – maar het is geen roman’, protesteerde Multatuli. ‘’t Is eene geschiedenis. ’t Is eene memorie van grieven, ’t is eene aanklagt.’ Maar hij gaf toch toe, en de verschijning zorgde onmiddellijk voor felle discussie in kranten en tijdschriften. Een decennium later was het cultuurstelsel afgeschaft.

Schedelknobbels en een wegzwevende zakdoek

De vrijdenkers rondom De Dageraad vormden maar één twijg in het onstuimig opspruitende struikgewas van (para)wetenschappelijke modes. Een andere was de frenologie, die een verband aannam tussen enerzijds psyche en karakter, en anderzijds de vorm van de schedel met de knobbels daarop. In 1844 verrichtte de Britse frenoloog dr. Castle een schedelmeting bij de Nederlandse koningin Sophie van Wurtemberg, de ongelukkige eerste echtgenote van Willem III, en haar vriendin Lady Malet. Castle produceerde vervolgens een rake karakterschets van de begaafde Sophie, die hij ook wel uit externe kennisbronnen of persoonlijke waarneming had kunnen opbouwen. Hij schreef haar eigenschappen toe, ‘gevarieerder en briljanter, dan men gewoonlijk bij vrouwen aantreft. Maar ook grilligheid, overgevoeligheid, lichtgeraaktheid, impulsiviteit en kieskeurigheid in genegenheid.’ Sophie zelf was enige tijd meer onder de indruk van die andere mode: het spiritisme. In 1853 schreef ze aan Lady Malet: ‘Jazeker, ik heb ook tafels laten dansen, en hoeden, en boeken (…). Voor onze kinderen zullen de komende ontdekkingen op het gebied van het elektromagnetisme even wonderbaarlijk zijn als de uitvinding van het staal was in onze tijd.’ Bijna vijf jaar later woonde Sophie zelfs viermaal een seance bij van het beroemde medium Daniel Dunglas Home, die ook koningin Victoria, Napoleon III, Charles Dickens en Mark Twain onder zijn bewonderaars telde. Sophie voelde hoe een hand haar vinger aanraakte en zag een zware gouden bel op eigen kracht bewegen; haar zakdoek zweefde weg en weer terug, nu met een knoop erin, en ze maakte mee hoe onder leiding van ‘de geesten’ namen en zinnen werden geschreven. ‘Dit behoort werkelijk tot de meest bijzondere ervaringen van mijn leven’, noteerde ze in februari 1858.

Vrouwenstrijd

Een opmerkelijke figuur, die een rol speelt in de prille historie van zowel het spiritisme (oftewel ‘spiritualisme’) als het feminisme, was de schrijfster Elise van Calcar (1822-1904). Haar belangstelling richtte zich eerst vooral op literair werk, dan op onderwijs en opvoeding, vervolgens op de verheffing van de vrouw en daarna op christelijk spiritisme. Ze gaf vanaf 1877 het spiritistische tijdschrift Op de Grenzen van Twee Werelden uit, dat ze voor een groot deel zelf volschreef. Vrouwenrechten bleven ook een aandachtsgebied en daarom verzocht feministe Wilhelmina Drucker – later bekend als ‘IJzeren Mina’ aan wie de bekende beweging Dolle Mina (1970) haar naam dankt – haar mee te werken aan haar eigen, in 1893 opgerichte periodiek Evolutie. Maar de samenwerking stagneerde: Elisa was gematigder en individualistischer, Wilhelmina meer gericht op sociaal-economische hervorming. Maar in 1898 werd Elise van Calcar toch nog gehuldigd als pionier van het vrouwenrecht. Dat gebeurde na de toespraak die ze als 75-jarige hield tijdens het congres van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid.

Hoe Wilhelima Drucker tot het feminisme kwam, leek wel het motief van een modieuze sociale roman. Ze werd in 1847 geboren als jongste van twee buitenechtelijke dochters van een nauwelijks rondkomende modiste en de bankier Louis Drucker (1805-1884). Deze weigerde met haar moeder te trouwen maar huwde later een andere vrouw, en erkende hun zes kinderen wél, ook testamentair. Mina en haar zus Louise kregen bijna niks, de anderen erfden een vermogen. Het onrecht leidde van Wilhelmina’s en Louises kant tot een proces en tot de sleutelroman George David (1885), geschreven onder de pseudoniemen G. en E. Prezcier. Hun doelwit en halfbroer Hendrik Lodewijk, liberaal politicus, was woedend en kocht de hele oplage van de eerste druk op. Eén exemplaar berust nog in de bibliotheek van de Universiteit van Amsterdam. Later sleepten Wilhelmina en haar zuster toch een rechtmatig erfdeel in de wacht en werden financieel onafhankelijk. Multatuli was het grote voorbeeld van de gezusters Drucker. De kritiek was vernietigend, maar de verkoop van hun herdrukte boek liep goed, er verscheen zelfs een Duitse bewerking.

Wilhelmina oriënteerde zich breder op het gebied van maatschappelijk verzet en verscheen op vergaderingen van onder meer De Dageraad en de prille Sociaal-Democratische Bond (SDB), de radicaal-socialistische partij van Domela Nieuwenhuis. Over hem schreef ze enkele jaren later in het Groningse Radicaal Weekblad: ‘Multatuli’s doodgezwegen strijd bracht Domela Nieuwenhuis voort, na de man van het woord, de man van de daad.’ Een mannenhater was Drucker ondanks haar ervaringen niet. Ze werd weliswaar geen lid van de Bond, maar behield sympathie voor Nieuwenhuis en bouwde met graagte aan zijn mythe; ze vermeldde nog in 1916 de ‘religieus-gedempte stemmen’ waarmee over hem in bijeenkomsten werd gesproken. Domela was een ‘nieuwe Messias’, omringd door fanatieke en soms ‘belanghebbende’ aanhangers; ‘vergood door een geëxalteerde menigte’ kon Nieuwenhuis uitgroeien tot ‘een onfeilbaar wezen, wiens woorden en daden door gewoone stervelingen niet mochten worden beoordeeld’. Anderzijds wordt Drucker in Domela’s gedenkschriften Van Christen tot Anarchist (1910) maar een paar keer vermeld, en de eerste keer wordt al duidelijk waarom prinzipienreiter Nieuwenhuis zijn reserves had: ‘In den beginne was zij socialistisch getint, terwijl zij alle zaken met mij besprak, maar plotseling, onder welke invloeden weet ik niet precies, kwam hierin verandering. Wel weet ik dat zij, die haar broeder, prof. Drucker, niet heel vleiend teekende in een boekje van haar hand, getiteld: George David van G. en E. Prezcier, in geheel andere finantieele omstandigheden kwam na een verzoening met dezen haren schatrijken broeder en dat zij zich later, na haar draai genomen te hebben, vijandig plaatste tegenover de socialisten.’ Een ietwat vileine insinuatie: Domela suggereert hier immers vrij duidelijk dat Wilhelmina’s plots gevulde beurs haar van het socialisme deed afkeren. Maar Mina’s financiële onafhankelijkheid gaf haar ambities na 1888 juist vleugels: ze richtte met SDB-vrouwen de Vrije Vrouwen Vereeniging op, waaruit in 1894 de politiek neutrale Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht voortkwam.

Fotoportret van Wilhelmina Drucker (vóór 1923) op houten drager. IAV, Amsterdam.

Al in 1881 had Aletta Jacobs, Nederlands bekendste feministe uit deze periode, zich gepositioneerd als voorvechter van het vrouwenkiesrecht. Zij verzocht in dat jaar aan de gemeente Amsterdam om op de lijst van kiezers te worden geplaatst. Ze was ingezetene en voldeed ook aan de andere eisen van de Kieswet, zoals de inkomensbepalingen. De gemeente antwoordde dat het stemrecht niet aan vrouwen toekwam. Jacobs ging in cassatie bij de Hoge Raad. Deze bepaalde dat het woord ‘ingezetene’ geen betrekking had op vrouwen: ‘anders ware dit uitdrukkelijk vermeld’. Een gortig staaltje casuïstiek: volgens deze redenering zou je immers ezels, kruisspinnen of gnoes ook niet tot de dieren mogen rekenen, tenzij ze in elke omschrijving van het begrip ‘dier’ expliciet worden vermeld. Het verbod voor vrouwen om te stemmen werd in 1887 alsnog expliciet in de grondwet opgenomen.

De in 1854 in een kinderrijk Joods gezin te Sappemeer geboren Jacobs had al voor hetere vuren gestaan. In 1870 was ze de eerste Nederlandse vrouw die als toehoorster officieel werd toegelaten aan de hbs (hogere burgerschool). Een jaar later verzocht ze de liberale minister Thorbecke toestemming om een universitaire studie te volgen. Het lukte, en Aletta ging medicijnen studeren in Groningen. Op zijn sterfbed stemde Thorbecke ermee in dat ze examens zou afleggen, waardoor ze de eerste afgestudeerde vrouwelijke arts werd. Promotie volgde in 1879. Een werkverblijf in Londen bracht Jacobs in contact met feministen en suffragettes aldaar. Zoals de latere theosofe Annie Besant, wier kinderen haar wegens haar toenmalig streven naar geboortebeperking waren afgenomen. Terug in Nederland meldde Jacobs zich als lid aan bij De Dageraad. Drie jaar later sloot ze een vrij huwelijk met de radicaal-liberale politicus Carel Victor Gerritsen – ze legde de verplichte gelofte van gehoorzaamheid af onder protest. Via Gerritsen werd ze ook lid van de door hem opgerichte Nieuw-Malthusiaanse Bond. Deze streed tegen overbevolking door het propageren van geboortebeperking en voorbehoedsmiddelen. Maar ook – en dit is weer een voorbeeld van de ‘vloeibaarheid’ van progressieve en conservatieve opvattingen – voor ‘rasverbetering’ van de menselijke soort. De arts Jan Rutgers, een belangrijke figuur binnen deze bond, zag zelfs heil in een baringsverbod voor verpauperde bevolkingsgroepen. Overigens was Rutgers anarchistisch georiënteerd – dus voor de hoogst mogelijke vrijheid en tegen staat en gezag – en onderhield hij vriendelijke betrekkingen met Domela Nieuwenhuis. De eugenetica kreeg door het enthousiasme van de nazi’s ruim een halve eeuw later een taboeachtig karakter, maar gold aanvankelijk als radicaal vooruitstrevend en strikt wetenschappelijk.

Ferdinand Domela Nieuwenhuis

Zijn naam is al enkele malen genoemd: Ferdinand Domela Nieuwenhuis, de belangrijkste figuur in het vroege Nederlandse socialisme. Toen in september 1872 in Den Haag een congres werd gehouden van de Internationale Arbeiders Associatie oftewel de Internationale, was hij nog een twijfelend predikant van net geen zesentwintig jaar oud. Het Haagse congres was, behoudens de hierboven beschreven minieme erupties, Nederlands eerste lijfelijke contact met het georganiseerde socialisme. De Eerste Internationale was in 1864 in Londen gesticht als internationaal verbond van vakorganisaties. Drijvende figuren waren Karl Marx en Friedrich Engels, grondleggers van het ‘wetenschappelijke’ socialisme, en de anarchist Bakoenin. De laatste kon niet naar het congres reizen, omdat hij in verschillende landen door de politie werd gezocht; ook zijn Italiaanse geestverwanten waren afwezig. Marx wist de anarchistische richting onschadelijk te maken door de locatie van de Algemene Raad naar New York over te plaatsen. Het betekende de genadeslag voor de Eerste Internationale. Maar ‘in elk geval is voorkomen, dat de Internationale in handen van idioten valt’, verdedigde Marx zich in een brief. Opheffing volgde in 1876; de Tweede Internationale ontstond in 1889.

Twee jaar voor het Haagse congres was Domela Nieuwenhuis benoemd tot luthers predikant in Harlingen. Hij werd al snel actief in de in 1871 opgerichte Vredesbond en steunde arbeiders in hun verlangen naar meer loon. In zijn volgende standplaatsen Beverwijk en Den Haag verwaterde zijn religieus besef sterk door de moderne Bijbelkritiek, maar ook vanwege het overlijden van zijn eerste en tweede vrouw. Na een pantheïstische fase werd hij atheïst en legde in 1879 zijn ambt neer: ‘eenmaal den hemel boven mijn hoofd verloren hebbende, trachtte ik de aarde tot een hemel voor allen te maken’, schrijft hij in zijn gedenkschriften. ‘Ik werd dus socialist, omdat er voor den mensch die niet gelooft aan een hiernamaals, niets anders overblijft.’

Nieuwenhuis was dankzij een erfenis financieel onafhankelijk geworden – zijn geld zou verdampen in leningen aan familieleden en doelen binnen de beweging – en begon, begenadigd spreker als hij was, door het land te trekken. Zijn uiteindelijke imago als us forlosser (bij de Friese arbeiders) was mede te danken aan zijn ietwat gecultiveerde profetische uiterlijk, met baard en lang haar en zijn met Bijbelse metaforen doorspekte toespraken, die hij steevast beëindigde met een naar zijn publiek uitgestrekte arm met geopende hand. Ook was hij in 1879 medeoprichter en uitgever van het week- en tijdelijk zelfs dagblad Recht voor Allen, dat in zijn hoogtijdagen een oplage van 30.000 had en door steevast belaagde en mishandelde colporteurs aan de man werd gebracht. Ook was Nieuwenhuis medeoprichter van de Sociaal-Democratische Bond, een samenvoeging in 1881 van lokale organisaties. De andere SDB-pionier was de ontwikkelde kleermaker Hendrik Gerhard, die in zijn geschriften een utopisch communisme verkondigde en in 1869 de Nederlandse afdeling van de Internationale oprichtte. De zeer radicale SDB streed aanvankelijk nog voor het algemeen kiesrecht – het bracht Nieuwenhuis in 1888 als paria onder zijn medevolksvertegenwoordigers in de Tweede Kamer –, maar stelde zich tegelijk op een revolutionair standpunt en radicaliseerde vanaf 1885 in snel tempo.

Het waren dan ook zware tijden. Op het platteland leefden de landarbeiders een slavenbestaan. Ook veel boeren gingen failliet dankzij de grootschalige import van vooral Amerikaans graan vanaf 1878. Een om zich heen grijpende economische crisis hield aan tot het midden van de jaren negentig. Deze werd bevorderd door protectionistische maatregelen in veel landen, en bracht werkloosheid en dus meer bittere armoede in de toch al spelonkachtige arbeiderswoningen in de grote steden. Wie zijn werk wist te houden, overleefde maar ternauwernood op het uitbetaalde hongerloontje. De toestroom vanaf het platteland naar de stad hield desalniettemin aan en tien werkzoekenden stonden te trappelen om de plek van elke klager en opstandige in te nemen.

Domela Nieuwenhuis, fotoportret uit 1886.

Geen socialen, maar weesmeisjes

Relletjes rondom de vuurrode, republikeinse SDB regen zich aaneen. Op 17 september 1883, Prinsjesdag, vond in Den Haag een grote kiesrechtdemonstratie plaats, waarvoor duizenden, vooral uit Amsterdam en Rotterdam, naar Den Haag waren gekomen. Men stelde zich op langs de koninklijke route naar het Binnenhof, met leuzen vóór het algemeen kiesrecht op stroken papier en linten om de hoed. Op zeker moment daalde een wolk papiertjes neer op de passerende koninklijke koets, met de tekst: ‘Wij eisen algemeen kiesrecht.’ Koning Willem III, toch al weinig laconiek, raakte danig in beroering in zijn Glazen Koets: twee jaar tevoren was zijn neef, tsaar Alexander II van Rusland, door een bom gedood in Sint-Petersburg. Waarom zou dat ook hier niet kunnen gebeuren?

Veertig SDB-leden wilden bovendien de opening van de Staten-Generaal bijwonen op de publieke tribune, gewapend met een groot bord. Eerste minister Jan Heemskerk stak er een stokje voor. Die ochtend was hij naar verluidt al zeer vroeg persoonlijk in het parlementsgebouw op zoek naar dynamiet. De veertig ‘socialen’ mochten vervolgens de Ridderzaal niet in, omdat de tribune al vol zat. Want Heemskerk, ‘de laatste conservatief van Nederland’, was via een politiespion ingelicht en had bij het Mauritshuis, waar traditiegetrouw weeskinderen naar de koninklijke stoet kwamen kijken, een groep weesmeisjes gerekruteerd om op de tribune plaats te nemen zodat er geen plaats was voor de socialisten. Historicus Jan Meyers omschreef Heemskerk als een ‘oude ijdeltuit die zijn bakkebaarden verfde en weigerde een bril op te zetten, hoewel hij zo kippig was dat hij leek te snuffelen wanneer hij las’, maar hij was niettemin een geslepen politicus, die van 1883 tot 1887 een naar hem genoemd kabinet van conservatief-liberale signatuur leidde. In 1887 verdedigde hij een grondwetsherziening die uitbreiding van het mannenkiesrecht mogelijk maakte. Toch een beetje opgeschoven dus, al had het weinigen verbaasd dat de regering in 1884 koninklijke goedkeuring aan de SDB weigerde. Op haar briefpapier en andere uitingen drukte de partij nadien tergend: ‘Sociaal-Demokratische Bond in Nederland (Niet goedgekeurd bij kon. besl. van 23 maart 1884)’. Met argusogen volgde het gezag de groei van de beweging. Aanvankelijk niet eens een gideonsbende, groeide het ledental van de Amsterdamse SDB-afdeling tussen 1884 en 1886 van ongeveer tweehonderd tot duizend, terwijl de massabijeenkomsten in de hoofdstad soms door meer dan achtduizend mensen werden bezocht.

In 1885 zorgden SDB-activisten voor een nieuwe ludieke provocatie. Her en der plakten ze in de grote steden plakkaten aan van een ‘Buitengewoon Staatsblad’. Bij besluit van 21 mei kondigde ‘Willem de laatste, bij de gratie Gods Koning der Nederlanden enz.’ hierop zijn aftreden af: ‘Overwegende, dat Wij, Ons einde voelende naderen, zooveel mogelijk wenschen goed te maken, alle ongerechtigheden, kuiperijen en knoeierijen, door Ons of in Onzen naam bedreven, geduld of bestendigd, teneinde, zoo mogelijk, Onze zondige ziel hier namaals te redden uit de klauwen des Satans.’ Want het Nederlandse volk was ‘in diepe ellende’ gedompeld, terwijl Willems traktement 600.000 gulden per jaar bedroeg en het ‘zweet en bloed der arbeiders’ afdruppelde op ‘Onze bedorven hofhouding’. Dit merkwaardige Staatsblad kondigde voorts vrede met Atjeh af, afschaffing van het leger en ontbinding van het parlement. Het gehele Nederlandse volk mocht beslissen over de toekomstige regeringsvorm. De koning bracht in deze publicatie ‘met een diep gevoel van schaamte onzen nederigen dank aan het lieve Nederlandsche Volk, dat zoo geduldig en lankmoedig Ons met Onze familie en verderen nasleep heeft gevoed en onderhouden!’

Van Palingoproer tot Koning Gorilla

In de notoir Oranjegezinde Jordaan in Amsterdam hadden de colporteurs van Recht voor Allen het extra moeilijk. Hun zaterdagse colportageronde liep in deze volkswijk meestal uit op scheldpartijen of handtastelijkheden. Toch brak in juli 1886 in deze wijk een oproer uit, dat aan 26 mensen het leven kostte. De aanleiding was volkomen apolitiek. De politie had namelijk aan de destijds nog open Lindengracht het dubieuze, al eerder verboden palingtrekken geprobeerd te stoppen. Dit populaire spektakel ging als volgt: over de gracht werd een touw gespannen, met daaraan een levende paling. De spelers voeren er in bootjes onderdoor en probeerden de glibberige paling te grijpen, met het evidente risico in het water te vallen. Nu, op zondag 25 juli, sneden politiemannen het touw over de Lindengracht door en dat was het sein voor ongeregeldheden. Eén agent werd een kelder in gesleurd en mishandeld. Zijn collega’s baanden zich met getrokken sabel een weg door de menigte en haalden versterking. Pas om tien uur ’s avonds was de orde hersteld, maar de volgende dag braken opnieuw rellen uit; een met stokken en staven bewapende menigte belegerde nu het politiebureau. Het leger werd ingezet, de Jordanezen braken straten op en bouwden barricades. Vanaf de daken bekogelden ze de soldaten met alles waar ze de hand op konden leggen. Er werd met scherp teruggeschoten. Toen de rust de volgende dag was weergekeerd, bleken er naast veel gewonden 26 doden te zijn gevallen. Geruchten over een socialistisch complot achter het Palingoproer werden ontzenuwd tijdens het proces een aantal maanden later. Van zo’n complot was niets gebleken. Wel had de socialistische behanger Johan Herman Geel enkele weken eerder, op 4 juli, met een revolver een aanslag gepleegd op de Amsterdamse politiecommissaris Stork, een zeer gehate socialistenjager. Hij miste, maar verdween jaren in het gevang.

In hetzelfde jaar was Ferdinand Domela Nieuwenhuis, de hoofdredacteur van Recht voor Allen, voor het gerecht verschenen als verantwoordelijke voor het artikel ‘De Koning komt’ in de editie van 24 april 1886, naar aanleiding van het jaarlijkse bezoek dat Willem III na Pasen aan Amsterdam bracht. Het anonieme artikel meldde: ‘De groote bladen zullen weder lange verhalen doen en liegen van de liefde van het Huis van Oranje voor ’t Nederlandsche volk en van de geestdrift van genoemd volk voor zijn vorst.’ Men las in die bladen immers ‘slechts zinnelooze en zoutelooze berichten omtrent handelingen van Z.M. die noch eerbied, noch toewijding, noch eenige geestdrift kunnen uitlokken voor iemand die zoo weinig werk van zijn baantje maakt.’ Domela kreeg een jaar celstraf wegens majesteitsschennis opgelegd, hoewel de auteur, een zekere Boelens, zich bekend had gemaakt; de eis was twee jaar eenzame opsluiting. Gelegd naast andere, veel lichtere vonnissen wegens hetzelfde vergrijp, moest de conclusie wel zijn dat dit een puur politiek vonnis was. Toch staken velen hun vreugde niet onder stoelen of banken. Een anonieme Jordanees schreef aan Domela: ‘Zoo’n giftig ondier als gij moest men doodtrappen, meer ben je niets waard.’ Het was maar één uiting uit ontelbare van gelijk gehalte. De opgelegde gevangenisstraf had overigens een averechts effect, aangezien zij van Domela een martelaar maakte. Sterk vermagerd, zonder zijn lange haar en baard kwam hij uit de gevangenis, nadat hij gratie had gekregen op de zevende verjaardag van prinses Wilhelmina, 31 augustus 1887. Een dag of wat later stond hij alweer op het spreekgestoelte zijn rode evangelie te verkondigen. ‘Godverdomme, is dát Nieuwenhuis?’ riep een geschrokken arbeider bij het aanschouwen van de uitgeteerde voorman tijdens de welkomstvergadering.