Dit boek is mede tot stand gekomen dankzij een financiële bijdrage van het
Lucas Ooms Fonds / LOF en het De Gijselaar-Hintzenfonds.

Omslagafbeeldingen: Len Munnik, Trouw, 4 juni 2020 (voorplat); Berend Vonk, Trouw,
17 maart 2020; Reid, Geleijnse en Van Tol, NRC Handelsblad, 27 april 2021;
Benjamin Kikkert in: R. Krewinkel (red.), Corona. Cartoons in Lockdown.
Eygelshoven: Studio Krijst, 2020, 86 (achterplat).

Omslagontwerp: Suzan Beijer
Ontwerp binnenwerk: Bart van den Tooren, Amsterdam

ISBN 978 94 6249 796 2
E-ISBN 978 94 6249 797 9
NUR 694

© 2021 Jan de Bas, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 2021 p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

WWW.WALBURGPERS.NL

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

‘Wat betreft mijn eigen plek en leven: een tekenaar werkt
vooral alleen en dat is dus in de coronatijd niet veranderd.
Wel mis ik zelf het contact met andere tekenaars. (…)
Ja, dat mis ik wel, maar gezien het effect dat corona
op het leven heeft van andere mensen
stelt dat niet veel voor.’

BEREND VONK

INHOUDSOPGAVE

Woord vooraf

1. INLEIDING: CARTOONS EN CORONA

1.1 Kenmerken van een coronacartoon

1.2 De coronacultuur en bronnen

2. HET BEGIN

2.1 De oorsprong van het virus

2.2 Angst voor het onbekende

2.3 Hoe nu verder?

3. DE EERSTE GOLF

3.1 De eerste maatregelen

3.2 De intelligente lockdown

3.3 Over de grenzen van coronahumor

3.4 Testen, apps en nieuwe maatregelen

3.5 Wordt alles weer normaal?

4. EEN ZOMER OM TE VERGETEN

4.1 Het verzet tegen het beleid

4.2 Versoepeling van de regels

4.3 De tweede golf lijkt in aantocht

5. DE TWEEDE GOLF

5.1 Meer besmettingen, geen mondkapjes

5.2 De bruiloft van Grapperhaus en de troonrede van het coronavirus

5.3 Op weg naar een strenge lockdown

5.4 De talkshows 113

5.5 De lockdowns

5.6 Vaccins bieden perspectief

5.7 De avondklok

5.8 De derde golf

6. HET VACCIN

6.1 De vraag naar het vaccin

6.2 Het vaccin: feit en verzet

6.3 Een teken van hoop

6.4 Zorgen en verwachtingen

7. WAAR, WAT, WIE EN HOE?

7.1 Waar en wanneer verschenen de prenten?

7.2 Wie maakten de prenten?

7.3 Populaire onderwerpen

7.4 Gebruikte beeldelementen

7.5 Populaire personen

7.6 Politieke prenten

7.7 Een blijvende bron van inspiratie

8. DE BETEKENIS VAN DE CORONACARTOONS

8.1 Motieven om coronaprenten te maken

8.2 De betekenis van de coronacartoon

8.3 De spotprent in een coronacultuur

8.4 Terug- en vooruitblik

Lijst met geraadpleegde bronnen en literatuur

Noten

WOORD VOORAF

TOEN IK BEGIN JANUARI 2020 DE BEELDEN OVER HET CORONAVIRUS UIT WUHAN

zag, maakte me dat ongerust en onrustig. Ik sliep er soms slecht van en droomde erover. Ik vreesde voor een pandemie. Vrienden en kennissen vonden dat ik overdreef. Ze probeerden mijn pessimisme te temperen met geruststellende zinnen als ‘Zo’n vaart zal het niet lopen’ en ‘Wat in China gebeurt, hoeft hier toch niet te gebeuren.’ Ik hield de ontwikkelingen nauwlettend in de gaten en toen op 24 januari 2020 in dagblad Trouw – het blad waar ik al jarenlang op geabonneerd ben – Len Munnik de eerste coronacartoon publiceerde, knipte ik deze dezelfde dag nog uit en bewaarde de prent. Was het om mijn gemoedsrust te temperen dat ik besloot een boek te willen schrijven over spotprenten gewijd aan het coronavirus. Cartoons hebben tenslotte de belangrijke eigenschap om te relativeren.

Een aantal weken na het verschijnen van de prent van Len Munnik maakte minister Bruno Bruins op de televisie melding van de eerste coronazieke in Nederland. De pandemie had Loon op Zand bereikt. Vanaf dat moment nam een gelatenheid van mij bezit. Een gelatenheid die spoedig veranderde in conformisme. Ik hield me zo goed mogelijk aan de coronaregels die het kabinet Rutte III afkondigde en geloofde dat de Nederlandse, westerse aanpak van de bestrijding van het coronavirus het beste was voor een open samenleving als de onze: ‘Alleen samen krijgen we corona onder controle.’ Ik sliep weer goed en legde ondertussen mappen aan vol coronacartoons en artikelen over Covid-19, zoals het virus steeds vaker werd genoemd. Eind oktober 2020 maakte het coronavirus een eind aan de latente twijfel of ik het boek zou moeten realiseren. Ik kreeg zelf corona en raakte overtuigd van het feit dat de impact van het virus op het persoonlijke leven en op de cultuur anno 2020 zo groot was dat het boek er als een soort ooggetuigenverslag moest komen.

Ondanks het feit dat de maatregelen om het coronavirus in te dammen het mij onmogelijk maakten om voor mijn zoektocht naar spotprenten over de pandemie systematisch bibliotheken en archieven te bezoeken, slaagde ik erin om met behulp van goede contacten met cartoonisten, internet en de assistentie van verzamelende vrienden en kennissen een representatieve verzameling spotprenten over het virus aan te leggen. In december 2020 had ik het idee dat een boek over coronacartoons uit 2020 een goede inhoudelijke en commerciële formule was en zocht contact met uitgeverij Walburg Pers. Die suggereerde – overigens gezien de ontwikkeling van de pandemie terecht – dat ik nog even moest doorgaan met het verzamelen van prenten om een boek te kunnen schrijven dat een zo compleet mogelijk beeld van het verloop van de coronacrisis gaf. Ik heb dat gedaan en zo is dit boek ontstaan. In dit boek staat de geschiedenis van de coronacrisis van de eerste besmettingen in Wuhan tot de grootschalige vaccinaties waarmee het coronavirus een definitief halt moest worden toegeroepen.

Ik heb ervoor gekozen om in dit boek behalve cartoons ook andere uitingen van de coronacultuur op te nemen, zoals fragmenten van persconferenties die met regelmaat door premier Mark Rutte en coronaminister Hugo de Jonge werden gehouden en passages uit teksten van columnisten en fragmenten uit de groeiende berg boeken van experts, die links- of rechtsom iets (zinnigs) schreven over de coronacrisis en het virus. Zo ontstond een boek over een contemporain historisch fenomeen: de coronacrisis. Het schrijven van zo’n boek bezit twee nadelen. Het eerste nadeel is – en dit werd in een recensie in Trouw op 31 mei 2020 over de eerste coronaromans ook aangehaald – dat je in de winter schrijft over de winter. De Amerikaanse schrijfster Annie Dillard stelde ooit ‘Write about winter in the summer.’ Om het iets anders te formuleren: historici dienen geschiedkundige distantie te betrachten ten opzichte van het onderwerp waar ze over schrijven. Tegen dit nadeel kan het voordeel worden ingebracht dat je juist als participerende ooggetuige over de coronacrisis kan schrijven en dat je daardoor in staat bent om de crisis van binnenuit te beschrijven. Het tweede nadeel wordt gevormd door de grote hoeveelheid cartoons over de coronacrisis, een hoeveelheid die het kenmerk bezit van une mer à boire. Dit was wat een meelezer schreef toen ik hem vroeg om zo nu en dan een passage uit het boek van commentaar te voorzien. Ik heb de zee niet leeggedronken, maar al snel besloten dat ik me wilde en moest concentreren op cartoons die getuigen van verbeeldingskracht, originaliteit, historische betekenis, esthetica en aansprekende humor. Allemaal subjectieve kwalificaties, waar ik juist vanwege deze subjectiviteit wel raad mee wist. Aan de hand van deze criteria selecteerde ik eveneens de spotprenten die in dit boek staan afgebeeld.

Corona in cartoons. Terugblik op een niet normaal jaar werd een boek dat ik schreef in samenwerking met tientallen cartoonisten. Zij waren bereid om mee te werken aan interviews en stonden hun werk belangeloos af. Ook in e-mailtjes en in telefoongesprekken gaven ze, wanneer gevraagd, toelichting op hun cartoons. Daarvoor mijn hartelijke dank. Mijn dank gaat tevens uit naar de groep meelezers die mij voor de grootste taalfouten, historische missers en onnavolgbare gedachtekronkels heeft behoed. Daarom Arie Bijl, Jop Euwijk, Wesley van Meir en Leo Molenaar: merci voor het meelezen, duizendmaal dank.

Dit boek is een geschiedenisboek en tegelijk ook een tijdsdocument. Cartoonist Mario De Koninck verzamelde zijn eigen prenten in twee bundels. Toen ik hem vroeg waarom hij dat deed, zei hij: ‘Als mijn boeken over 1.000 jaar worden opgegraven, zal men perfect weten wat een jaar 2020 was en er nog eens goed om kunnen lachen ook.’ Dit geldt misschien ook wel voor dit boek.

Jan de Bas, 5 mei 2021

HOOFDSTUK 1.

INLEIDING:
CARTOONS EN CORONA

HET CORONAVIRUS LEEST OP 15 SEPTEMBER 2020 DE TROONREDE VOOR IN DE GROTE

Kerk van Den Haag. Hij is ook de hoofdgast in een uitzending van de talkshow Op1 en legt aan zijn tafelgenoten uit waarom het dragen van een mondkapje geen zin heeft. Minister-president Mark Rutte bouwt aan het strand van zand een fortificatie om Nederland te beschermen tegen de tweede coronagolf. Het zijn drie voorbeelden van de honderden cartoons die sinds de uitbraak van het coronavirus door Nederlandse en Vlaamse cartoonisten zijn gemaakt.

De wereld was vanaf januari 2020 in de houdgreep van het coronavirus. Het begon met een besmetting in december 2019 in China. Het virus breidde zich razendsnel uit en de ziekte werd in het voorjaar door de Wereldgezondheidsorganisatie/World Health Organisation (WHO) uitgeroepen tot een pandemie, die eind 2020 aan circa twee miljoen mensen het leven had gekost. Op 29 december 2020 viel op Teletekst te lezen: ‘In Nederland zijn dit jaar 13.000 mensen meer overleden dan verwacht. Deze oversterfte is het gevolg van het coronavirus.’ In Nederland werden twee miljoen mensen ziek van corona, dat ook wordt aangeduid als Covid-19. Beide namen worden in dit boek gebruikt.

Dit boek gaat over spotprenten over het coronavirus of breder geformuleerd: de typische coronabeeldcultuur die ontstond door de pandemie. Deze beeldcultuur werd zichtbaar in spotprenten over het virus en zijn effecten, zoals de maatregelen die de overheid nam om het virus in te dammen en de reacties daarop. Het gaat in Corona in cartoons. Een terugblik op een niet normaal jaar om tekeningen die door Nederlandse en Vlaamse cartoonisten zijn gemaakt tot 1 april 2021. Deze cartoonisten maakten honderden prenten over mondkapjes, ministers, vleermuizen, wc-rollen et cetera. Voor dit boek werden 1463 prenten bekeken en geanalyseerd.

Een spotprent heeft in de aard de bedoeling de kijker informatie over een thema of onderwerp te verstrekken, en er een kritische kanttekening bij te plaatsen of een lach of glimlach bij de kijker te bewerkstelligen. In dit boek worden 154 cartoons geanalyseerd en wordt nagegaan wat de cartoonisten met hun prenten bedoelden en wilden bereiken. Interessant is ook om hierbij na te gaan hoe cartoonisten omgingen met het spanningsveld tussen de ernst van de coronacrisis en de relativering ervan.

1.1 KENMERKEN VAN EEN CORONACARTOON

Een coronacartoon kan worden omschreven als een spotprent die gewijd is aan de coronacrisis. Daarbij moet worden gedacht aan prenten die zonder de coronacrisis niet zouden zijn gemaakt of die zonder de context van corona niet kunnen worden begrepen. Een spotprent verschilt van een strip, die uit meer tekeningen bestaat en van een illustratie die moet worden gezien als afbeelding die een visuele toelichting op of aanvulling op/bij een tekst is. Een cartoon heeft zelfstandige zeggingskracht. In de literatuur wordt wel onderscheid gemaakt tussen cartoons en spotprenten.¹ Het gaat bij cartoons vooral om humoristische afbeeldingen zonder politieke of maatschappijkritische bedoelingen. Spotprenten daarentegen bezitten humor en plaatsen een kanttekening bij het thema of onderwerp van tekenen. In dit boek wordt dit onderscheid niet gemaakt. Dat komt omdat het thema coronacrisis zo’n serieus karakter bezit dat enkel als humoristisch te duiden prenten over corona niet werden gemaakt. Een van de makers van Fokke & Sukke, Bastiaaan Geleijnse, geeft aan dat het onderscheid tussen politieke en non-politieke prenten voor hem relatief is: ‘Politiek … politiek … Hangt ervan af wat je daarmee bedoelt. (…) We maken altijd grappen over het nieuws, en als het nieuws politiek is, gaat het daar over (mits we op iets grappigs kunnen komen).’² Uiteraard bezit de ene prent meer humor dan de andere. In elk geval bezit (bijna) elke coronaprent de na- of bijsmaak van de ernst. Uiteraard verschilt dit wel per prent. Vooral op politieke spotprenten domineert het commentaar dat de cartoonist op de getekende situatie levert. Zonder politiek risico is dit niet, want de eerste spotprenten in Europa over corona leverden veel kritiek op uit China.

In dit boek staan veel spotprenten die betrekking hebben op politieke onderwerpen, zoals de maatregelen die het kabinet Rutte III in het kader van het coronabeleid nam om de negatieve gevolgen van het virus te bestrijden. Ook kunnen deze prenten gaan over politici – ministers, Kamerleden of buitenlandse bewindslieden – en het coronabeleid van de VS, China, Rusland en andere Europese landen. Deze ‘politieke’ spotprenten en cartoons maken deel uit van de Nederlandse politieke cultuur, waarbij het gaat om patronen van oriëntaties op politieke objecten. Historicus Jan van der Sluis stelt: ‘Cartoons tonen een kant van de politieke cultuur en samenleving die niet gevonden kan worden in officiële memoranda, publieke toespraken en berichtgeving in kranten.’³

AFB. 1.1 FOKKE & SUKKE ‘ZITTEN OP DE CORONA-APP’, NRC HANDELSBLAD, 10 OKTOBER 2020.

Waarom verschijnt dit boek over spotprenten gewijd aan de coronatijd, terwijl de spotprent sec een relatieve plaats inneemt als het gaat om de nieuwsvoorziening? Nederlanders worden net als andere wereldburgers overspoeld met informatie via andersoortige media. Toch valt een boek over coronacartoons te rechtvaardigen, omdat in Nederland tienduizenden mensen de cartoons dagelijks of wekelijks zagen en er iets van vonden. De cartoon is een blijvertje in de wereld van de communicatie, aldus politicoloog Joop van Holsteyn.⁴ Dat dit zo is, geldt zowel voor de spotprenten in de traditionele bladen als de cartoons op internet. Wanneer een cartoon aanslaat, wordt het een internetmeme, in de zin van een denkconcept dat ‘viraal’ gaat, zoals bijvoorbeeld de prent uit NRC Handelsblad van 10 oktober 2020, die ook te zien was op de website van Fokke & Sukke.⁵ Daar is overigens niet elke cartoonist blij mee. Jean-Marc van Tol, tekenaar van Fokke & Sukke: ‘Omdat cartoons via apps en sites bij een publiek terechtkomen waarvoor ze niet bedoeld zijn, publiek dat satire niet begrijpt. En omdat er mensen zijn die ze gebruiken om anderen op te hitsen om hun eigen positie te verbeteren. Afschuwelijk. Ik heb daardoor wel besloten onze cartoons minder zichtbaar te maken. Minder online te plaatsen.’⁶ Het lezen van een cartoon vraagt volgens Van Tol een bepaalde attitude en genoeg kennis.

Cartoonist Len Munnik stelt onomwonden dat cartoons ertoe doen en invloed hebben. Hij heeft het dan vooral over cartoons gepubliceerd in dagbladen, weekbladen en tijdschriften.⁷ Het is overigens de vraag welke invloed spotprenten in het algemeen en politieke spotprenten in het bijzonder bezitten. Van 9 tot en met 12 november 2012 hield het actualiteitenprogramma EenVandaag een enquête onder 24.912 leden van zijn opiniepanel. De vraag werd voorgelegd of zij de boodschap van een politieke spotprent begrepen. Ze gaven aan dat de bedoelingen van de maker niet altijd eenduidig waren, maar dat dit bij eenvoudig vormgegeven prenten wel het geval was. Uit eerder, overigens gedateerd, onderzoek bleek dat 1 procent van de 613 ondervraagden aangaf dat een spotprent invloed had op de meningsvorming.⁸ Of dit daadwerkelijk het geval was, valt nooit met zekerheid vast te stellen, maar wanneer dit percentage geëxtrapoleerd wordt naar de totale Nederlandse bevolking gaat het om duizenden die hun mening mede laten bepalen door het zien en lezen van een cartoon. Nagegaan wordt of coronacartoons invloed hadden op het standpunt van de kijker. Cartoonist Tom Janssen geeft aan dat wanneer hij reacties kreeg dat in elk geval vooral positieve reacties waren.⁹ Ook andere cartoonisten geven aan dat ze regelmatig opbouwende kritiek ontvangen, maar wel vooral van mensen uit de directe omgeving. Mede daarom maken in Nederland en Vlaanderen nog steeds tientallen cartoonisten hun tekeningen.

AFB. 1.2 VAN CORONA WORD JE SOMBER. AAARGH…, ‘NEERSLACHTIG DOOR QUARANTAINE’ IN: AAARGH, CORONA. CARTOONBUNDELING (AAARGH…-PRODUCTIES, SINT-AMANDSBERG (BELGIË), 2020, 70.

De coronaspotprenten kunnen worden onderscheiden in grofweg twee soorten: de prent met het coronavirus in presentia en de cartoon met het coronavirus in absentia. Bij de prent in presentia is het coronavirus fysiek zichtbaar. Dit kan op twee manieren: in persona en in objecta. Bij het eerste gaat het om het virus dat wordt weergegeven als persoon en bij het tweede als voorwerp. Dat kan bijvoorbeeld in de vorm van een tennisbal of een gedachtenwolkje, zoals in de cartoon van AAaRGh – het alter ego van Mario De Koninck – die een patiënt in een stoel tekent die vanwege het virus in quarantaine of zelfisolatie aan niet anders kan denken dan aan Covid-19. Mario De Koninck zegt over prenten zoals de cartoon: ‘Je bent als cartoonist een toeschouwer die alles volgt wat er in de echte wereld gebeurt en hoe de mensen zich gedragen.’¹⁰ Bij de spotprent in absentia schittert het virus zelf door afwezigheid en is de prent gewijd aan het effect dat zijn bestaan teweegbrengt.

Het virus wordt vormgegeven zoals virologen het onder de microscoop waarnemen: als een stervormig object met kroontjes. De naam corona is Latijn voor kroon. Cartoonist Maarten Wolterink geeft in het radioprogramma Met het oog op morgen van 5 februari 2020 aan dat de vorm van het virus voor cartoonisten goed bruikbaar is: ‘Het coronavirus heeft een mooi gekke ruimtewezensachtige uitstraling met al die nopjes die eraan zitten.’ Mario De Koninck beaamt de visuele mogelijkheden van het coronavirus in een cartoon: ‘Het gaf me de kans om het virus als karakter uit te spelen, al dan niet in dialoog met zijn potentiële slachtoffers.’¹¹ Op menige prent wordt het virus als een autonoom wezen weergegeven, inclusief de door Wolterink beschreven nopjes. Een van de voorbeelden van zo’n prent is die van Bas van der Schot in de Volkskrant van 16 maart 2020. Op de prent torst een zorgmedewerker symbolisch de last van het virus op zijn schouder. De cartoonist verwijst naar Atlas, een figuur uit de Griekse mythologie die als straf voor ongehoorzaam gedrag van god Zeus de aarde diende te torsen. Het teruggrijpen op de fictieve of feitelijke geschiedenis van de mensheid gebeurt vaker op coronacartoons, alsof de tekenaars duidelijk willen maken dat zij en de kijker/lezer van de prent in een bijzondere historische periode leven met unieke verschijnselen, bijzondere regels en zeer opvallende ontwikkelingen. Een tijd die in potentie deel kan uitmaken van de toekomstige canon van de geschiedenis.

AFB. 1.3 DE ZORGMEDEWERKER TORST EEN ZWARE LAST. BAS VAN DER SCHOT, DE VOLKSKRANT, 16 MAART 2020.

Bij het beschrijven van de prenten wordt gelet op drie lagen die cartoons bezitten: de beeldende laag, dat wat er te zien is; de narratieve laag, het verhaal dat wordt verbeeld; de symbolische laag, de betekenis.¹² Cartoonisten bezitten een repertoire van beeldbestanddelen dat zij veelvuldig toepassen in hun spotprenten. Het gaat daarbij om personen en personificaties, dieren, symbolen, voorwerpen en onder- en bijschriften.¹³ Bij de coronacartoons is sprake van specifieke symboliek, zoals mondkapjes, wc-rollen, vaccinspuiten en vleermuizen.

Bij het maken en publiceren van cartoons spelen waarden en normen een rol. Feit is dat een tekenaar niet alles mag tekenen. Godslastering, discriminatie, majesteitsschennis en prenten die ‘aanstotelijk zijn voor de eerbaarheid’ zijn bijvoorbeeld verboden (artikel 240 van het strafrecht). Ondanks deze restricties zoeken cartoonisten regelmatig de grens op van wat toelaatbaar is om zo hun prenten nog indringender of meer confronterend te maken. Len Munnik rechtvaardigt deze werkwijze. Volgens hem hebben veel cartoons betrekking op ‘alle zaken die gaan over recht en onrecht, oorlog en vrede, milieu en discriminatie. Kortom, alles wat met rentmeesterschap te maken heeft.’¹⁴

1.2 DE CORONACULTUUR EN BRONNEN

Door de coronacrisis ontstonden verschillende nieuwe fenomenen; te denken valt aan gebruiksproducten, neologismen en specifieke cultuuruitingen, zoals boeken, televisieprogramma’s en columns gewijd aan het virus. Er ontstond een coronacultuur en over het ontstaan van deze cultuur gaat het in dit boek.

Covid-19 genereerde gebruiksvoorwerpen die bedoeld waren om te voorkomen dat mensen het virus zouden krijgen. Mondkapjes, handgel en vaccins zijn hier voorbeelden van. De gevolgen van de pandemie werden in het gebruik van coronaproducten duidelijk zichtbaar. Cartoonist Paul Kusters geeft hier een voorbeeld van in zijn editie van Toos & Henk in het Algemeen Dagblad van 20 februari 2021. In de supermarkt zijn nieuwe coronavirus-gerelateerde producten te horen en te zien. Zo zegt Toos tegen Henk over een nieuw coronafenomeen: ‘Als ik de brilglascondenswisser uitzet kan ik mijn boodschappenlijstje niet lezen.’ Ook de condenswisser was volgens Kusters een typisch product van de coronacrisis.

Coronavoorwerpen werden toegepast in speciale coronagebruiken, zoals het veelvuldig wassen van de handen, het houden van anderhalve meter afstand, het dragen van mondkapjes en het afnemen van zelftesten. De omgang met het virus leidde er ook toe dat op allerlei plaatsen waarschuwingsborden verschenen en pijlen voor te volgen veilige looproutes werden aangebracht. Op allerlei gebouwen en in allerlei winkels verschenen symbolen die inherent waren aan de coronacrisis. Andere voorbeelden van de zichtbare invloed van het virus waren de teststraten, vaccinatiecentra en de Covid-afdelingen in ziekenhuizen, waar patiënten op een specifieke wijze werden verpleegd.

AFB. 1.4 PAUL KUSTERS, ‘STEEDS MEER CORONA-GERELATEERDE PRODUCTEN’, ALGEMEEN DAGBLAD, 20 FEBRUARI 2021.

De coronacultuur verrijkte ook de Nederlandse taal met honderden nieuwe woorden, zoals anderhalvemetersamenleving, viruswaanzin, kuchschermen en huidhonger.¹⁵ De Vlaamse filosoof Maarten Boudry en de filoloog Joël De Ceulaer stelden zelfs een bundel samen met uitsluitend aan corona gerelateerde Nederlandstalige begrippen. Zij noemden deze verzameling van voor een groot gedeelte nieuwe woorden Eerste hulp bij pandemie.¹⁶ (Overigens ontbreekt het begrip ‘coronacartoon’ in deze bundel.) Covid-19 introduceerde of benadrukte tevens het bestaan van organisaties, waaronder het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), het Outbreak Management Team (OMT), het Landelijk Coördinatiecentrum Patiënten Spreiding (LCPS) en de Gezondheidsraad. Bijna dagelijks waren op de televisie programma’s te zien waarin deze ‘coronawoorden’ en ‘corona-organisaties’ ter sprake en in beeld kwamen.

Door de grote – en gedurende 2020 en 2021 permanente – aandacht in de media voor het virus kwamen sommige politici veelvuldig in het nieuws en werden daardoor bekend of bekender dan ze al waren. Minister-president Mark Rutte en minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) Hugo de Jonge werden – mede door hun frequent gehouden persconferenties – het gezicht van de coronacrisis. Ook Justitieminister Ferd Grapperhaus en burgemeester van Amsterdam Femke Halsema waren herhaaldelijk op de televisie te zien of op de radio te horen. Op veel internetfilmpjes gingen deze politici ook ‘viraal’. Daarnaast werden onbekende Nederlanders plotseling BN’ers, zoals de directeur van het RIVM Jaap van Dissel – afgebeeld op prent 1.5 van Tom Janssen – Ernst Kuipers, voorzitter van het Landelijk Netwerk Acute Zorg, Diederik Gommers, voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Intensive Care en de virologen Marion Koopmans, prominent lid van het OMT en Ab Osterhaus. Verschillende hoofdrolspelers in de coronacrisis geven in de tekst van dit boek en/of op spotprenten (regelmatig) acte de présence.

Voor dit boek werden 1463 spotprenten over corona geanalyseerd. Daarbij werd onder andere gelet op motieven die bij cartoonisten speelden om de cartoons te tekenen, de onderwerpen van de tekeningen, de afgebeelde personen, het politieke gehalte van een prent; de manier waarop het virus werd afgebeeld, de gehanteerde beeldtaal, de bronnen die cartoonisten inspireerden, de bladen waarin en websites waarop cartoons verschenen en de betekenis van de coronacartoons.

De cartoons zijn afkomstig uit landelijke dagbladen en opiniebladen. Daarnaast werd een aantal boeken met coronacartoons geraadpleegd, zoals: Corona. Cartoons in Lockdown (Studio Krijst, Eygelshoven, 2020) dat verscheen onder redactie van cartoonist René Krewinkel. Ook is er veelvuldig gebruik gemaakt van een aantal websites. Op de websites ‘Cartoonmovement.com’ en ‘joop.bnnvara.nl’ werden bijvoorbeeld honderden spotprenten over corona aangetroffen en op de website ‘Cagle.com’ kreeg je, wanneer je bijvoorbeeld op 31 december 2020 coronavirus intikte, 2419 resultaten en wanneer je Covid-19 als zoekterm gebruikte 1433 verwijzingen.

Er werden voor dit boek honderden cartoons bestudeerd, waarvan er 154 in dit boek werden opgenomen. Criteria bij het selecteren van deze prenten waren verbeeldingskracht, originaliteit, historische betekenis, esthetica, humoristisch effect en receptie. Wat dat laatste betreft, is rekening gehouden met publieke reacties en de oplage en verspreiding van het blad waarin de prent is afgebeeld of de reikwijdte van de website waarop de cartoon staat. In beide gevallen geldt in zoverre dit kon worden nagegaan. Op basis van deze criteria staan er meer prenten in dit boek die afkomstig zijn van cartoonisten die in landelijke bladen publiceerden. Het gaat in de meeste gevallen ook om spotprenten van bekendere cartoonisten. De meeste, gevestigde namen zijn van mannelijke cartoonisten van middelbare leeftijd en ouder. De laatste jaren manifesteerden zich echter ook jongere mannelijke en vrouwelijke cartoonisten, zoals Jip van den Toorn in de Volkskrant en Mirjam Vissers in Het Financieele Dagblad.

In dit boek wordt ook de vraag gesteld of er op de prenten sprake is van perspectief, van hoop, van licht aan het eind van de tunnel die coronacrisis heet? Kan er door het kijken naar een cartoon een glimlach op de mond van de lezer verschijnen en kan hij denken dat ondanks alle ellende die het virus heeft gebracht er ook humor of relativering bestaat? Tovert een cartoon een lach op de mond van die duizenden mensen die elke dag bewust of niet een spotprent bekijken om even ‘aan iets anders’ dan aan Covid-19 te denken? Mario De Koninck: ‘Corona is het ultieme thema voor cartoons: iedereen kent het en iedereen heeft er een mening over, sterker nog: iedereen gedraagt zich als een expert. Het is een onuitputtelijke bron aan inspiratie. (…) Elke dag krijg je als cartoonist enkele perfecte voorzetten. Je moet de grappen alleen nog binnenkoppen en er een tekening bij maken.’¹⁷

AFB. 1.5 JAAP VAN DISSEL GEEFT UITLEG OVER HET CORONAVIRUS. TOM JANSSEN, BRABANTS DAGBLAD, 17 OKTOBER 2020.

HOOFDSTUK 2.

HET BEGIN

HET CORONAVIRUS OF COVID-19 WERD VOOR HET EERST GESIGNALEERD IN DECEMBER

2019 in de Chinese stad Wuhan.¹ Het virus verspreidde zich over de wereld en werd een pandemie. Het virus in het lichaam is uiterst klein en heeft een omvang te vergelijken met een postzegel op een voetbalveld. Het virus leeft van allerlei organismen, zoals planten, dieren en mensen. Covid-19 heeft de vorm van een kroon (corona is Latijn voor kroon). De uitsteeksels van de kroon, de spikes van het virus, penetreren de cellen van een organisme en nemen de werking van zijn cellen over. Het coronavirus bevat een kern met erfelijk materiaal (RNA) dat is ingepakt in een eiwitstructuur. Coronavirussen vormen een soort virusproductiemachines; hun functioneren is gericht op voortbestaan.² Het virus bleek zo besmettelijk dat in de loop van 2020 wereldwijd miljoenen mensen besmet raakten en honderdduizenden mensen eraan overleden! Redenen genoeg voor overheden om maatregelen te nemen om zo hun bevolking te beschermen en het virus in te dammen en indien mogelijk te elimineren.

Ook het kabinet Rutte III moest actief het virus bestrijden. Het bestond uit ministers en staatssecretarissen die lid waren van de VVD, het CDA, D66 en de ChristenUnie en was op 26 oktober 2017 aangetreden. Het werd daarbij geassisteerd door het Outbreak Management Team (OMT) dat op 23 januari 2020 voor het eerst vergaderde. Deze ploeg van specialisten en experts met verschillende achtergronden – medisch, economisch, sociaal en cultureel – bracht de risico’s van het virus in beeld. Het adviseerde het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) tijdens een zogenaamd bestuurlijk afstemmingsoverleg. Daarbij werd gekeken of eventuele maatregelen haalbaar en uitvoerbaar zouden zijn.³ Ook het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) stond het kabinet terzijde.

Cartoonisten kregen net als alle andere Nederlanders te maken met deze maatregelen en werden ervaringsdeskundigen die op geheel eigen wijze verbeeldden hoe zij de coronacrisis meemaakten en wat ze ervan vonden. In dit hoofdstuk worden de eerste coronacartoons beschreven die in Nederland werden gepubliceerd.

2.1 DE OORSPRONG VAN HET VIRUS

De meeste prenten die aan het begin van de coronacrisis werden gemaakt, gaan over China. Het wordt over het algemeen aangenomen dat het virus werd verspreid door vleermuizen die in het Chinese Wuhan op een lokale markt, met circa duizend stands vol dieren, als voedsel werden verkocht.⁴ Voor veel cartoonisten, zoals Maarten Wolterink, was het overduidelijk dat het virale gevaar uit China kwam. Covid-19 werd later door de Amerikaanse president Donald Trump zelfs het ‘Chinese virus’ genoemd, waardoor de ‘bron van de ellende’ direct bij naam werd genoemd.

De eerste prenten die door Nederlandse en Vlaamse cartoonisten aan de coronacrisis gewijd zijn, gaan dus over China en met name over de omgang met het virus. Zo tekenden Maarten Wolterink en de Vlaamse cartoonist Lectrr. (pseudoniem van Steven Degryse) een Chinese vlag waarin de sterren waren vervangen door het coronavirus. De Vlaamse cartoonist publiceerde op 23 januari 2020 zijn prent op de onlinesite van de Belgische krant De Standaard en de Nederlandse tekenaar plaatste een dag later zijn prent op de website van ‘The Cartoon Movement’. De cartoonisten ontwierpen – onafhankelijk van elkaar – een coronavlag, waarmee ze het virus identificeren met China.

Door in spotprenten nadrukkelijk Covid-19 in verband te brengen met de Aziatische wereldmacht ontstond verontwaardiging bij de Chinese regering. Dit werd manifest op 27 januari 2020 toen de Chinese ambassadeur in Kopenhagen zijn ongenoegen uitte over het verschijnen van een cartoon van Niels Bo Bojesen in het Deense dagblad Jyllands-posten. Ook hij tekende een cartoon met een Chinese vlag waarop de sterren waren vervangen door het coronavirus. De Chinese ambassadeur in Denemarken schrijft in een verklaring onder andere: ‘De recente uitbraak van het nieuwe coronavirus in Wuhan heeft in China 81 levens gekost. Terwijl de Chinese regering en bevolking alles in het werk stellen om deze zeldzame noodsituatie voor de volksgezondheid te bestrijden en de internationale gemeenschap ons veel sympathie en steun biedt, heeft de Jyllands-posten een ‘‘satirische tekening’’ van Niels Bo Bojesen gepubliceerd die een belediging vormt voor China en de gevoelens van de Chinese bevolking kwetst.’ China wilde het incident niet zomaar laten passeren en stelde dat een cartoon die een gebrek aan empathie en medeleven demonstreerde ‘de grenzen van een beschaafde samenleving en de ethische begrenzing van vrije meningsuiting’ had overschreden. Volgens China beledigde de cartoonist ‘het menselijk geweten.’ De verklaring werd afgesloten met: ‘Wij veroordelen dit krachtig en eisen dat Jyllands-posten en Niels Bo Bojesen hun fout erkennen en zich openlijk verontschuldigen tegenover de Chinese bevolking.’⁵

AFB. 2.1 MAARTEN WOLTERINK, LEIDSCH DAGBLAD, 6 FEBRUARI 2020; ZIE OOK WWW.CARTOONMOVEMENT.COM, 24 JANUARI 2020 [GERAADPLEEGD 24 DECEMBER 2020].

De hoofdredacteur van de Deense krant nam het voor de vrijheid van meningsuiting en zijn cartoonist op: ‘We kunnen ons niet verontschuldigen voor iets wat we niet fout vinden.’⁶ Zelfs de Deense eerste minister Mette Frederiksen sprak zich openlijk uit voor de ruimte die cartoonisten in haar land dienden te krijgen: ‘Denemarken heeft een sterke traditie van vrijheid van meningsuiting, maar ook vrijheid van satire en van tekenen. We gaan dat niet veranderen.’⁷

De Chinese onvrede richtte zich eveneens op de Vlaamse cartoonist Lectrr. en de Nederlandse tekenaar Maarten Wolterink. In het radioprogramma Met het oog op morgen van 5 februari gaf Wolterink aan dat hij meer dan 600 boze reacties ontving, voornamelijk van Chinezen: ‘Er zijn heel veel reacties die ik niet kan lezen, maar ook veel emoji’s. Vooral drollenhopen en middelvingers.’⁸ Tjeerd Royaards, cartoonist en hoofdredacteur van ‘The Cartoon Movement’, merkte in hetzelfde programma op: ‘Het is een reactie die wel te verwachten is van China. We hebben het wel over het land dat Winnie de Poeh in de ban doet omdat die op de president zou lijken. Ik mag hopen dat Nederland geen gehoor geeft aan de Chinese oproep, eigenlijk is het hele platte censuur.’ In de reacties op de cartoon van Wolterink kwam vaak een Chinese afkorting voor die zoiets betekent als ‘je moeder is dood’. Wolterink zei in het NOS-radioprogramma daarover: ‘Bij de eerste tachtig heb ik nog vrolijk geantwoord, zo van: mijn moeder is inderdaad al dertig jaar dood, hoe weet je dat? Maar na de vierhonderdste had ik er wel genoeg van.’

AFB. 2.2 JOS COLLIGNON, ‘LACH NIET!’, DE VOLKSKRANT, 6 FEBRUARI 2020.

Jos Collignon deed ook een duit in het zakje met Chinese frustraties. Hij tekende voor de Volkskrant van februari 2020 de politieke leider Xi Jinping als Winnie de Poeh. De cartoonist maakte een vergelijking die door critici van de Chinese leider vaker wordt gemaakt. De politieke leider ervoer deze vergelijking als een grote en persoonlijke belediging. Op de prent lacht het coronavirus de president van de Volksrepubliek China hard uit. Het virus geeft aan machtiger te zijn dan de gefrustreerde Chinese president.

Ondanks de dreigberichten aan zijn adres tekende Maarten Wolterink opnieuw over de relatie tussen het virus en China. Wolterink: ‘In het begin tekende ik over de wegmoffelende politiek van China. Ze hadden het een maand lang laten aangroeien en mensen die iets meldden, werden weggedrukt.’⁹ Hij maakte voor de website ‘mwcartoons.nl’ een fantasievliegtuig, dat nog het meeste lijkt op een toestel van Juneyao Airlines, dat Sjanghai als haar thuisbasis heeft. We zien een vliegtuig waarvan het voorste gedeelte rood is met daarop de Chinese vlag. Het achterste gedeelte is wit en aan de staart heeft zich het coronavirus vastgeklampt in de vorm van een grote bal met een fikse hoeveelheid uitsteeksels. De bal heeft een grijsblauwe kleur. Zo werd het virus een exportartikel, waarvan het vervoer catastrofale gevolgen zou hebben. De keus voor het vliegtuig heeft te maken met het feit dat ondanks de uitbraak van het virus nog honderden vliegtuigen uit China over de wereld vlogen. De boodschap van Wolterink is duidelijk: door de virusvliegtuigen werd in vele landen het kwaad uit China geïmporteerd. De cartoonist geeft in een interview voor dit boek aan trots te zijn op deze ondubbelzinnige prent, waarop het virus een heuse en later zou blijken catastrofale wereldreis maakt.¹⁰

AFB. 2.3. VLIEGTUIG UIT CHINA. MAARTEN WOLTERINK, HTTPS://WWW.MWCARTOONS.NL/CARTOONS/POLITICS.HTML [GERAADPLEEGD 24 DECEMBER 2020].

AFB. 2.4 WESTERSE WETENSCHAPPERS VERBAZEN ZICH OVER CHINESE UITVINDINGEN. BAS VAN DER SCHOT, ’MADE IN CHINA’, DE VOLKSKRANT, 27 JANUARI 2020.