Moordbranders in de Republiek

Het Rampjaar door de ogen van Andries Schoemaker,
juni 1672-november 1673

Anne Doedens en Liek Mulder

Omslagontwerp: Margreet van de Burgt

Omslagillustraties: Andries Schoemaker, prenten van Utrecht en de Schans Crèvecoeur

Kaart: UvA Kaartenmakers

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN | 978 94 6249 798 6
E-ISBN | 978 94 6249 799 3
NUR | 688

© 2022 A. Doedens en L. Mulder, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2022 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Inhoud

Inleiding

Een bijzondere vondst

Andries Schoemaker

Schoemakers oeuvre

Hertaling van de vier schriftjes van Andries Schoemaker over het Rampjaar

Deel 1: De stad Utrecht en het complete Sticht

Deel 2: Overijssel

Deel 3: Nederland

Deel 4: Gelderland

Contemporaine bronnen over het Rampjaar

Websites

Register van steden, dorpen en schansen

Inleiding

Een bijzondere vondst

In de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag vond Anne Doedens enkele jaren geleden een uniek document: vier deeltjes in drie banden in een vrijwel onleesbaar handschrift over het Rampjaar 1672-1673, geschreven door Andries Schoemaker. Anne Doedens transcribeerde het originele werk en nam het voortouw om dit unieke manuscript zodanig te bewerken dat het goed toegankelijk zou worden. Het origineel is namelijk in meer dan één betekenis vrijwel onleesbaar. Hij maakte daarna samen met Liek Mulder dit boek: een uitgave in modern Nederlands van het grootste deel van de tekst, met ruim zestig van de honderden voor een groot deel door Schoemaker zelf vervaardigde prenten, primitieve plaatjes en muntafbeeldingen die het manuscript tot een juweel maken.

In het Rampjaar werd de Republiek van de Zeven Verenigde Nederlanden aangevallen door een coalitie van Frankrijk, Engeland en de bisdommen Münster en Keulen. De Franse koning Lodewijk XIV wilde grondig afrekenen met zijn grote concurrent. Dat voornemen leidde tot een rampzalige periode in de Nederlandse geschiedenis, waarin met name de bewoners van de landprovincies veel te lijden hadden van het gewelddadige optreden van de binnengevallen troepen. Dankzij de Oude Hollandse Waterlinie slaagden de Fransen er niet in het belangrijke gewest Holland te veroveren.

Andries Schoemaker (1660-1735), de auteur van de deeltjes over het Rampjaar, was een achttiende-eeuwer die met beide benen stevig in de Gouden Eeuw stond. Hij was twaalf jaar oud toen de Franse ‘moordbranders en roofvogels’ – termen van Schoemaker – en hun bondgenoten de Republiek binnenvielen en het bestaan van de jonge staat dodelijk bedreigden, zowel te land als ter zee. Hij was erbij toen oproerige vrouwen in Amsterdam de stenen uit de straat sloopten om er de in hun ogen onbetrouwbare regenten mee te bekogelen. Hij hielp met een kruiwagen de wallen van Amsterdam te versterken en zag toen hij in 1690 in Naarden kwam, nog steeds de schade die de Fransen destijds hadden aangericht. Hij was ooggetuige van het grote vluchten bij de komst van de ‘moordbranders’ en hoorde het benauwende donderen van het geschut. Als doopsgezinde droeg hij geen wapens, maar werd wel ingedeeld bij een van de ploegen die in geval van nood tijdens een Franse aanval branden moesten blussen. Als nieuwsgierige jongen trok hij naar Wijk aan Zee om de Engelse vloot voor de kust waar te nemen.

Op hoge leeftijd herinnerde hij zich nog dat in de winter van 1672-1673 het ijs in de grachten wonderbaarlijk snel smolt. Een ‘goddelijk ingrijpen’? De daardoor mislukte inval in Holland was het begin van het einde van de Franse aanwezigheid in de Republiek.

Na zijn werkzame leven besloot Schoemaker dat Rampjaar te beschrijven. Daarom bezocht hij oorden waar de Fransen en Münstersen ooit hadden huisgehouden. Hij zag de ruïnes van het kasteel van Hattem en reed naar ’s-Heerenberg. Kort voor zijn dood bezocht hij nog Friesland. Als fervent verzamelaar van penningen en munten raadpleegde hij collega’s als Gerard van Loon over de betekenis van beelden en woorden op de penningen en struinde verkopingen af, op zoek naar munten die te maken hadden met het Rampjaar. Op de website van het Teylers Museum in Haarlem is meer te lezen over Schoemakers relatie met verzamelaar Van Loon:

‘Terwijl Gerard van Loon bezig was met zijn grote penningkundige werk bood Schoemaker hem het gebruik van zijn album aan. De enige voorwaarde was dat hij een exemplaar van zijn publicatie zou krijgen. Van Loon ging gretig op dit aanbod in en met de hulp van andere belangrijke verzamelaars slaagde hij erin om in zes jaar een groot aantal penningen bijeen te brengen en te beschrijven.’

Schoemaker moet gezeten achter zijn bureau hebben bedacht hoe hij zijn bezit aan penningen en platen voor het nageslacht zou kunnen bewaren. Hij heeft ze gebruikt bij het schrijven van zijn kroniek over het Rampjaar. Op zijn bureau moeten ook verschillende standaardwerken over 1672-1673 hebben gestaan. Hij lijkt zich goed te hebben ingelezen, al is de historische werkelijkheid niet altijd juist weergegeven. Hij vermeldt bijvoorbeeld diverse keren dat de vestingwerken van een stad door de Franse bezetters volledig werden geslecht, terwijl het in werkelijkheid vaak om opgeblazen poorten en bolwerken blijkt te gaan.

Op plaatsen waar de onjuistheid of onduidelijkheid van Schoemakers weergave van de gebeurtenissen storend is, hebben we dat in onze hertaling van zijn tekst aangegeven en gecorrigeerd tussen vierkante haken. Diezelfde haken gebruiken we voor de uitleg van een woord of begrip.

Alleen al door de gedrevenheid en sfeertekening, zijn jeugdervaringen, waarnemingen, tekeningen en munten, is Schoemakers werk een belangrijke historische bron. Het is bij uitstek een egodocument waarbij de auteur zijn betrokkenheid niet onder stoelen of banken steekt: het woordje ‘ik’ komt tientallen keren voor in de tekst.

Bij een precieze vergelijking van Schoemakers tekst met zijn bronnen constateerden we dat hij tijdens het lezen niet alleen notities maakte, maar ook delen van die verhalen overschreef, met veel spelfouten en verhaspelde namen van plaatsen en personen, waarschijnlijk een gevolg van zijn beperkte schoolopleiding. Daardoor slaagden wij er niet altijd in namen die Schoemaker noemt, te herleiden tot historische personen.

Opvallend zijn Schoemakers dateringen. Hier en daar gebruikt hij de Juliaanse kalender, de zogenoemde Oude Stijl, die tien dagen achterliep op de Gregoriaanse kalender, de Nieuwe Stijl die in 1582 door paus Gregorius XIII werd afgekondigd. Een aantal Nederlandse gewesten stapte vrijwel direct over op die nieuwe tijdrekening, andere pas in 1700 of 1701. Soms werd niet een verschil van tien, maar van elf dagen aangehouden. Dat is ook bij Schoemaker terug te vinden. Wij gaan in dit boek uit van de Nieuwe Stijl en geven aan waar Schoemaker de Oude Stijl hanteert. Ook in een ander opzicht is zijn verhaal qua tijdrekening weinig consistent: gebeurtenissen uit 1672, 1673 en 1674 worden soms door elkaar heen behandeld, waardoor de volgorde in dit boek niet altijd logisch is, maar wel conform Schoemakers notities.

Wellicht wilde Schoemaker zijn aantekeningen ooit als boek met illustraties en prenten uitgeven, maar werd hij in dat voornemen gestoord door de dood, die ook hem – inmiddels hoogbejaard voor die tijd – niet oversloeg. De vier deeltjes met Schoemakers verhaal in de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag zijn daarom meer dan een merkwaardig afschrift en samenvoeging van zijn gedrukte bronnen.

Maar er is nog meer dat Schoemakers jammer genoeg nooit gedrukte verzameling teksten en platen uniek maakt. Zijn onverbloemde boosheid op de nalatige regentenstand in de Republiek, zijn afkeer van de ‘papisten’ – hij schreef er met nu nog te voelen afkeer over. Even merkbaar is zijn Oranjegezindheid en ook zijn diepe vreugde over de bevrijding van de Fransen en de festiviteiten die daaraan werden gewijd. Hij maakte ze allemaal mee.

De vier deeltjes die Schoemaker schreef, gaan respectievelijk over de gebeurtenissen in het Rampjaar in de stad Utrecht en het complete Sticht en in Overijssel, Nederland en Gelderland. De anachronistisch lijkende naam Nederland werd door Schoemaker zelf al regelmatig gebruikt. We hielden ons nauwgezet aan de volgorde die Schoemaker aanbracht en vatten waar nodig minder relevante passages of lange uitweidingen samen. Deze samenvattingen zijn gecursiveerd.

In de literatuurlijst achter in dit boek staan de voornaamste werken die Schoemaker vermoedelijk gebruikte – soms noteerden we een latere druk – en voor een deel verwerkte in zijn eigen notities.

Maar, wie was deze prinsgezinde, diepgelovige, doopsgezinde autodidact?

Andries Schoemaker

Andries Schoemaker werd op 9 oktober 1660 in Amsterdam geboren als jongste kind van de doopsgezinde linnenwever en koopman in stoffen Gerrit Schoemaker (1625-1661) en Maria Vonk (1629-1692). Andries’ broer Pieter was twaalf jaar ouder, drie andere kinderen stierven heel jong. De Schoemakers kwamen uit Almelo. Gerrit en zijn vrouw gingen in 1652 in Amsterdam wonen. Grootvader Andries was eveneens linnenwever en mocht zich gelukkig prijzen dat zijn zeven kinderen volwassen werden. De contacten van de Amsterdamse Schoemakers met de familie waren hecht. Drie keer per jaar reisde een Twentse delegatie naar de markt in Amsterdam. Andries zelf ging regelmatig naar Twente, zeer waarschijnlijk niet alleen voor familiebezoek, maar ook om in het textielvak te worden opgeleid. Zo schreef hij later: ‘In den jaare 1675 ben ik van Amsteldam na Zwol gevaren en heb insonderhijt het Twent door wandelt en de ongemene groote verwoesting: met bedroefhijt beschout’. Hij doelde op de verwoestingen die waren aangericht door troepen van de bisschoppen van Münster en Keulen.

Door de poorterseed af te leggen werd Andries in 1682 een volwaardige Amsterdamse burger. Hij trouwde op 24 mei van dat jaar met Rachel Kroll (1661-1723). Het echtpaar kreeg tussen 1683 en 1700 tien kinderen, waarvan er acht jong overleden. Opmerkelijk genoeg schreef Andries in zijn omvangrijke aantekeningen nauwelijks over zijn vrouw en gezin, trouwens ook niet over zijn werkzaamheden. Hij beperkte zich vooral tot zijn handschriften, penningen en topografie – zijn grote liefhebberijen.

Uit getuigenissen van vrienden komt Andries Schoemaker naar voren als een bescheiden mens met een groot hart. Hij liet anderen profiteren van zijn materiële welvaart, wat ook paste bij de doopsgezinde levensstijl van ‘ruim bedeelen’. Ook in andere opzichten was hij gul: zo stelde hij de resultaten van zijn naspeuringen ruimhartig beschikbaar en deelde die graag met zijn talrijke vrienden. Dat die levenshouding werd gewaardeerd, blijkt uit kwalificaties als ‘Blyhert’, ‘Trouwhart’, ‘Goedaard’ en ‘Vroomaert’ die hij kreeg toebedeeld.

Andries’ vrouw Rachel Kroll was gereformeerd en voedde de kinderen ook in dat geloof op. Andries zelf bleef doopsgezind. Waarschijnlijk kreeg hij vanwege zijn gemengde huwelijk geen functie in de doopsgezinde gemeente. Het geloof was wel belangrijk voor hem, zoals is af te leiden uit een brief van 11 april 1728 aan zijn zoon Gerrit:

‘Godt te verheerlyken in syne schepselen; syn heylige naam groot te maken; den heere te loven en danken voor alle syn grote wonderdaden aan het menschelyke geslaght; en voornamentlyk aan ons bewesen, is onse hoogste plicht, en ik meen (opdat ik soo spreke) het den almagtigen behaagt heeft om mensche te formeren en tot een Redelyke Zele te scheppen: neempt dan de besorging van u waarde Ziel voor het veste en hoogste goed.’

Portret van Andries Schoemaker. Een prent van Johannes van Vilsteren, naar Norbert van Bloemen, 1750. Rijksmuseum, Amsterdam.

Andries werd vooral praktisch opgeleid, zijn theoretische scholing was zeer beperkt. Hij schreef aan zijn zoon Gerrit dat hij alleen zijn moedertaal meester was. Aan zijn kleinzoon Gerrit Blaauw meldde hij ‘dat mijn schrift niet bequaam was om het aan de viese [kieskeurige] weereld mede te deelen, want daar werd op ider woord en spelding en niet op den sin soo gevat’. Dat verklaart de talloze fouten en verschrijvingen in zijn manuscripten en wellicht ook zijn nauwelijks te lezen handschrift. Zijn beperkte scholing weerhield Schoemaker er evenwel niet van om een flink vermogen te vergaren in de textielhandel en via de verkoop in zijn winkel aan huis in de Jordaan. In zaken werkte hij nauw samen met zijn uitgebreide Twentse familie. Hij schreef aan zijn dochter Johanna dat hij ‘merkelijk gesegent’ is met ‘tijdelijke goederen’.

Schoemakers oeuvre

Behalve de drie banden met de vier deeltjes over het Rampjaar liet Andries Schoemaker nog veel meer manuscripten na, bij elkaar een ontzagwekkend topografisch-historisch oeuvre. Het grootste deel daarvan schreef hij vanaf 1725, het jaar waarin hij vijfenzestig werd, twee jaar na het overlijden van zijn vrouw. Hij deed dit werk met veel overgave en inzet en werd daarbij ondersteund door zijn zoon Gerrit. In 1733 schreef hij aan dochter Johanna: ‘Ik ondernam voor soo veel ik konde […] de Noordhollandsche dorpen in de oude en niwe heeren huysen na t leven te tekenen’.

Hij verdiepte zich al eerder in boeken over de geschiedenis van Joden, Grieken en Romeinen, maar de echte vonk sprong over toen hij in 1704 een catalogus van penningen zag: toen ‘werd myn hart soo ontfonckt […] dat het buyten den kerf gong’. Hij begon penningen en boeken te verzamelen en ging er zo intensief mee aan de slag ‘dat het byna al te var gong, halve nachten sat in onvermoeyt en las met opmerking in dat niwe boek’. Er was kennelijk in hem een vuur ontstoken dat niet meer gedoofd zou worden en dat ertoe leidde dat hij ook zelf allerlei wetenswaardigheden wilde gaan vastleggen. Dat deed hij met verve. Daarbij hielp zijn sobere doopsgezinde levenswijze die hem stimuleerde zijn tijd niet te verdoen maar nuttig te besteden.

Op 23 december 1735 overleed Andries Schoemaker, vijfenzeventig jaar oud. Zijn nalatenschap omvatte bijna honderd geïllustreerde manuscripten over de Nederlandse geschiedenis en topografie, in totaal negenduizend bladzijden, met ruim 2600 tekeningen in kleur. De tekeningen waren voor een deel van zijn eigen hand, maar ook van Cornelis Pronk (1691-1759) en diens leerling Abraham de Haen (1707-1748). Ook gebruikte Schoemaker prenten uit bronnen die verloren zijn gegaan. Hij knipte prenten uit en plakte ze in zijn notitieboekjes. Soms kopieerde hij ze.

Alle gewesten van de Republiek kwamen aan bod in zijn schriftjes. Per gewest werden de plaatsen alfabetisch gerangschikt. Schoemaker werkte dus planmatig en met een duidelijk doel voor ogen: een zo’n compleet mogelijk overzicht samenstellen van de gebeurtenissen in het Rampjaar. Daarin is hij meer dan geslaagd. Dit boek over het Rampjaar 1672-1673, is er het bewijs van.

Hertaling van de vier schriftjes van Andries Schoemaker over het Rampjaar

Deel 1

De stad Utrecht en het complete Sticht […] in 1672 bezet door de Fransen, die daar rigoureus hebben huisgehouden. Het jaar daarop zijn ze zonder slag of stoot weer vertrokken, enzovoort. [Koninklijke Bibliotheek KB KW 78 H57]

Om de stad te kunnen verdedigen hadden zij [de Utrechtse stadsbestuurders], samen met Zijne Hoogheid de prins van Oranje en met gevolmachtigden, besloten een voldoende groot garnizoen in de stad te legeren, zowel infanterie als cavalerie. Hopelijk zou het resterende deel van het leger in de omgeving van de stad blijven. Ze hoopten dit voornemen te kunnen uitvoeren.

Op 17 juni [1672] kreeg het stadsbestuur echter van Zijne Hoogheid en de gedeputeerden te horen dat in verband met de maximale veiligheid van de stad de voorsteden moesten worden afgebroken en in brand gestoken. De Utrechters konden dat niet opbrengen. Daarom kreeg Zijne Hoogheid van de Staten-Generaal opdracht om het leger uit het gewest Utrecht naar Holland terug te trekken. Die resolutie werd direct uitgevoerd. De stadsbestuurders namen dit besluit hoog op, omdat zij op het standpunt stonden dat deze militairen door hen betaald werden en dus ook tot hun beschikking hadden moeten blijven staan en niet aan hun gezag onttrokken dienden te worden.

Toen men zag dat de militairen de stad Utrecht hadden verlaten, die daardoor groot gevaar liep – het leger van de Franse koning was inmiddels dicht in de buurt en Amersfoort was al door een grote legermacht bezet – kon het stadsbestuur niets anders bedenken dan door een afgevaardigde een paspoort of vrijgeleide bij Zijne Allerchristelijkste Majesteit aan te vragen, dat het ook kreeg. [Op 30 juni worden de sleutels van de stad aan koning Lodewijk XIV overhandigd.]

De Franse koning was tot nu toe in geen enkele veroverde stad persoonlijk geweest, met uitzondering van Emmerik, waar hij de prins van Condé had bezocht, die bij het Tolhuis [bij Lobith] gewond was geraakt. De nieuwsgierigheid van de koning werd echter geprikkeld; hij wilde Utrecht wel eens bekijken, op het eerste gezicht sprak de stad hem aan. Op 5 juli besteeg hij zijn paard en werd voor en achter geëscorteerd door zijn lijfwachten en andere troepen, waardoor hij goed bewaakt de stad zou binnenkomen. Vanuit Zeist reed hij via De Bilt en over de Steenstraat naar de Wittevrouwenpoort. Vervolgens langs de stadsmuren en grachten naar de Weerdpoort; daar ging hij de stad in. Die poort werd prompt gesloten, terwijl de poorten en versterkingen direct van krijgsvolk werden voorzien.

De koning reed tussen zijn broer, de hertog van Orléans, en de hertog van Monmouth langs de Oude Rijn – aan beide kanten stond een dichte menigte – naar de Wittevrouwenpoort. Vandaar vertrok hij weer naar zijn leger in Zeist. Tijdens zijn rit door de stad was hij niet afgestegen. Hij had onderweg behoorlijk in angst gezeten, volgens zeggen vanwege de kelderwoningen langs de Oudegracht. Hij was bang dat men die in de lucht zou laten vliegen als hij eroverheen reed.

Ondertussen waren de Fransen intensief aan het delibereren hoe ze het best Holland konden binnenvallen. Ze maakten zich er zorgen over, temeer omdat een groot deel van het gebied onder water was gezet. De Fransen overlegden onder elkaar of ze het gewest zouden laten capituleren of dat Holland met geweld veroverd moest worden. De eerste mogelijkheid viel af vanwege de onredelijke eisen van Frankrijk. Aan de andere kant zat de inundatie de Fransen behoorlijk in de weg. Ze beraadslaagden daarom met veel vooraanstaande inwoners van Utrecht hoe ze zonder al te veel verliezen met hun leger Holland konden binnentrekken en de ruïne van Holland (zoals ze het noemden) te overweldigen, want dat was hun belangrijkste doel. Maar de Almachtige God zij geloofd: wat de Fransen ook probeerden, ze kwamen niet verder dan ze nu waren, ook al onderzochten ze elke mogelijkheid om door te breken. Weliswaar hielden ze strooptochten die gepaard gingen met moorden, branden en plunderingen, maar iedere keer moesten ze weer terug.

Begin mei 1673 trok het regiment van de heer Chastelnau met veel materieel Utrecht binnen. In diezelfde tijd misdroegen de Fransen zich in de stad. Een vrouw die op straat liep werd zomaar doodgeschoten. Ze deden het voorkomen alsof dit per ongeluk was gebeurd. Een andere vrouw werd door een dronken soldaat beroofd en zo mishandeld dat er in de stad een compleet oproer uitbrak. De vrouw werd ook nog dermate bedreigd en grof uitgescholden dat ze er wanhopig van werd en zelfmoord pleegde.

In Frankrijk ging men ervan uit dat Holland wel in handen van de koning zou vallen, conform hun hoop en verwachting. Inmiddels was de prins van Condé in Utrecht gearriveerd, terwijl in Zeist een legerplaats werd ingericht. Men stelde op het Janskerkhof in Utrecht twaalf halve kartouwen [geschut voor kogels van 24 pond] op, waardoor het leek of de Fransen een grote aanval voorbereidden. Vervolgens werd er krijgsraad gehouden. De moordbrander Luxemburg trok met een grote troepenmacht naar ’s-Graveland, maar zijn hoogmoedige plannen gingen in rook op. Ondertussen lag de prins van Condé ziek in bed. Er werd in Holland de spot mee gedreven: de ziekte van de prins was geen toeval, maar het gevolg van melancholie omdat de zaken in Holland niet goed liepen, de bordjes leken verhangen. Hij kon niet zo gemakkelijk Holland binnentrekken als ze hem in Parijs hadden wijsgemaakt. Want Holland werd niet alleen beschermd door het water, maar alle toegangen waren goed verdedigd. Er was geen sprake van dat hij deze provincie even vlot in handen zou krijgen als de andere provincies.

Een bijzondere processie

Intussen veranderde er in Utrecht heel veel, zowel op politiek, kerkelijk als militair gebied. Veel ingrijpender dan men in vele jaren had meegemaakt. In heel Nederland had men gehoopt zulke haat en nijd nooit meer te hoeven ervaren. Het ging namelijk om een zeer grote dwaasheid, begaan door de roomse geestelijkheid met iets dat men een processie noemde. De bisschop had op zondag 28 mei 1673 vanaf de kansel in de Domkerk laten afkondigen dat er op de volgende donderdag – Sacramentsdag van de roomsgezinden – een processie zou worden gehouden. Dat gebeurde op de volgende manier. Alle huizen moesten op 1 juni gesloten blijven. Gereformeerden die hun winkels of vensters openhielden, werden gedwongen ze dicht te doen onder het dreigement anders geplunderd te worden. Inderdaad gebeurde dat hier en daar ook, met veel willekeur en kwaadwilligheid. ’s Morgens omstreeks tien uur, na afloop van de jaarlijkse hoogmis in de Domkerk, kwam er een groot aantal kinderen, zowel jongens als meisjes, uit de hoofdingang van de Dom. Ze liepen door de Domsteeg en de Korte Jansstraat om de kerk heen en vandaar door de Buurstraat achter Sint-Pieter, over de Maartensdam door de Oud-Münstertrans en langs de Oud–Münsterkerk [Sint-Salvatorkerk] weer naar de Dom. De processie zag er als volgt uit:

1 Een verguld kruis.

2 Een rood vaandel met een afbeelding van een bisschop.

3 Een rood vaandel met een afbeelding van Christus.

4 Een groot aantal kleine jongens die twee aan twee liepen en met witte hemden verkleed waren als katholieken en priesters.

5 Een bijzonder lange rij jonge kinderen en vrouwen, die allemaal waskaarsen en een groene tak in hun handen hadden.

6 Diverse voor de gelegenheid in kostbare gewaden gestoken kinderen, een kleine jongen die als een grijze, barrevoetse monnik was toegetakeld, gevolgd door een groot vrouwspersoon, zeer rijk gekleed, met een kroon op haar hoofd en een kind op haar arm. Deze juffrouw werd geleid door engelen, drie hielden haar lange sleep vast. De meeste kinderen waren verkleed als engelen. De een had een zwaard, de ander een pijl en een derde een kelk in de hand.

7 Verschillende religieuzes.

8 Veel vrouwvolk met waskaarsen.

9 Een wit vaandel met een afbeelding van Maria.

10 Religieuzen zoals klopjes [‘geestelijke maagden’], vrouwen en begijnen en allerlei schorem dat bestond uit meer dan vijfhonderd mensen met zwarte slingers, onder wie veel jongens.

11 Een menigte juffrouwen.

12 Veel mannen. De laatste was een jongen.

13 Enkele monniken uit verschillende ordes.

14 Priesters, gekleed in witte hemden.

15 Lakeien van de prins van Condé.

16 Bisschop Johannes van Neercassel, die onder een rood baldakijn liep, gedragen door twee hoge Franse officieren en gevolgd door twee bijzonder rijk geklede priesters. De bisschop had een gouden kap in zijn hand met een witte ouwel erin, waarvoor ieder die passeerde knielde. Dat gebeurde ook bij de altaren die langs de route waren geplaatst. De bisschop stapte bij elk altaar onder het paviljoen vandaan en voltrok daar op de roomse manier riten waarbij hij de ouwel omhoog hief en andere roomse grillen liet zien. Daarna liep hij met zijn twee priesters weer naar het paviljoen en kuierde verder. 17 Gouverneur Stouppa werd gevolgd door een zeer grote, bonte menigte. De moordbrander Luxemburg, de hertog van Enghien en de prins van Condé waren er niet bij, aangezien laatstgenoemde ziek was en de andere twee Muiden aanvielen. De volgende dag kwamen ze met de kous op de kop in Utrecht terug.

De hele route die met de ouwel werd afgelegd, was aan beide zijden afgezet met soldaten. Alle huizen van roomsgezinden waren extra versierd met groene schilderingen, festoenen [guirlandes van bladeren en bloemen], gele kruisen enzovoort. De hele Korte Gansstraat was met zeilen overdekt en omgevormd tot een groene hemel. Aan het eind van de straat, voor het huis van de Franse kramer [koopman] Van Riemen, stond een heel hoog altaar, versierd met een geel zilveren servies.

Aan het eind van de Domsteeg, voor het huis van apotheker Mus, was een groene poort opgericht. Daarboven stond in gouden letters het teken JHS [Een Latijns acroniem voor Jesus Honinum Salvator – Jezus, Redder van Mensen], daaronder drie gouden lelies met de woorden TER ERE VAN GOD en TOT LOF VAN DE KONING.

Voor het huis van wijnkoper Van Aalst bij het Janskerkhof was het wapen van Frankrijk neergezet, versierd met vergulde engelen en het bijschrift JUICH! LODEWIJK ZEGEPRAALT! Ook stond voor het huis van jonkheer Neyster een altaar met een groene poort. Bij het huis van advocaat Zutphen, voorbij de Oud-Münstertrans op de brug voor de Herenstraat, stond ook een poort met aan beide zijden wapens van Frankrijk en in gouden letters LANG LEVE DE KONING.

Op de Lijnmarkt, voor het huis De Walvis, dat buitengewoon kostbaar was versierd, stond recht boven de deur een beeld van Christus hangende aan een kruis met het opschrift: MET DIT ECHTE MYSTERIE WORDT HEDEN DE PASSIE HERDACHT. Boven het kruis was het Franse wapen aangebracht. Deze en vergelijkbare dwaasheden waren in de hele stad te zien. De roomsgezinden toonden hiermee hun ware aard.

Het vertrek van de Fransen

Toen deze dwaze vertoning voorbij was, pakten de Fransen weer intensief hun oude praktijken van knevelarijen en afpersingen op. De papisten hadden echter behalve hun onbelemmerde kerkdiensten geen voordelen boven de andere Utrechtse burgers. Hoewel de koning met heilige beloften had toegezegd dat alles ten aanzien van de geestelijke goederen gelijk zou blijven, tekenden ze [de papisten] er protest tegen aan dat de koning zijn eigen gegeven woord zou verbreken, want zijn beloften waren maar woorden en stonden niet zwart op wit. Ze werden niet nagekomen, onder het voorwendsel dat de paus hem zo’n akkoord kwalijk zou nemen.

De Utrechtse magistraat schonk 19.000 gulden aan mevrouw Stouppa, de echtgenote van de gouverneur, in de hoop dat zo’n fraai geschenk enige verlichting zou brengen. Maar dit cadeau was haar te gering en ze zei dat ze maar over een groter geschenk moesten nadenken.

Intussen had mijnheer Robbert [Louis Robert, intendant voor alle door de Fransen veroverde plaatsen] een tijdje eerder en ook nog eens op 2 en 3 oktober 12.000 rijksdaalders geëist [als vergoeding voor de aanwezigheid van de Fransen] in de afgelopen maanden mei, juni en juli. De burgers toonden aan dat ze dat geld niet konden opbrengen, maar dat hielp niet. Om toch aan het geld te komen werd ieder huis getaxeerd en moest iedereen het vastgestelde bedrag betalen, hetzij vrijwillig, hetzij door een wrede gedwongen verkoop. Daarom vluchtten verschillende mensen om niet het slachtoffer te worden van deze voortdurende keiharde aanpak die zich uitte in allerhande knevelarijen en geweldplegingen.

Toen het tijdstip van het vertrek van de Franse krijgsmacht uit de stad naderde, begon die zich in Utrecht daarop voor te bereiden. Het bewegen, gewoel en gekrioel van deze mensen […] was massaal, het leek wel of er angstige doodsstuipen op hun lijven gejaagd waren. Want deze gedwongen uittocht was niet iets waar ze op gerekend hadden. Ze monsterden de troepen en deden dat nog eens, voegden de zwakste compagnieën bij andere die nog zwakker waren om zo weer een sterke en complete eenheid te maken. Men trok voortdurend heen en weer, de stad in en uit. Praktisch iedere dag werden Franse en Zwitserse soldaten opgehangen en doodgeschoten vanwege hun laaghartige dieverij, maar vooral omdat ze wilden deserteren. Het inpakken en klaarzetten van de geroofde goederen en de bagage ging met grote spoed door. Elke dag zag men hoe een massa gestolen goederen over water en land werd verstuurd. Soms kwam er echter weer wat terug, uit angst voor de Staatse troepen. Het had er alle schijn van dat ze hun ongewilde verhuizing toch wat leken te versnellen.

Op 9 november 1673 maakte men aanstalten om definitief uit Utrecht te vertrekken. Een vertrek waarnaar de burgers reikhalzend uitkeken. Het regiment van de koningin verliet toen de stad, naar boven [bedoeld wordt naar het zuiden, de Lek]. Weliswaar was dat een begin van verlichting, maar er moest nog een hele staart volgen. De 15e volgde de moordbrander, de hertog van Luxemburg, met nog enkele andere troepen.

De 11e november liet gouverneur Stouppa zich bij het stadsbestuur en de Staten van het gewest aandienen; hij wilde ze persoonlijk spreken. Dat gebeurde. De gouverneur hield hun voor dat de intendant een bevel van de koning had ontvangen om de stad in brand te steken, omdat er zoveel kwaadwillenden waren. Dat was harde taal, maar Stouppa bood aan om in deze zaak bij de intendant te bemiddelen. Direct daarna vergaderden de heren. Een dag later gingen ze naar mijnheer Stouppa en vroegen hem bij de intendant voorspraak voor hen te doen. Dat beloofde Stouppa.

Toen de heren ’s middags terugkwamen, kregen ze een briefje van de intendant met een eis van 500.000 gulden als brandschatting, bestemd voor het onderhoud van de troepen van de koning. Dat bedrag stond los van een achterstallige betaling over acht maanden van 74.000 rijksdaalders, op grond van eerdere akkoorden. Deze eisen werden dadelijk in alle buurten bekendgemaakt, met de mededeling dat iedereen [dat wil zeggen de vertegenwoordigers van de wijken] de volgende dag zijn reactie op de secretarie moest komen melden.

Op 13 november verving maarschalk d’Humières gouverneur Stouppa. Hij kreeg de complimenten van de regenten. Die probeerden [via de maarschalk] met argumenten de intendant ervan te overtuigen dat het onmogelijk was zo’n grote som geld door de uitgemergelde bevolking te laten opbrengen. Hiervoor vonden ze echter geen gehoor; integendeel, er volgde een dreigement dat hij om het geld te krijgen de huizen vol zou stoppen met soldaten, die men dan te eten en te drinken zou moeten geven. Stouppa bemiddelde, maar de heren [regenten] slaagden er niet in om tot een lager bedrag dan 45.000 gulden te komen, exclusief de eerder afgesproken betaling. Honderdduizend rijksdaalders moesten contant betaald worden [het leeuwendeel van het te betalen bedrag].

Ondertussen trok het krijgsvolk dagelijks met schepen vol graan, meel en geroofde goederen zuidwaarts via de Kromme Rijn naar Wijk bij Duurstede. Vanwege de aanwezigheid van troepen van de Staten-Generaal durfden ze niet langs de Vaartse Rijn te marcheren.

Op 16 november verzocht gouverneur Stouppa ’s morgens de volgende personen bij hem te komen: de heer Nypoort, de burgemeesters Booth en De Goyer, de schepen De Goyer, de predikanten Van Engelen en Lodensteyn, professor De Roy, commissaris Rosa, de heren Spiringh en Honthorst. En verder dokter Wassenaer, burgemeester De Leeuw, Casembroot, nog een heer De Goyer en het Statenlid Van Rossum. Dat gebeurde. Toen ze bij hem waren werd hun verteld dat ze gijzelaars waren, samen met de Fransen moesten vertrekken en bij hen moesten blijven totdat de intendant de afgesproken som geld had ontvangen. Deze mededeling kwam bij de heren heel onverwacht en hard aan, maar protesteren was niet aan de orde. Ze moesten mee en werden onder begeleiding van vijfhonderd ruiters naar het zuiden gevoerd. Ze kregen nauwelijks tijd om hun bedienden schoon linnengoed uit hun huizen te laten halen, terwijl er ook nog eens volgens afspraak 100.000 rijksdaalders contant moesten worden voldaan.

Dit bedrag was nog maar nauwelijks bijeengebracht of op 21 november liet de intendant nog eens acht gijzelaars ophalen, ook al was alles betaald. Die acht waren burgemeester Hamel, de predikant Van Vliet, de zoon van de heer Van Linschoten, de zoon van secretaris Houwert, de heer Van Zeydoort, Bylevelt, een korenkoper en de goudsmid Van Voorst. De volgende dag mochten de heer Nypoort en predikant Van Engelen naar huis, omdat er twee gijzelaars meer waren genomen dan de koning had bevolen. Deze laatste [acht] gijzelaars vertrokken op 22 november naar het zuiden, begeleid door wat er over was van het regiment van Stouppa. Dezelfde dag werd bekendgemaakt dat ieder die nog iets van de Fransen tegoed had, dat mocht opeisen. Als iemand weigerde te betalen, kon men bij d’Humières zijn beklag doen. Ook werd bevolen dat iedereen de volgende dag zijn huis afgesloten moest houden, wanneer de 100.000 rijksdaalders aan de intendant werden betaald.

Op 23 november, nadat de Fransen zo veel mogelijk van hun goederen en geroofde buit in veiligheid hadden gebracht, hoorde men het aangename gedreun van trommels en het lang gewenste geluid van de klokken van de Dom. Het garnizoen was nu helemaal gereed om te vertrekken. Gouverneur Stouppa reed naar de Wittevrouwenpoort, waar de heren [van de vroedschap], de burgemeesters en de burgerkapiteins [van de schutterij] stonden aangetreden. Vandaar gingen het voetvolk en de ruiterij de stad uit. Toen dat achter de rug was, droeg heer Stouppa de sleutels van de stad aan de heren over en voegde daaraan de volgende zeer vriendelijke woorden toe: ‘Het is nu bijna anderhalf jaar geleden dat ik op last van de koning van Frankrijk de sleutels van de stad bij u opeiste. Ik geef u nu, op bevel van diezelfde koning, dezelfde sleutels terug. Ga nu ter kerke en dank God voor uw verlossing en bid Hem dat we nooit zullen terugkomen.’ Hierop liep hij door de poort naar buiten, waarop maarschalk d’Humières voor het laatst met zijn lijfwacht de stad uit ging. Zo verdwenen die dag alle Fransen uit Utrecht, behalve degenen die zich hier en daar verstopt hadden en later tevoorschijn kwamen.

Bevrijding en nieuwe bestuurders in stad en gewest

De Fransen waren nog niet weg of de poorten werden gesloten en de burgers haalden hun wapens op bij het stadhuis en gaven zich – niet zonder reden – over aan uitbundige vreugde-uitingen, want de situatie was nu totaal veranderd. Waar men eerder de Franse officieren met hun witte sjerpen over straat had zien flaneren, zag men nu heren met oranje sjerpen door de stad lopen. De jongeren bonden oranje sjerpen aan hun hoeden en men liet de Oranjevlag van de Domtoren waaien. Men verwachtte dat de prins zijn intocht door de Waterpoort zou maken; die werd prachtig versierd met alles wat maar ter verfraaiing kon dienen. De heren hadden elkaar immers al op de 23e [november] ontslagen van de eed die ze ooit hadden gezworen om Zijne Hoogheid nooit tot stadhouder te benoemen. De heren Dykvelt van Hardenberg en burgemeester Van der Voort waren naar Zijne Hoogheid gestuurd om hem het stadhouderschap van Utrecht aan te bieden. Ook waren enkele heren naar Den Haag afgevaardigd, naar de Staten-Generaal, om als voorheen weer in de vergadering van de Hoog Mogenden zitting te nemen. Ze werden echter voorlopig niet toegelaten; de gezamenlijke vergadering van de Staten-Generaal moest eerst over deze kwestie overleggen [voor men Utrecht weer toeliet].

Inmiddels hadden de Utrechtse jongeren alle beelden, altaren en alles wat de papisten bij hun eredienst gebruikten uit de Dom gehaald. Dat werd met een massa schildwachthuisjes voor het stadhuis aan Vulcanus geofferd [in brand gestoken]. ’s Middags hield dominee Gentman in de Dom de eerste preek. Dat was een heel grote verandering, want ’s ochtends was de paapse mis er nog gecelebreerd. Enkele roomsgezinden die tijdens gesprekken over Zijne Hoogheid wat al te veel hadden gebabbeld, werden het doelwit van de jongeren. Ze trokken [naar hun huizen] en gooiden de ruiten in. De burgers maakten er echter een einde aan.

De roomsgezinden hadden er zonder meer op gerekend dat ze de Dom voor zichzelf zouden kunnen houden, want ze waren er niet op bedacht geweest dat de Fransen zo snel weer zouden vertrekken. Nu werd de spot gedreven met de mensen die zo toegetakeld aan de hiervoor beschreven paapse omgang hadden meegedaan. Met name zij kregen de kous op de kop toen de Fransen vertrokken waren. Ze werden gekwetst en men stak de draak met hen, zoals met andere roomsgezinden die in de processie hadden meegelopen.

Op diezelfde dag, ’s middags om vijf uur, kwam mijnheer [Jacques de] Fariaux [1627-1695], met drie regimenten uit Woerden de stad binnen, nadat hij buiten de poort door de magistraat was ontvangen. De blijdschap was groot en het volk liet zich horen: ‘Lang leve de prins van Oranje!’ Bovengenoemde heer bracht alle zaken zeer goed in orde.

Op 25 november kwamen raadpensionaris Fagel en de heer Geelvink namens het gewest Holland, [het Statenlid Willem van] Krommon namens het gewest Zeeland, de heer Gemmenich namens het gewest Friesland en de heer Gockinga namens het gewest Groningen naar de stad. De volgende dag werden de leden van het stadsbestuur door deze heren afgezet en uit hun ambten ontslagen zolang de Staten-Generaal de zaak nog niet hadden afgehandeld. Enkele van de voornaamste burgers kregen voorlopig het bestuur van de stad in handen, totdat daarin definitief voorzien zou zijn. De overige gewesten overlegden met elkaar onder welke voorwaarden Utrecht en de andere gewesten die onder Franse heerschappij waren geweest weer tot de Unie van de Verenigde Nederlanden zouden worden toegelaten. Er ging nogal wat tijd verloren voordat men het daarover eens was, want Friesland en Groningen hadden al heel lang met Utrecht getwist over de plaats in de rangorde van de gewesten in de Staten-Generaal. Daar was heel wat over te doen geweest. Voordat de Staten van Holland hierover een definitief besluit namen, stuurden zij raadpensionaris Fagel met een paar andere heren uit naam van de Staten-Generaal naar Zijne Hoogheid de prins van Oranje om diens mening over deze kwestie te horen en goedkeuring te verkrijgen.

Nu Utrecht verlost was van het vreemde krijgsvolk, was men in de stad met reden buitengewoon verheugd over deze zaak, met grote dank aan de goede God. Nadat gouverneur Stouppa de sleutels weer aan de stadsbestuurders had teruggegeven, werden ter herinnering hieraan deze twee gedenkpenningen geslagen.

De ene penning laat aan de ene kant de Franse lelie in de zon zien, die door een kaas wordt verduisterd. Op de kaas het opschrift: HOLLANDSE KAAS. Een Nederlander die ernaast staat zegt tegen de zon deze woorden van Jozua: ‘Zon, sta stil´. Dat slaat op het veroveren van Naarden, want op de voorgrond staan de dag en de maand dat Naarden door de prins werd veroverd, te weten 12 september 1673. Op de andere kant ziet men een geharnaste Fransman te paard, die in zijn hand een ontbloot zwaard houdt, met het opschrift: HIJ WEET NIET MEER WAARHEEN TE GAAN, DE 13E VAN SLACHTMAAND 1673. Volgens de oude [Juliaanse] tijdrekening was dit de dag waarop Utrecht door de Fransen werd ontruimd [Nieuwe Stijl: 23 november].

De tweede penning toont op de voorkant een phoenix, symbool van de wedergeboorte van alle dingen. Hij staat op een wereldbol tussen twee korenschoven. Daaromheen staat geschreven: HERSTEL VAN DE GELUKKIGE EEUW. De andere kant heeft alleen – in het Nederlands vertaald – het opschrift: NA EEN SLAVERNIJ VAN 17 MAANDEN IS UTRECHT OP 13 [23] NOVEMBER HERBOREN, DOOR DE GUNST VAN DE GOEDE EN GROTE GOD EN DOOR DE DAPPERHEID EN HET BELEID VAN DE PRINS VAN ORANJE.

Nu stad en gewest Utrecht verlost waren, probeerde men weer in de gunst van de prins van Oranje te komen. Men denkt dat daarom onder andere het volgende zilverstuk door de muntmeester van het Sticht Utrecht in het licht is gegeven [is geslagen]. Dat laat immers het gelauwerde borstbeeld van de prins zien, een ongehoord feit, even bijzonder als dat men eertijds zijn overgrootvader [Willem van Oranje] al de hoge overheid voor de duur van de oorlog had opgedragen en ook van plan was die voor altijd [als graaf] aan hem te geven. Het gelauwerde bovenlichaam van prins Willem was gehuld in volle wapenrusting, met in zijn rechterhand een ontbloot zwaard en in de linkerhand het wapen van het Sticht Utrecht met zijn vier kwartieren en het omschrift: ZILVER MUNTSTUK VAN UTRECHT VOOR HET VERENIGD NEDERLAND. Op de andere kant het gekroonde wapenschild van de Verenigde Nederlanden met als omschrift: DOOR EENDRACHT GROEIEN KLEINE ZAKEN, 1673.