Harder, beter, sneller

Biografie van het moderne werken

Toon Taris

Afbeelding omslag: The Atwater Kent radio factory in Philadelphia circa 1925. National Photo Company Collection, Library of Congress (via shorpy.com)

Ontwerp omslag: Sander Pinkse Boekproductie

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6249 800 6

e-ISBN 978 94 6249 801 3 (ePub)

NUR 686

© Toon Taris / Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen, 2021

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Inhoudsopgave

Inhoudsopgave

Woord vooraf

1 Waarom we werken

Werken is meer dan geld verdienen

Werk geeft zin aan het bestaan

We beslissen zelf hoe we willen werken

Er wordt al eeuwen nagedacht over werk, prestatie en gezondheid

Controle en straf maken productief en ongelukkig

2 De rationalisering van werk

Medewerkers en tegenwerkers

Arbeiders zijn dom en lui

Taylors blijde boodschap wordt overal gehoord

Slimmer werken vergroot de productiviteit

Psychologie en ergonomie helpen de productiviteit te verhogen

Droog brood en vette worst

Te veel nadruk op het vergroten van productiviteit zorgt voor weerstand

Rationalisering van werk gaat over productiviteit én welzijn

3 Beloning en prestatie

Homo economicus aan het werk

Stukloon werkt geweldig

Prestatieloon werkt fantastisch

Stukloon en prestatieloon hebben serieuze nadelen

Prestatiebeloning kan ook té effectief zijn

Soms kunnen stukloon en prestatiebeloning heel bruikbaar zijn (maar niet altijd)

Eind goed, al goed

4 Werk, geluk en productiviteit

De sociale omgeving bepaalt de arbeidsproductiviteit (of toch niet?)

Gelukkige werknemers werken harder

Burn-out en bevlogenheid beïnvloeden de werkprestatie

Prestatie hangt af van de balans tussen inspanning en herstel

Zelf bepalen hoe je werkt leidt tot betere resultaten

Psychologie kan de wereld veranderen (of in ieder geval een organisatie)

Je bepaalt zelf hoe leuk je je werk vindt

5 Werk gaat om mensen

Ongewenst gedrag op het werk

Ongewenst gedrag komt vaak voor

Ongewenst gedrag heeft nare gevolgen

Ongewenst gedrag ligt (een beetje) aan de persoon

Pesters zijn boeven

Ongewenst gedrag ligt aan de omgeving

Ongewenst gedrag moet (en kan) je aanpakken

6 Leiderschap

De stem van de meester: zes redenen om te luisteren naar je baas

Onze wereld en onze organisaties zijn gevormd door Grote Mannen

Leiders hebben de X-factor

Leiders zijn sterk (en laten dat zien)

Leiders zijn lang

Leiderschap is wat je doet, niet wie of wat je bent

Omstandigheden maken de leider

Leiders moeten zich aanpassen aan de situatie

Charismatische leiders zijn vaak effectiever

Leiders worden overbodig

7 Werving en selectie

Niemand kan alles even goed

Een bevlogen psychotechnicus

De beste man/vrouw voor de baan

Nederland blaast een partijtje mee

Experimentele selectiemethoden raken op de achtergrond

Kennis en vaardigheden zijn van groot belang

Persoonlijkheidstests zijn minder bruikbaar dan je denkt

Intelligentie is geen garantie voor succes (maar het helpt wel)

Hoe bruikbaar is het selectie-interview?

Er is niet één allerbeste selectieprocedure

Bijzondere taken vereisen een bijzonder stel hersens

8 Fouten en ongelukken

Fouten zijn onvermijdelijk

Fouten en ongelukken: Eigen schuld, dikke bult?

Pech is sommige mensen aangeboren

Analyse van ongelukken maakt de wereld veiliger

Een onaangename wetmatigheid

Fouten ontstaan als je je hoofd er niet bij hebt

Je maakt fouten als je geen verstand van zaken hebt

Sommige fouten maak je met de beste bedoelingen

Fouten leiden niet altijd tot ongelukken (maar soms wel)

Een schip op het strand is een baken in zee

Regels kunnen fouten en ongelukken voorkomen

9 De toekomst van werk

Vroeger is voorgoed voorbij (en wat dan nog?)

Waarom we werken zoals we werken: maximaliseren van materiële welvaart

Investeren in welzijn en geluk: is er een businesscase?

Om- en bijscholing zijn noodzakelijk om mee te kunnen blijven komen

Ons werk gaat veranderen (maar psychologie blijft essentieel)

Register

Woord vooraf

We besteden een groot deel van ons leven aan werk. Logisch, daar verdienen we ons brood mee, maar terwijl de ene baan interessant en uitdagend is, kan ander werk oersaai, frustrerend en zelfs ziekmakend zijn. Wat maakt werk leuk en spannend? Word je er gelukkiger van als je stopt met werken? Is het verstandig om mensen prestatieloon te betalen als je wilt dat ze harder werken? Hoe kan je hun bevlogenheid vergroten (en waarom zou je dat eigenlijk doen)? Wie is de beste persoon voor een bepaalde baan en hoe vind je die? Zijn bepaalde leiders effectiever dan andere? Waarom werken we eigenlijk zoals we werken?

Dit boek is een biografie van het moderne werken. Dat moderne werken begon ruim honderdvijftig jaar geleden, na de tweede industriële revolutie van rond 1850. In die tijd begon men systematisch na te denken over de beste manier om het werk in te richten. De keuzes die toen werden gemaakt en de ideeën en waarden die deze keuzes bepaalden, zijn nog steeds van invloed op de manier waarop we nu werken. Als je wilt begrijpen waarom we werken zoals we werken, is het dus zinvol om terug te kijken naar de periode toen het moderne werken nog jong was.

Natuurlijk zijn onze ideeën over werk en de plaats daarvan in ons leven regelmatig veranderd. De covid-19-pandemie die ons leven in 2020 en de periode daarna op z’n kop zette (met meer thuiswerken voor de ‘niet-essentiële’ beroepen, vooral online contacten met collega’s, en veel meer op afstand werken via de computer), leidde er bijvoorbeeld toe dat veel mensen en bedrijven zijn gaan nadenken over de beste manier om het werk in te richten. Is het noodzakelijk om vijf dagen per week op kantoor aanwezig te zijn? Hoe centraal moet werk staan in onze levens? Wat voor soort leiderschap hebben we in de toekomst nodig? Kan het niet een tandje minder allemaal, ook met het oog op de files, het milieu, de hoge werkdruk en de kwaliteit van leven? Dat zijn redelijke en verstandige vragen, maar na een lange periode in lockdown te hebben verkeerd klonk halverwege 2021 bij velen toch vooral de roep om een terugkeer naar het oude normaal. Dat we vlak vóór de uitbraak van het coronavirus zuchtten onder een veel te hoge werkdruk is allang vergeten. Ik verwacht daarom dat onze maatschappij qua werk al snel weer zal lijken op de situatie van vóór de pandemie (al zal er misschien vaker vanuit huis worden gewerkt), en dat we post-corona gewoon weer zullen vertrouwen op de principes en kennis van de afgelopen decennia – ook al zijn die niet altijd even effectief, zoals verderop in dit boek zal blijken.

In dit boek beschrijf ik de belangrijkste arbeidspsychologische ontwikkelingen van de afgelopen anderhalve eeuw, de personen die hierin een hoofdrol speelden, en de belangrijkste lessen die we daaruit kunnen trekken. Dat kan gemakkelijk een taaie en zwaar wetenschappelijke tekst opleveren. Nu vind ik ‘zwaar wetenschappelijk’ (oftewel ‘gedegen’ en ‘onderbouwd’) geen probleem; elk hoofdstuk bevat dus een lijst met bronnen. Wel heb ik het verhaal toegankelijk gehouden door veel (vaak Nederlandse) voorbeelden te presenteren. Om de leesbaarheid verder te vergroten zijn niet-Nederlandstalige citaten vrij vertaald in het Nederlands.

Ten slotte draag ik dit boek op aan Emily, Jan, Jordy, Mohammed, Nurcan, Ron, Vincent en alle anderen die er iedere werkdag – vaak met succes – weer het beste van proberen te maken.

Hilversum, september 2021

Toon Taris

1 Waarom we werken

31 december, oudejaarsavond. De lampjes in de kerstboom flonkeren tussen het dennengroen. Wijn, bier en zelfgebakken appelflappen staan op tafel en de visite roert zich steeds luider. Vanuit je ooghoek zie je op de televisie de trekking van de loterij. Je hebt die ochtend in de supermarkt een lot aangeschaft. Terwijl een van je gasten enthousiast vertelt over het nieuwste boek van Ronald Giphart waarover ze deze week in de Volkskrant een lovende recensie las, vergelijk je tersluiks je lotnummer met dat waarop de jackpot is gevallen.

En nog eens.

En nog eens.

Je adem stokt, in je borstkas ontbrandt een hevig vuur. En terwijl de aanwezigen elkaar ongerust aankijken (heeft er iemand een EHBO-diploma?) realiseer je je dat je zojuist schat-hemeltje-rijk bent geworden.

De kans dat je zoveel geld wint dat je erin kan zwemmen als een dolfijn of het in de lucht kan gooien zodat het op je kop klettert, is klein. Toch beschikken mensen soms over een geldbedrag dat hen in staat stelt te stoppen met werken. Ze erven bijvoorbeeld een flink bedrag van een kinderloze oudoom (een klassieker) of (veel realistischer) ze verkopen het succesvolle bedrijf dat ze de afgelopen jaren hebben opgebouwd. Wat zou jij doen in zo’n situatie? Stop je met werken? Of ga je door?

Die vragen lijken misschien vooral iets voor feesten en partijen, maar Zweedse wetenschappers stelden ze ook aan mensen die tussen 1994 en 2005 een serieuze som geld in de loterij hadden gewonnen.1 12 procent van hen was gestopt met werken; dat waren vooral ouderen en diegenen die een écht grote prijs hadden gewonnen. Een kwart (vooral mensen die waren uitgekeken op hun werk of hun collega’s) had tijdelijk onbetaald verlof genomen of was minder gaan werken. En een ruime meerderheid van de winnaars (meer dan 60 procent) was gewoon blijven doorwerken. Nu hadden de deelnemers in dit onderzoek geen extreem grote bedragen gewonnen; gemiddeld ging het om ‘slechts’ tweehonderdduizend euro en maximaal om acht ton. Met dergelijke bedragen kan je het in het dure Zweden niet lang uitzingen. De winnaars in een vergelijkbare Amerikaanse studie uit 2004 namen echter bruto gemiddeld 3,6 en maximaal maar liefst 31,8 miljoen dollar mee naar huis. Toch waren de resultaten bijna hetzelfde als die van het Zweedse onderzoek: 14 procent stopte volledig met werken, terwijl 63 procent voltijds bij dezelfde werkgever bleef werken.2 Ook in het Amerikaanse onderzoek gaven diegenen die het meeste hadden gewonnen het vaakst hun baan op. Dat gebeurde echter minder naarmate mensen hun werk een belangrijker onderdeel van hun leven vonden. Een 64-jarige buschauffeur, winnaar van twintig miljoen dollar, zei dat het winnen van de loterij ‘een extraatje was dat op mijn weg kwam. Het heeft mijn werkgewoonten en doelen in het leven niet beïnvloed en gaat dat ook niet doen.’ De man was nog elke dag achter het stuur van zijn bus te vinden. Werk is voor veel mensen blijkbaar méér dan alleen een middel om het geld te verdienen waarmee ze zichzelf en hun gezin onderhouden.

Werken is meer dan geld verdienen

De beruchte New Yorkse beurskrach van 1929 leidde tot een wereldwijde economische depressie. Ook de inwoners van het Oostenrijkse dorpje Gramatneusiedl, een kilometer of tien onder Wenen, krijgen ermee te maken als de in het dorp gelegen textielfabriek met de naam Marienthal op 12 februari 1930 haar deuren moet sluiten. Veel inwoners werken in de fabriek; van de ene op de andere dag staan ze op straat. Op het enorme fabrieksterrein wordt het stil. Op de lege binnenplaatsen hoor je soms het geklop van hamers als er een oude muur wordt gesloopt. Dat is het laatste wat de fabriek aan werk te bieden heeft.3

Vóórdat de economie in 1929 instort, werken zo’n 1300 inwoners van Gramatneusiedl (bijna iedereen) als textielarbeider bij Marienthal; 160 inwoners zijn werkzaam als boer of bosbouwer. Vijf jaar later is het aantal boeren en bosbouwers verachtvoudigd tot 1294. De meesten van hen zijn feitelijk werkloos. Ze verbouwen groenten voor eigen gebruik in hun tuintjes en verzamelen hout in het bos voor de kachel. De Oostenrijks-Britse onderzoekster Marie Jahoda doet in die tijd onderzoek naar de werklozen van het dorpje. Ze merkt op dat de term ‘werkloos’ vooral van toepassing is op de mannelijke inwoners van Gramatneusiedl: de vrouwen hebben nog ruimschoots genoeg te doen in het huishouden. Zwart-witfoto’s uit die tijd laten mannen zien die in groepjes op straat rondhangen of die, met hun ellebogen steunend op een brugleuning, over het water staren. Vanachter de gordijnen van een huis telt Jahoda hoe vaak mensen stoppen tijdens het wandelen op de hoofdstraat van het dorp om te rusten, wat rond te kijken of een praatje te maken. Twee derde van de mannen (tegen 10 procent van de vrouwen) stopt drie keer of vaker. Eénmaal holt er iemand langs. Dat blijkt de dorpsgek.

Il dolce far niente: het leven aan de zelfkant heeft iets idyllisch. Geen haast, geen moeten, alle tijd van de wereld. Doe eens gek, trek een wortel uit je tuin voor het avondeten. Armoe als de ultieme vorm van onthaasten. Jahoda stelt echter vast dat het werkloos zijn negatieve effecten heeft op de werklozen van Gramatneusiedl, effecten die niet alleen te wijten zijn aan het ontbreken van enige financiële armslag. De mensen ontberen ook een duidelijke dagstructuur: het leven kabbelt maar wat voort, met alleen ontbijt, lunch en avondeten als vaste ijkpunten. Het sociale leven stelt weinig meer voor. Ooit stond het plaatsje tot in de wijde omtrek bekend om zijn levendige karakter, met markten en feesten en een uitstekend amateurvoetbalteam. De fabriek was het centrum van al die drukte, maar na haar sluiting is het leven uit het dorpje verdwenen. De mensen praten nu vooral met familie of oude vrienden die eveneens werkloos zijn. Er is geen gelegenheid om te werken aan gemeenschappelijke doelen die ervoor zorgen dat ze zich nuttig voelen voor de samenleving. ‘Het zou de gelukkigste dag van mijn leven zijn als ik terug kon naar de fabriek,’ zegt een vrouw, ‘en niet alleen vanwege het geld. Je leeft niet echt als je hier eenzaam tussen je eigen vier muren zit.’ Naarmate deze situatie langer duurt, worden de inwoners van het plaatsje steeds passiever en lustelozer. Onkruid overwoekert het park, ooit de trots van het dorp. De plaatselijke bibliotheek leent nog maar half zoveel boeken uit als vóór de sluiting van de fabriek, terwijl de mensen nu veel meer tijd hebben om te lezen en er gratis geleend mag worden. De manager van de toneelvereniging klaagt dat de acteurs geen zin meer hebben om te spelen; door alle ellende ligt hun hart elders.

Het is niet verrassend dat het in die tijd opkomende nationaalsocialisme ook in Gramatneusiedl voet aan de grond krijgt. Apathisch als men is geworden, verzet men zich er niet tegen de gedwongen Anschluss met nazi-Duitsland in 1938.4 Marie Jahoda, een kritische intellectueel van Joodse komaf met uitgesproken socialistische sympathieën, wordt in 1937 drie maanden vastgezet in een Weense gevangenis. Na haar vrijlating vlucht ze naar Londen, waar ze gedurende de oorlog verblijft. In 1945 vertrekt ze naar de Verenigde Staten, waar ze onder meer hoogleraar sociale psychologie aan New York University wordt. In 1958 keert ze terug naar Europa, waar hoogleraarschappen volgen aan de latere Brunel University in Londen en de universiteit van Sussex. In 2001 overlijdt ze in Sussex op 94-jarige leeftijd.

Geld verdienen is een centraal aspect van het verrichten van werk: er zijn maar weinig mensen die naar hun werk zouden gaan als ze er niets voor zouden terugkrijgen. Jahoda noemt dat de manifeste functie van werk. Uit haar onderzoek onder de werklozen van Gramatneusiedl blijkt daarnaast echter dat werk nog ten minste vijf andere latente functies heeft. Werk zorgt voor structuur in het leven, voor waardevolle sociale contacten buiten de eigen familie, het kunnen werken aan gemeenschappelijke doelen waardoor je je nuttig kan voelen voor de maatschappij, het zorgt voor identiteit en status, en het leidt ertoe dat je actief en maatschappelijk betrokken blijft. Het ontbreken van werk resulteert in het verlies van deze functies en zorgt daarmee voor het ontstaan van psychische problematiek, zoals depressie, verveling en apathie.5

Deze ‘latente deprivatietheorie’ wordt veel gebruikt in onderzoek naar de effecten van werkloosheid. Amerikaanse onderzoekers vatten bijvoorbeeld de resultaten van ruim honderd studies samen waarin de gezondheid en het welzijn van werklozen werd vergeleken met dat van werkenden.6 Werklozen rapporteren meer psychische klachten, zijn minder tevreden met hun leven en voelen zich fysiek minder gezond dan werkenden. Vooral diegenen die thuis voor de televisie blijven zitten of die op straat rondhangen (bijvoorbeeld om winkels te kijken) zijn slechter af dan diegenen die een meer actieve invulling van hun tijd vinden, bijvoorbeeld het helpen van vrienden of familie, klussen in huis, tuinieren, sporten of een dagje uit gaan.7 Dergelijke activiteiten geven immers weer structuur aan het leven en kunnen daarmee het verlies van de latente functies van werk gedeeltelijk opvangen.

Werk geeft zin aan het bestaan

Werklozen zijn niet de enigen die geen betaald werk verrichten. Gepensioneerden, studenten en winnaars van een loterij doen dat evenmin en hoeven dat ook niet te doen. Ze ontvangen immers een pensioen, AOW-uitkering, studielening of kunnen anderszins in hun levensonderhoud voorzien. Heeft het ontbreken van betaald werk bij hen dezelfde negatieve effecten als bij de werklozen van Gramatneusiedl? Uit Duits onderzoek blijkt dat mensen met een betaalde baan duidelijk beter af zijn dan werklozen.8 De laatste groep voelt zich depressiever dan werkenden, beschikt over minder geld en heeft minder structuur in hun leven, minder contacten, enzovoort. Precies zoals je zou verwachten. De derde groep deelnemers – niet werkend, niet werkloos maar studerend of met pensioen – zit tussen de werkenden en de werklozen in. Wat betreft hun financiële situatie zijn ze even goed af als de werkenden, maar ze zijn depressiever en hebben minder structuur, doel en status en identiteit in hun leven. Ze zijn in die opzichten wél beter af dan de werklozen. Oftewel, het is goed om te werken, ook als je voldoende financiële armslag hebt en er dus geen financiële noodzaak is om betaalde arbeid te verrichten.

Stel dat je niet meer hoeft te werken, hoe moet het dan wél? In een winkelstraat iets buiten het centrum van mijn woonplaats is een kleine muziekwinkel gevestigd. Als je niet op zoek bent naar een gitaar loop je er gemakkelijk voorbij. In een vorig leven was de eigenaar (rond de 60, enigszins gezet, joviaal) werkzaam als topmanager bij een reeks grote, internationaal opererende IT-bedrijven. Na een fijne uitkoopsom te hebben ontvangen besloot hij meer tijd door te brengen met zijn vrouw, kinderen en hobby’s. Hij werkt nu vier dagen per week. Luisterend naar classic rock bouwt hij op bestelling elektrische gitaren, die desgewenst door zijn vrouw kunnen worden beschilderd. Achter in de zaak maakt een kind huiswerk terwijl een klant (is dat werkelijk Mick Jagger?) een gitaar uitprobeert. In het weekeinde speelt hij de blues met zijn eigen band. Hij zou zijn zaak kunnen laten groeien, maar dat houdt hij af. Dan zou hij immers weer de rol van zakenman op zich nemen en dat was nou net niet de bedoeling.

Dit is geen gek idee. Zo’n 10 procent van de deelnemers aan het hierboven besproken Amerikaanse onderzoek naar loterijwinnaars was voor zichzelf begonnen. Geen financiële zorgen en geen gedoe met een baas die zegt wat je moet doen, maar wel een zekere regelmaat, status en identiteit, en uitstekende mogelijkheden om actief te blijven en op de manier die jou bevalt een bijdrage te leveren aan de maatschappij. Zo heb je wel de lusten, maar niet de lasten van werk.

We beslissen zelf hoe we willen werken

Dit boek gaat over werk, werkomstandigheden, de ‘opbrengsten’ of ‘uitkomsten’ van werk (denk aan prestatie en gezondheid), en vooral over de rol die psychologie hierin speelt. Daarbij staan vijf veronderstellingen centraal. De eerste is dat de manier waarop we werken niet alleen bepaald wordt door technologische en economische ontwikkelingen. Economische en technologische ontwikkelingen zijn natuurlijk sterk van invloed op de manier waarop we werken. Maar die alleen zijn onvoldoende om te begrijpen waarom we werken zoals we werken. Technologische en economische innovaties worden soms afgewezen, zelfs als ze duidelijke voordelen hebben ten opzichte van traditionele methoden. In 1971 beëindigde de Amerikaanse Senaat bijvoorbeeld het onderzoeksprogramma dat had moeten leiden tot de ontwikkeling van de supersonische Boeing 2707, de Amerikaanse concurrent van de Brits-Franse Concorde en de Russische Toepolev TU-144 passagiersvliegtuigen.9 De Concorde vloog in minder dan drie uur van Londen naar New York en haalde daarbij een snelheid van ruim twee keer het geluid, sneller dan de snelste kogel en zelfs sneller dan de draaiing van de aarde: passagiers kwamen volgens de klok eerder aan in New York dan ze uit Londen waren vertrokken! Tegenwoordig heeft de snelste aanbieder van reguliere directe vluchten op dit traject maar liefst zeven uur en vijfendertig minuten nodig voor hetzelfde traject. Supersonisch vliegen heeft dus in potentie duidelijke voordelen voor passagiers (al gold dat niet voor de prijs: voor een supersonisch retourtje Londen-New York betaalde je in 1999 – zonder inflatiecorrectie – maar liefst 2400 dollar, tegen iets meer dan 400 dollar voor een lijnvlucht in 2021). Maar terwijl de Britten, Fransen en Russen hun onderzoeks- en ontwikkelprogramma’s uitvoerden zoals gepland, besloten de Amerikanen omwille van politieke, economische en milieutechnische redenen een eind te maken aan het Amerikaanse programma. Achteraf bezien was dat heel verstandig. Subsonische vliegtuigen als Boeings eigen 747 waren veel efficiënter dan de 2707 en zijn supersnelle concurrenten. Toen de brandstofprijzen tijdens de oliecrisis van 1973 explodeerden, was de markt voor supersonische vliegtuigen sowieso verdwenen: in totaal werden slechts twintig Concordes en zestien TU-144’s gebouwd. Verstandig of niet: hier werd een bewuste keuze gemaakt om een op zich veelbelovende technologie niet verder te ontwikkelen.

In andere gevallen besluiten we om oude technologie te herintroduceren of te laten voortbestaan. Denk aan de herintroductie van hout- en pelletkachels rond 2010 als vormen van groene energie en het gebruik van de QWERTY-lay-out van toetsenborden. Die indeling zou in 1873 zijn bedacht door Christopher Sholes, Amerikaans uitvinder, politicus en krantenredacteur, om gebruikers langzamer te laten typen. Snel typen zorgde er immers voor dat mechanische typemachines keer op keer vastliepen. Voor onze computers geldt dat bezwaar natuurlijk niet. Toch houden we vast aan de indeling van Sholes, terwijl we weten dat alternatieve toetsenbordindelingen (zoals de DVORAK-indeling) het typen aanzienlijk zouden kunnen versnellen. Alweer, we kiezen welke technologische mogelijkheden we willen benutten en welke niet.

Positieve ontwikkelingen worden soms zelfs teruggedraaid. Computers met fullsize toetsenborden en beeldschermen zijn tegenwoordig minder in trek dan de veel kleinere en minder prettig werkende laptops en tablets, met negatieve gevolgen voor de werkhouding en de gezondheid van werkenden.10 Mijn studenten werken de opdrachten die ik ze geef soms uit op hun mobiele telefoon. Omdat een redelijke laptop minder kost dan een serieuze smartphone vermoed ik dat die keuze niet voortkomt uit kostenoverwegingen, maar waaruit dan wel? Mijn conclusie is dat we als maatschappij én als gebruikers kiezen of we nieuwe technologieën willen omarmen. Daarmee kiezen we ook of we die technologieën willen toestaan om de manier waarop we leven en werken te veranderen. Het feit dat bepaalde technologie beschikbaar is, betekent niet dat die ook gebruikt wordt.11

De tweede veronderstelling is dat de manier waarop we werken ook bepaald wordt door maatschappelijke opvattingen over de manier waarop we willen en moeten werken en welke principes daarbij leidend zouden moeten zijn. Bij de overheid en vergelijkbare instellingen wordt bijvoorbeeld volgens expliciet vastgelegde procedures gewerkt om te garanderen dat beslissingen zorgvuldig worden genomen en dat de beslissing op, zeg, een aanvraag om een kapvergunning niet afhankelijk is van de aanvrager, de ambtenaar of de relatie die tussen deze twee bestaat. Voor het resultaat mag het immers niet uitmaken of ambtenaar en aanvrager familie zijn, hetzelfde geloof aanhangen of lid zijn van dezelfde politieke partij, en evenmin of de aanvrager een bekende Nederlander is of niet: Willem-Alexander of Jan Modaal, regels en procedures zorgen ervoor dat we althans in theorie allemaal op dezelfde manier behandeld worden.

Dergelijke procedures, regels, instrumenten en programma’s maken ons werk niet per se leuker of gemakkelijker. Soms zijn ze omslachtig en zelfs stompzinnig; ze beknotten onze vrijheid en creativiteit, zorgen voor extra bureaucratie en maken het lastig om ons werk uit te voeren op de manier zoals we dat zelf willen. Toch moeten werknemers in toenemende mate volgens dergelijke procedures handelen. Regels zorgen ervoor dat de resultaten van werknemers eenduidig en voorspelbaar zijn en niet afhankelijk van willekeur of toeval. Ook zijn ze vaak ontworpen omdat gebleken is dat ze efficiënt en effectief zijn. Medische handelingen worden tegenwoordig bijvoorbeeld gekozen op basis van het principe van evidence-based medicine, dat wil zeggen dat díé behandeling moet worden toegepast waarvan wetenschappelijk onderzoek heeft aangetoond dat deze én het beoogde resultaat heeft én kosteneffectief is. Als een huisarts een patiënt wil motiveren om te stoppen met roken, dan biedt de behandelrichtlijn Stoppen met Roken van het Nederlands Huisartsen Genootschap daarvoor bijvoorbeeld zeer gedetailleerde aanwijzingen.12 Een arts kan niet zomaar van deze protocollen afwijken, want dat betekent dat een patiënt óf niet de allerbeste behandeling krijgt óf dat de daarvoor gemaakte kosten te hoog zijn.

Dat klinkt redelijk, maar het leidt ertoe dat een behandelend arts in toenemende mate geconfronteerd wordt met regels en protocollen die zijn of haar professionele handelingsvrijheid op het werk beknotten, en met toenemende bureaucratie en werkdruk omdat er steeds meer vastgelegd en verantwoord moet worden. Dat is niet zo prettig voor de betreffende artsen, maar als maatschappij willen we dat ze op deze manier werken. We zouden er best voor kunnen kiezen om beroepsbeoefenaren (artsen, maar ook leraren, timmerlieden, rechters, hypotheekadviseurs, enzovoort) meer vrijheid te geven en zelf te laten beslissen hoe zij in een bepaalde situatie willen handelen. Maar dan moeten we ook accepteren dat we minder zekerheid hebben over de kosten en effecten van dat handelen: staan we werknemers toe om te experimenteren als het om onze gezondheid, ons geld of onze kinderen gaat?13

Dit proces (je zou het de rationalisatie van arbeid kunnen noemen) is niet iets van de laatste tijd. Aanvankelijk gold het vooral voor eenvoudig werk. De socioloog Herman Vuijsje zag in 1977 bijvoorbeeld nog een klasse van ‘nieuwe vrijgestelden’ opkomen: hoogopgeleide werknemers die hun taken ongehinderd en met veel ruimte voor eigen inbreng konden verrichten vanuit een professioneel kader. Denk aan sociaal werkers, therapeuten, ambtenaren, onderzoekers en docenten aan hbo en universiteiten.14 In de decennia die sindsdien zijn verstreken is een deel van die vrijheid verloren gegaan. Ook het werk van hogeropgeleiden is tegenwoordig steeds vaker onderhevig aan protocollen, regels en routines die de vrijheid van de uitvoerder aan banden leggen, en daar worden de betreffende banen niet leuker van. Een in 2016 ingezette reorganisatie bij de Belastingdienst leidde bijvoorbeeld onbedoeld tot het vertrek van duizenden hoogopgeleide, ervaren en soms zelfs onmisbare medewerkers. Eerdere reorganisaties bij de Belastingdienst hadden geleid tot een toenemende specialisatie van kantoren, bijvoorbeeld in milieuzaken, kansspelen, assurantiën, expats of naheffingen. Dit leidde tot halvering van het aantal belastingkantoren, wat een interessant kostenvoordeel opleverde. Het werk bij de dienst werd er echter bepaald niet aantrekkelijker door. In de media lieten enkele van de vertrekkende medewerkers weten dat de afwisseling in hun werk sterk was afgenomen, dat hun kennis van andere gebieden dan de specialisatie van hun kantoor niet meer benut werd, en dat hun persoonlijk vakmanschap niet meer werd gewaardeerd. Veel van deze hoogopgeleide experts wilden al langer vertrekken, en in 2016 kon dat met een aantrekkelijke regeling.15

Het punt is: we hebben er als maatschappij voor gekozen om dergelijke professionals te onderwerpen aan het regime waaronder andere beroepsbeoefenaren al veel langer vielen. Meer rationalisatie, minder vrijheid om zelf te beslissen welke zaken interessant en belangrijk zijn, meer regels en meer procedures gaan misschien ten koste van het werkplezier, maar moeten uiteindelijk leiden tot een hogere productiviteit en efficiency – het leidende principe achter veel ideeën over de manier waarop we zouden moeten werken.16

De derde veronderstelling is dat de manier waarop we werken de uitkomsten van dat werk (mede) bepaalt. Bij die uitkomsten gaat het natuurlijk om de producten en diensten die een organisatie levert, maar ook om zaken als de motivatie, de gezondheid en het werkplezier van werknemers. Het is daarom belangrijk om te begrijpen hoe de manier waarop het werk is georganiseerd de uitkomsten daarvan beïnvloedt.

In de media hoor je bijvoorbeeld veel over zaken als burn-out, werkdruk en bevlogenheid – stuk voor stuk zaken die te maken hebben met de kenmerken van het werk dat men uitvoert. De manier waarop er in een organisatie wordt gewerkt (dat wil zeggen, de kenmerken van dat werk) is echter een keuze. Als we de vermoedelijke gevolgen van die keuzes kennen, kunnen wetgevers, werkgevers, managers, HR-professionals, arbo-artsen en vakverenigingen op beredeneerde wijze proberen de uitkomsten van het werk te optimaliseren door de manier waarop er wordt gewerkt te verbeteren. Neem bijvoorbeeld de beslissing van een organisatie om een werknemer een tijdelijke of een vaste aanstelling te geven. Aanstelling in tijdelijke dienst levert voor werknemers vooral negatieve uitkomsten op, zoals onzekerheid over de arbeidsplaats en problemen met het krijgen van een hypotheek. Om dit soort negatieve gevolgen te verkleinen werd in 2015 de Wet werk en zekerheid in werking gesteld, op basis waarvan werknemers eerder een vaste aanstelling zouden kunnen krijgen dan daarvoor het geval was. Met deze wet probeerde de wetgever om de spelregels rondom werk te veranderen om zo andere (en voor werknemers betere) uitkomsten te realiseren. Of dat ook gelukt is, valt inmiddels te betwijfelen.

Het vierde uitgangspunt is dat er niets mis is met hard werken, zolang werknemers daarvan maar geen blijvende negatieve gevolgen ervaren. Het is bijvoorbeeld soms onvermijdelijk dat werknemers in contact kunnen komen met giftige of kankerverwekkende stoffen als asbest. In dergelijke gevallen moeten organisaties (en trouwens ook werknemers zelf) hun best doen om de kans op nare gevolgen voor de werknemer zo klein mogelijk te maken. Op dezelfde manier moet voorkomen worden dat werknemers te hard werken, omdat we weten dat dit gezondheidsrisico’s met zich meebrengt. Neem Ronald Reagan, president van de Verenigde Staten in de jaren 80 van de vorige eeuw. Reagan kwam vaak geestig uit de hoek, maar stond niet bekend om zijn werklust. Tijdens een publiek optreden gaf Reagan aan dat hij bekend was met de kritiek op zijn arbeidsethos en dat hij het gezegde kende dat er nog nooit iemand was doodgegaan aan hard werken, ‘maar’, zei hij, ‘waarom zou ik het risico willen lopen?’17 Het is prima om hard te werken, maar de boog kan niet altijd gespannen zijn; er moet een zeker evenwicht zijn tussen enerzijds inspanning en prestatie, en anderzijds gezondheid en herstel.

Het laatste uitgangspunt van dit boek is dat de psychologie ons kan helpen om de manier waarop we werken en de uitkomsten daarvan te begrijpen. Psychologen en managementwetenschappers hebben de afgelopen decennia buitengewoon veel kennis en inzichten ontwikkeld die ons kunnen helpen het werk zodanig in te richten dat de uitkomsten daarvan verbeterd worden. Niet alleen hoeven we de manier waarop we werken niet uitsluitend te laten bepalen door technologische en economische inzichten, het is ook onverstandig om dat te doen: hier is een minstens zo belangrijke rol weggelegd voor de psychologie.

Tegen deze achtergrond is dit boek opgebouwd rond twee vragen. De eerste daarvan is: Waarom werken we zoals we werken? Hiervoor is een beschrijving nodig van de keuzes die zijn gemaakt ten aanzien van de inrichting van werk, en ook inzicht in de redenen waarom deze keuzes zijn gemaakt (en niet andere). Dat betekent ook dat we regelmatig moeten teruggaan in de geschiedenis, omdat de theorieën, inzichten en resultaten die hierop van invloed zijn vaak al lang geleden zijn ontwikkeld. Aanvankelijk stonden bedrijfseconomische en technologische ontwikkelingen daarbij voorop; later kwamen daar ook psychologische inzichten bij. Soms zijn de ideeën van vroeger ingehaald door recentere ontwikkelingen, maar bepalen ze toch nog de manier waarop werk wordt georganiseerd. De manier waarop we nu werken is niet per se de enige of zelfs maar de beste manier om te werken.

De tweede vraag is: Hoe kunnen de prestaties en het welzijn van werknemers worden geoptimaliseerd, en tegen welke kosten? Als we weten welke oorzaken leiden tot bepaalde gevolgen voor de gezondheid en het welzijn van werkenden, is de volgende stap dat we de werksituatie gaan aanpassen om betere werkuitkomsten te bewerkstelligen of om negatieve uitkomsten te vermijden. Maar dergelijke aanpassingen kunnen ook weer neveneffecten hebben. Bepaalde aanpassingen van de werksituatie (bijvoorbeeld het introduceren van prestatieloon, zie hoofdstuk 3) kunnen ertoe leiden dat werknemers harder gaan werken. Maar zo’n maatregel zal vaak ook leiden tot een hogere werkdruk en minder werkplezier voor werknemers, en is daarnaast lang niet altijd effectief. Als je de werksituatie wilt verbeteren moet je dus inzicht hebben in de verwachte opbrengsten en kosten van je maatregelen. In de volgende hoofdstukken worden deze twee vragen meestal niet expliciet besproken, maar in het afsluitende hoofdstuk kom ik erop terug.

Er wordt al eeuwen nagedacht over werk, prestatie en gezondheid

Sinds pakweg het midden van de vorige eeuw is er in de psychologie veel onderzoek gedaan naar werk. Er werd echter al ver voor het begin van onze jaartelling systematisch nagedacht over arbeid en de beste inrichting daarvan. Een vroeg voorbeeld daarvan is het Corpus Hippocraticum (‘De werken van Hippocrates’). Dit is een verzameling medische teksten uit de periode tussen 400 en 200 voor Christus (de meeste teksten zijn niet van de hand van Hippocrates). Het Corpus bevat vrij gedetailleerde beschrijvingen van ziektebeelden, het verloop van ziekten, en richtlijnen voor het behandelen van klachten als aambeien, impotentie, zweren en botbreuken. Bij de behandeling van een patiënt moet de dokter bijvoorbeeld het volgende doen:

Ten eerste moet de dokter het gezicht van de patiënt inspecteren. De volgende zaken zijn slechte tekenen: een spitse neus, holle ogen, droge huid, en een groene, zwarte of blauw-grijze gezichtskleur. Als het gezicht er zo uitziet moet de dokter vragen of de patiënt slecht slaapt, diarree heeft, of slecht gegeten heeft.18

Ook de Romeinse legioenen waren georganiseerd aan de hand van duidelijke principes. Handboeken beschreven welke taken er bij een bepaalde positie hoorden en de manier waarop deze moesten worden uitgevoerd. Omstreeks 390 na Christus publiceerde de Romeinse schrijver Vegetius zijn De re militari (‘Over militaire zaken’, een samenvatting van oorlogspraktijken uit de eeuwen ervoor). Soldaten moeten hun zwaard bijvoorbeeld als volgt hanteren:

[Zij moeten leren] niet te snijden maar te steken met hun zwaarden […] een slag met het snijvlak, hoe krachtig ook, is zelden dodelijk, omdat de vitale delen van het lichaam beschermd worden door zowel de wapenrusting als het skelet. Een zwaardsteek is daarentegen vaak fataal, zelfs als het zwaard maar een paar centimeter in het lichaam dringt. Als je slaat met een zwaard is het ook nog eens onmogelijk om te vermijden dat je je rechterarm en rechterzijde blootgeeft. Als je steekt, blijft je lichaam bedekt en raak je de vijand met de punt voordat hij de rest van je zwaard ziet.19

Om muiterij onder de troepen te voorkomen moeten officieren strikte discipline handhaven, zodat soldaten niet kunnen denken aan andere zaken dan

onderwerping en gehoorzaamheid. Ze moeten constant bezig worden gehouden, hetzij in het veld, hetzij door hun wapenuitrusting te inspecteren […] Ze moeten worden getraind om elk bevel strikt na te leven […] dit moet worden herhaald totdat ze moe zijn […] De zo opgeleide en getrainde troepen zullen dorsten naar actie […] een soldaat met voldoende vertrouwen in zijn eigen vaardigheid en kracht zal niet denken aan muiterij.

Deze citaten laten niet alleen zien dat er strikte voorschriften waren over de manier waarop Romeinse soldaten getraind moesten worden, maar ook dat Vegetius oog had voor de psychologische gevolgen van training en oefening. Door de troepen constant bezig te houden zou het hun niet alleen ontbreken aan de voor muiterij benodigde energie, maar zo zouden ook hun vaardigheden, kracht, zelfvertrouwen en enthousiasme om te worden ingezet toenemen.

Het denken over de manier waarop taken moeten worden uitgevoerd en over de uitkomsten daarvan, was destijds gebaseerd op een mengeling van gezond verstand, traditie, morele axioma’s en psychologie van de koude grond. Het idee dat iemands werk effect kan hebben op diens gezondheid was niet onbekend. De Romeinse schrijver Lucretius merkte bijvoorbeeld op dat gouddelvers een slechte adem hebben en vaak vóór hun veertigste levensjaar overlijden, en de Egyptenaren wisten dat smeden ‘geroosterd’ worden door hun ovens. Een meer wetenschappelijke (dat wil zeggen, minder anekdotische en meer empirische en systematische) benadering van arbeid en de effecten daarvan op werkenden kwam echter pas veel later van de grond. De Duits-Zwitserse scheikundige, annex arts, astroloog, theoloog en kwakzalver Paracelsus (voluit Philippus Aureolus Theophrastus Bombastus von Hohenheim) wordt in 1493 geboren in het Zwitserse Einsiedeln, als zoon van een arts-apotheker en een depressieve moeder, die zelfmoord pleegt als hij negen is. Vader en zoon verhuizen naar de mijnplaats Villach in Karinthië, waar Theophrastus kennismaakt met metallurgie en alchemie. Vanaf 1513 trekt hij als dokter de slagvelden over. Berooid komt hij in 1524 terug naar huis, waar hij mijnwerkers behandelt en een boek schrijft over hun longaandoeningen. Daarmee was hij wellicht de eerste medicus die de invloed van werk op de gezondheid van werkenden beschreef.20 Paracelsus wordt even hoogleraar in Basel maar trekt later weer rond om de zieken van dienst te zijn. Zijn methoden zijn niet altijd even effectief maar wel vernieuwend: hij wordt een belangrijke inspiratiebron voor de hedendaagse homeopathie.

In 1556 publiceert Georg Bauer, beter bekend als Georgius Agricola, postuum zijn De re metallica (‘Over metalen’), een boek dat de fijne kneepjes van de mijnbouw en de metallurgie bespreekt. Als dorpsarts van Joachimstal in het Ertsgebergte – waar zilver werd gewonnen – is hij (net zoals Paracelsus) geïnteresseerd in de ziekten die typerend zijn voor de plaatselijke mijnwerkers. Agricola bespreekt zowel de ‘aandoeningen en ongelukken’ die hun konden overkomen, als manieren om die te genezen dan wel te voorkomen. Denk aan het dragen van sluiers voor het gezicht om te voorkomen dat mijnwerkers mijnstof inademen, een belangrijke oorzaak van problemen met de luchtwegen. Ook vindt hij dat mijnen een vijfdaagse werkweek moeten hanteren en dat mijnwerkers niet meer dan één dienst per dag moeten draaien, omdat anders het risico op ongelukken sterk toeneemt.21

Rond 1700 komt de Italiaanse arts Bernardino Ramazzini met zijn baanbrekende De morbis artificum diatriba (‘Over de ziekten van werkenden’). Hierin bespreekt hij de ziekten die typerend zijn voor 52 beroepen. Denk weer aan mijnwerkers (natuurlijk: hun ziekten en de oorzaken daarvan waren destijds al duidelijk), maar ook bakkers, apothekers, metselaars, schilders en zeepmakers mochten zich in zijn belangstelling verheugen. Ramazzini veronderstelde dat ziekten vier oorzaken kunnen hebben: het werken met mineralen en metalen, het inademen van giftige stoffen, het blootgesteld zijn aan vloeistoffen zoals water, melk en alcoholhoudende dranken, en het (langdurig) moeten aannemen van onnatuurlijke lichaamshoudingen. Een van de hoofdstukken in zijn boek is gewijd aan arbeiders in de tabaksindustrie. Ramazzini constateert dat hun longen ‘krachteloos en droog’ zijn, en dat dit komt door het roken van tabak, een ‘ondeugd die altijd veroordeeld zal worden en die altijd zal blijven bestaan’. Elders schrijft hij: ‘Zij die zittend werk doen […] zoals schoenmakers en kleermakers […] gebogen, gebocheld en hun hoofd naar beneden houdend alsof ze op zoek zijn naar iets dat op de grond ligt; dit is het effect van hun zittende leven en hun gebogen lichaamshouding.’22 De werken van Paracelsus, Agricola en Ramazzini vormden het begin van de tegenwoordige arbeidsgeneeskunde, het onderdeel van de geneeskunde dat zich bezighoudt met het diagnosticeren en behandelen van ziekten die veroorzaakt zijn door het werk.

Controle en straf maken productief en ongelukkig

De industriële revolutie van de late achttiende en vroege negentiende eeuw brengt een overgang met zich mee van traditionele ambachtelijke productiemethoden naar productieprocessen die zwaar leunen op het gebruik van waterkracht en stoom. De fabrieken van die tijd bieden werkgelegenheid aan vele honderden, soms duizenden arbeiders: mannen, vrouwen en kinderen. Arbeiders trekken massaal naar de stad om daar te werken, zodat er grote industriesteden ontstaan. Duizenden kilometers aan wegen, grachten en spoorwegen worden aangelegd om de fabrieken te voorzien van grondstoffen en om hun producten af te leveren bij de winkels die ze verkopen. De toekomst is aan stoom, staal en grote steden.

Dit industrialisatieproces is niet zonder succes. In Engeland stijgt het reële inkomen per hoofd van de bevolking van $400 in 1760 tot $800 in 1860. Nooit eerder nam de levensstandaard zo snel toe.23 Toch zijn het zware tijden. De eigenaren van fabrieken en mijnen zoeken naar manieren om arbeid zo efficiënt mogelijk te benutten – een mooie manier om te zeggen dat arbeiders slecht worden behandeld om zoveel mogelijk winst te kunnen behalen. Werknemers maken lange werkdagen (twaalf tot veertien uur per dag is normaal), ongewenst gedrag wordt bestraft (volwassen werknemers worden geslagen met de zweep; kinderen worden soms met hun oor vastgespijkerd aan een tafel), en er staan boetes op ongewenst gedrag zoals fluiten tijdens werktijd of het zonder toestemming verlaten van de ruimte. Mijnwerkers kunnen de eigenaar van de mijn aan het eind van de week zelfs geld schuldig zijn als ze minder hebben geproduceerd dan vooraf was afgesproken.24

Dergelijke werkomstandigheden vormen een vruchtbare bodem voor het gedachtengoed van revolutionairen als Karl Marx en Friedrich Engels. In hun Communistisch manifest uit 1848 schrijven zij dat