De volgende pandemie

Een deltaplan voor overleving

Peter A.G. van Bergeijk

Omslagontwerp: Mijke Wondergem

Afbeelding omslag: © Pierre Huyghe, Timekeeper, 1999 (print on transfer paper) c/o Pictoright Amsterdam 2021

Foto © Christie’s Images / Bridgeman Images

Het kunstwerk van de Franse kunstenaar Pierre Huyghe, die het omslag van dit boek siert, lijkt op een patroon van golven waarmee een pandemie zich verspreidt. De creatie is onderdeel van zijn project Timekeeper en is gebaseerd op de jaarringen van een boomstam. Het omslag is een voorbeeld van hoe perspectief en context een nieuwe betekenis kunnen geven aan een concept.

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6249 808 2

e-ISBN 978 94 6249 809 9

NUR 740

© 2021 Peter A.G. van Bergeijk, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2021 p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Voor Bob, Chris en Stan

Inhoudsopgave

1 Verwondering

2 Dit kunnen we ons niet nog eens veroorloven

3 De mythe van de onvoorzienbaarheid

4 De grote verrassing: de wereld ging op slot

5 Hoe we het perspectief op onze prestaties verloren

6 ‘Leven, vrijheid en zelfstandigheid’: afruilen tijdens en rond een pandemie

7 Kwakzalvereconomen en fladdervirologen

8 Een samenleving in de val?

9 Naar een pandemieresistente leefomgeving: wat kunnen we zelf individueel doen?

10 Ons land, onze planeet: de rol van overheden

11 ‘En wat kost dat deltaplan?’ is de foute vraag

Nawoord

Het 30-punten deltaplan voor de volgende pandemie

Noten

Index

1 Verwondering

Het geeft niet als iemand fouten maakt, van je fouten leer je het meest. In een meer filosofische zin bestaan we en zijn we wat we zijn, omdat de mensheid fouten maakt en daarvan leert. Tijdens de coronapandemie die eind 2019 uitbrak zijn er veel fouten gemaakt. Gelukkig maar, want daar gaan we heel veel van leren. Ik ben blij dat we stapje voor stapje uit de coronaput klimmen, maar we kunnen de coronapandemie nog niet achter ons laten. Het is nu belangrijk om van iets slechts iets goeds te gaan maken. Om dat te kunnen doen moeten we met een open blik kijken naar wat er is gebeurd en wat we hebben gedaan. De Rotterdamse aucteur Jules Deelder schreef dat we hetzelfde zien, maar het toch zo (kunnen) bekijken als nog nooit iemand voor ons deed.1 Dat idee vormt een belangrijke inspiratie voor dit boek.

Het is na de allerergste fase tijd om terug te kijken: we gaan niet zwartepieten, maar leren van de uitbraak van de pandemie en van onze reacties. Na afloop van de Eerste Wereldoorlog werden op de ruïnes van het gemeentehuis van Péronne de woorden van de Duitse filosoof Johann Wolfgang von Goethe geschreven: ‘Nicht ärgern, nur wundern’ (Word niet boos, maar wees verwonderd2). We moeten inderdaad terugkijken in verwondering, om daarna in te zien hoe we het beter zouden kunnen doen wanneer de volgende pandemie ons treft.

Ik hoop dat dit boek helpt bij die verwondering. Al aan het begin van de vorige eeuw tekende de Amerikaan H.L. Mencken op dat er altijd een aansprekende oplossing is voor ieder maatschappelijk probleem: ‘elegant, overtuigend en fout’.3 Tijdens de pandemie hoorden we inderdaad krachtige en heldere meningen: ‘mondkapjes werken niet’, ‘de avondklok beperkt besmettingen’, ‘het coronavirus wordt niet via luchtdruppels overgedragen’, ‘COVID-19 is een griepje’, ‘2020 is een inktzwart rampjaar met de sterkste krimp ooit gemeten’, ‘de maatregelen kunnen sneller versoepeld worden’. Aan de talkshowtafel zag het er steeds uit alsof BN’ers onkwetsbaar zijn – tv is illusie. In de krant en het journaal overheerste het negatieve nieuws, terwijl er ook veel positiefs gebeurde. Het leek er, als we naar het VNO-NCW luisterden, soms op alsof de economie instortte, terwijl die grotendeels doordraaide en vaak zelfs als een tierelier. Het kan toch niet zo zijn dat Nederland verarmt, omdat we geen biertje op een terras kunnen pakken?

Terwijl een virus keihard toesloeg, klonk er een luide roep om ‘perspectief’. Ik erger me niet, maar verwonder me. Ik twijfel ook wel een beetje aan de belangrijkste les die ik altijd aan mijn studenten meegeef: theorieën zijn niet zozeer goed of fout, maar relevant of irrelevant afhankelijk van waar je bent, waar je mee te maken hebt en wanneer je leeft. Die les klopt wel voor de economische wetenschap, maar dat relativisme is hier niet op zijn plaats. Voor het eerst voel ik als econoom de noodzaak om de maatschappij te helpen het kaf van het koren te scheiden: de fictie te bestrijden en de feiten te laten spreken. In een oorlog is de waarheid het eerste slachtoffer; ik ben verbaasd dat dat ook zo is bij een pandemie.

Hoe kunnen we echter zien wat waardevol en wat waardeloos is, hoe onderscheiden we zinvol en zinloos en vooral hoe scheiden we feit en fictie? We kunnen dat alleen op basis van gegevens en door te kijken met een open blik. De gegevens presenteer ik met behulp van grafieken.4 Die grafieken zijn in kaders geplaatst met een toelichting over wat de grafiek laat zien. De tekst kan ook worden gelezen zonder die kaders.

Figuur 1 geeft een voorproefje: ik laat zien dat westerse democratische markteconomieën bijna net zo veel vrijheid van hun burgers hebben afgenomen sinds de uitbraak van de coronapandemie als die ‘malle Chinezen’, en dat hun sterftecijfers vele malen hoger liggen dan in China. Ik hoop dat je je erover verwondert.

Figuur 1 Vrijheidsbeperking en COVID-19 sterfte*

* Voor de leesbaarheid van de grafiek is Peru (strengheid 102 en sterfte 5609 per miljoen) niet ingetekend.

Bronnen: De vrijheidsbeperking is bepaald aan de hand van de COVID-19 Government Response Tracker (OxCGRT) van de Universiteit van Oxford waarin systematisch gegevens worden verzameld over het overheidsbeleid om de verspreiding van COVID-19 te beperken. De sterftecijfers zijn van Our World In Data (ourworldindata.org), de beste gegevenswebsite die ik ken met gegevens en analyses voor alle terreinen die relevant zijn voor de Duurzame Ontwikkelinsdoelstellingen (de Sustainable Development Goals vaak aangeduid als SDGs) van de Verenigde Naties.

Ieder bolletje is een land. Op de horizontale as staat de totale vrijheidsbeperking sinds de uitbraak van de pandemie waarbij we per dag bekijken wat de maatregelen zijn en deze dagscore is over de hele periode van 1 januari 2020 tot en met 31 mei 2021 opgeteld. Voorbeelden van vrijheidsbeperkingen zijn het sluiten van scholen en sectoren van de economie en nationale en internationale reisbeperkingen. Hoe verder naar rechts we in de grafiek gaan, des te meer is de vrijheid beperkt. Ik heb die vrijheidsbeperking uitgedrukt als een indexcijfer (China = 100), want zo kun je direct het procentuele verschil met China zien. De Europese landen zijn aangeduid met landcodes. Voor Italië (I) kun je op de horizontale as aflezen dat de vrijheidsbeperkingen over de hele pandemie neerkwamen op 94% van de Chinese maatregelen; voor Nederland (NL) is dat 81%. Op de verticale as staat het aantal COVID-19 doden. We corrigeren de bevolkingsomvang door naar het aantal sterfgevallen per miljoen inwoners te kijken. Hoe hoger we in de grafiek komen, des te hoger is het sterftecijfer. Sterftecijfers hebben alleen betrekking op gerapporteerde gevallen; mensen die overlijden aan corona zonder te zijn getest worden niet meegeteld. De sterftecijfers zijn dus altijd te laag.

De Chinese reactie op de uitbraak in Wuhan was voor ons op dat moment onvoorstelbaar: een waterdichte isolatie van een grootstedelijke regio en een complete lockdown. Ik herinner me nog de tweet van het RIVM: ‘In Nederland nemen we proportionele maatregelen. In China doen ze dat blijkbaar anders.’5 Zo’n afsluiting: dat kon natuurlijk niet in een open economie als Nederland! Wat blijkbaar wel mogelijk was, is om heel lang minder verstrekkende beperkingen door te voeren die bij elkaar opgeteld de vrijheid uiteindelijk net zo beperkten als de afsluiting van Wuhan: heel veel kleine, lichte en ‘intelligente’ lockdowndagen, met of zonder avondklok, maken uiteindelijk bij elkaar immers een hele grote. Het lijkt op de parabel van de kikker: gooi het diertje in kokend water en zij springt er meteen uit, maar verhit het water langzaam en hij blijft zitten tot de dood erop volgt. Het fabeltje van de kokende kikkers klopt overigens niet, maar ik hoop dat je net zo verrast bent als ik door de grafiek en wat we in ons kikkerlandje hebben gedaan.

Cijfers checken

Ik had als jonge beambte op het ministerie van Economische Zaken ooit een baas die op bijna al mijn nota’s ‘cijfers checken’ schreef, en er zat inderdaad altijd wel een foutje in. Later leerde ik dat hij nogal lui was en direct stopte met lezen als hij een getal zag staan, en met deze opmerking had hij zijn commentaar snel klaar. Maar ik heb er aan over gehouden dat ik me veel bewuster ben van wat goede cijfers zijn en wat niet. Anders is dat in de maatschappij, want daar stopt men met kritisch denken als er een economisch gegeven langskomt. Voor een dynamische democratie is dergelijke ‘ongecijferdheid’ net zo’n grote bedreiging als analfabetisme.

De financieel-economische pers helpt niet echt in het gevecht tegen de ongecijferdheid. De coronacrisis moet en zal blijkbaar het ergste zijn dat ons is overkomen. Ik weet ook wel dat slecht nieuws beter verkoopt dan goed nieuws, maar dat de economische feiten niet meer gecheckt worden door de kwaliteitskranten is opmerkelijk. Frank Kalshoven formuleerde het in zijn Volkskrant-column fijntjes: ‘Op 16 februari kwam het CBS naar buiten met “de grootste krimp ooit gemeten” als typering van de economische ontwikkeling in 2020, een mededeling die alle media netjes overnamen.’6 We zullen zien dat die typering niet correct is.

Die ongecijferdheid is een probleem en niet alleen voor economen. In de communicatie over de coronacrisis zijn we nog lang niet zover als met bijvoorbeeld het weerbericht, waar de weervrouw geroutineerd een pluim van voorspellingen laat zien zonder ons in verwarring te brengen. De onzekerheid van hier en daar een bui en nu en dan een opklaring kunnen we prima aan. Als de buienradar zegt dat er 10% kans is op een bui, weten we wat we moeten doen. En als het gemiddeld in Nederland mooi lenteweer is, weten we dat we op de Waddeneilanden toch een winterjas bij de hand moeten hebben. Moeilijke natuurkundige principes worden zo uitgelegd dat iedereen het kan begrijpen (de draairichting rond een hogedrukgebied; de afstand tussen isobaren). Ook tijdens de verkiezingen weten nieuwsmakers heel goed om te gaan met de onzekerheidsmarge en het voorlopige karakter van de uitslag en met het gegeven dat hertelling tot net iets andere uitkomsten met grote gevolgen kan leiden. Maar in de coronacommunicatie worden de Nederlanders als kleuters behandeld en verschijnen de dagkoersen van het aantal doden en de IC-bezettingscijfers als een balkenbrij en wordt aan kleine rimpelingen een grote betekenis toegekend. Opmerkelijk, want ziek worden en sterfte zijn natuurlijke processen en daarbij speelt toeval een grote rol. Toeval zorgt voor natuurlijke variatie in de cijfers. Daar komt nog bij dat er vertraging zit in het doorgeven van cijfers – als je het druk hebt met patiënten, loopt de boekhouding achter en dat haal je in als het weer wat rustiger is. Een stijging of een daling met een handvol zegt dus weinig.

Dat kan ook anders, zoals ik laat zien in Figuur 2, die het aantal dagelijkse coronadoden laat zien. Ik gebruik het liefst de cijfers over coronadoden. Niet uit effectbejag, maar omdat de dood iets is dat we goed kunnen waarnemen. Gedrag speelt een veel minder grote rol bij de dood, want voor een opname in een ziekenhuis kunnen de regels variëren. Als het druk is en er is weinig plaats, dan blijven mensen eerder thuis en proberen artsen de schaarse bedden alleen te gebruiken voor de echt zware gevallen. Bij testen speelt gedrag een nog grotere rol. Daarnaast is een vergelijking in de tijd maken eigenlijk onmogelijk, omdat er aanvankelijk veel te weinig testcapaciteit was en later zelftesten mogelijk werd en daar hebben we helemaal geen cijfers van. Ook de bereidheid je te laten testen varieert in de tijd. Natuurlijk is ook de dood geen perfecte maatstaf: we weten dat er onderrapportage is omdat alleen gevallen waarvan we door diagnose of test weten dat het COVID-19 was, worden meegeteld en er is een vertraging in de waarneming, want je moet eerst ziek worden en dan nog doodgaan en dat kost bij COVID-19 ruwweg een maand. Maar omdat er geen gedragseffecten zijn, is de dood de nauwkeurigste maatstaf van de ontwikkeling van een pandemie. In een notendop: alle meetproblemen die optreden bij overlijdens spelen ook bij ziekte, maar lijken jokken niet en lopen niet weg.

Laten we kijken naar Figuur 2. In de figuur staat voor ieder dag sinds 1 maart 2020 het aantal gerapporteerde COVID-19 doden in Nederland. Ik hoop dat je je net zo verwondert als ik als je ziet dat er eigenlijk maar twee golven waren: de topper in maart-april 2020 en het rommelige tweekoppige monster van oktober 2020-maart 2021 (als je naar de oversterftecijfers van het CBS zou kijken, zie je overigens nog beter dat er maar twee echte golven waren).7 Vanaf medio maart 2021 zet een gestage daling in tot de afbuiging naar een stabilisatie tot midden juni, maar die trends gaan verloren als je alleen naar de dagkoersen kijkt.

De figuur zet mij aan het denken: waarom was die eerste golf zoveel scherper en waarom maakten we ons eigenlijk zoveel zorgen in de lente van 2021 maar werd er vervolgens wel versoepeld voordat we de sterfte verder teruggebracht hadden?

Figuur 2 Gerapporteerde COVID-19 doden per dag: trend versus dagcijfers

Bron: Het Coronavirus Resource Center van de John Hopkins University dat internationaal vergelijkbare cijfers rapporteert. Het interval van hoog tot laag is als volgt bepaald: eerst worden het voortschrijdend gemiddelde en de standaarddeviatie over de voorbije twee weken berekend. De onderkant van het interval is dat gemiddelde minus de standaarddeviatie en de bovenkant het gemiddelde plus de standaarddeviatie.

Ieder bolletje is een dag; de lijnen geven de bandbreedte weer waarbinnen 70% van de dagcijfers in de voorbije twee weken ligt. Alleen als een punt buiten het interval ligt, kan er iets aan de hand zijn: dan doet een stijging of daling ertoe. Je kunt zien dat de variatie (de afstand tussen de stippellijntjes) meeademt met de pandemiegolf en je ziet dat er bolletjes buiten de stippellijntjes vallen. Soms is er een cluster buiten de lijntjes. Als ze erboven liggen trekt de pandemiegolf echt aan; als ze eronder liggen vlakt de golf af. Je ziet ook dat de laatste golf lang doorrolt. Midden juni 2021 kan het nog alle kanten op: de sterfte blijft hoog en er wordt toch al versoepeld. Dat was anders dan na de eerste golf, toen COVID-19 sterfte bijna werd uitgebannen voor de versoepelingen kwamen.

De ongecijferdheid van Nederland tijdens de pandemie zet je aan het denken. Is het het gebrek aan kunde, onvoldoende kennis van en/of onvoldoende rekenschap geven van de feiten? Het doet gewoon pijn aan de oren wanneer je de president van De Nederlandsche Bank in de Tweede Kamer hoort zeggen: ‘Corona is het type schok dat één keer in de honderd jaar gebeurt.’ Bij de presentatie van het jaarverslag van De Nederlandsche Bank een jaar later schrik je van zijn vaststelling dat de coronakrimp van de Nederlandse economie in 2020 een nieuw record heeft gevestigd.8 Beide beweringen zijn namelijk onjuist: de frequentie van corona-achtige pandemieën is vier per eeuw en de kredietcrisis die in 2007 begon, voert nog steeds het klassement aan. Klaas Knot is een gepromoveerde econoom met een schat aan ervaring in het economische beleid en met een grote professionele staf. Hoe kan dit dan toch zo fout gaan?

Leren van en met elkaar

Tijdens een pandemie leer je veel over de mens, zowel over haar goede kanten als over zijn slechte. Er heerst angst en ergernis, mensen ontkennen en rouwen en naast dadendrang zien we ook passiviteit en depressie. Zulke emoties verhinderen dat we objectief kunnen zien wat er gebeurt. Het is daarom belangrijk in te zien dat ervan leren pas echt mogelijk is, nadat we in rustiger vaarwater terecht zijn gekomen. Om te kunnen leren moet je eerst het idee van goed en fout loslaten; tijdens de uitbraak van een pandemie moeten onder grote onzekerheid beslissingen worden genomen en in die fase geldt toch vaak: ‘beter een slechte beslissing, dan geen beslissing’, want met een beslissing weet je tenminste waar je aan toe bent. Het is een hele kunst om echt ergens van te leren, want het risico bestaat dat je op zoek gaat naar fouten en degene die fouten heeft gemaakt – en dat is niet de methode om te zorgen dat je een volgende keer beter kunt reageren. Als we een systeem hebben opgetuigd dat niet goed werkt, dan gaat het niet om de foute beslissingen van het individu. Daarom staat de naam van de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport niet in dit boek.

Het is overigens voor veel mensen makkelijker om van fouten te leren dan van wat er goed gaat. Zo bezien zijn fouten enerzijds een geschenk waarmee je aan de slag kunt, maar anderzijds kan het leerproces vertekend worden, omdat je niet meer ziet wat er goed gaat. Het échte leren start pas nadat de pandemie bedwongen is en we zullen daarna haast moeten maken want de volgende pandemie is een zekerheid waarvan alleen de timing onzeker is. Ik hoop van ganser harte dat er lessen getrokken gaan worden door van en met elkaar te leren. Artsen zien een ziekte die genezen moet worden en zullen vervolgens op preventie hameren. Sociale wetenschappers zien een ziekte die uitbreekt en daarom staan voorbereiding op en het verminderen van de maatschappelijke invloed van een pandemie centraal. Leren kan alleen als we deze twee perspectieven samenbrengen. Een pandemie is immers ook een maatschappelijk probleem en daarom moet de kennis en kunde van heel wat wetenschapsgebieden bij elkaar worden gebracht om te begrijpen wat er is gebeurd. We moeten als het ware een nieuw vak gaan bestuderen: de ‘pandemiologie’.

De drie belangrijkste inzichten die een econoom de ‘pandemiologie’ te bieden heeft zijn de micro-macroparadox, de Tinbergenregel en de Kritiek van Lucas. Het zijn drie pijnlijke lessen die economen met vallen en opstaan geleerd hebben doordat ze veel dingen fout hebben gedaan. Het is om nog een andere reden niet onbelangrijk om naar de economie te kijken. De wetenschappelijke aandacht voor rampspoed die de bevolking uitdunt, begint met An Essay on the Principle of Population, in 1798 geschreven door de klassieke econoom Thomas Robert Malthus. Diens boek is een belangrijke inspiratiebron voor Charles Darwin en zijn ‘survival of the fittest’, de theorie dat de evolutie van soorten wordt gedreven door natuurlijke selectie. Er loopt ook een rode lijn van Malthus naar de Club van Rome die al in de jaren 70 van de vorige eeuw waarschuwde voor de uitputting van de aarde en het probleem van overbevolking.9 Inderdaad, economie en volksgezondheid zijn sterker met elkaar verbonden dan we ons meestal realiseren.

De eerste les, de micro-macroparadox, komt erop neer dat iets wat goed is voor het individu niet goed hoeft te zijn voor de samenleving (voor datzelfde individu, maar dan in een groep). Een micro-oplossing kan echter een macro-probleem opleveren. Het bekendste economische voorbeeld is de spaarparadox. Voor een individu is spaarzin goed, maar als iedereen opeens een groter deel van haar inkomen gaat sparen, wordt er minder geconsumeerd en dus minder verkocht en dan daalt het nationaal inkomen. Sparen kan op microniveau gezond zijn maar op macroniveau ziek maken. Dit is een veelvoorkomende paradox. Vaccinatie is een heel herkenbaar voorbeeld van de micro-macroparadox tijdens een pandemie. Op individueel niveau is het begrijpelijk dat er een afweging wordt gemaakt tussen het risico op een ernstige bijwerking en het risico te overlijden aan de nieuwe ziekte. Het kan individueel een rationele beslissing zijn geen vaccinatie te nemen. Maar op macroniveau treden problemen op als iedereen deze beslissing maakt (of de afweging voor iedereen zo wordt gemaakt door de overheid), want het allerbelangrijkste risico van een pandemie, namelijk dat de gezondheidszorg instort, blijft bestaan. Tijdens zo’n zorginfarct neemt de sterftekans in algemene zin toe. Ziekten en ongelukken die je bij een goed functionerende gezondheidszorg kunt overleven lopen dan slecht af. Pauzeren van vaccinatie vanwege individuele risico’s lijkt levens te redden, maar dat is schijnwinst omdat de besmetting doorraast en pauzering de risico’s van een vastlopende zorg bestendigt.

De Tinbergenregel is een van de verbluffendste inzichten van de economie. Wanneer je de regel eenmaal kent dan zul je je verbazen over de frequentie waarmee politici en beleidsmakers tegen de regel zondigen en daarmee onrealistische verwachtingen wekken en een tot mislukken gedoemd beleid optuigen. De regel is ontworpen door Jan Tinbergen, die de eerste Nobelprijs voor Economie kreeg, en luidt: je moet tenminste evenveel instrumenten hebben als er doelstellingen zijn. Zijn er drie doelstellingen geformuleerd, maar heb je maar twee instrumenten dan lukt het je nooit de doelstellingen te bereiken. Een treffend voorbeeld van een schending van de Tinbergenregel is de Wereldgezondheidsorganisatie. Haar doelstellingen zijn van het type en-en-en, maar er zijn te weinig instrumenten voorhanden om ze ook metterdaad te bewerkstelligen. Het wettelijk kader voor de Wereldgezondheidsorganisatie is de Internationale Gezondheidsregeling (die ook bekend staat als het internationale verdrag inzake volksgezondheidsmaatregelen tegen de internationale verspreiding van ziekten). Artikel 3 daarvan schrijft voor dat maatregelen moeten ‘geschieden met volledige inachtneming van de waardigheid, mensenrechten en fundamentele vrijheden van personen’. De doelstelling van het verdrag is het voorkomen van, beschermen tegen en beheersen van internationale verspreiding van ziekten, zonder het handelsverkeer en internationale reisbewegingen onnodig te belemmeren. In een nadere uitwerking van Artikel 3 blijkt dat hiervoor armoedebestrijding noodzakelijk wordt geacht en daarbij wordt een verband met macro-economisch beleid gelegd. Er is veel kritiek geweest op de Wereldgezondheidsorganisatie, bijvoorbeeld omdat de organisatie zich niet uitsprak tegen gedwongen isolatie of zich niet verzette tegen de tsunami aan belemmeringen van de handel en het reizigersverkeer, maar de Tinbergenregel maakt duidelijk dat die kritiek lui en onterecht is. De hoofddoelstelling van de Wereldgezondheidsorganisatie is universeel toegankelijke gezondheidszorg en haar instrumentarium (wetenschappelijk onderbouwd advies) is daarop toegesneden. Eén doel – één instrument, dus dat zou kunnen werken, maar als je meer doelstellingen toevoegt, werkt het niet meer. Het is dus het teveel aan doelstellingen dat de slagkracht van de Wereldgezondheidsorganisatie ondergraaft.

De derde economische les voor de pandemiologie is dat het gedrag van mensen zich razendsnel aanpast en dat maatregelen dus niet zondermeer doorgerekend kunnen worden met modellen. Die modellen bevatten de gestolde ervaringen van het verleden, maar die werkelijkheid van toen bestaat niet meer zodra je maatregelen neemt of loslaat. Onder economen staat dit inzicht bekend als de ‘Kritiek van Lucas’ (naar de uitvinder Robert Lucas, alweer een Nobelprijswinnaar voor Economie). Stel een avondklok in die om zes uur begint en alle activiteiten verschuiven zich naar de middag of een dinertje wordt opeens een logeerpartij. Het netto-effect is heel klein en mogelijk stimuleert onder bepaalde omstandigheden een avondklok de verspreiding van een virus zelfs. Bovendien bijten de modelvoorspellingen zichzelf in de staart: prognosticeer je een daling dan nemen de mensen de regels minder serieus en neemt de neiging zich te laten testen af, maar voorspel je een stijging dan gebeurt precies het omgekeerde. Dit alles betekent bijvoorbeeld dat het aandeel positieve testen varieert met de fase van de pandemie en de genomen maatregelen. Je moet veel foute voorspellingen doen om zulke lessen te kunnen leren en voor foute voorspellingen ben je bij economen aan het juiste adres.

Er zijn ook veel belangrijke lessen die economen moeten leren, natuurlijk. Een belangrijke les uit de epidemiologie is dat je niet moet vaccineren als de verwachte vaccinatiegraad te laag is, omdat je dan uiteindelijk met veel meer ernstige gevallen te maken krijgt dan zonder vaccinatie. Ik kwam deze les tegen in de oratie De epidemie voorbij: rekenmodellen voor infectieziektebestrijding van Jacco Wallinga, hoofdmodelleur van het RIVM.10 Het is een tegenintuïtief inzicht dat logisch volgt uit wiskundige modellen, in de praktijk is waargenomen en bovendien een bevinding die uiterst relevant is bij een pandemie, want als de mondiale vaccinatiegraad te laag is (bijvoorbeeld omdat de toegang van derdewereldlanden niet is gegarandeerd) dan span je het paard achter de wagen. Ik ben dit inzicht nog nergens tegengekomen in economenland.

Economen kunnen echter vooral veel leren van hoe in het medisch onderzoek wordt omgegaan met nieuw onderzoek: zodra er iets nieuws bekend wordt, bloeit daar direct een mondiale bloementuin op van onderzoeken, die proberen na te gaan of het klopt, dan wel of het anders ligt in andere landen en perioden. Economen zijn hier heel slecht in: replicatie – het herhalen van onderzoeken – staat in de economische wetenschap in laag aanzien en het is bijna onmogelijk een artikel dat het woord ‘replicatie’ bevat gepubliceerd te krijgen. Ook het samenvatten van bevindingen van ander onderzoek staat niet in hoog aanzien, omdat economen verslaafd zijn aan ‘originaliteit’.11 Hierdoor is er weinig zicht op de robuustheid van economische bevindingen en op de toepasbaarheid van bevindingen in een andere dan de onderzochte context.

Samenwerken tussen de wetenschappen is geen panacee, maar het kan wel helpen tegen blinde vlekken. Buitenstaanders kunnen elkaar kritisch en scherp houden: kijk je wel goed, zie je wel echt wat er gebeurt, is dit wel een oplossing op de langere termijn? Ik hoop dat je die vragen ook helder in beeld houdt wanneer je verder leest, want dat is de bedoeling van dit boek.

Een ander belangrijk doel is om na te denken over de individualistische ethiek die we zowel bij medische als maatschappelijke dilemma’s gebruiken. De kern van een pandemie is dat we die ziektetsunami en niet voor onszelf en niet alleen kunnen oplossen, maar samen met en juist ook voor anderen moeten kenteren. Stel je de succesverhalen Nieuw-Zeeland, Taiwan en Vietnam eens voor in een COVID-19-wereld zónder uitzicht op vaccins (of met ondanks vaccinatie terugkerende golven) en je realiseert je direct dat de langetermijnconsequentie voor die landen een isolement is dat ze vol moeten houden ook als de rest van de wereld groepsimmuniteit bereikt. Er zouden dan twee werelden zijn: een wereld waar COVID-19 endemisch is, omdat het grootste deel van de bevolking de ziekte heeft doorgemaakt en een wereld waar COVID-19 nog decennialang de grootste externe bedreiging blijft voor de volksgezondheid. Dit ontnuchterende inzicht, betekent tevens dat er een enorme, langdurige inspanning geleverd moet worden op heel veel terreinen. De bouwstenen daarvoor worden gevormd door de eerste acht hoofdstukken; daarna schetsen de hoofdstukken 9 (leefomgeving) en 10 (ons land en onze planeet) de contouren en context van een 30 punten tellend deltaplan voor overleving. Hoofdstuk 11 verkent de financiële consequenties.

Op de to-dolijst voor de volgende pandemie: een multidisciplinaire benadering

Waar het om draait is dat een pandemie alleen doelmatig kan worden bestreden als we onderkennen dat het een bijzondere maatschappelijke bedreiging is. Een pandemie is meer dan een uitvergrote epidemie en het is meer dan een zeer zware recessie. Een virus trekt zich niets aan van de mentale scheiding die we hebben aangebracht tussen de wetenschappen. We hebben alle kennisvelden nodig om een pandemie doelmatig te kunnen bestrijden. Het is zaak die les ook echt te trekken. Dus geen pandemieoefeningen voor de zorgketen, maar voor de hele pandemieketen, dat wil zeggen inclusief de openbare orde en de economie. Geen pandemiemodellen die louter focussen op het uitbrekende virus, maar ook met aandacht voor de kosten van het beleid zowel in termen van afgeschaalde zorg als de kosten voor bedrijven en burgers. Geen pandemieonderzoek dat alleen maar kijkt naar gezondheid of alleen maar naar de economie, maar breed opgezet onderzoek met teams waarin alle disciplines vertegenwoordigd zijn.

De hoofdpunten op een rijtje:

– Zachte heelmeesters maken stinkende worden: snel en hard ingrijpen werkt beter dan een halfslachtig beleid – uiteindelijk is de opgeofferde vrijheid net zo groot als bij een harde ingreep.

– Ongecijferdheid is een groot probleem, vooral tijdens een pandemie.

– Er is een natuurlijke variatie in gezondheidsstatistieken tijdens een pandemie en kleine veranderingen hebben daarom weinig tot geen betekenis.

– Het individuele belang kan strijdig zijn met zichzelf (micro-macro paradox).

– Er zijn ten minste evenveel beleidsinstrumenten nodig als er beleidsdoelen zijn (Tinbergenregel).

– Modelvoorspellingen van beleidsinterventies worden bemoeilijkt door snelle gedragsveranderingen (Kritiek van Lucas).

– Je kunt niet alles optimaliseren. Wees je bewust van de afruilen.

– Bij een te lage (mondiale) vaccinatiegraad kan vaccinatie op termijn juist tot hogere sterfte leiden.

– De individualistische medische en sociale ethiek is een ongeschikte benadering tijdens een pandemie.

2 Dit kunnen we ons niet nog eens veroorloven

Je hoeft geen economie te hebben gestudeerd om te begrijpen dat we het zo niet nog een keer kunnen doen. Het sluiten van delen van de economie, het afschalen van de reguliere gezondheidszorg en het semi-opsluiten van de bevolking gedurende de avond en nacht hebben grote sociale, psychische, medische en maatschappelijke schade aangericht. We hebben geleerd dat het naleven van de maatregelen zelfdiscipline vereist, doorzettingsvermogen en opofferingsgezindheid, en hoewel de meerderheid van de Nederlanders boven zichzelf is uitgestegen in het naleven van de regels, lijkt een langdurige lockdown niet voor herhaling vatbaar. Beleid maken tijdens een pandemie is een ‘wicked problem’; het Engels is hier mooier dan het Nederlandse ‘ongestructureerd probleem’, want wicked betekent complex, gemeen en demonisch (zoals wij spreken van een duivels dilemma). Een wicked problem is geen potje dammen want de spelregels zijn onvolledig, tegenstrijdig en veranderen voortdurend en er zijn vele morele valkuilen. Het is dus niet alleen een kwestie van geld, maar de economie is wel belangrijk.