Wachten op oorlog

De Franse literaire wereld onder de
dreiging van het fascisme

Rob Luckerhof

Omslagbeeld: Stephen Vincent Benét, Sylvia Beach en een onbekende vrouw voor Shakespeare and Company, Parijs, 1921

Ontwerp omslag: BVDT ‒ Bart van den Tooren

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6249 810 5

e-ISBN 978 94 6249 811 2

NUR 320

© 2022 R. Luckerhof en Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

De uitgeverij heeft ernaar gestreefd alle copyrights van in deze uitgave opgenomen illustraties te achterhalen. Aan hen die desondanks menen alsnog rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met Walburg Pers.

Inhoudsopgave

Inleiding

Deel I Dienstbaarheid en devotie

1. De boekverkopers van Odéonia

2. Potassons en expats

3. Een cultuurcentrum

4. De vriendschap met James Joyce

5. Boekverkopers in crisis

Deel II Het kantelpunt

Inleiding

1. De opkomst van André Malraux

2. De flirts van Du Perron

3. De ‘belijdenis’ van Gide

4. De politisering van Franse schrijvers

5. De marketing van Malraux

6. Het morele dilemma van Du Perron

Deel III De stroomversnelling

1. Gide als politiek activist

2. Du Perron en de straatrevolutie

3. Het avontuurlijke leven van Malraux

4. Het communistische Schrijverscongres in Moskou

5. Nieuw literair werk en politieke actie

Deel IV Het Congres

1. Voorbereidingen

2. Du Perron en de Nederlandse delegatie

3. Verdediging van de cultuur

4. Propaganda

5. Een congres in crisis

6. Resultaten en naspel

Epiloog

Noten

Literatuur

Register

Voor Faminda

Inleiding

Amsterdam, 1978. In gesprek met Jacques de Kadt

‘Maar denkt u dan dat Du Perron er vooraf een vermoeden van had waar het Schrijverscongres op uit zou draaien?’ vroeg ik. Om deze vraag ging het voor mij eigenlijk, maar Jacques de Kadt scheen het niet eens te horen. Hij had een van de sigaren opgestoken die ik voor het interview had meegenomen en was, langs mij heen starend, begonnen aan een lang verhaal over de Parijse Conferentie van de Vierde Internationale. Voor hemzelf kennelijk een heel wat belangrijker onderwerp dan het Schrijverscongres, dat hij met enkele woorden leek te willen afdoen. Ik knikte hem zo nu en dan toe en veinsde daarmee de nodige belangstelling voor zijn nieuwe verhaal. Dit was nu precies de situatie waarvoor ik gevreesd had.

In 1978 had ik een jaar lang het werk van de schrijver Du Perron bestudeerd, in de verwachting de ultieme casus te hebben gevonden voor een afstudeerscriptie over de politisering van Europese literaire schrijvers in de jaren twintig en dertig. Du Perron stond daarin voor mij centraal, niet zozeer vanwege zijn politieke denkbeelden, maar meer omdat hij zo’n mooi voorbeeld was van een in wezen negentiende-eeuwse intellectueel die bevangen werd door de dagelijkse actualiteit en door het gevoel te moeten kiezen voor een politiek engagement. Geleidelijk was ik echter verstrikt geraakt in een almaar uitdijend verhaal over de politisering van de Franse schrijvers en intellectuelen in het begin van de jaren dertig. Uiteindelijk had mijn begeleider Johan Goudsblom mij op het spoor van een ‘klein verhaal’ gezet: het Internationaal Schrijverscongres ter Verdediging van de Cultuur te Parijs in 1935.

De schriftelijke vragen die ik De Kadt een maand tevoren over de politieke betekenis van Du Perron had toegestuurd, waren door die switch al bijna gedateerd toen ik een vriendelijk briefje van hem ontving met de uitnodiging voor een persoonlijk gesprek ‘om de wederzijdse meningen aan elkaar te toetsen’. Weinig politiek geschoold als ik was, zag ik nogal tegen een dergelijk onderhoud op. Het zat er bovendien niet in dat hij mijn nieuwsgierigheid naar de finesses van het congres zou kunnen bevredigen. Hij was er zelf niet bij geweest en had er in zijn memoires nauwelijks aandacht aan besteed.

De Kadt keek mij met een onderzoekende blik aan. Ik had hem zojuist gevraagd of hij Du Perron en Ter Braak als ‘politiek naïef’ zou typeren. Het leek alsof hij in de gaten kreeg dat ik het echt alleen over Du Perron en Ter Braak wilde hebben, en niet over zijn tijdschrift De Nieuwe Kern of de Onafhankelijke Socialistische Partij. ‘Ter Braak heeft nooit iets van politieke verhoudingen begrepen,’ zei hij. De Pantserkrant bijvoorbeeld, zijn toneeltekst tegen de wapenfabrikanten, was eigenlijk ‘spielerei’ geweest, ‘ronduit onbenullig’. De ‘politicus zonder partij’ was in feite een ‘politicus zonder politiek’. Zo had hij Menno ter Braak in de jaren dertig al getypeerd. Natuurlijk waren Ter Braaks consequente antifascistische houding en geschriften zeer te prijzen, vervolgde hij. ‘Maar die comités van waakzaamheid… waakzaam tegen wie en voor welke club? Ter Braak zag de communistische valstrik pas in toen het comité zijn resolutie tegen het Stalin-Hitlerpact niet aanvaardde en zonder hem verder ging. Een paar brochures en lezingen, wat had waakzaamheid politiek gezien nu eigenlijk voorgesteld?’

Zijn stem werd plotseling zachter, bijna vriendelijk: ‘Du Perron ja, die was politiek gevoeliger geweest, beter geschoold ook door zijn gids Malraux. Hoewel ook hij niets had geweten van wat er in de jaren dertig in de Sovjet-Unie gebeurde. Een breed front tegen het nationaalsocialisme? D’accord, maar dan zonder communisten. Dan hadden ze ook mij op hun weg gevonden!’

De Kadt liet een stilte vallen. Ik maakte er gebruik van door te informeren naar het ‘Stalin-project’. In 1939 werkten De Kadt en Du Perron samen aan een vertaling van Boris Souvarines kritische studie Staline, aperçu du bolchévisme (1935). Du Perron had al vroeg de kwaliteiten van De Kadt herkend. Na lezing van Het fascisme en de nieuwe vrijheid (1939) waren Ter Braak en Du Perron het erover eens dat Jacques de Kadt hún politicus was en hadden ze hem hun plannen voor een nieuw tijdschrift voorgelegd. Door financiële redenen kwam dat project bij de beoogde uitgever Emanuel Querido niet van de grond. Querido had Du Perron vervolgens wel verzocht om Staline in verkorte versie te vertalen en hierbij als voorwaarde gesteld dat De Kadt die verkortingen zou aanbrengen. De vertaling zou in mei 1940 verschijnen en telde 474 bladzijden. Thuis had ik mijn totaal vergeelde antiquarische exemplaar doorgebladerd en gezien dat Souvarine nog in maart 1940 een nawoord schreef.

De vertaling moet voor Du Perron een enorme opgave en haastklus zijn geweest, achternagezeten door het tumult van de tijd. In de kringen van het Franse Volksfront was in 1935 met afkeuring gereageerd op de oorspronkelijke publicatie van Staline, vertelde De Kadt. Ik bedacht dat ook Malraux het boek tegenover Du Perron als een ‘slechte daad’ had getypeerd. Zou André Malraux een veel zwaarder aandeel in de regie van het Schrijverscongres hebben gehad dan ik vermoedde?

Terwijl De Kadt een verhaal over het belang van de Noorse Arbeiderspartij in die jaren inzette, wist ik nu welhaast zeker niets nieuws over de achtergronden van dat Schrijverscongres van hem te zullen horen. Op zijn politieke inzichten in het fascisme en het communisme viel weinig af te dingen. Als geen ander in Nederland had hij van meet af aan de terreur in het stalinisme onderkend. De Kadt had kennelijk nooit enig moment van vertwijfeling gekend en was door de loop van de geschiedenis in het gelijk gesteld. Maar zou hij wel inzien hoe psychisch drukkend de niet-aflatende dwang tot partijkeuze voor Du Perron geweest moet zijn? Had De Kadt hier enige affiniteit mee?

Hij had mijn vraag over de regie van het Schrijverscongres afgedaan met de opmerking ‘typisch een van die vele mantelorganisaties van Willi Münzenberg’. Het lag gecompliceerder, wist ik al uit mijn literatuuronderzoek. Bovendien was zich in dat congres voor mij een psychologisch drama van de hoogste orde aan het ontvouwen. Oorspronkelijk op zoek naar de sociologische betekenis van het werk van Du Perron, was ik meer en meer gestuit op het persoonlijke en morele dilemma dat het probleem van het collectivisme, als tegenhanger van het individualisme, voor de schrijver gevormd had. Met het congres misschien wel als hoogtepunt en sluitstuk.

Haarlem, 2022

Destijds was mijn belangstelling uitsluitend gericht geweest op de intriges rond het congres en de positie van Du Perron en Ter Braak daarin. Het verhaal bleef me altijd bezighouden. Door een ‘bijvangst’ van het onderzoek voor mijn boek over de Italiaanse schrijver Italo Svevo en zijn vriendschap met James Joyce raakte ik opnieuw betrokken bij de periode van het interbellum in Parijs. Joyce had er met behulp van zijn literaire netwerk in 1926 een internationale doorbraak van Svevo weten te realiseren. Bij toeval stuitte ik op de sleutelrol die de Parijse boekverkoper Sylvia Beach als eerste uitgever van zijn roman Ulysses gespeeld had. Nader onderzoek maakte duidelijk dat Beach en haar vriendin Adrienne Monnier met hun twee relatief kleine boekhandels in de jaren twintig een ware cultuurtempel hadden weten op te bouwen. Bevlogen en onbaatzuchtige boekverkopers, die een belangrijke stempel hadden gedrukt op het culturele leven in het swingende Parijs en in het huidige vakjargon als ‘lokale helden’ zouden worden getypeerd. Ik was niet alleen benieuwd naar hoe zij dat voor elkaar hadden gekregen, maar ook naar hun positie in de jaren dertig, toen het grote politieke debat onder Franse schrijvers losbrak.

De kern van dit boek gaat over de transitie van het ‘magische’ cultuurcentrum Parijs van de jaren twintig, met de invasie van Amerikaanse expats, de ‘lost generation’, de avant-gardestromingen in de kunst en het modernisme in de literatuur, naar de politisering van de Franse intellectuelen in het begin van de jaren dertig, met de dwang tot een politieke keuze voor het communisme of fascisme onder de dreiging van een mogelijk nieuwe oorlog.

Het verhaal wordt verteld aan de hand van de persoonsgeschiedenissen van vijf hoofdpersonen: de boekverkopers Sylvia Beach en Adrienne Monnier in het eerste deel, en de schrijvers André Malraux, Eddy du Perron en André Gide in deel twee en drie, met als hoogtepunt en afsluiting het Internationaal Schrijverscongres ter Verdediging van de Cultuur dat als een onthullend drama in de politisering kan worden beschouwd.

Deel I

Dienstbaarheid en devotie

Waar je de rest van je leven ook naartoe gaat, als je zo gelukkig bent geweest om in Parijs te hebben gewoond toen je jong was, dan blijft die stad bij je. Parijs is altijd een feest.

‒ Ernest Hemingway

1. De boekverkopers van Odéonia

La Maison des Amis des Livres

In 1915, midden in de Eerste Wereldoorlog, opent de 23-jarige Adrienne Monnier in Parijs een boekhandel. Voor een startende ondernemer is het niet eens zo’n slecht moment. Bij het uitbreken van de oorlog zijn vele boekverkopers en andere winkeliers als dienstplichtige opgeroepen of hebben zich als vrijwilliger bij het leger gemeld. Er staan nogal wat winkels voor een redelijke prijs te koop. Haar oog valt op een winkelpand in de rue de l’Odéon op nummer 7, voorheen een antiekzaak in krijgstuig, aan de linkeroever van de Seine, de culturele en rustieke kant, waar zich ook de nieuwe avant-gardistische kunststroming heeft gevestigd.

Het is in die tijd opmerkelijk dat een jonge vrouw zelfstandig een winkel opzet. Franse vrouwen hadden nauwelijks rechten, zelfs niet voor het openen van een bankrekening. En het is vrijwel ongekend dat iemand zoiets zonder enige zakelijke ervaring, winkel- of boekhoudkundige kennis onderneemt. Bovendien is Monnier volslagen onbekend met het vak van boekverkoper. Ze heeft lef en ambitie en zal haar boekhandel veertig jaar lang, tot haar dood in 1955, blijven exploiteren.

Adrienne Monnier werd in 1892 in Parijs geboren. Ze komt uit een eenvoudig gezin met twee dochters. Haar jongere zusje Marie zal later als illustrator in het boekenvak naam maken. Adrienne heeft een gelukkige jeugd, schrijft ze later. Haar vader is postbeambte die post op nachttreinen sorteert. Haar moeder doet de huishouding en draagt grotendeels zorg voor de opvoeding. Het is een ruimdenkende vrouw met belangstelling voor literatuur en kunst. Zij spoort haar dochters aan om bellettrie te lezen. Hoewel het gezin niet religieus is, laat ze Adrienne en Marie ook kennismaken met hoogtepunten uit de oosterse filosofie zoals de Tao en de Bhagavad-Gita. Op die manier brengt ze hen gevoel voor spiritualiteit bij. Vooral Adrienne zal dat gevoel altijd bij zich dragen. Haar verdere kennismaking met de literatuur loopt deels via het lezen van de Mercure de France, een in het begin van de twintigste eeuw zeer populair literair tijdschrift dat zich vooral richt op de symbolistische stroming in de letteren.

Op zeventienjarige leeftijd studeert ze af aan de middelbare school met een onderwijsbevoegdheid. Ze gaat naar Londen om Engels te leren en dicht bij haar oud-klasgenote Suzanne Bonnierre te zijn, op wie ze verliefd is. Na haar terugkeer in Parijs kiest ze voor een baan in de boekenbranche en wordt ze secretaresse van Yvonne Sarcey, oprichter van de Université des Annales, een uitgeverij in jaarboeken en naslagwerken op de rechteroever van de Seine, waar de meer commerciële bedrijven gevestigd zijn. De aantrekkingskracht van de culturele wereld op de linkeroever blijkt al snel onweerstaanbaar.

Ze start haar boekhandel op de rue de l’Odéon samen met haar vriendin Suzanne Bonnierre. Ze richten daartoe een vennootschap op, waarin Monnier de leiding heeft. Het is van meet af aan Adriennes boekhandel. Zij brengt ook verreweg het meeste geld in. Haar vader, die in 1913 ernstig gewond is geraakt bij een treinongeval, schenkt haar een deel van zijn uitkeringsgeld voor de opzet van de boekhandel. De vennootschap beschikt nauwelijks over andere financiële middelen. De boekhandel krijgt als naam La Librairie A. Monnier.

Hun eerste zorg is het aanleren van de basisvaardigheden van het beroep: de winkelinrichting, de inkoop, het inpakken, de verkoop en de administratie. Ze proberen het zonder enige hulp van buiten. Hun budget voor de inrichting en bevoorrading is beperkt. Ze kiezen dan ook voor een zo bescheiden mogelijke opzet van de boekhandel annex leeszaal en uitleenbibliotheek. Hun beginvoorraad is circa 3000 exemplaren, vooral moderne literatuur, zowel nieuw als tweedehands, maar daarmee kunnen ze slechts een van de vier muren van het winkelpand vullen. De andere wanden worden voorzien van foto’s en tekeningen, met tegen de muren een groot oud bureau en een ladekast met inpakpapier, touw/linten en dergelijke. Als meubilair zetten ze oude leunstoelen uit hun huisraad neer. Het is vintage avant la lettre. Niet met opzet zo uitgekozen, maar noodgedwongen uit geldgebrek, want ze hadden het pand veel liever als een ‘echte’ boekhandel ingericht. Ze nemen zich voor alle komende winst direct om te zetten in een uitbreiding van de voorraad.

Monnier beschrijft later in haar essay ‘La Maison des Amis des Livres’ (1920) de schroom, onzekerheid en angsten van die tijd. Op de openingsdag plaatsen ze buiten voor de deur een verkoopdisplay met koopjes. Dat doen ze zo snel mogelijk, want ze schamen zich om in het openbaar gezien te worden. Terug in de boekhandel kijken ze door een gat in het winkelgordijn of er iemand op afkomt. Ze nemen zich voor niet in te gaan op eventuele prijsonderhandelingen van kopers, want ze willen doorgaan voor serieuze boekhandelaren die zeker niet te veel geld vragen voor hun boeken. Via een handgeschreven poster op de winkelruit maken ze reclame voor het abonnement op hun leesbibliotheek, met een lijst van de auteurs van wie ze het volledig werk in huis hebben. Want van die abonnementen denken ze het commercieel voor een belangrijk deel te moeten hebben. En ze zetten vooral geen naamstempels in hun boeken, want dat vinden ze een ‘barbaarse’ gewoonte.

Boekhandels deden in die tijd zowel aan verkoop als uitlening. Het leek hun bijna ondenkbaar dat je een boek zou kopen zonder het vooraf te kennen of te hebben gelezen. Een persoonlijke bibliotheek bouw je tenslotte op met boeken waar je van houdt, dat zijn je ‘trouwe vrienden’ die een leven lang meegaan. Eenzelfde redenering passen ze toe bij de samenstelling van het assortiment voor hun boekhandel. Daar zet je ook geen boeken tussen die je verder onverschillig laten. Klassieken, die kun je natuurlijk altijd wel inkopen. In dit genre zoeken ze ook hun eerste uitbreiding. Adrienne Monnier heeft veel meer kennis van literatuur dan haar vennoot en wordt dan ook bepalend in de vaststelling van de voorraad en het adviseren van klanten.

Een verheven professie

In haar artikel over de beginfase schrijft Monnier dat ze de boekhandel ‘met geloof en overtuiging’ heeft opgericht. Dit is voor haar niet zomaar een opmerking. Zakendoen in boeken heeft voor Monnier een diepe innerlijke betekenis. Het ‘geloof’ komt regelmatig in haar bespiegelingen over het vak van boekverkoper terug. Rond zowel de boekenverkoop als het schrijven en uitgeven hangt voor haar een religieus aureool. Ze tekent er overigens wel bij aan dat je alle dagelijkse handelingen – om het even welke activiteit of professie – met geloof en overtuiging behoort te doen. In dat opzicht heeft haar levensfilosofie iets van een boeddhistische monnik. Later zal ze bijvoorbeeld proberen een schrijver als André Gide te ‘bekeren’ tot de oosterse filosofie door hem enthousiast te maken voor het levensverhaal en de gedichten van de Tibetaanse yogi Milarepa (1052-1135), een van de belangrijkste yogi’s en leraren van het Tibetaans boeddhisme, maar Gide moet daar niets van hebben.

De prille ochtenden in de boekhandel, voordat de eerste klanten komen, zijn voor Monnier doorgaans ook een contemplatief moment. Uitsluitend omringd door haar boeken, starend naar de ruggen in de kasten, begint zij mediterend aan haar nieuwe dag. Hoewel ze haar werkzaamheden als een verheven, haast religieus privilege ervaart, is een boekhandelaar voor haar in vele opzichten een winkelier zoals ieder ander. In dat opzicht staat ze met beide benen op de grond. Ze moet zich het vak eigen zien te maken, leren geduld te hebben, houdt ze zich voor, ook als ze net een goed gesprek met een liefhebber heeft en niet gestoord wil worden door een ‘gewone’ klant. Ze moet leren niet te selectief in haar contacten te zijn en haar voorkeuren soms voor zich te houden, want het blijft een winkel die moet renderen. Toch ziet ze zichzelf in een van haar latere gedichten het liefst als een een non uit andere tijden, met de boekhandel als een devote plek waar ze temidden van haar ‘broeders’ werkt.

Jules Romains, een van haar intimi, beschrijft haar bij hun eerste ontmoeting in 1916 als een haast religieuze verschijning: ‘Ik zag een meisje met een rond, blozend gezicht, blauwe ogen en blond haar, dat net de dienstverlening van de literatuur was ingestapt zoals een ander een religieuze orde binnentreedt. Zelfs haar kleding had de gratie van kloosterlijke elegance, die ze later zo zou cultiveren. Haar stem had al iets dwingends maar was tegelijk charmant, zelfverzekerd en muzikaal.’1

Ook Sylvia Beach, haar latere levenspartner, beschrijft haar bij hun eerste ontmoeting in 1917 als een ‘kruising tussen een non en een boerin’, met haar witte zijden blouse, met daaroverheen een strak fluwelen vest en daaronder een lang schort tot op haar voeten. Grijs en wit zijn de rest van haar leven haar favoriete kleuren en kledingstijl, kledij met alle kenmerken van een habijt, zoals zij ook haar rol als boekverkoper vanuit een soort religieuze roeping zal uitoefenen.

Na de vroegtijdige dood van haar compagnon en liefde Suzanne Bonnierre gaat Monnier in 1918 een vennootschap aan met Pierre Haour, een jonge vermogende industrieel met literaire belangstelling. In 1905 had hij al in eigen beheer delen van de poëzie van Léon-Paul Fargue uitgegeven. Samen starten ze de boekhandel & uitgeverij A. Monnier & Compagnie en noemen de boekhandel La Maison des Amis des Livres. Onder de naam Les Cahiers des Amis des Livres geven ze een serie kleine boekjes uit, met werk van Paul Valéry, Paul Claudel en Valery Larbaud, auteurs die al snel tot de favoriete schrijvers en intimi van Monnier behoren. Ze publiceren ook enkele Franse vertalingen van buitenlandse literatuur, verzorgd door de jonge vertaler Auguste Morel, die later ook Ulysses van James Joyce zou vertalen.

Haour sterft plotseling eind 1920, twee jaar na het overlijden van Suzanne Bonnierre. Hierna exploiteert Adrienne Monnier de onderneming alleen, alhoewel ze nauw zal samenwerken met haar partner Sylvia Beach, die in november 1919 een eigen boekhandel in Parijs opent. Monnier zal het in haar geschriften verder nooit meer over Haour hebben, vermoedelijk uit respect, want het kortstondige vennootschap was buitengewoon vruchtbaar gebleken.

Shakespeare and Company

Monnier ontmoet Sylvia Beach in 1917. Haar boekhandel begint dan al naam te maken als ontmoetingsplaats voor de belangrijke Franse schrijvers van die tijd. De dertigjarige Beach staat voor de etalage van Monniers boekhandel als een windvlaag haar hoed doet afwaaien. Monnier rent de straat op om het hoedje te redden. Met het nodige gelach begint hun vriendschap.

Sylvia Beach is in 1887 geboren in Princeton (New Jersey) en groeit op in Baltimore (Maryland) in een gezin met drie dochters. Haar moeder is een dochter van een presbyteriaanse zendeling in India. Vader Beach was hier werkzaam als medisch missionaris. Terug in de Verenigde Staten wordt hij dominee van een presbyteriaanse kerk. Het is geen rijk gezin, maar als dominee heeft haar vader contacten met alle lagen van de bevolking, ook met de beter gesitueerden. Het gezin weet zich sociaal gezien overal gemakkelijk te bewegen. Sylvia krijgt van haar vader vooral goede manieren en verantwoordelijkheidsgevoel mee en van haar moeder het gevoel voor individuele vrijheid. Vanuit de religieuze ondergrond worden missie, toewijding en dienstbaarheid als belangrijke waarden doorgegeven. Het zijn aspecten die in het latere leven van Sylvia moeiteloos te herkennen zijn.

In 1901 verhuist het gezin naar Parijs. Haar vader treedt hier in dienst bij de presbyteriaanse kerk voor Amerikaanse studenten in Quartier Latin. De contacten met studenten betekenen voor de tiener Sylvia ook een eerste kennismaking met het culturele leven. In 1906 keert het gezin als ware francofielen weer terug naar New Jersey. Tot aan de Eerste Wereldoorlog bezoekt Sylvia regelmatig Parijs en andere steden in Europa. Haar passie voor Frankrijk raakt vooral gericht op de literatuur.

In 1917 vertrekt ze met haar zuster Cypria voor langere tijd naar Parijs voor een studie in de moderne Franse letterkunde. Cypria maakt er al snel carrière als een van de eerste Franse filmdiva’s. Ze is beroemd door haar rol als Belle-Minette in de serie Judex van de Franse filmpionier Louis Feuillade. De oorlog is alom aanwezig. Overdag horen ze geregeld het angstaanjagend gebulder van de ‘Dikke Bertha’s’ (kanonnen van de Duitse firma Krupp) en ’s avonds kijken ze vanaf hun balkon naar de luchtaanvallen. Op Goede Vrijdag explodeert een bom vlak bij hun huis, maar ze blijven zelf ongedeerd.

Amerikaanse jongemannen zijn in Parijs neergestreken om behulpzaam te zijn bij de ambulancediensten. Vrouwen zijn niet inzetbaar voor dit werk, maar Sylvia wil zich graag dienstbaar opstellen en weet zich aan te melden voor de Volontaires Agricoles om de boerenbevolking te helpen bij de druivenpluk en de graanoogst voor maaltijden voor de soldaten. Eind 1918, vlak na afloop van de oorlog, gaat ze met Cypria nog enkele maanden bij het Rode Kruis in Servië werken, deels uit idealisme, maar ook om geld te verdienen.

Studerend in de Bibliothèque Nationale van Parijs komt ze in een literair tijdschrift een verwijzing tegen naar La Maison des Amis des Livres, de inmiddels succesvolle boekhandel van Monnier, beroemd om haar Franstalige literaire assortiment en als ontmoetingsplaats voor de belangrijke Franse schrijvers. Ze wordt lid van Monniers bibliotheek, waarvan de leden regelmatig worden uitgenodigd voor het bijwonen van lezingen en muzikale programma’s. Ze is geïmponeerd door ‘Monniers kapel’, het literaire assortiment van de boekhandel, waartussen ze tot haar verrassing ook enkele Amerikaanse klassieken ontwaart. Ze geven elkaar leestips: Monnier voor moderne Franse literatuur en Beach voor Anglo-Amerikaanse literatuur. Monnier raadt met name de poëzie van Jules Romains en Paul Valéry en het toneelwerk van Paul Claudel aan, en Beach het werk van Herman Melville, William Blake en Thomas De Quincey. Monnier blijkt vooral onder de indruk van Moby Dick.2

Geïnspireerd geraakt door La Maison des Amis des Livres, overweegt Beach om in New York zelf een boekhandel te starten, maar gebrek aan kapitaal maakt een dergelijk plan onmogelijk. In juli 1919 keert ze terug naar Parijs, vastbesloten hier een boekwinkel annex uitleenbibliotheek te beginnen. Nog dezelfde maand stuurt Beach haar moeder een telegram: ‘Opening bookshop in Paris. Please send money!’ Ze krijgt een cheque van $ 3000 toegestuurd, moeders volledige spaargeld.3

Beach ziet meteen haar doelgroep voor zich. Een aantal van de jonge Amerikaanse vrijwilligers die aan het eind van de oorlog de ambulancediensten zijn gaan versterken, is in Parijs gebleven. Andere Amerikanen vestigen zich er kort nadien. De lichtstad is goedkoop, heeft cultuur en een bruisend uitgaansleven. ‘Parijs is een feest,’ schrijft Ernest Hemingway over de tijd die hij daar doorbrengt.4 Op de snel groeiende groep van expats wil Beach zich richten. Ze is niet de enige met een dergelijk plan. In 1919 opent ook de American Library haar deuren in Parijs, met een collectie van 30.000 boeken in de genres Amerikaanse literatuur, geschiedenis en andere informatieve rubrieken, plus vele dagbladen en tijdschriften. Binnen een jaar kent de bibliotheek al circa 500 dagelijkse bezoekers. De concurrentie weerhoudt Beach geenszins van haar plannen. Ze ziet er eerder een bevestiging in dat er een duidelijke markt is voor Engelstalige literatuur. Haar eigenzinnige literaire smaak, inzet en enthousiasme zullen de doorslag geven, verwacht ze.

In november 1919 opent boekhandel Shakespeare and Company zijn deuren in de rue Dupuytren, nummer 8, om de hoek van de rue de l’Odéon. Met het spaargeld van haar moeder bouwt Beach de vroegere wasserij om tot een boekwinkel. Met de hulp en adviezen van Monnier geeft ze de zaak de sfeer van een literaire huiskamer. De inrichting is net als bij Monnier ‘vintage’. Op rommelmarkten schaft ze een potkachel, kantoormeubilair, een tafel en een paar oude, gemakkelijk zittende leunstoelen aan. Ook het lichtplan weet ze beperkt en goedkoop te houden: de grote ramen van het pand geven op zich al veel licht. Aan de voorgevel hangt een uithangbord met het portret van Shakespeare. Binnen boven de deur hangt een groot portret van de schrijver en op de schoorsteenmantel staat zijn buste. Haar handelsmerk, dat kan niemand ontgaan. Aan de wanden hangt ze portretten en foto’s van favoriete schrijvers. Op latere foto’s van de boekhandel, gemaakt door de Duitse fotografe Gisèle Freund, is het goed te zien. Zij was een van de beroemdste fotografen van de vorige eeuw. Gevlucht voor de naziterreur, had zij zich in 1933 in Parijs gevestigd, waar ze al snel een plaats in de wereld van de Franse letteren en literaire salons wist te bemachtigen.

De Nederlandse schrijver Eddy du Perron bezoekt in juni 1936 Shakespeare and Company voor een artikel in het dagblad Het Vaderland en geeft daarin een levendige beschrijving van de boekhandel. Letterlijk elk stukje vrije wand hangt vol met portretten van James Joyce, Virginia Woolf, T.S. Eliot, Ernest Hemingway en F. Scott Fitzgerald, maar ook van Franse schrijvers zoals van Marcel Proust, André Gide en Valery Larbaud. Het doet haar ‘winkeltje’, zoals hij het noemt, ver uitstijgen boven een gewone boekhandel: ‘zonder opzichtigheid, in alle eenvoud, was het hier dadelijk een soort cultuurcentrum.’ Het ongewone van deze boekhandel zit vooral ook in het assortiment. De meeste Engelse boekhandelaren verkopen volgens Du Perron alleen de bestsellers en zijn stomverbaasd als men iets anders dan het ‘gewone’ wil of bijvoorbeeld een goedkope editie van een klassieker. Sylvia Beach voert tot zijn verrassing een breed kwalitatief aanbod en dan ook nog in allerlei soorten edities. Bovendien beschikt de boekhandel over een goed gesorteerde uitleenbibliotheek, en dat spreekt Du Perron, gelet op zijn beperkte financiële middelen in die tijd, nog meer aan. Hij maakt daar zelf met zijn vrouw Elisabeth du Perron-de Roos geregeld gebruik van.5

Nadat Monniers vriendin en eerdere vennoot Suzanne Bonnierre in 1920 is overleden, gaat de vriendschap met Beach over in een intieme relatie die vijftien jaar zal duren. Alsof ze dat wil bezegelen, verhuist Beach haar boekhandel in dat jaar naar rue de l’Odéon 12, bijna recht tegenover La Maison des Amis des Livres. Spoedig trekt Beach in 1921 ook bij Monniers appartement in en verhuurt zij haar eigen bovenwoning.

Vooral in de eerste jaren hebben zij een gepassioneerde liefdesverhouding. Daarnaast delen zij hun devotie voor het boekenvak en de schrijvers, en werken zij samen in allerlei literaire activiteiten. Het is een perfecte marktverdeling: Monnier de Franstalige en Beach de Engelstalige literatuur. Shakespeare and Company wordt al snel beschouwd als het mekka voor de Anglo-Amerikaanse expats die hier kort na de Eerste Wereldoorlog zijn neergestreken.

In de weekends gaan zij vaak naar Adriennes ouders in Rocfoin, een klein stadje ten zuidwesten van Parijs. De zomervakanties brengen zij geregeld door in Les Déserts, de geboortegrond van Monniers moeder in de Savoie, waar Sylvia op den duur ook een eigen chalet heeft.

2. Potassons en expats

Potassons

Beide boekhandelaren vinden niet alleen de verkoop belangrijk, maar ook het ontvangen van schrijvers en literatuurliefhebbers. Monnier streeft ernaar een ‘gemeenschap van gelijkgestemden’ te vormen. Ook in dat opzicht heeft de roeping van boekhandelaar voor haar een bijna religieuze betekenis. Haar ‘séances’, de lezingen van auteurs die zij in de winkel organiseert, worden buitengewoon populair en groeien op den duur uit tot een soort literaire salon.

Een van de eerste auteurs met wie zij in de aanvangsfase bevriend raakt, is de dichter Paul Fort, die in 1905 het tijdschrift Vers et Prose heeft opgericht, dat vooral gericht is op de stroming van het symbolisme. Fort publiceert daarin onder meer vroeg werk van Gide, Claudel, Valéry en Apollinaire. Ten tijde van hun kennismaking zit hij in financiële problemen en Monnier neemt bij wijze van ondersteuning de hele voorraad van 6500 exemplaren van het tijdschrift over. Tegen een redelijke prijs overigens, maar voor een armlastige boekverkoper een buitensporige uitgave. De overname tekent haar wil om boven de traditionele rol van boekverkoper uit te stijgen en daarvoor aanzienlijke risico’s te nemen.

Begin 1916 maakt ze ook kennis met de schrijver Jules Romains, die een belangrijke rol in haar leven zal spelen. In die tijd is Romains al een bekend dichter. Later zal hij vooral naam maken met ‘Les hommes de bonne volonté’, een romancyclus in 28 delen waarin een panoramische kijk op de Franse beschaving in het eerste kwartaal van de twintigste eeuw wordt gegeven.

Monnier legt zelf het contact door hem aan te schrijven: ‘Op Rue de l’Odéon 7 zit een boekverkoper die van uw werk houdt!’6 Haar zelfvertrouwen is in enkele maanden tijd duidelijk gegroeid. Van de aanvankelijke schroom als startende ondernemer is weinig meer over. Ze raken snel bevriend. Hij heeft een bijna religieuze invloed op haar. In zijn jonge jaren dragen Romains en zijn schrijversvrienden in hun werk een doctrine uit die zij het unanimisme noemen, een door Romains gemunte term, waarmee uitdrukking wordt gegeven aan de ziel van een groep en het geloof in menselijke solidariteit. In de romankunst wordt het unanimisme later gedefinieerd als een stroming die als held niet het individu maar een groep gelijkgestemden kiest.

Monnier voelt zich enorm aangetrokken door het idee om ook in haar winkel een kring van gelijkgestemden op te bouwen. Geleidelijk gaat zij die haar ‘potassons’ noemen: een ‘mensensoort’ die zij definieert als gekenmerkt door ‘eenzelfde vriendelijkheid en levensgevoel’.7 De term is overigens bedacht door de dichter Léon-Paul Fargue, een van de vrienden van Adrienne Monnier. Zijn kat had hij Potasson genoemd. In zijn gedicht ‘la Chanson du chat’ verwijst hij naar ‘mon petit potasson’ alsof het om een soortnaam gaat.

Romains houdt in 1917 de eerste séance in haar boekhandel door het voordragen van zijn gedicht ‘Europe’. De kring van schrijvers die haar winkel weet te vinden, breidt zich al snel uit. De dichter Guillaume Apollinaire komt tijdens de Eerste Wereldoorlog in uniform de boekhandel binnen om uit eigen werk voor te lezen. Monnier had zelf het contact met hem gelegd. Iemand had haar verteld dat de man in uniform die voor haar etalage stond, Apollinaire was. De dichter was net herstellende van een hoofdwond die hij aan het front had opgelopen. Zij troont hem mee naar binnen, terwijl hij uitroept: ‘Ik vind het wel schokkend dat er geen enkel boek van een van onze strijders in de etalage ligt!’8

Nog tijdens de oorlog ook ontmoet zij de twintigjarige dichter en freudiaanse psychoanalyticus André Breton. Hij had medicijnen gestudeerd en verleent als militair vooral medische hulp. In uniform draagt hij in de boekhandel enkele gedichten voor. Samen met zijn vriend Louis Aragon richt hij in 1919 het tijdschrift Littérature op, waarin zij experimenteren met verkenningen van het onderbewustzijn, zoals ‘automatisch schrijven’, vrije associatie en droomduiding. Monnier verzorgt in de aanvangsfase de exploitatie. Een van hun vaste medewerkers is Tristan Tzara, die als oprichter van het dadaïsme geldt. Littérature ontwikkelt zich tot een toonaangevend orgaan van het dadaïsme, maar gaat na negentien nummers alweer ten onder. Met zijn Manifeste du surréalisme (1924) geeft Breton het startsein voor het surrealisme, dat in het Parijs van de jaren twintig een belangrijke plaats in het culturele leven gaat innemen. Breton wil de mensheid bevrijden van het ‘onwaarachtig’ rationalisme en laat een manier van denken zien, geleid door fantasie en los van morele waarden. De term surrealisme is overigens gemunt door Apollinaire, die zijn theaterwerk Les marmelles de Tiresias (1917), dat met decors van Picasso werd opgevoerd, een ‘surrealistisch’ drama noemde.

Adrienne Monnier heeft niets met het surrealisme, maar ze raken toch bevriend. Ze schrijft later ook een uitvoerig portret van de dichter Breton. Ze is vooral gesteld op Aragon, voor haar de aardigste, intelligentste en meest gevoelige jongeman die ze kent. Ze twijfelt er geen moment aan dat hij ooit een briljant schrijver zal worden. Als in de loop van de jaren twintig Breton, Aragon en andere surrealisten lid van de Franse communistische partij worden, verwatert echter hun contact.

Haar ware vriendenkring blijft echter beperkt. ‘Van de echte potassons zijn er niet veel,’ tekent Monnier in een van haar artikelen aan. Behalve Beach, die volgens haar van een geheel eigen, ‘beetje wilde’ klasse is, rekent zij daar in ieder geval de schrijvers Valéry, Larbaud en Fargue toe, alsmede de componisten Erik Satie en Francis Poulenc. Volgens Monnier komt sommige muziek van Satie qua sfeer en levensgevoel dicht in de buurt van de speelse poëzie van Fargue. Ze is een groot liefhebber van zijn muziek en organiseert in maart 1919 in haar boekhandel een uitvoering van Socrate, een muziekstuk van Satie voor zangstem en piano.9

Paul Valéry

In 1917 maakt Monnier kennis met de dichter, essayist en cultuurfilosoof Paul Valéry. Tot aan zijn dood in 1945 is hij een vaste bezoeker van de winkel en een persoonlijke vriend.

Valéry, geboren in 1871, schrijft in zijn jonge jaren al veel poëzie. In 1890 ontmoet hij André Gide, met wie hij zijn leven lang bevriend blijft. Hij is een volgeling van de dichter Stéphane Mallarmé, de voorman van het symbolisme, die in zijn Parijse appartement een literaire salon organiseert. Maar ze verschillen al snel in visie. Mallarmé is van mening dat de wereld geschapen is om afgebeeld te worden. Valéry kent kunst en literatuur een veel minder zwaarwegend belang toe. Voor hem is poëzie meer een ‘spel’, maar dan wel een spel dat met de grootst mogelijke ernst gespeeld dient te worden.

Tussen 1892 en 1912 zit Valéry in een diepe intellectuele crisis waarin hij de poëzie tijdelijk afzweert en zich meer op zijn geestelijke ontwikkeling richt. Na de Eerste Wereldoorlog pakt hij de poëzie weer op en ontwikkelt hij zich zelfs tot ‘dichter des vaderlands’. Door zijn beschouwingen over de toekomst van de beschaving is hij een belangrijke gesprekspartner van beroemde tijdgenoten zoals Albert Einstein. Valéry is een ‘ondergangsfilosoof’. In de jaren na de oorlog is er onder intellectuelen een sterk gevoel van cultuurpessimisme, van een onafwendbare neergang van de beschaving. Zijn essays, zoals La crise de l’esprit (1919), hebben vaak dat thema als onderwerp. Hij koppelt daarin de toekomst van Europa aan het lot van de beschaving in het algemeen. Onafhankelijke denkers zijn bepalend voor die toekomst, is zijn credo. Hij spreekt dan ook nooit enige sympathie uit voor de totalitaire systemen die in het interbellum onder intellectuelen in zwang geraken. Zijn artikelen, doorspekt met vele aforismen en bon mots, verraden een conservatieve en sceptische visie op de menselijke aard.

In 1922 zegt Valéry zijn baan als ambtenaar op en wordt hij broodschrijver. Hij is met name actief op de Parijse bibliofiele markt, waar een stortvloed aan luxe-edities van zijn werk ontstaat. De Franse uitgever Bernard Grasset typeert de jaren twintig zelfs als ‘het bibliofiele tijdperk’. Voor de verzamelaars spelen ook economische motieven een rol: het is een veilige investering voor de oorlogswinsten in zwart geld. In de jaren 1926-1927 bereikt de populariteit van bibliofiele edities een hoogtepunt, mede als gevolg van het feit dat het Parijse publiek door de geldontwaarding dit soort publicaties als een interessante investering gaat zien.

Voor de uitgevers heeft de bibliofiele markt vergeleken met de reguliere verkoop bovendien het voordeel dat de afzet rechtstreeks naar de consument gaat via de aangelegde adressenbestanden. Dat spaart de marge van de tussenhandel uit. De boekhandel heeft in deze marketingstrategie uitsluitend een functie voor de afzet van uitgeversrestanten tegen afbraakprijzen. Monnier en Beach doen hier bewust niet aan mee.

Valéry probeert van de gunstige marktsituatie optimaal te profiteren door zijn werk in zo veel mogelijk edities uit te brengen. Hij voert onderhandelingen met soms wel tien uitgevers tegelijkertijd over afwisselend handelsedities, edities in beperkte oplage en edities buiten de handel. Zelfs zijn collega-schrijvers vinden op den duur dat Valéry daar wel erg ver in gaat en aan marktbederf doet.

Monnier heeft diverse artikelen aan de poëzie van Valéry gewijd. Ze geeft ook werk van hem uit. Onder de titel Album de vers anciens (1920) publiceert zij een verzameling van zijn vroegste poëzie in haar serie Les Cahiers des Amis des Livres. Later volgen nog Littérature (1929), zijn reflecties op het schrijven, en Mortalités (1931), een verzameling van zijn aforismen en observaties. Met zijn cultuurfilosofische beschouwingen heeft zij duidelijk minder binding.

Medio jaren twintig wordt Valéry zowel voorzitter van de Franse afdeling van de schrijversorganisatie PEN International als lid van de Académie Française. Het is tekenend voor het prestige dat hij geniet. Bij zijn overlijden in 1945 organiseert president De Gaulle zelfs een nationale begrafenisceremonie. In een herdenkingsnummer schrijft Monnier over Valéry: ‘Hij was de bekendste en meest transcendentale van de meesters.’10 Een typering, illustratief voor haar devote, bijna religieuze houding tegenover literatuur en schrijvers.

Léon-Paul Fargue

De laatste jaren van de Eerste Wereldoorlog zijn voor Monnier gouden contactjaren. In die periode leert zij nagenoeg al haar ‘potassons’ kennen. Zo ook de dichter Léon-Paul Fargue. Hij wordt niet alleen een vaste bezoeker van de boekwinkel, maar beschouwt die zelfs als zijn ‘hoofdkwartier’, schrijft Sylvia Beach in haar memoires. Evenals Valéry is Fargue in zijn jonge jaren aangeraakt door het symbolisme. Hij neemt deel aan de literaire salon van Mallarmé en wordt al snel geaccepteerd in de avant-gardekringen. Hij bezoekt ook geregeld de salon van het tijdschrift Mercure de France, dat in 1895 een aantal van zijn gedichten publiceert. Als tegenstander van de surrealisten en als lid van de symbolistische poëziecirkel wordt hij door schrijvers als Rainer Maria Rilke en James Joyce in de jaren twintig als een van de voormannen van de moderne poëzie beschouwd.

Fargue had zelf de nodige weerstand om zijn poëzie gepubliceerd te zien. Je moest zijn gedichten min of meer uit zijn handen trekken. Maar veel gelezen wordt hij niet. Meer nog dan als dichter maakt hij naam als een van de belangrijkste figuren in de literaire wereld van het interbellum. Een ‘sociale leeuw’, met een enorm charisma, humor en vol aanstekelijke anekdotes. Een verstokte vrijgezel, een graag geziene gast in de literaire salons, en altijd wel ergens te vinden in het uitgaansleven van Parijs. De stad was ook een van zijn favoriete thema’s in zijn poëzie en hij schreef er twee boeken over: D’après Paris (1931) en Le piéton de Paris (1939). Een man die zich gemakkelijk in alle lagen van de hoofdstedelijke bevolking wist te bewegen, maar ook de schrik van elke gastheer of gastvrouw, omdat hij nooit ergens op de afgesproken tijd verscheen. Uitgenodigd voor een diner, kwam hij doorgaans rond het dessert binnenwandelen.

In het begin van de twintigste eeuw maakt hij evenals Larbaud en Gide deel uit van de kring rond de vroeg gestorven dichter Charles-Louis Phillipe. Voor Fargue komt hier een langdurige vriendschap met Larbaud uit voort. Een van zijn naaste vrienden was ook de beroemde Franse componist Maurice Ravel, die een van zijn gedichten, Rêves (1927), nog op muziek heeft gezet. In 1924 neemt hij samen met Larbaud en Valéry zitting in de redactie van het nieuwe tijdschrift Commerce, waarvoor Monnier in het aanvangsjaar als secretaris en penningmeester werkt. Monnier schrijft in de loop van de tijd diverse artikelen over Fargue, waarin zij de nadruk legt legt op het belang dat hij hecht aan de verloren jeugd. Net als Larbaud heeft hij een nostalgische aard.

Valery Larbaud

Larbaud is voor beide boekverkopers een steun en toeverlaat. In tegenstelling tot Fargue en Valéry komt hij uit een schatrijke familie, die via het bezit van Vichy-bronnen een kapitaal had vergaard. Door de riante jaarlijkse toelagen van zijn ouders kan hij zich geheel en al aan de literatuur wijden en verre reizen maken. Na twee succesvolle romans, Fermina Márquez (1911) en A.O. Barnabooth, Son journal intime (1913), verlegt hij zijn aandacht naar het schrijven van literaire essays en het vertalen. Larbaud is een liefhebber van de Europese cultuur. Zijn favoriete landen zijn Engeland, Italië en Spanje, waar hij vele contacten met schrijvers onderhoudt. Hij spreekt de talen goed en beheerst tevens het Latijn, Grieks, Duits en Portugees. Een erudiet man, met een grote kennis van de klassieken en een levendige belangstelling voor de internationale, moderne literatuur. In de jaren twintig is hij niet alleen een toonaangevende literaire recensent in Parijs, maar tevens een belangrijk persoon in het internationale literaire circuit. Hij geeft geregeld lezingen in Engeland en verzorgt zelfs enige tijd een wekelijkse literaire column voor het Britse tijdschrift New Weekly. Zijn belangrijkste vertaalprestatie is de vertaling van grote delen van het werk van de Britse schrijver Samuel Butler, waaronder diens beroemde satirische utopia Erewhon (1920). Butler was een van zijn helden, over wie hij ook een lezing in de boekhandel van Monnier heeft gegeven.

Larbaud ziet zichzelf niet in de eerste plaats als schrijver, maar als ‘homo litteratus’. In zijn essay ‘Ce vice impuni, la lecture’/ ‘Het lezen, die straffeloze zonde’, dat in 1924 in het eerste nummer van het tijdschrift Commerce wordt gepubliceerd, werkt hij die positie aan de hand van de begrippen ‘lettré’ en ‘elite’ verder uit. Zijn elitebegrip is een aristocratie van de geest, met als taak het levend houden van de eigen culturele traditie, als waarborg voor de continuïteit van de literatuur. Een elite in die zin is voor hem niet gebonden aan een bepaalde maatschappelijke, culturele of politieke positie, maar wordt bijeengehouden door een kosmopolitische geestverwantschap. De ‘lettré’ behoort tot die elite. Het ‘lettré-schap’ is niet exclusief voorbehouden aan schrijvers, zo betoogt Larbaud, maar staat als geesteshouding open voor eenieder wiens leven met literatuur, lezen en de culturele traditie verweven is.11 Het is koren op de molen van Monnier. Het is precies die band van geestverwantschap die zij in haar leven zoekt. Zij plaatst haar roeping als boekverkoper ook primair in de continuïteit van de literaire traditie.

Larbaud wordt een huisvriend van beide boekhandels, zeker ook van Shakespeare and Company. Bij een van zijn bezoeken schenkt hij Sylvia Beach vanuit zijn verzameling speelgoed een klein Chinees Shakespearehuisje. Bij een andere gelegenheid geeft hij haar twee sets tinnen soldaatjes: een set van George Washington en zijn staf op paarden en een set West-Point-kadetten ‘als bewakers van het Huis van Shakespeare’. Beach moet hem nieuwe Amerikaanse schrijvers leren kennen en hij gaat daar nooit weg zonder een stapel boeken onder zijn arm. In de memoires van Beach komt hij naar voren als een buitengewoon vriendelijke man. Vooral zijn lachbuien ziet zij als een van zijn charmante trekjes: geluidloos schuddebuiken en dan ook nog blozen. Bij het citeren van een gevoelig poëtisch fragment kon hij daarentegen weer ontroerend bleek worden.

Ze kunnen ook goed met elkaar samenwerken. Larbaud vertaalde diverse prozafragmenten en gedichten van de door hem bewonderde Amerikaanse auteur Walt Whitman en schreef het voorwoord voor de Franse uitgave van diens Selected Works. Hij wordt door Beach dan ook nauw betrokken bij de organisatie van de grote Whitman-tentoonstelling die zij in 1926 in haar boekhandel organiseert. Vanuit zijn bewondering voor het werk van James Joyce, die hij hier geregeld spreekt, zal hij later nog een belangrijke rol spelen in de door Monnier uitgegeven Franse vertaling van Ulysses.

In 1935 wordt Larbaud getroffen door een beroerte. Hij raakt rechtzijdig verlamd, zowel aan zijn arm als hand. Dit belet hem verder te schrijven. Ook zijn spraakvermogen is sterk aangetast. In 1937 komt hij te overlijden.

Paul Claudel

Begin 1919 maakt Adrienne Monnier kennis met de diplomaat-schrijver en katholiek mysticus Paul Claudel, de jongere broer van de beeldhouwster Camille Claudel. Hij is vooral bekend geworden als dramaturg, met als belangrijkste werk Le soulier de satin (1929), waarin hij zijn katholieke visie op de bestemming van de mens uitbeeldt. Hij was lid van de Académie Française en werd diverse malen genomineerd voor de Nobelprijs voor Literatuur.

Monnier is aanvankelijk niet erg gecharmeerd van de katholieke grondtoon in zijn literaire werk, maar raakt in tranen bij het lezen van zijn eerste toneelstuk Tête d’or (1884). Ze ziet zichzelf weliswaar als agnosticus, maar kennelijk raakt het katholicisme bij haar toch een emotionele en spirituele snaar. Vanaf dat moment is zij in ieder geval een devoot bewonderaar en noemt zij hem zelfs ‘de immense Claudel’.

Binnen enkele maanden na hun kennismaking organiseert zij een programma rond Claudel in het Théâtre du Gymnase. Claudel opent zelf de voorstelling met een toespraak en het voorlezen van zijn gedicht ‘Sainte Geneviève’, door Monnier later gepubliceerd in de serie Les Cahiers des Amis des Livres. Het uitwijken naar de grotere locatie is geen luxe want het programma bevat fragmenten uit zijn toneelstukken Tête d’or en Le Pain dur en daarvoor is een podium noodzakelijk. Maar het laat tevens zien dat zij er niet voor terugschrikt om literair-culturele activiteiten buiten de boekhandel te organiseren. In die zin is zij haar tijd ver vooruit en functioneert zij in feite als wat tegenwoordig onder boekverkopers een ‘lokale held’ wordt genoemd: een ondernemer die een middelpunt is in het culturele leven van een stad. Later zullen Monnier en Beach ook muzikale evenementen organiseren.

Het blijft voor Monnier niet bij deze ene Claudel-avond. Zo organiseert zij bijvoorbeeld in 1921 in haar boekhandel een séance, waarbij Romains, Fargue en zijzelf fragmenten voorlezen uit Claudels toneelstukken Protée en La Ville. Ze blijft met hem ook een zeer persoonlijke band houden, zij het vooral in briefvorm, want als diplomaat verblijft hij meestal in het buitenland. De enige dissonantie in hun verhouding is dat hij haar enthousiasme voor James Joyce niet deelt. In 1929 stuurt zij hem een exemplaar van de door haar uitgegeven Franse vertaling van Ulysses. Hij stuurt het retour, voorzien van de opmerking dat de roman misschien een bepaalde ‘marktwaarde’ heeft, maar dat hijzelf voor dat werk geen enkele belangstelling kan opbrengen: ‘Ik heb eens een paar uur verspild aan het lezen van Portrait of the Artist as a Young Man en dat was voor mij genoeg.’12

André Gide

Een van de belangrijkste schrijvers met wie Monnier en Beach regelmatig contacten onderhouden, is André Gide, een schrijver die ten tijde van hun kennismaking al als een icoon van de Franse letteren gold. Het eerste contact wordt door Monnier gelegd, die in december 1916 in een brief aan André Gide om een gratis exemplaar van zijn boek Les Nourritures terrestres voor haar uitleenbibliotheek verzoekt. Kennelijk was het boek niet meer leverbaar. Gide had zelf geen exemplaar meer om weg te geven, maar veert op door Monniers verzoek: ‘Uw brief heeft me een beetje opgevrolijkt in een periode dat ik daar behoefte aan had. Ik dank u met al mijn hart daarvoor.’13

Hiermee begint de levenslange vriendschap van Monnier met Gide, tot aan zijn dood in 1951. Het is met nadruk vooral een literaire vriendschap. Gide blijft altijd enigszins op afstand, in tegenstelling tot vrienden zoals Valéry, Larbaud, Claudel en Fargue, met wie Monnier een veel persoonlijker relatie opbouwt. Die schrijvers worden sfeerbepalend voor haar boekhandel.

Niettemin heeft Monnier enkele artikelen aan Gide gewijd. Uit die artikelen komt naar voren dat ze Gide in de eerste plaats een complexe persoonlijkheid vindt, op wie zij moeilijk vat kan krijgen. Ze brengt later nog wel samen met Beach een korte vakantie in Hyères bij hem door, maar een succes is dat niet.

In 1925 verschijnt zijn grote roman Les faux-monnayeurs, een modernistische roman, in ieder geval door de techniek van het inlassen van dagboekfragmenten. Niet iedereen is enthousiast. In zijn dagboek van 26 oktober 1926 noteert Gide dat zijn vriendin Monnier ‘mij uitgebreid en overtuigend onderhouden heeft over de kilheid en de fundamentele boosaardigheid die er uit dit boek spreekt en die waarschijnlijk de grondslag van mijn karakter is. Ik weet niet wat ik moet zeggen, wat ik moet denken. Wat voor kritiek men mij ook geeft, ik stem er altijd mee in. Maar ik weet dat Stendhal ook heel lang is verweten dat hij ongevoelig en kil was.’14

Monnier ontkent overigens dat ze hem naar aanleiding van zijn roman als ‘koud en onvriendelijk’ zou hebben bestempeld. Dat ze Gide een complexe persoonlijkheid vindt, is niet zo verwonderlijk. Gide is een ‘vat vol tegenstrijdigheden’, schrijft zijn biografe Mirjam de Veth, ‘een amorele moralist, een individualistische communist, een puritein en een zedenbederver’.15 Gide is bovendien een sociaal onhandige man. Dit houdt vermoedelijk verband met zijn solitaire en uiterst beschermde jeugd en opvoeding.

Gide werd in 1869 geboren als enig kind van een zeer welgesteld, protestants gezin. Hij zal nooit hoeven te werken en zich altijd aan zijn geliefde literatuur kunnen wijden. Zijn vader is hoogleraar Romeins recht in Parijs. Zijn moeders familie had fortuin gemaakt in de handel met specerijen en bezit veel grond met pachtboerderijen in Normandië. Gides ouders betrekken een groot appartement in Parijs op de rue de Médicis, nummer 19, met uitzicht op de Jardin du Luxembourg. De vakanties brengen ze meestal in Normandië door.

André is ook een eenzaam kind dat altijd alleen moet spelen. Met bovendien een overbezorgde moeder en een zachtmoedige, meestal in zijn werk verdiepte vader, die al overlijdt als zijn zoon pas elf jaar oud is. In zijn jeugdjaren is Gide een dromerige scholier, tamelijk vereenzaamd tussen zijn klasgenoten die maar weinig van hem begrijpen. Hij krijgt les op een protestantse eliteschool bij de Jardin du Luxembourg. Na de vroege dood van zijn vader ivolgen hoofdzakelijk lessen van privéleraren. Daarna gaat hij naar het protestants gymnasium in Montpellier.

Als adolescent blijft hij verlegen, altijd bang om te blozen en snel tot tranen toe geroerd. Maar hij schrijft ook heftige, meeslepende gedichten, vast van plan om later schrijver te worden. Vaak geïnspireerd door zijn liefde voor zijn twee jaar oudere nichtje Madeleine Rondeaux. Voortaan is alles wat hij denkt en leest, gewijd aan haar. Voor Gide is zij niet een gewone jonge vrouw, maar eerder een engel. Madeleine is de reine, onzelfzuchtige, gepersonifieerde christelijke liefde, een bijna goddelijke liefde. Gide was ‘dronken van de deugd’, schrijft zijn biograaf Alan Sheridan.16

In 1891 verschijnt zijn in eigen beheer uitgegeven jeugdwerk Les Cahiers d’André Walter, dat in ieder geval de deuren van literaire salons voor hem opent. Met name in de salon van Mallarmé maakt hij kennis met andere jonge schrijvers en met het symbolisme. Tot die stroming voelt hij zich ook duidelijk aangetrokken. Met zijn literaire doorbraak, de roman Les Nourritures terrestres (1897), een oproep tot het beleven van aardse genietingen naar persoonlijke, ethische inzichten, zal hij het symbolisme weer loslaten.

In 1906 is Gide een van de oprichters van het tijdschrift La Nouvelle Revue française (NRF),17 waarin hij ook van meet af aan een collage uit zijn dagboek publiceert. In de oprichtingscirculaire wordt de NRF de spreekbuis van een nieuwe literaire generatie en de opvolger van het symbolisme genoemd. Tot de eerste redactie, tegelijk de aandeelhouders, behoren naast Gide schrijvers als Paul Léautaud, Jean Schlumberger en Jacques Copeau. Het aanvankelijk kleine tijdschrift met een beperkte oplage zal in de loop van de tijd uitgroeien tot het middelpunt van de Parijse literaire wereld.

De NRF gaat zich naderhand vooral richten op de jonge naoorlogse schrijvers van het dadaïsme en het surrealisme. En het tijdschrift profileert zich als pro-Europees, pacifistisch en vóór de Frans-Duitse verzoening als tegenhanger van het sterk opkomend patriottisme. Gide zelf is ook nooit anti-Duits geweest. Hij was een liefhebber van het werk van Goethe, Schopenhauer en Nietzsche, gaf lezingen in Duitsland en bewonderde tot de opkomst van het nationaalsocialisme Duitslands opbouw na de Eerste Wereldoorlog.