Gerard Termorshuizen en Coen van ’t Veer

Door de ogen van

DODO BERRETTYK

HET LEVEN VAN EEN VERGETEN FOTOGRAAF

Deze publicatie is mede mogelijk gemaakt dankzij steun van het Boekenfonds Elisabeth Grent/F.J.A.M van der Helm, het dr. Hendrik Mullerfonds, het Jaap Harten Fonds en het KITLV.

Afbeelding omslag: Portret van Dominique ‘Dodo’ Berretty
Collectie Gamma-Rapho/Getty Images
Achterzijde: jeugdfoto Dodo Berretty

Omslagontwerp: Mijke Wondergem, Baarn
Ontwerp binnenwerk: Bart van den Tooren, Amsterdam

ISBN | 978 94 6249 814 3
e-ISBN | 978 94 6249 815 0 (e-pub)
NUR | 680

© 2021 Gerard Termorshuizen en Coen van ’t Veer, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2021 p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Voor Jolanthe, Jérôme, Dominique en Christophe †

INHOUD

Voorwoord

I INTRODUCTIE

Een foto

Gedwongen hereniging

II JEUGDJAREN

Kosthuizen en opleiding

III IN HET VERZET

IV GEVANGENSCHAP

Scheveningen, Vught, Utrecht en Anrath

Lüttringhausen

Bevrijding

V OORLOGSVRIJWILLIGER

Stoottroepen

Ceylon, Singapore en Malakka

Nieuw-Guinea

Villa Isola

Nadine en Aimée

De Y-Brigade op Bali

Palembang

Reflecties op het soldatenleven

Naar huis

VI FOTOGRAAF

Bezinning op de toekomst

Parijs

Huwelijken: Yoka en Ineke

Fotojournalist

Omicron Photos

Life Magazine

VII FAMILIELEVEN

Parijs, Vaucresson en Le Mesnil-Saint-Denis

Een goed gezin

Dodo’s overlijden; zij die achterbleven

Noten

Bibliografie

Dodo in zijn donkere kamer in Parijs, omstreeks 1950.

Collectie Spaarnestad Photo

VOORWOORD

De in zijn tijd befaamde fotograaf Dominique Roderick Berretty, wiens leven in dit boek wordt beschreven, werd in 1925 in Batavia geboren en overleed in 1980 in Le Mesnil-Saint-Denis (Frankrijk). Om verwarring te voorkomen met zijn dezelfde (eerste) voornaam dragende illustere vader, de Indische persmagnaat, ging hij voor zijn familie en andere intimi van jongs af aan door het leven als Dodo. Ook in deze biografie noemen wij hem Dodo.

Dodo’s vader, Dominique Willem Berretty (1891-1934), was de leider van het in 1917 in Batavia opgerichte persbureau Aneta. Vanwege zijn spectaculaire ondernemerschap, extravagante levensstijl en opzichtig gecompliceerde liefdesleven was hij in de kolonie, toch al berucht om haar roddelcultuur, een dankbaar onderwerp van gesprek. Na zijn plotselinge dood – bij de geruchtmakende crash van KLM-vliegtuig De Uiver in de Syrische woestijn, eind december 1934 – schreef zijn vriend, de Bataviase journalist Jan Ritman: ‘Hij stierf zoals hij leefde, opzienbarend.’¹

Dominique was van eenvoudige Indo-Europese afkomst. Trots was hij op wat hij in zeer korte tijd tot stand bracht, maar echt tevreden was hij nooit. Het had te maken met zijn hang naar het volmaakte, met zijn megalomane behoefte aan meer en beter, die hem steeds weer bracht tot het aangaan van nieuwe uitdagingen, met hun beloftes aan nieuwe glans. Rusteloosheid kenmerkte zijn bestaan. Het was de tragiek van een geniale, maar in diepste wezen eenzame man.

Dodo met zijn ouders, vlak na zijn geboorte.

Dodo met zijn vader.

Die hem voortdrijvende drang naar het ‘ideaal’ zien we eveneens terug in zijn tumultueuze huwelijksleven. Jan Ritman daarover: ‘Hij was een homme à femmes, maar bij al zijn intelligentie en mensenkennis op het gebied van de vrouwen en de liefde kinderlijk naïef. Hij werd het slachtoffer van zijn geloof dat hij erin slagen zou zijn “ideale” vrouw te vinden. […] Hij was na korte tijd altijd weer teleurgesteld dat ook zijn laatste idool niet volmaakt was.’² In 1912, op zijn twintigste, trouwde Dominique met de Indo-Europese Aline Berends. Zij kregen in 1914 een dochter: Gerda. Na een paar jaar scheidden zij, waarna hij in 1916 hertrouwde met Alines zuster Irene. Uit dat huwelijk werden drie meisjes geboren, van wie er slechts één – de in 1917 geboren Aneta, genoemd naar haar vaders persbureau – in leven bleef. Na hun scheiding in 1920 huwde hij het jaar erop met de Française Nadine Boulenger-Didier. Zij kregen geen kinderen. Na de scheiding van Nadine in 1924 trad hij het jaar daarop in de echt met de actrice Mien Duymaer van Twist, zijn vierde vrouw. Mien hoorde bij een toneelgezelschap dat in 1923 een tournee maakte door Indië. De artiesten logeerden in Batavia in hotel Des Indes, waar Dominique en Mien elkaar ontmoetten. Zij kregen samen twee kinderen: zoon Dodo (1925) en dochter Aimée (1927). In 1928 gingen zij uit elkaar. Mien keerde terug naar Nederland. De kinderen bleven bij Dominique. Pas zeven jaar later, in 1935, zou Mien hen terugzien.

Dodo, Dominique en een onbekende man.

In 1929 trouwde Dominique met de Zwitserse Charlotte Reyher. Het huwelijk bleef kinderloos. Na hun uiteengaan in 1931 trouwde Dominique nog in hetzelfde jaar met de Portugese Adelina da Fonseca Martins Lebre (roepnaam Coquita). Ook dit huwelijk bracht geen kinderen voort. Coquita, Dominiques zesde vrouw dus, was tot een half jaar na de abrupte dood van haar man de stiefmoeder van Dodo en Aimée. In het voorjaar van 1935 vergezelde zij de kinderen op hun reis van Batavia naar Rotterdam, waar zij hen overdroeg aan hun moeder, Mien Duymaer van Twist. Daar, op de kade van de Rotterdamsche Lloyd, laten wij de biografie van Dodo Berretty beginnen.

De internationale carrière van Dodo Berretty als fotograaf begon in het begin van de jaren vijftig in Parijs. Hij werkte daar onder andere voor het gerenommeerde Franse fotoagentschap Gamma-Rapho. Na Dodo’s dood terugblikkend op diens belangwekkende loopbaan schreef het agentschap onder andere: ‘Berretty was een van de grootste fotojournalisten van zijn tijd, maar zijn werk is helaas vergeten.’³ De oorzaak daarvan zocht het onder meer in het feit dat Berretty maar één keer zijn foto’s had geëxposeerd – in Parijs in 1963 – alsook in het gegeven dat hij geen boek met zijn foto’s had nagelaten. Met andere woorden, hij had zichzelf tekortgedaan. Dat Dodo naar de toekomst toe voor zichzelf geen monument had opgericht, zal misschien te maken hebben gehad met zijn vroege dood, maar waarschijnlijker is dat hij, een bescheiden mens, zo’n boek als nalatenschap nooit heeft overwogen.

Aimée, Dodo en twee honden bij Villa Isola.

Dat hij na zijn heengaan uit de publieke aandacht verdween, is overigens niet helemaal waar: zo werd in 2002 op het (jaarlijkse) International Festival of Photojournalism in het Franse Perpignan een groot retrospectief getoond van zijn tijdens de Algerijnse Onafhankelijkheidsoorlog genomen foto’s. Een verrassende herontdekking vond in 2018 in Nederland plaats: naar aanleiding van de herdenking van de watersnoodramp in 1953, vijfenzestig jaar daarvoor, werden op de tentoonstelling Door de ogen van Berretty in het Watersnoodmuseum in Ouwerkerk (Zeeland) de foto’s getoond die Berretty in die chaotische dagen in het getroffen gebied had gemaakt. De tentoonstelling werd begeleid door een boekje waarin een flink aantal van die foto’s werd afgedrukt. De titel ervan, Door de ogen van Dodo Berretty, hebben wij in licht gewijzigde vorm ook aan ons boek meegegeven.

Aimée, Dodo en een onbekende man in de tuin van Villa Isola

Dodo kwamen wij al jaren geleden op het spoor als zoon van zijn beroemde vader Dominique. Eind 2018 verscheen van onze hand een biografie over de laatste onder de titel Een groots en meeslepend leven; Dominique Berretty, Indisch persmagnaat. Het werken aan die biografie bracht als vanzelf ook zijn nazaten in beeld. Dodo is van hen de meest spraakmakende: om zijn prachtige loopbaan als fotograaf natuurlijk, maar zeker ook om het boeiende en niet gemakkelijke leven dat hij leidde, voordat hij aan die loopbaan kon beginnen: gemankeerde jeugdjaren, verzetsman in de oorlog, een langdurig verblijf in Duitse gevangenissen en een soldatenleven als oorlogsvrijwilliger in Indonesië. Een gebeurtenisvol bestaan dat het alleszins verdient opgeschreven te worden.

Over dat leven bleek ook heel wat te vinden: in archiefstukken – met name het proces-verbaal van een verhoor dat Dodo in oktober 1945 werd afgenomen door de Politieke Opsporingsdienst in Amsterdam met veel biografische gegevens – maar vooral in de ons door zijn dochter ter hand gestelde schriftelijke nalatenschap (brieven en dagboekaantekeningen). Zij en Dodo’s zoons verschaften ons daarnaast belangwekkende informatie over zijn werkbestaan als fotograaf en zijn leven te midden van zijn gezin.

De cover van Door de ogen van Berretty (2018)

DANK

Uit wat in de laatste alinea hierboven werd opgemerkt, wordt duidelijk dat we dit boek niet hadden kunnen maken zonder de hartelijke medewerking van Dodo’s naaste familie. We danken Jolanthe, dochter uit zijn eerste huwelijk met Joke Meijeringh – de wat later onder de naam Yoka Berretty optredende actrice en cabaretière –, voor het genereus afstaan aan ons van wat zij bewaarde aan brieven en ander biografisch materiaal. Intensief mailcontact hadden wij met de in Frankrijk woonachtige Jérôme en Dominique, Dodo’s zoons uit zijn tweede huwelijk met Ineke van Marle. Niets was hun te veel om onze vragen over het leven van hun vader zo precies mogelijk te beantwoorden. We zijn hun veel dank verschuldigd. Dat geldt al evenzeer voor Tijo van Marle, broer van Dodo’s tweede vrouw, en zijn vrouw Mariëtta. Via mail- en persoonlijk contact verschaften zij ons niet alleen aanvullende informatie, maar lazen zij tevens kritisch een eerder concept van Dodo’s levensverhaal.

Ook andere personen en instellingen hebben bijgedragen aan de totstandkoming van deze biografie. We denken hier aan de bejaarde, in Frankrijk woonachtige oud-collega van Dodo, de Amerikaanse fotograaf Russell Melcher, maar ook aan de medewerkers van verschillende archieven en bibliotheken, zoals die van het Nationaal Archief in Den Haag en de Universiteitsbibliotheek Leiden. Veel steun ondervonden wij van de Werkgroep Indische Letteren en haar tijdschrift Indische Letteren die, zoals dat eerder het geval was bij de verschijning (in 2018) van de biografie van Dodo’s vader, ons een podium boden om aandacht te vragen voor Dodo en zijn werk. Wij danken de werkgroep in de personen van de voorzitter en hoofdredacteur, respectievelijk Peter van Zonneveld en Rick Honings. En zoals altijd was er de warme belangstelling van Gerards vrouw Marjanne: haar kritisch meelezen van het manuscript in wording maakte er een beter boek van.

Onze erkentelijkheid gaat eveneens uit naar de medewerkers van de Walburg Pers voor de zorg die zij aan deze uitgave hebben besteed.

Dodo bij het zwembad van Villa Isola

I
INTRODUCTIE

EEN FOTO

Je zou het zo niet zeggen, maar achter het intieme tafereeltje op onderstaande foto gaat veel drama schuil. Ze werd genomen op 6 mei 1935, kort nadat de van Batavia komende Baloeran had afgemeerd in Rotterdam met aan boord Dodo en Aimée Berretty, negen en zeven jaar oud, en hun stiefmoeder Coquita. Op de kade had Mien Duymaer van Twist, de moeder van de kinderen, hen opgewacht.⁴ De begroeting was onwennig-nerveus geweest. Dat kon ook moeilijk anders: sinds Mien zeven jaar daarvoor was gescheiden van hun vader, Dominique Berretty, had zij de kinderen niet meer gezien, en omgekeerd kenden Dodo en Aimée hun moeder alleen van horen zeggen.⁵ Ze waren in feite vreemden voor elkaar. Wel zal Coquita, een lieve vrouw en dol op de kinderen, nog in Batavia en later op de boot hen naar hun moeder hebben toe gepraat, en hen op het hart hebben gedrukt zich te gedragen en lief te zijn voor haar. Dat ze daartoe in die eerste uren na de hereniging hun best deden, laat de foto zien. Nog in hun tropische pakkie-an (het was een frisse dag!) heeft Dodo zijn arm in die van zijn moeder gestoken; de wat verlegen Aimée leunt tegen de haar voor nog even beschermende Coquita aan. Een vredig bijeenzijn dat, zo zou spoedig blijken, het einde betekende van hun tot dusver onbekommerde kinderjaren.

Coquita draagt Dodo en Aimée over aan Mien

GEDWONGEN HERENIGING

Dodo en Aimée verloren hun vader op 20 december 1934 bij de spraakmakende crash van De Uiver in de Syrische woestijn, in de buurt van Bagdad. Na een Europese zakenreis was hij vanuit Amsterdam op de terugweg naar Indië. In het laatste hoofdstuk (‘Naleven’) van de in 2018 verschenen biografie van Berretty⁶ wordt stilgestaan bij de gevolgen van deze tragedie voor zijn familie, in het bijzonder voor zijn vrouw Coquita, de bij haar en hun vader wonende Dodo en Aimée, en zijn oudere kinderen Gerda en Aneta, die waren opgenomen in de huishoudens van hun respectieve (hertrouwde) moeders. Eind 1933 was het echtpaar Berretty met Dodo en Aimée verhuisd van Batavia naar de even daarvoor gereedgekomen grootse Villa Isola in Lembang, op de Bandoengse hoogvlakte.

De op 7 september 1925 geboren Dodo was de oogappel van zijn vader, de jongen naar wie Dominique zo had verlangd en die hem, zo was de bedoeling, zou opvolgen als leider van zijn persbureau. Toen Dominique in mei 1925 – tijdens een van zijn zakenreizen – aan zijn van Dodo zwangere Mien verslag uitbracht van een bezoek aan haar ernstig zieke moeder in Den Haag, merkte hij op: ‘Ik heb Moedertje beloofd binnen het jaar met Mimi [koosnaam voor Mien] en de kleine Aneta-directeur naar Holland te zullen komen. En je moeder antwoordde toen: ‘“Ik wil dan nog een jaar leven!” Stakkerd hè?’⁷

Hoewel Coquita Dodo en Aimée dolgraag bij zich had willen houden, met hen ‘in een klein huis te Weltevreden’ (centrum van Batavia) had willen trekken, vond Berretty’s executeur-testamentair H.P. Salomons (adjunct-directeur van Aneta) dat geen goed idee. Aan hun moeder in Amsterdam schrijft hij: ‘Mevr. de Weduwe Berretty is zeer lief en goed voor ze, maar of ze (vooral als de kinderen ouder worden) op den duur voor de opvoeding geschikt moet worden geacht, is voor mij een open vraag.’ Hij dringt er bij haar op aan hen van hun stiefmoeder over te nemen. Mien verklaart zich daartoe bereid. De nu voor een voldongen feit geplaatste Coquita schrijft Mien:

‘Ze zijn nog erg klein allebei en ik ben zeker dat ze zullen binnenkort van U zoo veel houden alsof U altijd met hun was geweest. Les pauvres enfants waren erg veel onder de indruk van de dood van hun vader… Ik houd van hun als ze mijn eigen kinderen waren en zoo heb ik altijd ze behandelt.

Allebei zijn zeer gezond en zeer levend […] en zijn erg blij om met me te kunnen reizen naar hun eigen Moeder. U mag erg trots op hun zijn, want ze zijn echt twee flinke en schattige kinderen.’

Luchtfoto van Villa Isola en het landgoed

Collectie KITLV

In mei 1935 vond dus de hereniging plaats op de kade van de Rotterdamsche Lloyd. Het viertal reisde vervolgens naar Amsterdam-Zuid, waar Mien, in de Michelangelostraat, op kamers woonde en waar haar kinderen een – althans voorlopig – onderdak vonden.

Daarin gesterkt door de aanmoedigende houding van Coquita zullen Dodo en Aimée hebben uitgekeken naar de ontmoeting met hun moeder. Het was hoe dan ook een avontuur. Maar van wat hun in Nederland te wachten stond, zullen ze weinig idee hebben gehad. Die overgang was een teleurstellende, in sommige opzichten zelfs schokkende ervaring. Vanuit een luxueus kinderleven vol vrijheid, met als stralend hoogtepunt hun verblijf in de paradijselijk gelegen Villa Isola, werden ze overgeplant naar de enge leefruimte in een Amsterdamse straat, onder de hoede van een moeder die haar eigen – ongeregelde – leven leidde en in feite maar weinig raad met hen wist. Een voor jonge kinderen zo noodzakelijke vertrouwde plek met zijn vastigheden hebben Dodo en Aimée de jaren erna vaak moeten ontberen. Zij misten de veilige geborgenheid van een warm gezinsleven. Dat zich dat in hun latere leven wreekte, verbaast niet. Zo is het opvallend dat toen Dodo vele jaren later een eigen gezin had, hij de zijnen angstvallig beschermde tegen de buitenwereld. ‘Mijn vader hechtte groot belang aan onze veiligheid en bescherming’, liet zijn zoon Jérôme ons weten.

De zorg voor haar kinderen die Mien op zich genomen had, plaatste haar eveneens voor financiële problemen. Had Dominique haar – aanvankelijk zelfs genereus – tot vlak voor zijn dood geldelijk ondersteund, dat was nu abrupt gestopt. Wel verscheen ze de laatste twee jaar weer op het toneel, maar haar inkomen was bescheiden en door de aard van haar beroep wisselend. Met geld, dat was misschien nog wel het grootste euvel, kon ze bovendien niet omgaan. De door haar gekoesterde hoop dat de kinderen zouden erven, en dus ‘geld zouden meebrengen’ bleek ijdel.⁸ Het bedrijf van hun vader, zo werd al spoedig duidelijk na diens dood, was vrijwel failliet. Wel kwam er wat later een ‘kapitaaltje’ voor Dodo en Aimée beschikbaar, dat werd belegd in staatsfondsen en waarover pas bij hun volwassenwording kon worden beschikt.⁹

Als vanzelf rijst hier de vraag of Mien wel om de kinderen gaf. Dat deed ze zeker. Hoewel ze tekortschoot in haar zorg – ze zal het zelf als eerste hebben erkend – hield ze van hen en voelde ze zich verantwoordelijk. Uit de bewaard gebleven brieven die Dodo vanaf zijn tiende jaar aan haar schrijft (die in omgekeerde richting zijn verloren gegaan) blijkt, ondanks soms ernstig verstoorde verhoudingen, een emotionele band, die in de loop der jaren alleen maar sterker werd. In weerwil van zijn mede door haar toedoen beschadigde jeugd toonde hij als kind en volwassene zijn aanhankelijkheid aan haar. In feite was zij zelfs, tot in zijn vroege volwassenheid, zijn enige vertrouwenspersoon. Hoeveel zij voor hem over had, bleek in de oorlogsjaren, toen hij – gearresteerd vanwege verzetsdaden – in direct levensgevaar verkeerde.

II
JEUGDJAREN

KOSTHUIZEN EN OPLEIDING

De school die Mien voor de kinderen in Amsterdam had geregeld was – verstandig onder de gegeven omstandigheden – de op individueel onderwijs gerichte Daltonschool in de Jan van Eyckstraat,¹⁰ niet ver van hun huis; vanaf december 1935 stond dat overigens in de Brahmsstraat, een van de zeer vele adressen waar hun moeder tijdens haar leven woonde. Ze was ook nogal eens op tournee, in Duitsland bijvoorbeeld en ook wel in Parijs. Het is maar zeer de vraag of de twee kinderen gedurende wat langere tijd bij hun moeder hebben gewoond. De acteur Frans Dresselhuis (artiestennaam Harry Dressel), Miens amant in die tijd, vertelt in zijn memoires dat zij in huis waren bij zijn ouders, die een pension hadden aan de Plantage Middenlaan in Amsterdam-Oost. Wanneer, en of dat tijdelijk was, zegt hij er niet bij, wel dat zijn ouders op enig moment het pension aan de kant deden en een appartement betrokken.¹¹

Dodo, Mien en Aimée

Langer dan ruim een jaar hebben Dodo en Aimée in ieder geval niet op die Daltonschool gezeten, want Mien besloot – een aanwijzing te meer dat zij haar werk en privéleven moeilijk kon combineren met de zorg voor haar kinderen – een (ander?) kosthuis voor hen te zoeken. Voor Dodo vond ze dat in juni 1936 (in de ‘grote’ vakantie dus) bij een zekere mevrouw Versteeg aan het Terweepark in Leiden, vlak achter het station. Vanaf september daaropvolgend ging hij naar de school van de Eerste Leidsche Schoolvereeniging aan het Noordeinde, op loopafstand van het Terweepark. Aimée werd elders ondergebracht, maar blijkt wat later ook bij mevrouw Versteeg te wonen. Eind juni 1936 schrijft Dodo zijn zusje (hij heeft een paar boeken van zijn moeder ontvangen en wil haar bedanken): ‘Zou je me ook kunnen zeggen waar mam woont, in Den Haag of in Amsterdam of in Parijs. Ik weet niet waar ze woont.’¹² Een kind van tien dat niet weet hoe zijn moeder te bereiken!

Een maand daarna – hij heeft kennelijk haar adres achterhaald – vertelt Dodo zijn moeder over een verblijf in een (waarschijnlijk) zomerkamp in de buurt van Leiden. Het aandoenlijke briefje laat zien dat hij zich – na ruim een jaar Nederland – in materieel opzicht heeft aangepast aan de nieuwe omstandigheden:

‘Lieve Mam,