In de schaduw van
de Tweede Wereldoorlog

De zuivering van de Nederlandse krijgsmacht

Jan Schulten

Afbeelding omslag: Seyss-Inquart en De Bock tijdens een inspectie in Leeuwarden op het Wilhelminaplein, 3 april 1943 (uitsnede). Foto: Beeldbank WO2 – NIOD

Omslagontwerp: Mijke Wondergem

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

© 2022 Jan Schulten en Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 978 94 6249 820 4

e-ISBN 978 94 6249 821 1

NUR 680

Inhoud

1. Voorwoord

2. Orde op zaken

Collaboratie en verzet

Herstel en vernieuwing

3. Na de capitulatie van Nederland in 1940

De ontbinding van de Nederlandse krijgsmacht

Officieren in verwarring

De Opbouwdienst en de Nederlandse Arbeidsdienst (NAD)

Meningen over de Nederlandse Arbeidsdienst

De Nederlandse Unie

De Nederlandse militaire justitie na de capitulatie

De juridische afhandeling in de praktijk

4. De krijgsgevangenschap1

Nieuwe krijgsgevangenen

De reserveofficieren komen aan de beurt

De strijd tussen het Oude en het Nieuwe Leger

5. De bijzondere rechtspleging en de zuivering

De bijzondere rechtspleging

De zuivering

6. De zuivering van de Nederlandse krijgsmacht

Inleiding

De vier hoofdrolspelers

De commissie in actie

De verklaring op erewoord op herhaling

De minister van Binnenlandse Zaken en de militaire ambtenaren

De Commissie Verantwoording Krijgsgevangen Officieren (CVKO)

De Commissie Verantwoording Krijgsgevangen Officieren KNIL

De Commissie Beoordeling Officieren Bezet Gebied (CBOBG)

De medische subcommissie van de CBOBG

De commissie-Van Asbeck inzake gedragingen marineofficieren Nederland

De Commissie Zuivering Marine-artsen

De Commissie Zuivering Beroepspersoneel beneden de rang van tweede luitenat (commissie-Nierstrasz)

De Commissie Onderzoek Gedragingen Schepelingen (commissie-Dalinghaus)

De Militaire Commissie van Advies (MCA)

De commissies en raden van onderzoek

De zuivering van de reserve Officier van Gezondheid 1e Klasse Ch.H. Paris (1907)

De zuivering van kapitein L.V.A. de Leau (1898)

De zuivering van eerste luitenant A. van der Werf (1908)

De zuivering van kapitein C.J. Lorentz (1893)

De zuivering van reserve-eerste-luitenant A. Kraal (1908)138

De zuivering van luitenant-ter-zee 1e klasse A.H.J. Kramer (1897)

De zuivering van kapitein C.F.H. Seyffardt (1904)

De commissie-Nierstrasz/De Klerck

7. Bijzondere zuiveringen

De zuivering van generaal-majoor W.F.A. Hackstroh (1881-1951)

De zuivering van kolonel A.M.M. van Loon (1882)

De zuivering van majoor A. van der Wiel (1892)

De zuivering van de reservekapiteins J.J. van Heijst (1896) en W.H. BÃ¼ckert (1890)

De zuivering van kolonel P.W. Scharroo (1883-1963)17 en de Ja-zeggers

De zuivering van majoor U.C.C. Noordenbos (1890)]

De zuivering van kapitein A.J.A. Oudenampsen (1891)28

De zuivering van kapitein J.M.B.M.F. van Strien (1889)

De zuivering van kapitein A.J.W.L. Losecaat van Nouhuys (1899)30

De zuivering van luitenant-kolonel C. Mattern (1888)

De zuivering van reserve-eerste-luitenant W.J. Nijboer (1908)

De zuivering van reserve-eerste-luitenant F.J. van Lookeren (1907)

De zuivering van reserve-eerste-luitenant A.J.M. MÃ¶ller (1914)

De zuivering van majoor L.W. Nijland (1887)

De zuivering van eerste luitenant J.B.P. Blok (1907)

De zuivering van reserve-eerste-luitenant C. van Marion (1914)

De zuivering van reservetweede-luitenant ir. F.A. Lobatto (1913)

De zuivering van eerste luitenant P.C. Vroom (1909)

De â€˜oneigenlijkeâ€™ zuivering van luitenant-kolonel dr. J.M. Somer (1899-1979)60

8. De beslissingen van de ministers van Oorlog en Marine

Afwijkende beslissingen

De uiteindelijke beslissingen

9. De zuivering voltooid

Inleiding

Het trauma van de nederlaag

De zuiveringscommissies

De Nederlandse Arbeidsdienst en de zuivering

De krijgsgevangenschap

Herstel van verloren rechten11

De zuivering en het parlement

De verklaring op erewoord opnieuw op herhaling

De zuivering en de geschiedschrijving

Echoâ€™s uit het verleden

10. De zuivering in Frankrijk en BelgiÃ«, en de herbewapening van de Duitse Bondsrepubliek

Inleiding

Zuivering en vernieuwing in Frankrijk

Zuivering en vernieuwing in BelgiÃ«

De Duitse herbewapening

11. Ter afsluiting

Bijlagen

Bijlage 1
Programma Nederlandsche Unie

Bijlage 2
Programma Nederlandse Arbeidsdienst

Bijlage 3
Memorandum van kapitein I.L. Uijterschout, Stanislau 1942.

Bijlage 4
Commissariaat voor de belangen van de voormalige Nederlandse weermacht4

Bijlage 5
Algemeene richtlijnen voor de subcommissies bij de beoordeeling van officieren

Bijlage 6
Regels voor de werkwijze van de subcommissies van de CBOBG

Bijlage 7
Verrichte werkzaamheden van de CBOBG tot heden6

Bijlage 8
Wetboek van Militair Strafrecht (1930)7

Bijlage 9
Vragenlijst CVKO

Bijlage 10
Vragenlijst CBOBG

Bijlage 11
Vragenlijst CVKO-KNIL

Bijlage 12
Vragenlijst commissie-Nierstrasz

Bijlage 13
Reglement betreffende de krijgstucht

Bijlage 14
Vertaling in het Nederlands van de grotere citaten

Gebruikte afkortingen

Bronnen en literatuur

Bronnen

Literatuur

Personenregister

Noten

1. Voorwoord

2. Orde op zaken

3. Na de capitulatie van Nederland in 1940

4. De krijgsgevangenschap

5. De bijzondere rechtspleging en de zuivering

6. De zuivering van de Nederlandse krijgsmacht

7. Bijzondere zuiveringen

8. De beslissingen van de ministers van Oorlog en Marine

9. De zuivering voltooid

10. De zuivering in Frankrijk en BelgiÃ«, en de herbewapening van de Duitse Bondsrepubliek

11. Ter afsluiting

Bijlagen

Bronnen en literatuur

1. Voorwoord

Hoewel ik in het begin van mijn militaire loopbaan misschien beter het Handboek voor de Soldaat vanbuiten had kunnen leren, maakte het boek van de Rotterdamse socioloog Jacques van Doorn, Sociologie van de organisatie. Beschouwingen over organiseren in het bijzonder gebaseerd op een onderzoek van het militaire systeem, meer indruk op mij.1 Het boek was de handelsuitgave van zijn dissertatie. Van Doorn was als dienstplichtig sergeant bijna drie jaar naar het voormalig Nederlands-Indië uitgezonden geweest en had daar de dagelijkse gang van zaken binnen de Nederlandse krijgsmacht goed leren kennen. Die praktische ervaring gebruikte hij om zijn theoretische beschouwingen te onderbouwen. Vooral de onderwerpen Het militaire systeem, De georganiseerde militaire groep en Militaire organisatie en moderne maatschappijstructuur trokken mijn aandacht.

Het boek heeft er ongetwijfeld aan toe bijgedragen dat ik later geschiedenis ben gaan studeren. Die studie voltooide ik in 1974 aan de Universiteit Utrecht met een doctoraalscriptie met als titel De zuivering van de Koninklijke Landmacht.2 Het toenmalige hoofd van de Sectie Krijgsgeschiedenis Koninklijke Landmacht, luitenant-kolonel drs. G.J. van Ojen jr., had mij het onderwerp aangereikt en voor mij gedaan gekregen dat ik de zuiveringsarchieven mocht raadplegen. Van die naoorlogse zuivering, waarvan het doel de vernieuwing van het Nederlandse officierskorps was, had ik tot dan toe nog nooit gehoord. De zuiveringsstukken bevonden zich in een afgesloten kamer van het ministerie van Defensie aan het Plein in Den Haag. Ze lagen er ongeordend, zoals zij daar na het einde van de zuivering waren achtergelaten. Het was voor mij met mijn toen beperkte kennis en weinig onderzoekservaring een spannend avontuur om enige ordening in de chaos te brengen. De zuiveringsstukken zijn inmiddels op zeer deskundige wijze in het Nationaal Archief (NA) in Den Haag ondergebracht en aangevuld. Ook bij het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) in Den Haag bevinden zich nog veel relevante documenten. Recente herlezing van de scriptie riep bij mij gemengde gevoelens op. Enerzijds verbazing over het inzicht dat ik toentertijd had, anderzijds ergernis over de gemaakte fouten en andere tekortkomingen. Dat heeft ertoe geleid dat ik met de scriptie als uitgangspunt met nieuw onderzoek ben begonnen met dit boek als resultaat. Hoewel het boek misschien soms lijkt op een bezoek aan een geüniformeerd rariteitenkabinet, wil het vooral een bijdrage zijn tot een beter inzicht in de Nederlandse krijgsmacht in het algemeen en de mentaliteit van zijn officierskorps in het bijzonder gedurende de periode 1940-1950.

Aangezien met de zuivering van de krijgsmacht al begonnen was voordat de wetgeving en de organisatie van de zuivering hun definitieve vorm hadden gekregen, is een onoverzichtelijk beeld ontstaan van de vele commissies die bij de zuivering betrokken waren. Het gevolg daarvan is dat in veel, vaak uitstekende, publicaties een minder goede weergave van de zuivering gegeven wordt. Daarin verbetering te brengen is de stille wens van de auteur.

Omdat de zuivering van het Nederlandse officierskorps zeer goed gedocumenteerd is, kan deze in een ruimer kader geplaatst worden dan alleen maar de reconstructie van het feitelijk verloop. Het nadeel daarvan is wel dat bij de tekst niet te ontkomen is aan een vermenging van heden en verleden. Het gebruik van nieuwe primaire bronnen bij historisch onderzoek levert meestal de nodige correcties op voorgaande onderzoeken en publicaties op. Hoe interessant die correcties soms ook zijn, in dit boek zijn zij slechts bijvangst.

Bij de zuivering van de Nederlandse krijgsmacht werden naast de zuiveringscommissies ook een aantal nieuwe commissies geïnstalleerd die in speciale gevallen aan de ministers nader advies gaven. De werkwijze van de zuiveringscommissies was in procedures en regelingen goed vastgelegd, maar tegelijkertijd kregen de commissies bij de toepassing daarvan een grote speelruimte, waardoor er verschillen in de benadering van de zuiveringsproblematiek ontstonden. Naarmate de tijd verstreek, werden de oordelen van de commissies milder, zodat ongewild van rechtsongelijkheid sprake was. Door de ontwikkelingen in Nederlands-Indië was de directe behoefte aan officieren groot, met als gevolg dat veel ingewikkelde zuiveringsgevallen het laatst behandeld werden.

De rechtspositie van de officieren was door de vooroorlogse wetgeving zeer sterk, waardoor ontslaan wegens ongeschiktheid zeer moeilijk was. Tijdens de zuivering werd in een aantal gevallen die moeilijkheid omzeild door officieren volgens de zuiveringsprocedures te ontslaan voor feiten die met hun gedrag tijdens de oorlog weinig of niets te maken hadden. Hierop wordt later nog teruggekomen.

Een belangrijk onderdeel van de zuivering waren de persoonlijke verhoren van de te beoordelen officieren. Het persoonlijk gedrag en het uiterlijk voorkomen van die officieren speelden bij de beoordelingen door de commissies een grote rol. Bij de zuiveringscommissies moest alleen in geval van een negatief oordeel het advies schriftelijk toegelicht worden. Aangezien vrijwel alle officieren voor een zuiveringscommissie moesten verschijnen, bevat het zuiveringsarchief een zeer groot aantal persoonsdossiers van de te zuiveren officieren. Vaak geven overigens de reacties van de zuiveraars meer informatie over de gang van zaken bij het officierskorps dan over de te zuiveren officieren zelf. Bij het onderzoek voor dit boek werd de keuze van de dossiers bepaald door de soort informatie die het dossier bevatte. Die kon betrekking hebben op de strijd in mei 1940, de verklaring op erewoord, de Nederlandse Arbeidsdienst, de krijgsgevangenschap of de mentaliteit van de officieren om maar enkele voorbeelden te noemen.

Voor de opzet van dit boek is een chronologische benadering gekozen. Eerst wordt aandacht besteed aan de gebeurtenissen die bij de zuivering een rol gespeeld hebben. Vervolgens wordt het zuiveringsproces beschreven met als afsluiting een samenvatting van het resultaat. Daarna is het de beurt aan de politiek en de geschiedschrijving. Omdat tegelijkertijd de zuivering en de geschiedenis ervan beschreven worden, moet soms van de chronologie afgeweken worden. Bij de behandeling van sommige dossiers ligt de nadruk op de persoon, bij andere meer op de situatie en omstandigheden waarin de betrokken officier zich bevond. De vele dossiers betekenen dat over de lezers een stortvloed van namen wordt uitgestort. Door te anonimiseren – kapitein Oudenampsen wordt dan kapitein X – kan dat aantal gemakkelijk teruggebracht worden, maar daar is van afgezien omdat de tekst dan te onpersoonlijk en te steriel wordt. Aangezien een aantal zuiveringsgevallen moeilijk in de lopende tekst te plaatsen zijn, werden deze in hoofdstuk 7 ondergebracht.

Zonder de hulp van velen zou dit boek nooit tot stand gekomen zijn. In het bijzonder bedank ik de meelezers prof.dr. Hans Blom, luitenant-kolonel b.d. Johan van Hoppe, luitenant-kolonel b.d. Eric Puik, kolonel b.d. Henk Rietveld, dr. Paul Schulten, luitenant-generaal b.d. ir. Richard Tieskens, luitenant-kolonel b.d. drs. Jan-Leendert Voetelink en kolonel dr. Joop Voetelink voor hun suggesties. Voor de bibliothecaris van de Nederlandse Defensie Academie (NLDA), drs. Jack de Graaf en zijn medewerkers, was niets te veel om mij bij het schrijven van dit boek te ondersteunen. Hetzelfde geldt voor de medewerkers van het NIMH met in het bijzonder drs. Erwin Rossmeisl. De neerlandicus drs. Kees Stevens heeft, zoals hij al vele jaren doet, mij opnieuw behoed voor geweldpleging tegen de regels van de Nederlandse taal. De samenwerking met het Nationaal Archief in Den Haag was, zoals altijd, meer dan uitstekend. De onvoorwaardelijke steun en liefde van mijn thuisfront onder aanvoering van mijn echtgenote was en is de basis van mijn activiteiten op het militair-historische front, waarvan dit boek een van de veldslagen is.

Jan Schulten

2. Orde op zaken

Na afloop van de Tweede Wereldoorlog dachten velen dat die ramp Nederlandse samenleving totaal veranderd had. Later is men daarop teruggekomen. Vooraanstaande historici als Hans Blom, Jan Bank, Doeko Bosscher en Piet de Rooy, om er maar enkelen te noemen, vinden dat er van continuïteit sprake is. Zij zien die verandering meer in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw.1 Een onderzoek naar de zivering van de Nederlandse krijgsmacht biedt een goede mogelijkheid na te gaan of het bovenstaande ook geldt voor zo’n gesloten organisatie als de krijgsmacht met zijn eigen bedrijfscultuur, waarden en normen. De plaats van die krijgsmacht in de Nederlandse samenleving heeft historicus Hans Blom als volgt voortreffelijk aangegeven:

Militairen vormen een specifieke beroepsgroep met eigen kenmerken; zeker. Maar tegelijk is die beroepsgroep op allerlei manieren zeer direct met de samenleving als geheel verbonden, meer dan in veel andere landen. Of militairen als groep anders op iets reageren dan de bevolking als geheel zal dus in verregaande mate van allerlei omstandigheden afhangen. Per geval zal het verschillen. Zo bezien weerspiegelen de lotgevallen van het Nederlandse leger na de nederlaag in 1940 ook de positie van dat leger in de samenleving: enigszins apart maar toch nauw verbonden.2

Tijdens de oorlog was zowel bij de Nederlandse regering in Londen als bij verschillende groeperingen in het bezette Nederland de vraag aan de orde gesteld hoe het nu na de oorlog met Nederland verder moest. Politieke en maatschappelijke vernieuwing van de Nederlandse samenleving was daarbij het veelgehoorde antwoord. Bij de uitvoering van die vernieuwing was een hoofdrol toebedacht aan de verzetsstrijders, want die hadden tijdens de oorlog karakter hadden getoond in de strijd tegen de vijand. Behalve dat de vernieuwers aan de macht gebracht moesten worden, was bestraffing van de ‘foute’ Nederlanders vanzelfsprekend. De regering in Londen ontwikkelde daarom speciale wetgeving om Nederland te zuiveren van landverraders, collaborateurs, profiteurs en ander gespuis. Het moest allemaal binnen de regels van rechtsstaat gebeuren, want eigen rechter spelen door de Nederlandse bevolking moest voorkomen worden. Aangezien het de verwachting was dat tijdens de bevrijding van Nederland een gezagsvacuüm zou ontstaan, werd het Militair Gezag opgericht. Dat zou gedurende een korte periode de regering waarnemen. De vervolging van de ‘foute’ Nederlanders was in eerste instantie een verantwoordelijkheid van het Militair Gezag, dat zich tijdens en direct na de bevrijding door het voormalige verzet liet assisteren. Dat ging niet con amore, maar door gebrek aan mankracht moest de medewerking van het verzet wel aanvaard worden. De verzetsorganisaties streefden hun eigen doelstellingen na en wantrouwden elkaar vaak net zo hard als zij de Duitsers gewantrouwd hadden. De Landelijke Knokploegen en de Raad van Verzet waren verzetsorganisaties die de vernieuwing van Nederland hoog in het vaandel hadden staan, terwijl de Ordedienst (OD) meer het herstel van de vooroorlogse verhoudingen in Nederland met een sterker centraal gezag voor ogen had.3 Van die rol van het verzet in het vernieuwingsproces kwam na de Duitse capitulatie in 1945 weinig terecht, want Nederland ging verder waar het in mei 1940 was blijven steken. Voor de verzetsstrijders werd hoogstens nog een plaatsje op de eerste rij bij allerlei herdenkingen vrijgehouden.

Samenlevingen en organisaties die in hun voortbestaan bedreigd worden, ontwikkelen vaak allerlei overlevingsstrategieën waarbij het krampachtig vasthouden aan de bestaande waarden en normen een prominente plaats inneemt. Doen alsof er niets gebeurd is, speelt dan de hoofdrol. Een dergelijk verschijnsel is ook bij de Nederlandse krijgsmacht in de periode 1940-1950 waar te nemen.

Het uitgangspunt bij de zuivering van die krijgsmacht was dat enerzijds voor de rechtsgelijkheid het volgen van vastgestelde regels en procedures van belang was, terwijl anderzijds ieder geval op zichzelf beschouwd moest worden. Volgens de toenmalige opvattingen was bij de Koninklijke Landmacht die zuivering een exclusieve taak van het officierskorps, waarbij voor de militairen beneden de rang van tweede luitenant geen enkele rol was weggelegd. Het was overigens een gedragspatroon dat in de hele samenleving gangbaar was: het lagere personeel moest vooral zijn mond te houden en hard werken. Bij de Koninklijke Marine waren de onderofficieren wel bij hun zuivering betrokken; hierop wordt later nog teruggekomen. Het zeer grote verschil in aantal officieren tussen de Koninklijke Landmacht en de Koninklijke Marine betekent dat de zuivering van het officierskorps van de Landmacht de hoofdrol in het zuiveringsdrama heeft gespeeld.4

De algemene gang van zaken op alle niveaus bij de Nederlandse krijgsmacht werd toen in hoge mate door het militaire straf- en tuchtrecht beïnvloed.5 Voor de praktische uitvoering daarvan werd aan alle militairen, zowel beroeps als dienstplichtig, bij de aanvang van hun militaire ‘loopbaan’ het Reglement betreffende de krijgstucht uitgereikt, zodat iedereen wist waar hij of zij aan toe was.6 Zo was in artikel 35 bepaald:

1) Aan ieder militair wordt, bij de bekendmaking dat hij onder de militaire tucht staat, een exemplaar van dit reglement uitgereikt.

2) Een exemplaar van dit reglement wordt mede uitgereikt aan ieder militair die, op het tijdstip waarop de Wet op de Krijgstucht in werking treedt, in werkelijke dienst is.

3) Het aan den militair uitgereikte exemplaar van dit reglement behoort tot zijn uitrusting.

Het eerste artikel van het Reglement luidt:

De krijgstucht omvat de handhaving van regelmaat en orde in alle, zelfs in de schijnbaar nietige zaken, de militaire dienst betreffende; stipte nakoming van alle voorschriften en nauwgezette voldoening aan de ter zake van den dienst gegeven bevelen, ook waar deze slechts kleinigheden betreffen. Zij eist een voortdurend besef van ondergeschiktheid aan iedere hoger geplaatste, het nalaten van elk min voegzaam en met de waardigheid van de militaire stand strijdig gedrag en in het algemeen onafgebroken plichtsbetrachting.

Hoewel het Reglement de eenheid van opvatting over het gewenste gedragspatroon bevorderde, was het resultaat in de praktijk zeer gevarieerd.7 De officieren hadden hun eigen gedragscodes met veel ongeschreven regels, terwijl min voegzaam gedrag voor soldaten een andere inhoud had dan voor officieren. Het besef van ondergeschiktheid werd door de hoger geplaatsten verschillend geïnterpreteerd; er waren de rekkelijken en de preciezen. Daarbij kwam dat tijdens de zuivering situaties beoordeeld moesten worden waar de bestaande regels niet op toegesneden waren.

De zuivering van de Nederlandse samenleving vond plaats in een klimaat van verontwaardiging over de verraders en collaborateurs, maar daarnaast speelden eigenbelang en achterklap een grote rol. Het uitschakelen van anderen ten behoeve van de eigen bevorderingen kwam regelmatig voor.8 Voor het Nederlandse officierskorps waren grote onderlinge collegialiteit en wederzijds respect van cruciaal belang, maar het is de vraag of dat altijd in de praktijk gerealiseerd werd. De uitvoering van de zuivering van de krijgsmacht wordt in deze studie getoetst aan de werkelijkheid van de bovengenoemde hoge officiersidealen.

Na de Nederlandse capitulatie in mei 1940 hield de Koninklijke Landmacht op te bestaan. Vrijwel het gehele officierskorps, bestaande uit 1547 beroeps- en ruim 10.000 reserveofficieren, was in Duitse handen gevallen.9 Slechts enkelen wisten naar Engeland uit te wijken. Met achterlating van hun wapens en uitrusting arriveerden 63 officieren en 1220 onderofficieren, korporaals en manschappen in Engeland. Zij zouden daar de kern gaan vormen waaruit later de Koninklijke Brigade Prinses Irene, Nr. 2 Troop Inter Allied Commando Nr. 10 en Nr. 322 (Dutch) Squadron ontstonden. De numerieke sterkte van deze eenheden bleef gedurende de gehele oorlog beperkt, zodat men, toen in mei 1945 met de wederopbouw van de Koninklijke Landmacht metterdaad een begin werd gemaakt, geheel opnieuw moest beginnen. Een wederopbouw die sterk werd beïnvloed door de ontwikkelingen in het voormalig Nederlands-Indië. De slechte economische positie van Nederland en de enorme naoorlogse chaos, die overal heerste, zorgden ervoor dat die wederopbouw slecht van de grond kwam. Een brochure van de Voorlichtingsdienst van de Generale Staf uit 1946 zegt daarover:

Het is geen kinderwerk om een leger op te bouwen in een land, dat zo kaal geplukt en uitgezogen is, dat ieder geweer en iedere schop uit het buitenland moet komen.10

Over de ontwikkelingen in Nederlands-Indië werd opgemerkt:

Aan rustiger legeropbouw zijn wij nog steeds niet toe. De gebeurtenissen in Indië dwingen ons helaas nog steeds tot het op korte termijn gereed maken van troepen voor het Verre Oosten.11

Voor de Koninklijke Marine lagen de kaarten gunstiger. Aangezien de hoofdtaak de verdediging van Nederlands-Indië was, was de aanwezigheid van de Koninklijke Marine in Nederland betrekkelijk gering. Daarvan zag een belangrijk gedeelte van de vloot en het personeel dat in Nederland was kans op 15 mei 1940 Engeland te bereiken. Van de 533 beroepsofficieren bleven er 250 in Nederland achter, terwijl van de 164 adelborsten er 75 hun lot in Nederland deelden.12 De Koninklijke Marine had in Nederland slechts 245 reserveofficieren, waarvan er na de capitulatie 155 in Nederland achterbleven.

Van het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger (KNIL) waren op 10 mei 1940 61 officieren in Nederland aanwezig. Zij studeerden aan de Hogere Krijgsschool, waren op de Koninklijke Militaire Academie in Breda geplaatst, volgden verschillende opleidingen in Nederland of waren bij de Koloniale reserve in de Prins Hendrikkazerne in Nijmegen ingedeeld. Daarnaast waren enkelen werkzaam op het ministerie van Koloniën in Den Haag of op verlof in Nederland.

Bij de zuivering van de Nederlandse krijgsmacht speelden de officieren, zowel de zuiveraars als de gezuiverden, een dominante rol. In het bijzonder werd bij die zuivering aandacht besteed aan hun gedrag tijdens de strijd in meidagen van 1940, hun activiteiten in de Nederlandse Arbeidsdienst, hun krijgsgevangenschap en hun bijdragen aan het verzet. De zuivering van de officieren is zeer uitvoerig gedocumenteerd en daardoor een belangrijke historische bron voor kennis van de gang van zaken tijdens en na de Tweede Wereldoorlog van de Nederlandse beroeps- en reserveofficieren.

Collaboratie en verzet

Het Tweede Kamerlid van de Rooms-Katholieke Staatspartij dr. L.G. Kortenhorst (1886-1963) heeft in mei 1945 in een publicatie met de titel Was samenwerking met de vijand geoorloofd? de problematiek van de samenwerking met de bezetter aan de orde gesteld.13 In een juridisch betoog bracht hij naar voren dat die samenwerking in de eerste bezettingsjaren niet alleen geoorloofd, maar zelfs gewenst was om een algehele ontwrichting van de samenleving te voorkomen. Kortenhorst was al voor de Duitse inval een fel bestrijder van het nationaalsocialisme, wat aan zijn opvatting over samenwerking met de vijand een extra dimensie geeft.

Voor de meeste Nederlanders was de kans om in direct persoonlijk contact met de Duitsers te komen niet erg groot, zodat zij niet met de problematiek van wel of niet samenwerken met de vijand geconfronteerd werden. Voor sommige groeperingen en organisaties was het samenwerken met de vijand daarentegen een normaal aspect van hun werk.14 Dat was onder andere het geval voor de politie, de burgemeesters en vele andere overheidsorganisaties, zoals ook de Nederlandse krijgsmacht. Binnen verzetskringen werd samenwerking met de vijand in het algemeen afgewezen. De onderhandelingen met de Rijkscommissaris dr. A. Seyss-Inquart (1892-1946) in april 1945 over de voedselbevoorrading van hongerend West-Nederland waren voor sommigen verwerpelijk, terwijl anderen een meer genuanceerder standpunt innamen.

In de naoorlogse geschiedschrijving van de Duitse bezetting domineerden het verzet en de collaboratie met de vijand. Men was, om met de Amsterdamse historicus Hans Blom in 1983 te spreken, ‘in de ban van goed of fout’ geraakt.15 Daardoor was volgens hem een ongenuanceerd beeld van de bezettingstijd ontstaan dat nodig moest worden bijgesteld. Een jaar eerder had Blom in zijn bijdrage aan deel 15 van de Algemene Geschiedenis der Nederlanden gewezen op het door E.H. Kossmann geïntroduceerde begrip accommodatie, dat volgens hem het volgende inhield:

Iedere groep en ieder individu moest zich aan de nieuwe situatie, zo die al als nieuw werd gezien, aanpassen. De wijze waarop dat geschiedde, hing nauw samen met eigen omstandigheden en de eigen overtuiging en opvattingen. Door de gebeurtenissen zo te beschouwen wordt het ook goed mogelijk de invloed van de situatie van voor mei 1940, die immers in zovele opzichten voortduurde, tot zijn recht te laten komen. Bovendien laat zulk een benadering toe te overwegen in hoeverre de belangen van de bezetter en het bezette volk (als geheel, groepen daarvan of individuen daaruit) eigenlijk steeds tegengesteld waren of juist ook konden samenvallen.16

Toen de Opperbevelheber van de Land- en Zeemacht, generaal H.G. Winkelman (1876-1952), op 14 mei 1940 in de namiddag de handdoek in de ring gooide en de strijd tegen de Duitse invallers staakte, werd de schuld daarvan door velen voor een belangrijk gedeelte aan het Nederlandse officierskorps geweten, dat in ernstige mate gefaald zou hebben. Bij die critici nam koningin Wilhelmina de eerste plaats met stip in.

Na haar definitieve terugkeer in Nederland op 3 mei 1945 had Wilhelmina voorlopig haar intrek in Huize Anneville in Ulvenhout bij Breda genomen. De soldaat van Oranje, Erik Hazelhoff Roelfzema, vermeldt met zichtbaar genoegen in zijn autobiografie Soldaat van Oranje hoe drie Nederlandse generaals die zich na hun terugkeer uit Duits krijgsgevangenschap in Huize Anneville bij haar kwamen melden, niet door de vorstin ontvangen werden.

Als drie oude mannetjes liepen ze het erf af. Zij waren het verleden, de koningin had alleen maar tijd voor de toekomst.17

Recent onderzoek naar de belevenissen van generaal-majoor H.C.G. baron van Lawick tijdens de Tweede Wereldoorlog heeft aangetoond dat de ‘weigering’ van Wilhelmina om de drie generaals te ontvangen niet zo dramatisch verlopen is als Hazelhoff Roelfzema suggereert.18

Na hun bevrijding door de Russen uit de Duitse krijgsgevangenschap werden de generaals H. Winkelman, J.J.G. baron van Voorst tot Voorst, H.F.M baron van Voorst tot Voorst, A.R. van den Bent en H.C.G. baron van Lawick op 12 mei 1945 met een Amerikaans vliegtuig van Jena naar Brussel gebracht.19 Daar werd overnacht om vervolgens per auto door te reizen naar Breda waar zij door generaal-majoor mr. H.J. Kruls (1902-1975) ontvangen werden. De koningin had laten weten dat zij de generaals later zou ontvangen, omdat zij door hun lange reis ongetwijfeld zeer vermoeid zouden zijn. Aangezien het onwaarschijnlijk is dat Winkelman en de gebroeders Van Voorst tot Voorst later zonder afspraak op bezoek bij de koningin zouden zijn gegaan, is door Hazelhoff Roelfzema of zijn uitgever bewust een verkeerde voorstelling van zaken gegeven om het boek wat smeuïger te maken.

De opvatting van de bekende historicus L. de Jong, dat bezuinigingen op de defensie-uitgaven in de jaren 20 en 30 van de vorige eeuw ook een belangrijke oorzaak van de Nederlandse militaire nederlaag in mei 1940 waren, werd en wordt nog steeds door velen gedeeld.20 Door de slechte bewapening en leiding was een grote nederlaag dan ook het onontkoombare lot van de Nederlandse soldaat geweest. Aangezien ook het Belgische en Franse leger in een sneltreinvaart het onderspit hadden gedolven, terwijl met name het Franse leger numeriek en materieel niet voor het Duitse leger onderdeed, is het de vraag of bij een betere bewapening het Nederlandse leger betere resultaten geboekt zou hebben.21 Het Duitse succes was vooral het resultaat van de superieure Duitse militaire bevelvoering en besluitvorming.22

Herstel en vernieuwing

Tijdens de Tweede Wereldoorlog heeft volgens koningin Wilhelmina het Nederlandse binnenlandse verzet tegen de Duitse bezetters een hoofdrol gespeeld. De verzetsstrijders bezaten daarom volgens haar de juiste capaciteiten om de Nederlandse samenleving na de oorlog niet alleen weer op te bouwen, maar ook te vernieuwen. De ellendige situatie waarin Nederland terechtgekomen was, was volgens de vorstin, en met haar veel verzetsstrijders, te wijten aan de vooroorlogse samenleving. Een vernieuwde samenleving moest daarom een herhaling van alle ellende voorkomen. Maatschappelijke hervorming en politieke vernieuwing waren dan ook het evangelie dat koningin Wilhelmina verkondigde. De realisering hiervan had alleen maar kans van slagen wanneer de landverraders en collaborateurs streng gestraft en zij die in de uitoefening van hun taken tijdens de oorlog gefaald hadden zonder pardon terzijde geschoven zouden worden.

In het manifest van Gijsbert Karel van Hogendorp dat op 17 november 1813 bij het einde van de Franse overheersing in Nederland verspreid werd, stond onder meer: Al het geledene is vergeten. En vergeeven.23 Bovendien werd een terugkeer naar de ouden tijden in het vooruitzicht gesteld.

In 1945 werd na de beëindiging van de Duitse bezetting in Nederland heel anders over de toekomst gedacht. Van een terugkeer naar de oude tijden was geenszins sprake. Het Nederland van vóór mei 1940 had voor velen afgedaan. De beproevingen van de bezettingstijd hadden de Nederlandse samenleving veranderd. Nieuwe leiders waren in de uitzonderlijke omstandigheden die de oorlog met zich meegebracht had naar voren gekomen. Als tegenwicht tegen de vaak uitzichtloze situatie waarin men zich tijdens de bezetting bevond, werden binnen en buiten Nederland allerlei toekomstplannen ontworpen. Nederland zou geheel hersteld en vernieuwd uit zijn as herrijzen. Om dat te realiseren moest er wel eerst met harde hand orde op zaken gesteld worden. Een eerste aanwijzing daartoe had koningin Wilhelmina in Londen in haar veel beluisterde radiotoespraak voor Radio Oranje op 24 april 1943 gegeven.

Er zal aanvankelijk een regering nodig zijn, die met krachtige hand het bewind voert, echter met vermijding van alles wat zweemt naar dictatuur.

Ter handhaving van orde en rust, en niet in de laatste plaats ter bescherming van allen, die van goede wil zijn, zal de staat van beleg aanvankelijk noodzakelijk zijn. Daarnaast zal snel recht gedaan moeten worden over landverraders en andere misdadigers.24

De formatie van het eerste naoorlogse kabinet, dat in het verwoeste en ontwrichte Nederland niet alleen de wederopbouw maar ook de maatschappelijke hervorming en politieke vernieuwing ter hand moest nemen, was niet eenvoudig. Het moest bovendien een kabinet met een brede nationale basis worden. In Huize Anneville ontving koningin Wilhelmina tijdens haar verblijf aldaar in mei 1945 vertegenwoordigers van allerlei organisaties en politieke partijen om met hen over de kabinetsformatie van gedachten te wisselen. Een van hen, prof.dr.ir. W. Schermerhorn (1894-1977), maakte op haar een grote indruk.25 Schermerhorn was toen voorzitter van de Nederlandse Volksbeweging, een beweging die tijdens de oorlog in het gijzelaarskamp Sint-Michielsgestel ontstaan was en die de politieke en maatschappelijke vernieuwing van Nederland nastreefde.26

Gesprekspartners van Schermerhorn in Sint-Michielsgestel waren onder anderen ds. dr. W. Banning en prof.dr. J. de Quay geweest, die evenals Schermerhorn daar als gijzelaar door de Duitsers waren opgesloten. Met een andere bezoeker, Willem Drees (1886-1988), had Wilhelmina meer moeite. In zijn advies aan de koningin op 17 mei 1945 had Drees de verwachting uitgesproken dat de oude politieke partijen terug zouden komen en een herstel van de vooroorlogse politieke verhoudingen in de lijn der verwachting lag.27 Hoewel de bezetter hem ook gegijzeld had, vond Wilhelmina Drees meer een representant van het vooroorlogse politieke stelsel en een mogelijke belemmering voor de politieke vernieuwing die zij nastreefde. Tijdens de besprekingen bleek dat de gedachte van de vorstin om het parlement voorlopig buitenspel te zetten niet haalbaar was. Hierbij speelde ongetwijfeld een rol dat men er weinig voor voelde de Duitse dictatuur te ruilen voor een Nederlandse. Vooral in kringen van de voormalige illegaliteit was er een grote angst dat het Militair Gezag (MG) zich zou ontwikkelen tot het instrument van deze nieuwe dictatuur.28

Uiteindelijk gaf Wilhelmina toe en werden Schermerhorn en Drees de formateurs van het nieuwe kabinet. Schermerhorn werd minister-president en Drees minister van Sociale Zaken. Mr. J. Meynen (1901-1980), die waarnemend secretaris-generaal van het ministerie van Oorlog was, schoof door naar de ministersstoel, terwijl dr. L.J.M. Beel (1902-1977) weer minister van Binnenlandse Zaken werd.29

Kabinet-Schermerhorn-Drees. Vierde van rechts minister J. Meynen. Foto: Nationaal Archief/Collectie Spaarnestad/Anefo

Het kabinet-Schermerhorn-Drees (24 juni 1945-3 juli 1946) begon zijn regeringsperiode onder de leuze Herstel en vernieuwing. Omdat het parlement nog niet bijeengekomen was, maakte Schermerhorn op 27 juni 1945 tijdens een radiotoespraak de plannen van het nieuwe kabinet bekend. In zijn toespraak, die het karakter van een regeringsverklaring had, behandelde Schermerhorn allerlei aspecten van het herstel en de vernieuwing van Nederland:

Herstel van al hetgeen ons volk voor zijn materiële bestaan nodig heeft, herstel ook van alles en van alle instellingen, die ons geestelijk klimaat bepaalden en die ons volk dierbaar waren. Daarbij tegelijk de vernieuwing, in welk woord uitgedrukt wordt dat in ons nationale leven op allerlei punten ook tekorten werden gevoeld, die verlangens hebben gewekt en de wil tot verbetering hebben gesterkt.30

De nieuwe minister-president refereerde met deze uitspraak aan de talloze gesprekken die gedurende de oorlog zowel in bezet gebied, als in Londen over dit thema gevoerd waren, Naast de bestrijding van de bezetter had men zich op allerlei niveaus beziggehouden met de naoorlogse situatie. Herstel van de democratische vrijheden, bestraffing van de collaborateurs en de wederopbouw van de Nederlandse samenleving waren de onderwerpen waarop de aandacht zich concentreerde. Dit betekende niet dat een onvoorwaardelijk herstel van de vooroorlogse samenleving gewenst werd. In het weekblad Ons Volk werd dit als volgt verwoord:

Oorlog werkt als storm: wat overleefd, verouderd, vermolmd is, stort in én wordt weggevaagd.31

De kritiek richtte zich vooral tegen het slecht functioneren van het parlementaire stelsel, het gebrek aan politieke belangstelling van het Nederlandse volk en de verlammende werking van het parlement op een krachtig en efficiënt regeringsbeleid. Gedurende het interbellum was deze kritiek reeds opgekomen en had mede aanleiding gegeven tot het ontstaan van een aantal antidemocratische stromingen.32

Tijdens de oorlog kreeg deze kritiek echter een nieuwe dimensie. Men zag de vooroorlogse verhoudingen in Nederland als een van de belangrijkste oorzaken van de ellendige situatie waarin men terechtgekomen was. Tevens was men ervan overtuigd dat na de Duitse capitulatie het moment gekomen was om definitief orde op zaken te stellen en de maatschappij ingrijpend te vernieuwen.33 Zo berichtte Ons Volk in januari 1944:

Het Nederland dat gebouwd moet worden, kan men niet in elkaar zetten uit de overgebleven scherven van hetgeen in 1940-1945 vernield werd. Het is te grondig vernield en de eisen van de toekomst zijn te alomvattend.34

De gezamenlijke strijd tegen de vijand had de vele grenzen die de diverse groeperingen van het Nederlandse volk gescheiden hielden, doen vervagen. Het hierdoor ontstane saamhorigheidsgevoel vormde het uitgangspunt voor vele toekomstplannen. Nederland zou een nieuwe maatschappelijke en politieke structuur krijgen. Voorwaarde hiertoe was een geestelijke vernieuwing. Deze hield in dat een terugkeer naar de vooroorlogse mentaliteit van hokjesgeest, bekrompenheid en zelfgenoegzaamheid niet mocht plaatsvinden.35 Dit betekende dat partijvorming op confessionele grondslag uit de tijd geacht werd te zijn. Een van de bewegingen die zich ingezet heeft voor een politieke vernieuwing, was de Nederlandse Volksbeweging. Voorbereid gedurende de bezetting en officieel opgericht op 1 mei 1945 door W. Schermerhorn en W. Banning, probeerde zij het politieke leven radicaal te veranderen door tot de oprichting van een partij te komen die zowel confessionelen, als niet-confessionelen zou bevatten. Tevens meende men dat op deze wijze een twee- of driepartijenstelsel zou ontstaan. Naast vernieuwing van het partijwezen waren er plannen de uitvoerende macht van de regering te vergroten. Als tussenfase werd de gedachte geopperd het parlement voorlopig niet bijeen te roepen om de regering gelegenheid te geven orde op zaken te stellen zonder de ‘verlammende’ invloed van het parlement.

Van al deze plannen kwam niets terecht. De politieke partijen van voor de oorlog keerden weer terug. De Partij van de Arbeid, voortgekomen uit de Nederlandse Volksbeweging, werd de erfgename van de SDAP. De Katholieke Volkspartij nam de leden en de geestelijke inboedel van de Katholieke Staatspartij over. De liberalen verlieten onder leiding van P.J. Oud in 1947 de Partij van de Arbeid en vormden een eigen partij. De Nederlandse Volksbeweging werd in 1950 ontbonden. Ook in het protestantse kamp trok men zich op de vooroorlogse stellingen terug. Een twijfelachtige bekroning op dit duidelijke herstel van de vooroorlogse politieke en daarmee nauw samenhangende maatschappelijke verhoudingen was het in 1954 verschenen mandement van de Nederlandse bisschoppen.36 De bisschoppen legden in het mandement sterke nadruk op het voortbestaan van de katholieke politieke en sociale organisaties. De parlementaire democratie zoals die voor mei 1940 gefunctioneerd had, werd snel hersteld. Overziet men het geheel dan kan men stellen dat van een vernieuwing van Nederland zoals deze in Londen en in bezet gebied gedacht was, weinig terecht is gekomen. Het herstel had het duidelijk gewonnen van de vernieuwing.

In zijn radiotoespraak ging Schermerhorn uitgebreid in op de zuivering van de Nederlandse samenleving. Jegens hen die tijdens de oorlog blijk hadden gegeven van onvaderlandslievend gedrag, zoals lidmaatschap van de NSB, stelde hij harde maatregelen in het vooruitzicht. Het grote belang van een goede zuivering van het ambtelijk apparaat werd met nadruk genoemd.

De toekomst van het leger en de vloot zag Schermerhorn niet over het hoofd. Met de vorming van een nieuw leger voor de bevrijding van Nederlands-Indië en de deelname aan de bezetting van Duitsland was een begin gemaakt. De krijgsmacht moest verjongd worden, terwijl oud-verzetsstrijders bij de opbouw van het nieuwe leger een grote rol zouden spelen. De toespraak sloot wat de krijgsmacht betreft naadloos aan bij de opvattingen van de koningin. Over de uit Duitse krijgsgevangenschap terugkerende Nederlandse officieren zei Schermerhorn:

In Nederland worden de Binnenlandse Strijdkrachten, die onder de bezielende leiding van Zijne Koninklijke Hoogheid Prins Bernhard tijdens de laatste moeilijke maanden van de bezetting tot een krachtig verzetsinstrument zijn aaneengesmeed, omgevormd tot onderdelen van de Nederlandse krijgsmacht. Een begin is gemaakt met de vorming van officieren- en onderofficierenkader. De uit krijgsgevangenschap terugkerende officieren zullen na een nauwkeurige selectie opleiding ontvangen in de moderne krijgskunde en in de moderne wapentechniek en aan de hand van de resultaten van de opleiding opnieuw worden geselecteerd.37

Dit Welkom Thuis zal met name bij de beroepsofficieren van de Koninklijke Landmacht, die vrijwel allemaal tijdens de oorlog in Duitse krijgsgevangenschap geweest waren, geen warme gevoelens hebben opgeroepen. En dat is niet onbegrijpelijk, want zij kregen immers luid en duidelijk te horen dat er voor hen eigenlijk geen plaats meer in het leger was. Dat de officieren door hun verblijf in krijgsgevangenschap eerst in Engeland herschoold moesten worden omdat zij niet meer op de hoogte waren van de moderne krijgskunde en de moderne wapentechniek was een onzinnige bewering. Van een fundamentele vernieuwing van de krijgskunde was tijdens de Tweede Wereldoorlog geen sprake geweest. Wel waren er vernieuwingen op het terrein van de wapentechnologie doorgevoerd, maar de militaire doctrines en de grondbeginselen van de oorlogvoering waren niet veranderd. Zo heeft de vervanging van de paarden door motorvoertuigen de grondbeginselen van de oorlogvoering niet dusdanig beïnvloed dat men eerst op cursus zou moeten om zijn militaire vak weer uit te kunnen oefenen. Bovendien was Engeland niet bepaald een koploper op het gebied van de krijgskunde. Daarvoor was het beter bij Duitsland en Frankrijk te rade te gaan. En van de ontwikkelingen aldaar waren de Nederlandse officieren bijzonder goed op de hoogte. De continuïteit op het gebied van de krijgskunde wordt nog eens bevestigd tijdens de Duitse herbewapening in de Koude Oorlog. Aan beide zijden van het IJzeren Gordijn werden de Duitse officieren van de voormalige Wehrmacht wegens hun vakkennis van onschatbare waarde geacht. Zij hoefden niet op cursus om hun kennisachterstand op het terrein van die moderne krijgskunde weg te werken.

Tijdens de oorlog hadden Nederlandse officieren in Engeland plannen voor de wederopbouw van de Nederlandse krijgsmacht gemaakt.38 In de door hen ontwikkelde plannen is geen spoor van een ander denkpatroon te ontdekken dan dat van hun wapenbroeders die het grootste gedeelte van de oorlog als krijgsgevangenen van de Duitsers hadden doorgebracht. Opmerkelijk is dat aan de officieren die uit het verzet via de Binnenlandse Strijdkrachten de Nederlandse krijgsmacht binnengestroomd waren, geen eisen gesteld werden aan hun kennis van de moderne krijgskunde. Kortom: het argument van het gebrek aan kennis van de moderne oorlogvoering was een onbeholpen poging om de vooroorlogse officieren buiten de deur te houden.

3. Na de capitulatie van Nederland in 1940

Nadat de Nederlandse regering op 13 mei 1940 met koningin Wilhelmina voorop naar Engeland was gevlucht, berustte het regeringsgezag bij generaal Winkelman. De overdracht van dat gezag aan Winkelman is typerend voor de chaotische manier waarop de regering de benen naar veiliger oorden nam. Koningin Wilhelmina was al vertrokken voordat het kabinet daarover geïnformeerd was. Na in de morgen van 13 mei door generaal Winkelman over het slechte oorlogsverloop te zijn geïnformeerd, vertrok het kabinet met uitzondering van de ministers mr. M.P.I. Steenberghe en mr.dr. A.A. van Rhijn om 12.30 uur naar Hoek van Holland om vandaar met een Engels oorlogsschip naar Engeland door te reizen. De beide achtergebleven ministers waren van mening dat men niet zomaar weg kon gaan, maar dat eerst de overdracht van het regeringsgezag behoorlijk geregeld moest zijn. Zij belegden daarom een vergadering met generaal Winkelman en de secretarissen-generaal van de departementen. Op eigen gezag deelde Steenberghe aan de aanwezigen mee dat de regering generaal Winkelman met het regeringsgezag belast had. Daarna vertrokken de beide ministers ook naar Hoek van Holland en kwamen daar juist op tijd aan om met de andere ministers en enkele ambtenaren met een Engels oorlogsschip naar Engeland te vertrekken. Onder hen was ook kapitein mr. H.J. Kruls, die adjudant van de minister van Defensie A.Q.H. Dijxhoorn (1889-1953) was.1 In Engeland aangekomen, legitimeerde de regering de overdracht van het regeringsgezag aan Winkelman. Tijdens hun verblijf in Hoek van Holland had het kabinet het volgende persbericht opgesteld, dat op 14 mei in de Nederlandse kranten verscheen:

In het stadium, waarin de strijd thans is gestreden, heeft de Regering het noodzakelijk geacht in het belang van het land en zijn overzeese gebiedsdelen, en ter bevordering onder alle omstandigheden van haar volledige vrijheid van handelen, de zetel van het Kabinet te verplaatsen.2

Het vertrek van de koningin Wilhelmina en haar kabinet kwam bij vele Nederlanders hard aan en de negatieve reacties daarop waren niet van de lucht. Na de beëindiging van de strijd op 14 mei 1940 ging de Nederlandse bevolking over tot de orde van de dag, waarbij het de Duitse bezetting aanvankelijk als een gegeven accepteerde. De eerste stappen voor een goede samenwerking met de Duitse overwinnaars werden op 15 mei 1940 in Rijsoord bij Rotterdam gezet, toen generaal Winkelman de capitulatieovereenkomst ondertekende. De Duitse generaal Georg von Küchler opende de bijeenkomst met de woorden:

Bevor ich Ihnen, Herr General, die Übergabebedingungen mitteile, möchte ich Sie der Hochachtung versichern, die Ihre Truppen in den abgeschlossenen Kämpfen bei unseren Soldaten gefunden hat. Die niederländischen Soldaten haben auf dem Kampffeld ihre Pflicht getan. Mit Achtung werden unsere Soldaten ihrer Gegner in den abgeschlossenen Kämpfen gedenken.3

[Nederlandse vertaling: zie bijlage 14]

Daarna werden de capitulatievoorwaarden besproken. In de overeenkomst waren in grote lijnen de ontwapening en demobilisatie van de Nederlandse krijgsmacht geregeld. De wapens en munitie moesten onbeschadigd aan de Duitse Wehrmacht overgedragen worden. Voor de juiste uitvoering daarvan waren de Nederlandse commandanten verantwoordelijk.4 Voor Winkelman betekende dit dat hij zijn bevel van 14 mei 1940 aan de Nederlandse troepen om hun wapens en munitie te vernietigen, moest intrekken. Verder was in de overeenkomst vastgelegd dat in geval van vijandige handelingen tegen het Duitse leger volgens de Duitse wetten hard zou worden opgetreden. Zo wisten de Nederlandse militaire autoriteiten waar zij aan toe waren, en kon de Nederlands-Duitse samenwerking beginnen.

Op 20 mei 1940 werd ter nagedachtenis aan de Duitse en Nederlandse gesneuvelden op de militaire begraafplaats op de Grebbeberg een herdenkingsbijeenkomst gehouden. Namens generaal Winkelman hield daar reserve-eerste luitenant dr. Herman Wiardi Beckman (1904-1945) een toespraak. Hij zei daarbij:

Een laatste groet namens het Nederlandsche leger aan strijdmakkers die bij de verdediging van het Vaderland hun leven hebben verloren; een laatste groet namens Nederland, dat de moed en de trouw, door zijn zonen in de dagen van den oorlog betoond, nooit zal vergeten.5

Over de Duitse tegenstanders zei hij in zijn toespraak, die Winkelman op 19 mei goedgekeurd had:

De Nederlandsche weermacht weet de moed en de organisatie van de tegenstander te respecteren.6

Toespraak van Wiardi Beckman op de Grebbeberg. Foto: Nationaal Archief/Collectie Spaarnestad/Roeland Smits

Wiardi Beckman, die hoofdredacteur van het socialistische dagblad Het Volk was, keerde na zijn demobilisatie op 25 juni 1940 niet meer naar de krant terug, omdat hij van mening was dat er onder de Duitse bezetting van vrijheid van meningsuiting geen sprake meer was. Hij was een van de zeer weinigen uit de journalistieke wereld die toen deze stap gezet hebben. De Nederlandse kranten bleven tijdens de Duitse bezetting hun werkzaamheden volgens de door de bezetter gegeven richtlijnen voortzetten. Het beste er onder de gegeven omstandigheden van maken, was overigens een in de Nederlandse samenleving algemeen voorkomende houding.

Van Duitse kant werden nog meer stappen gezet om met de Nederlanders on speaking terms te blijven. Zo stond onder meer in het Führerbefehl van 30 mei 1940, dat Hitler aan de Wehrmachtbefehlshaber in den Niederlanden stuurde:

Der holländische Soldat aber hat überall offen und ehrlich gekämpft und unsere Verwundeten und Gefangenen entsprechend gut behandelt. Die Zivilbevölkerung hat nicht an Kämpfe teilgenommen und ebenfalls die Gesetze der Menschlichkeit gegenüber unseren Verwundeten erfüllt. Ich habe mich daher auch für Holland entschlossen, die Genehmigung zur Freilassung der gefangenen holländischen Soldaten zu erteilen.7 [Nederlandse vertaling zie bijlage 14]

Op 21 mei 1940 benoemde generaal Winkelman op aanbeveling van de secretaris-generaal van Handel, Nijverheid en Scheepvaart, dr. H.M. Hirschfeld, De Quay tot regeringscommissaris voor de organisatie van de arbeid. Deze kreeg van Winkelman te horen dat hij ervoor moest zorgen dat tewerkstelling van arbeiders in Duitsland voorkomen werd. De Quay was overigens voor Winkelman geen onbekende, want hij was als reservekapitein gemobiliseerd en lid van de Centrale Raad van Advies inzake Ontwikkeling en Ontspanning der gemobiliseerde militairen geweest. In die functie had hij ook prins Bernhard leren kennen, die erevoorzitter van de Raad was. Andere leden van deze Raad waren onder anderen de sociaaldemocraat H. Brugmans, de oud-minister van Justitie, de gereformeerde mr. J. Donner en de hoofdcommissaris van politie van Rotterdam mr. L. Einthoven. Als regeringscommissaris woonde De Quay de vergaderingen van de secretarissen-generaal bij en kwam hij in contact met Seyss-Inquart.

Terwijl met de Duitse tegenstanders onderhandeld werd over de te volgen koers, begon bij de Nederlandse legerleiding het rouwproces over de geleden nederlaag. Een antwoord op de vraag wie nu voor die nederlaag verantwoordelijk was, speelde daarbij een grote rol. In Onderdrukking en verzet gaf generaal-majoor D.A. van Hilten een korte beoordeling van de strijd op de verschillende gevechtsterreinen.

In tegenstelling met de voortreffelijke houding van Nederlandse troepen in het hart des lands bij hun strijd tegen de Duitse luchtlandingstroepen rondom ’s-Gravenhage en van de mannen in de degelijke betonstellingen op de Afsluitdijk, hebben de verdedigers van de Grebbeberg helaas ernstig gefaald. Stellig zijn hiervoor aannemelijke gronden aan te voeren, doch daarnaast openbaarde zich een algemeen gebrek aan “fighting spirit” bij de troep en een verwarde, weinig krachtige gevechtsleiding.8

De ontbinding van de Nederlandse krijgsmacht

Deze stevige beoordeling van, of beter gezegd: veroordeling van de Nederlandse verdedigers van de Grebbeberg, verdient niet bepaald een schoonheidsprijs. Tijdens de strijd in mei 1940 was Van Hilten chef-staf van het Eerste Legerkorps, waarover generaal-majoor N.T. Carstens (1886-1945) het bevel voerde. Zijn mening weerspiegelt in hoge mate de opvatting die binnen de staf van het Veldleger heerste: dat de gemaakte fouten bij de lagere niveaus lagen. En wat wil men ook met soldaten die blijk geven zo’n geringe sneuvelbereidheid hebben, zoals Van Hilten in feite beweert. Tragisch daarbij is dat de strijd op de Grebbeberg, toen deze echt losbarstte, voor de Duitse legerleiding al niet meer van belang was, omdat hun hoofdaanval op Nederland via Noord-Brabant volgens plan verliep.9 De toch nog onverwachte Nederlandse tegenstand op de Grebbeberg was volgens de opperbevelhebber van de Duitse troepen die Nederland aanvielen, Generaloberst Fedor von Bock, operativ nicht ungünstig, omdat daardoor Nederlandse troepen gebonden werden.

Na een kort militair bestuur werd op 29 mei 1940 dr. A. Seyss-Inquart (1892-1946) door Hitler belast met het bestuur van Nederland als Reichskommissar für die besetzten niederländischen Gebiete. Daarmee verloor generaal Winkelman het regeringsgezag en bleef voor hem alleen als taak de opheffing van de Nederlandse krijgsmacht over. Van Duitse kant was Oberst W. Schwabedissen met de demobilisatie van de Nederlandse krijgsmacht, die op 15 juli 1940 voltooid moest zijn, belast.

Teneinde de demobilisatie vlot te doen verlopen werden afwikkelingsbureaus van de opgeheven staven en troepenonderdelen ingesteld. Op 2 juli werd door de bezetter de functie van Opperbevelhebber der Land- en Zeestrijdkrachten opgeheven. De afwikkelingsbureaus werden met ingang van 11 juli 1940 regelingsbureaus genoemd en ressorteerden onder het Hoofdregelingsbureau. Met de leiding van dit bureau was Carstens belast. De opheffing van de Land- en Zeemacht en aanverwante instellingen en organisaties verliep niet zo abrupt als men zou veronderstellen. Niet alleen ontsloeg Carstens officieren wegens het bereiken van de pensioengerechtigde leeftijd, zij werden op eigen verzoek eervol ontslagen, er vonden ook nog zelfs enkele bevorderingen plaats. De Vereniging Officieren Koninklijke Landmacht (VOKL) werd pas op 9 februari 1942 opgeheven, terwijl het militaire vaktijdschrift De Militaire Spectator tot mei 1942 bleef verschijnen.10 Ook de militaire rechtspraak bleef na de capitulatie nog enige tijd functioneren. Bij verordening van 15 oktober 1940 gaf de Deutsche Kommissar für die Demobilmachung der niederländischen Wehrmacht bevel dat het Hoog Militair Gerechtshof en de krijgsraden ontbonden moesten worden. Alle nog aanhangige zaken moesten aan de burgerlijke rechter worden overgedragen.11 Voor de opheffing van het departement van Defensie werd het Afwikkelingsbureau van het Departement van Defensie opgericht. Als hoofd van dit bureau werd op 15 juni kapitein B.R.P.F. Hasselman (1898-1984) benoemd.12 Op 1 februari 1941 werd de naam van dit bureau gewijzigd in Commissariaat voor de belangen van de voormalige Nederlandsche Weermacht. Hasselman bleef tot aan zijn vertrek naar krijgsgevangenschap op 2 juli 1942 met de leiding van dit Commissariaat belast.13

Na zijn vertrek werd Hasselman opgevolgd door L.C. Rietveld (1895-1988). Deze was een harde werker, die door zijn deskundigheid, integriteit en zijn menselijke manier van optreden bij vriend en vijand respect afdwong.14 Na zijn officiersopleiding in Kampen was hij in 1917 tot tweede luitenant bij de infanterie bevorderd. In 1923 werd hij op het departement van Oorlog geplaatst, waar hij zich ontwikkelde tot de deskundige bij uitstek op het gebied van het militaire ambtenarenrecht. Tevens was hij nauw betrokken bij de ontwikkeling van het georganiseerd overleg.15 In 1932 ging hij met eervol ontslag als officier en vervolgde hij zijn loopbaan als ambtenaar bij het departement van Defensie.16 Toen de oorlog uitbrak, had hij de hoge ambtelijke rang van administrateur.

Officieren in verwarring

Het Commissariaat bleef tot het einde van de oorlog bestaan. Tot de vele werkzaamheden van het Commissariaat behoorden onder andere de pensioenregelingen, de zorg voor de oorlogsgewonden en de salarisregelingen van de actief dienende militairen.17 Zo werden de beroepsmilitairen die op non-actief stonden in actieve dienst genomen wanneer zij in Duitse krijgsgevangenschap geraakten. Dit betekende dat hun gezinnen verzorgd achterbleven. Hetzelfde gold voor de reserveofficieren die in Duitse krijgsgevangenschap kwamen. Inmiddels had de bezetter in 1941 de regelingsbureaus en het Hoofdregelingsbureau opgeheven.

Ingevolge het bevel van de Wehrmachtbefehlshaber in den Niederlanden werd een deel van het commissariaat op 15 april 1944 geëvacueerd van ’s-Gravenhage naar Velp. Door brand en een bominslag op 26 februari en 3 maart 1945 werd het perceel Fluweelen Burgwal 12a verwoest. In het pand was een belangrijk deel van het archief van het departement van Oorlog ondergebracht, waaronder het archief van het commissariaat. Bij bovengenoemde oorlogsschade is een groot deel van dat archief verloren gegaan.

De capitulatieovereenkomst die generaal Winkelman op 15 mei 1940 in Rijsoord bij Rotterdam ten overstaan van de Duitse generaal Georg von Küchler ondertekende, begon met de woorden:

Die gesammte Wehrmacht der Niederlanden gilt als kriegsgefangen.18

Van de Nederlandse krijgsmacht bevonden zich op dat moment slechts 22.000 man in Duitse krijgsgevangenschap. Voor de overige militairen van het ruim 270.000 tellende leger was deze ‘krijgsgevangenschap’ niet meer dan een formele maatregel. Generaal Winkelman was ervoor verantwoordelijk dat zij zich aan de voor krijgsgevangenen internationaal vastgestelde regels zouden houden.

In het Führerbefehl van 30 mei 1940 was bepaald dat de krijgsgevangen Nederlandse militairen wegens hun goede gedrag tijdens de strijd in de meidagen vrijgelaten zouden worden. Op 20 juni 1940 gaf de Deutsche Kommissar für die Demobilmachung der niederländische Wehrmacht, Oberst W. Schwabedissen (1896-1989), nadere aanwijzingen over de opheffing van de Nederlandse krijgsmacht. Het reservepersoneel en dienstplichtig personeel van de Nederlandse krijgsmacht werden zonder meer naar huis gezonden, terwijl over het beroepspersoneel was bepaald:

1. Berufssoldaten können entlassen werden, wenn sie eine ehrenwörtliche Erklärung abgeben, in keiner Weise gegen die Interessen des deutschen Reiches tätig zu sein. Der Wortlaut dieser Erklärung wird mitgeteilt.

2. Berufssoldaten unterliegen nach ihrer Entlassung einer Meldepflicht und Aufenthaltsbeschränkung, soweit sie nicht in staatliche, vom Reichskommissar abhängige Dienste treten.19

In het door Nederland geratificeerde ‘Verdrag nopens de wetten en gebruiken van de oorlog te land van 18 oktober 1907’ met bijbehorend reglement (Landoorlogreglement) wordt in artikel 10 van dat reglement over een dergelijk erewoord gesteld:

De krijgsgevangenen kunnen op hun erewoord in vrijheid worden gesteld, indien de wetten van hun land zulks veroorloven; in zodanig geval zijn zij gehouden onder verband van hun persoonlijke eer, met de meeste nauwgezetheid, zo tegenover hun eigen regering als tegenover de regering, die hen gevangen heeft genomen, de verplichtingen te vervullen, die zij op zich mochten hebben genomen. Hun eigen regering is alsdan gehouden van het generlei dienst te vorderen of aan te nemen, strijdig met het gegeven woord.20

In het Voorschrift Velddienst, Deel II, 1936, art. 635 was bepaald:

Een krijgsgevangene kan niet worden gedwongen zijn vrijheid op EEREWOORD aan te nemen; evenmin heeft hij recht op invrijheidsstelling, indien hij bereid is zijn eerewoord te geven. Een gegeven eerewoord moet onder alle omstandigheden met de uiterste nauwgezetheid worden nagekomen.

Het geven van een dergelijk erewoord was in de Nederlandse voorschriften niet verboden. Hoewel dat wel het geval was voor de officieren van het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger, had de secretaris-generaal van het departement van Koloniën hen die in Nederland waren daarvan ontheffing verleend.

Bij het breken van het gegeven erewoord kon volgens het Duitse strafrecht de doodstraf worden opgelegd. Dat was geen dode letter, want tijdens de oorlog werden verschillende officieren en cadetten wegens Wortbruch ter dood veroordeeld en gefusilleerd. Ten aanzien van militairen die in Nederlandse gevangenschap zouden zijn gekomen, gold overigens eenzelfde regeling zoals in artikel 79 van het Nederlandse Wetboek van Militair Strafrecht was vastgelegd:

Hij die in tijd van oorlog opzettelijk in strijd met eene door hem in Nederlandsche krijgsgevangenschap gegeven belofte zich verwijdert of eene door hem gegeven of belofte of aangenomen voorwaarde waaronder hij uit Nederlandsche krijgsgevangenschap tijdelijk of voorgoed ontslagen is, schendt, of die daartoe samenspant, wordt gestraft met den dood, levenslange gevangenisstraf of tijdelijke van ten hoogste twintig jaren.21

Binnen het Nederlandse officierskorps ontstond nu een heftige discussie over de vraag of het geven van een dergelijk erewoord niet strijdig was de eed van trouw aan de koningin. Deze eed luidde:

Ik zweer trouw aan de Koningin, gehoorzaamheid aan de wetten en onderwerping aan de krijgstucht. Zo waarlijk helpe mij God almachtig.

Dat naast de eed ook een belofte kon worden afgelegd, werd tijdens de discussies niet genoemd.22 Hoewel generaal Winkelman een voorkeur had voor het niet-geven van het erewoord, wilde hij zich daarover pas duidelijk uitspreken wanneer de definitieve tekst van de verklaring bekend was. Voordat het zover was, werd Winkelman in de nacht van 1 op 2 juli 1940 door de Duitsers gearresteerd en in krijgsgevangenschap naar Duitsland afgevoerd. De commandant van het Veldleger, luitenant-generaal J.J.G. baron van Voorst tot Voorst (1880-1963) en zijn broer generaal-majoor H.F.M. baron van Voorst tot Voorst, die chef-staf van Winkelman was, kregen op 2 juli 1940 huisarrest en werden op 24 juli in krijgsgevangenschap naar Duitsland afgevoerd. Het gezag over de krijgsmacht in opheffing werd nu overgedragen aan het hoofd van het Hoofdafwikkelingsbureau, generaal-majoor Carstens (1886-1945).

Hoewel het tekenen van de erewoordverklaring een individuele daad was, lieten veel officieren en cadetten zich leiden door het advies van hun commandanten. Heftige discussies over wel of niet tekenen vonden daarom hoofdzakelijk binnen beperkte kring op de hogere niveaus plaats. Over de consequenties van het gegeven erewoord werd in het algemeen nog weinig nagedacht, een situatie waarin ook nu nog weinig veranderd is. De tekst van de verklaring op erewoord, die in drievoud ondertekend moest worden, luidde:

Hierdoor verzeker ik op eerewoord, dat ik gedurende dezen oorlog, althans zoolang Nederland zich met het Duitsche Rijk in oorlogstoestand bevindt, aan geen enkel front noch direct nog indirect zal deelnemen aan den strijd tegen Duitschland. Ik zal geen handeling begaan of verzuim plegen, waardoor het Duitsche Rijk schade, van welken aard ook, zou kunnen lijden.23

Niet ondertekenen betekende dat men onmiddellijk als krijgsgevangene naar Duitsland zou worden afgevoerd. Op 14 juli 1940 moesten de beroepsmilitairen zich op verschillende plaatsen in Nederland melden om de verklaring op erewoord te ondertekenen. Het overgrote deel van de beroepsofficieren en cadetten heeft dat toen gedaan.24

Nederlandse beroepsofficieren en onderofficieren aangetreden in Utrecht voor het ondertekenen van de verklaring op erewoord

Degenen die dit weigerden werden onmiddellijk in krijgsgevangenschap afgevoerd. Voor de derdejaarscadetten van de KL en het KNIL was er op 15 juli 1940 nog een aangename verrassing, want zij werden toen bij beschikking van Carstens tot tweede luitenant bevorderd.25 De desbetreffende onderscheidingstekenen hadden de cadetten die van plan waren de verklaring op erewoord niet te ondertekenen uit voorzorg al bij zich. In tegenstelling tot de cadetten hoefden de adelborsten de verklaring op erewoord niet te ondertekenen omdat zij op 12 juni uit de Koninklijke Marine ontslagen en naar huis gestuurd waren.

De samenstelling van de groep weigeraars was als volgt: zes officieren van de Koninklijke Landmacht, zes officieren en een stoker tweede klas van de Koninklijke Marine, achtendertig officieren van het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger en twaalf cadetten van dat leger. De weigeraars werden in de loop van de avond naar de Nieuwe Frederikkazerne in Den Haag gebracht. Op 16 juli 1940 werd de groep naar Soest in Rijnland-Westfalen gebracht waar het krijgsgevangenkamp Oflag (Offizierslager) VI A op hen wachtte. Onder de weigeraars waren drie generaals van de Koninklijke Landmacht: luitenant-generaal P.W. Best (1881-1960), generaal-majoor A.R. van den Bent (1883-1957) en generaal-majoor H.C.G. baron van Lawick (1882-1965).

In de Nederlandse geschiedschrijving over de erewoordverklaring werd op een enkele uitzondering na regelmatig beweerd dat de officieren de verklaring op erewoord hadden af te leggen, terwijl de onderofficieren, korporaals en soldaten de verklaring alleen maar hadden te ondertekenen. De marinehistoricus dr. Ph.M. Bosscher heeft erop gewezen dat het misverstand vermoedelijk ontstaan is door een brief van 5 juli 1940 van kolonel M.W.L. van Alphen van het Algemeen Hoofdkwartier van de Landmacht, waarin deze onder meer schreef:

Deze verklaring moet door beroepsofficieren op erewoord worden afgelegd; beroepsonderofficieren, -korporaals en -soldaten leggen deze verklaring zonder meer af.26

Deze onjuiste voorstelling van zaken bij het ondertekenen van de erewoordverklaring werd voor het eerst door Van Hilten in zijn Van capitulatie tot capitulatie, dat in 1949 verscheen, gegeven. De Parlementaire Enquêtecommissie Regeringsbeleid 1940-1945 (PEC) nam het zonder meer van hem over, waarna L. de Jong deze historische onjuistheid in zijn Koninkrijk der Nederlanden canoniseerde.27

Naar aanleiding van bovengenoemde kwestie kunnen de volgende kanttekeningen gemaakt worden. De bijzondere positie van de officieren in de Nederlandse samenleving, althans dat vonden vele dienaren van Mars, werd ontleend aan artikel 61 van de Grondwet van 1938, dat luidde:

De Koning heeft het oppergezag over zee- en landmacht. De militaire officieren worden door hem benoemd. Zij worden door hem bevorderd, ontslagen of op pensioen gesteld, volgens de regels door de wet te bepalen. De pensioenen worden door de wet geregeld.28

Aan de officieren werd toentertijd een groter eergevoel toegeschreven dan aan de andere beroepsmilitairen. Vanuit dat standsbewuste denken werd bovendien aan de officieren ook een hogere opvatting over ethische beginselen toegekend dan aan het lagere militaire personeel. Daarom legden alleen officieren bij hun benoeming de eed of belofte van trouw af.29

Het ondertekenen van de erewoordverklaring betekende dat de ondertekenaars niet meer aan de strijd tegen Duitsland en zijn bondgenoten mochten deelnemen. Over de vraag of zij zich hieraan moesten blijven houden, bestonden verschillende opvattingen. Sommigen waren van mening dat Duitsland door de aanval op Nederland alle eerder gedane beloften had geschonden, zodat zij zich niet hoefden te houden aan de beloften die zij aan de Duitsers hadden gegeven. Zij namen vanaf het begin aan het verzet deel of probeerden naar Engeland uit te wijken.

Dit laatste bracht Carstens en Hasselman ertoe op 4 november 1941 een gezamenlijke brief te doen uitgaan, waarin stond:

Het is ons bekend, dat beroepsofficieren op non-activiteit of wachtgeld hebben gepoogd zich naar Engeland te begeven, al dan niet met de bedoeling zich bij de daar aanwezige Nederlandsche strijdkrachten te voegen. Wij achten het daarom noodig te herinneren aan den tekst der eertijds geheel uit vrijen wil en naar wij aannemen, na rijp beraad afgelegde verklaring, waarbij de onderteekenaar op eerewoord verzekerde, dat hij gedurende dezen oorlog of althans zoolang Nederland zich met het Duitsche Rijk in oorlogstoestand bevindt, aan geen enkel front, noch direct noch indirect zal deelnemen aan den strijd tegen Duitschland en geen handeling zal begaan of verzuim zal plegen, waardoor het Duitsche Rijk schade van welken aard ook zal kunnen lijden.30

Alle betrokken beroepsofficieren kregen deze brief persoonlijk toegezonden. Zij werden er nog eens nadrukkelijk aan herinnerd dat zij zich aan de regels van het spel hadden te houden. De brief was de historicus L. de Jong niet ontgaan. In het vierde deel van het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog schreef hij:

Het rondschrijven vloeide niet voort uit enig Duits verzoek of uit enige Duitse eis; het initiatief lag geheel bij de twee genoemde officieren. De Duitsers zullen hun er zonder twijfel erkentelijk voor zijn geweest.31

Daarmee kregen Carstens en Hasselman een forse draai om de oren. De vraag naar de mogelijke achtergrond van deze brief werd door De Jong niet gesteld.

Op 24 november 1941 werd kapitein van de Generale Staf, P.M.H. Tielens, in Den Haag door een hem onbekende jonge man, Peter Tazelaar, bezocht, die hem een microfoto met daarop een door koningin Wilhelmina ondertekende opdracht om naar Engeland te komen overhandigde.32 Tielens aarzelde om aan de opdracht gevolg te geven, omdat hij die strijdig vond met de door hem ondertekende verklaring op erewoord en vroeg om enige bedenktijd. Geërgerd over het getreuzel vertrok Tazelaar onmiddellijk naar Amsterdam, waar hij in de restauratie van het Centraal Station een ontmoeting met Wiardi Beckman had en hem eenzelfde opdracht overhandigde.33 Deze reageerde onmiddellijk positief en kreeg te horen dat hij over enkele dagen vanaf het Scheveningse strand opgehaald zou worden.34

Tazelaar was in 1940 met de verzetsorganisatie de Ordedienst, die toen nog in de kinderschoenen stond, in aanraking gekomen en had daarbij KNIL-kapitein E.A. Latuperisa leren kennen. In juni 1941 week Tazelaar uit naar Engeland, waarna hij, met de opdracht van koningin Wilhelmina om Wiardi Beckman en Tielens op te halen, op 23 november 1941 door Erik Hazelhoff Roelfzema ’s nachts op het Scheveningse strand afgezet werd. Tazelaar ging naar Latuperisa die hem in contact met Tielens bracht.

Tielens, die in hevige tweestrijd verkeerde of hij aan de opdracht gevolg zou geven, raadpleegde zijn vriend kapitein van de Generale Staf M.R.H. Calmeyer. Deze vond het maar een louche zaak, terwijl hij zich ook niet kon voorstellen dat de Nederlandse regering opdracht zou geven om het gegeven erewoord te schenden.35 Tielens liet zich door Calmeyer niet overtuigen en wendde zich tot Carstens met het verzoek de Duitsers mee te delen dat hij [Tielens] zijn gegeven erewoord introk. Hij zou dan onderduiken en met een rein geweten naar Engeland vertrekken. Carstens verzocht Tielens van zijn plan af te zien, omdat hij druk bezig was het leven te redden van een aantal officieren die door een Duitse krijgsraad ter dood veroordeeld dreigden te worden, omdat zij hun erewoord hadden gebroken. Zo bleef Tielens voorlopig thuis, terwijl de actie van Carstens zonder resultaat bleef.36

Na een aantal mislukte pogingen zou in de nacht van 17 op 18 januari 1942 een nieuwe poging ondernomen worden om Wiardi Beckman naar Engeland over te brengen. Het gezelschap was inmiddels uitgebreid met sergeant-adelborst Gerard Dogger, cadet-sergeant W. Pasdeloup en Frans Goedhart. Een Duitse patrouille ontdekte hen in hun schuilplaats op het strand van Scheveningen. Dogger en Tazelaar wisten te ontsnappen, terwijl de anderen gearresteerd werden.37 Nu begon voor Wiardi Beckman zijn via dolorosa langs verschillende concentratiekampen. Op 15 maart 1945 overleed deze grote sociaaldemocraat in het concentratiekamp Dachau.

De reactie van De Jong op de brief van Carstens en Hasselman doet denken aan zijn karaktermoord in 1978 op de antirevolutionaire politicus mr. W. Aantjes (1923-2015): iemand veroordelen zonder goed inzicht in de feitelijke gang van zaken te hebben en zonder rekening te houden met de omstandigheden waarin het verwijtbare feit gepleegd werd.

De Opbouwdienst en de Nederlandse Arbeidsdienst (NAD)

Na de Nederlandse capitulatie op 15 mei 1940 werd de krijgsmacht op last van de Duitse bezetter ontbonden. Teneinde de vele dienstplichtigen niet aan hun lot over te laten – zij zouden voor een groot deel ongetwijfeld werkloos zijn geworden – werd op 15 juli 1940 de Opbouwdienst opgericht. In de Opbouwdienst werd het nog niet gedemobiliseerde dienstplichtig personeel en reservepersoneel, alsmede een gedeelte van het beroepspersoneel opgenomen. De doelstelling van de Opbouwdienst werd door generaal Winkelman als volgt omschreven:

De O.D. wordt slechts ingesteld om een uitbreiding van de werkeloosheid in ons land te voorkomen, Deze dienst is niet van duurzamen aard: zij, die er thans in worden betrokken, zullen geleidelijk naar de vrije arbeid worden overgebracht, eventueel op grond van de door de Ned. Regeering te stellen regelen nader worden bestemd.38

Tot zijn eigen verbazing werd majoor J.N. Breunese (1889-1963) door de Duitse overheid gevraagd de leiding van de Opbouwdienst op zich te nemen. Vermoedelijk had hij deze uitverkiezing te danken aan de bekendheid die hij als marsleider van de Nijmeegse Vierdaagse genoot.39 Na generaal Winkelman over het al dan niet aannemen van dit Duitse aanbod geraadpleegd te hebben, nam Breunese op 15 juli 1940 de leiding van de Opbouwdienst op zich. Bij zijn commandoaanvaarding verklaarde hij in een radiotoespraak:

Het doel van deze Opbouwdienst is in de eerste plaats te voorkomen dat het aantal burgerwerklozen, thans reeds in ons land aanwezig, niet wordt vergroot met een getal van ongeveer 50.000 dienstplichtigen die thans nog onder de wapenen zijn. Zodra deze dienstplichtigen echter kunnen aantonen dat zij in de burgermaatschappij arbeid hebben gevonden, kunnen zij uit de Opbouwdienst ontslagen worden. Dat zij voor het krijgen van een passende werkkring door de Opbouwdienst zullen worden geholpen, spreekt vanzelf. Een ander doel van de Opbouwdienst is onze mannen meer gemeenschapszin en waardering voor de arbeid bij te brengen.40

Majoor Breunese inspecteert een afdeling van het ontwapende Nederlandse leger dat zal opgaan in de Opbouwdienst

Inmiddels was van Duitse zijde De Quay, de latere Nederlandse minister-president, gepolst over de oprichting van de Nederlandse Arbeidsdienst (NAD). De Quay stond hier niet afwijzend tegenover, maar stelde dat deze organisatie een Nederlands karakter moest hebben.41 De NAD mocht, hoezeer deze ook geleek op de Duitse Reichsarbeitsdienst, géén nationaalsocialistische organisatie worden. Met de leiding van de NAD werd door de Duitsers Breunese belast.

Op 8 oktober 1940 verscheen onder zijn verantwoordelijkheid het memorandum Geest en richting der opvoeding in den Nederlandschen Arbeidsdienst.42 Bij de opstelling van het memorandum waren nauw betrokken prof.dr. M.J. Langeveld, kapitein I.L. Uijterschout en kapitein J.D.S. Paters. Langeveld bleef gedurende de hele oorlog als hoogleraar in functie, terwijl hij na de oorlog zijn hoogleraarschap zonder problemen kon voortzetten. Uijterschout en Paters werden mede om hun betrokkenheid bij de opstelling van het memorandum tijdens de zuivering hard aangepakt. Officieel werd de NAD, met terugwerkende kracht tot 1 januari 1941, op 26 mei 1941 opgericht. Bij dezelfde verordening werd de Opbouwdienst ontbonden.43 Zoals eerder werd opgemerkt kreeg Breunese de leiding over de NAD. Tegelijkertijd werd luitenant-kolonel M.R.A. Bisschoff van Heemskerck als chef-staf van de NAD benoemd. Deze laatste was ook in de Opbouwdienst chef-staf van Breunese geweest. De NAD rekruteerde aanvankelijk haar personeel uit de Opbouwdienst. De Duitse pogingen om de NAD te nazificeren werden door Breunese en de zijnen zo goed en zo kwaad mogelijk tegengegaan.

Majoor Breunese (tweede van rechts) geeft het goede voorbeeld. Foto: Beeldbank WO2 – NIOD

Aan Duitse zijde was Breunese verantwoording verschuldigd aan Generalarbeitsführer W. Bethmann. De opleiding van kaderleden van de NAD vond plaats in Tilburg, Huizen, Hooghalen en Nunspeet. Werden in de eerste drie kampen voornamelijk oud-officieren voor functies in de NAD opgeleid, in Nunspeet vond de scholing van burgers plaats. Aanvankelijk wisten Breunese en de zijnen met succes Mussert en de NSB’ers buiten de NAD te houden. Ook Bethmann zag er aanvankelijk weinig heil in om de NAD aan de NSB toe te vertrouwen. Toch namen de spanningen tussen de leiding van de NAD en de Dienststelle Bethmann toe. De kampen in Huizen en Tilburg werden wegens antinationaalsocialistische uitingen gedurende de cursus gesloten. Velen zagen overigens in de NAD een mogelijkheid de bezetter tegen te werken. Op de algemene tweedaagse leidersbijeenkomst in juli 1941 werd het beleid van Breunese door NSB’ers fel aangevallen. Hoewel Bethmann zich aanvankelijk afzijdig hield, stelde hij ten slotte aan Breunese de volgende eisen:

1. Inkrimping van de NAD van 8500 tot 5000 man.

2. Enkele officieren, onder wie Bisschoff van Heemskerck, moesten onmiddellijk worden ontslagen.

3. De personeelspolitiek van de NAD zou in de toekomst door Bethmann geleid worden.

4. De Germaanse groet moest worden ingevoerd.

Deze inkrimping hield in dat vele officieren, die de kern vormden van het verzet tegen de nazificering, moesten afvloeien. Breunese nam hierop ontslag als commandant van de NAD. Velen volgden zijn voorbeeld, zodat op 1 januari 1942 nog achttien beroepsofficieren en tweehonderd reserveofficieren deel uitmaakten van de NAD.

Na het vertrek van Breunese werd het commando van de NAD waargenomen door luitenant-kolonel L.A.C. de Bock. Deze was geen NSB’er en had zich tot doel gesteld de beïnvloeding door de NSB in de NAD tegen te gaan. Hij slaagde erin te verhinderen dat Bethmann zich met de personeelspolitiek ging bemoeien en dat de Germaanse groet werd ingevoerd. Van NSB-zijde werd steeds weer opnieuw aangedrongen op een inzet van de NAD in Polen en andere door Duitsland in het oosten bezette gebieden. De Bock bleef hier zeer sterk tegen gekant en uitte dit in april 1943 op een leidersbijeenkomst in Leeuwarden met de woorden Niet het Oosten, maar Oogsten.44 Als reactie op het werken van de NAD buiten Nederland werden steeds meer mobiele inzetten binnen Nederland en voor zuiver Nederlandse doeleinden uitgevoerd, waaronder oogsthulp aan Nederlandse boeren. De druk van Duitse zijde op de NAD werd steeds groter. Op 1 september 1944 kreeg de NAD opdracht mee te werken aan de aanleg van verdedigingslinies in Zuid-Limburg. Dit werd door De Bock geweigerd. De Bock, die ook door de Duitsers verantwoordelijk werd gesteld voor het leeglopen van de kampen van de NAD na dolle dinsdag (5 september 1944), werd hij op 6 september 1944 als commandant van de NAD ontslagen. Dat lot trof ook alle andere arbeidsmannen die geen duidelijke nationaalsocialistische instelling hadden.

Opmerkelijk is dat de NAD uiteindelijk door de Nederlandse regering in Londen de officiële genadeslag kreeg. De NAD werd ingevolge het Koninklijk Besluit, Staatsblad E95 van 12 september 1944 per 10 september 1944 opgeheven. Pensioenaanspraken over de periode daarna waren daardoor niet meer mogelijk.

Terug naar Breunese. Evenals de meeste andere beroepsofficieren werd hij op 15 mei 1942 in Duitse krijgsgevangenschap afgevoerd. Tijdens die krijgsgevangenschap was Breunese volgens sommigen van zijn lotgenoten een officier met een bedenkelijke reputatie.45 Na de Duitse capitulatie keerde Breunese op 1 juni 1945 in Nederland terug.

Meningen over de Nederlandse Arbeidsdienst

Tijdens de bezetting was de Nederlandse Arbeidsdienst in een steeds slechter daglicht komen te staan. Voor velen was de NAD duidelijk een nationaalsocialistische organisatie. De alleszins betrouwbare en competente generaal-majoor b.d. Van Hilten besteedt in zijn boek Van capitulatie tot capitulatie weinig aandacht aan de Opbouwdienst en de Nederlandse Arbeidsdienst. Wel nam hij het memorandum Geest en richting der opvoeding in den Nederlandschen Arbeidsdienst, dat Breunese op 8 oktober 1940 had laten uitgaan, integraal in zijn boek over met het volgende commentaar:

Wel zeer duidelijk blijkt hieruit, dat met deze z.g. N.A.D. naar de geest en in wezen geen Nederlandse instituut werd opgericht en dat al gingen nog talrijke voormalige Nederlandse militairen, aanvankelijk vaak om particuliere redenen daarin over, dit niet meer kan worden beschouwd als een maatregel genomen met het vooropgezette doel, de belangen te dienen van het gedemobiliseerde personeel van de Nederlandse weermacht van 1940.46

Uit het memorandum blijkt volgens Van Hilten dat Breunese tot de grote groep Nederlanders behoorde die ervan overtuigd waren dat met een langdurige Duitse bezetting rekening gehouden moest worden en dat het Nederlandse belang nauw met het Duitse verbonden was. De negatieve beoordeling van Breunese door Van Hilten maakt duidelijk dat Van Hilten tot het anti-Breunese-kamp in het officierskorps behoorde.

Aanzienlijk positiever over Breunese is J.J. van Bolhuis in het derde deel van Onderdrukking en Verzet. Nederland in de Tweede Wereldoorlog.47 Volgens hem heeft Breunese niet steeds de schijn van schipperen kunnen vermijden. Bolhuis prijst Breunese voor het goede werk dat hij in de eerste maanden gedaan heeft, omdat hij de orde herstelde in de bandeloze massa die de demobiliserende Nederlandse krijgsmacht toen was. L. de Jong daarentegen noemt Breunese in deel 4 van zijn Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog een schipperaar, waarmee hij hem van een negatief etiket voorzag. Volgens De Jong was Breunese:

zich in de periode tussen de twee wereldoorlogen niet alleen aan de geringe offervaardigheid voor het defensieapparaat gaan ergeren maar ook aan de politieke verdeeldheid in den lande. Van geen enkele politieke partij was of werd hij lid en het uiterlijk beeld dat het Derde Rijk bood, ging hem in toenemende mate verblinden.48

Na de kritiek van Breunese op het vertrek van koningin Wilhelmina naar Engeland en de opvatting van Breunese dat Duitsland de oorlog zou winnen, vermeld te hebben, vervolgde De Jong met:

Alles tezamen waren dat omstandigheden die hem deden besluiten, zich ter beschikking te stellen voor de opbouw van een Nederlandse arbeidsdienst die gemodelleerd zou zijn op de Duitse, waarvan hij de ontwikkeling met sympathie gevolgd had.49

De Nederlandse Unie

De beschuldiging van De Jong dat Breunese een steeds grotere bewondering voor het Derde Rijk had en dat Breunese sympathie had voor een Arbeidsdienst die op Duitse leest geschoeid was, wordt niet nader toegelicht. Of hij met deze beweringen het gelijk aan zijn kant heeft, wordt later in dit boek onderzocht.

De meest uitgebreide publicatie over de Nederlandse Arbeidsdienst is het boek van Willem F. van Breen, De Nederlandsche Arbeidsdienst 1940-1945. Ontstaan, opkomst en ondergang, dat in 2004 verscheen. In 2015 volgde een ongewijzigde postume heruitgave. Het boek is goed geschreven en bevat veel interessante informatie over de Nederlandse Arbeidsdienst. Het is jammer dat Van Breen geen goed inzicht in de Bijzondere Rechtspleging en de Zuivering heeft, want iets meer kennis daarvan had hem veel fouten in zijn boek bespaard. Met name bij zijn behandeling van Breunese slaat hij de plank wel erg ver mis. Een goede analyse van de problematiek van het wel of niet geoorloofd zijn van samenwerking met de vijand was voor Van Breen een brug te ver. Op zijn behandeling van de zuivering van Breunese en De Bock wordt later in dit boek teruggekomen. De belangrijkste oorzaak van zijn foutieve beoordeling van de NAD is dat hij onvoldoende afstand van zijn onderwerp heeft genomen en daardoor in het negatieve beeld van de Nederlandse Arbeidsdienst, zoals dat in de periode 1940-1970 gevormd was, is blijven steken.

Tegelijkertijd met de oprichting van de Opbouwdienst was er in Nederland een intensief overleg gaande tussen de leiders van de zes belangrijkste politieke partijen en verschillende, niet aan een politieke partij gebonden personen, over de mogelijkheden van een gezamenlijk optreden tegen de bezetter. Na een verwarde discussie trokken de politieke partijen zich terug en werd door mr. J. Linthorst Homan, mr. L. Einthoven en prof.dr. J. de Quay de Nederlandse Unie opgericht. Op 24 juli 1940 publiceerden zij in alle kranten het volgende manifest:

Landgenoten,

Uit de nood der tijden is een nieuwe taak geboren.

Wij nodigen u uit met ons deze taak op te nemen.

Wij roepen u op met eigen kracht en overeenkomstig onze eigen Nederlandse aard, gezamenlijk door kordate arbeid naar een nieuwe Nederlandse saamhorigheid te streven.

Allereerst is nodig:

Erkenning van de gewijzigde omstandigheden.

Nationale samenwerking op de allerbreedste grondslag.

Harmonische economische opbouw met samenbinding van alle arbeidskrachten in ons volk.

Sociale rechtvaardigheid, opdat er kome werk voor allen en arbeidsvreugde voor allen, voor jong en oud, voor de sterke en de zwakke.

Bezieling van de jeugd in vaderlandse zin.

Dit willen wij verwezenlijken op Nederlandse wijze, eerbiedigende de traditionele geestelijke vrijheid en verdraagzaamheid.

Wij willen ons werk verrichten in contact met de Nederlandse autoriteiten en met de bezettingsautoriteiten.

Nederlanders!

Wie zich afzijdig houdt, schaadt de Nederlandse zaak.

Sluit u aan!50

Het driemanschap van de Nederlandse Unie
Van links naar rechts: J.E. de Quay, L. Einthoven, J. Linthorst Homan. Foto: Beeldbank WO2 – NIOD

De oproep was haastwerk en werd snel gevolgd door het Programma der Nederlandse Unie dat in het blad van de Nederlandse Unie gepubliceerd werd. Over de samenwerking met de bezetter stond in het programma:

Met open oog voor de werkelijkheid wil zij dien arbeid terstond aanvangen, voor zoover de beperkingen van den staat van bezet gebied dat mogelijk maken en in loyale verhouding tot de bezettende overheid.51

Na het manifest en het programma geanalyseerd te hebben, vatte Wichert ten Have in 1999 in zijn boek De Nederlandse Unie. Aanpassing, vernieuwing en confrontatie in bezettingstijd 1940-1945 zijn analyse daarvan als volgt samen:

Samengevat wilde de Unie zowel streven naar maatschappelijke vernieuwing, als zich aanpassen aan de realiteit van de bezetting én bescherming bieden aan het karakter van de Nederlandse samenleving met de daarbij behorende waarden.52

Het programma was een weerspiegeling van de onvrede over het politieke en maatschappelijk bestel van de jaren dertig. Sleutelbegrippen die gehanteerd werden waren eenheid, volk, ordening en gezag. De NSB hanteerde overigens hetzelfde taalgebruik, zoals de tekst van het programma van de NSB laat zien:

Voor het zedelijk en lichamelijk welzijn van een volk is noodig een krachtig Staatsbestuur, zelfrespect van de natie, tucht, orde, solidariteit van alle bevolkingsklassen en het voorgaan van het algemeen (nationaal) belang boven het groepsbelang en van het groepsbelang boven het persoonlijk belang.53

Over dat vergelijkbare taalgebruik schreef Wichert ten Have in zijn boek De Nederlandse Unie:

Maar dit vergelijkbare taalgebruik impliceerde op zichzelf nog geen grote inhoudelijke verwantschap, laat staan een bewuste keuze voor het ideeëngoed van fascisme en nationaal-socialisme.54

De bovengenoemde overeenkomstigheid maakt wel duidelijk waarom een beperkt aantal officieren de verleiding van het lidmaatschap van de NSB niet heeft kunnen weerstaan.

De voorkeur voor een sterke overheid, het streven naar het behoud van de Nederlandse identiteit en de afwijzing van de NSB’ers, die inmiddels door de overgrote meerderheid van de Nederlandse bevolking als landverraders beschouwd werden, maakten de Nederlandse Unie ook zeer aantrekkelijk voor de Nederlandse officieren. In zijn Herinneringen schreef Calmeyer daarover:

Ook Lien [echtgenote van Calmeyer] en ik meldden ons aan. Wij zagen hierin, met alle deelnemers, de vorming van tegenwicht tegen de N.S.B. en tevens de voorbereiding op een nationale herleving na de oorlog. Weliswaar moest de Unie zich, om door de bezettingsautoriteiten niet te worden verboden, loyaal verklaren tegenover de bezettende Overheid, maar wij beschouwden dit, wel met allen die toetraden, als een noodzakelijke camouflage, t.z.t. af te werpen.55

De Nederlandse militaire justitie na de capitulatie

Evenals dat in 1914 het geval was geweest, was in 1939 de Nederlandse militair-rechterlijke organisatie in het geheel niet op de mobilisatie voorbereid.56 De bestaande wetgeving, waarbij uitgegaan werd van een grote rol op militair-justitieel gebied door de garnizoenscommandanten was door de opheffing van de garnizoenen achterhaald. De overgang van de vredesorganisatie naar de oorlogsorganisatie met een toename van het leger tot ca. 270.000 man zorgde voor bijna onoverkomelijke problemen, waarvoor een oplossing gevonden moest worden. Met grote juridische behendigheid werd op 21 december 1939 een nieuwe organisatie en werkwijze ingevoerd, waarbij de bestaande wetten zoals de Regtspleging bij de landmagt en dergelijke niet al te veel geweld werden aangedaan.57 Nederland werd daarbij in drie militaire arrondissementen ingedeeld:

– het arrondissement ’s-Gravenhage, omvattende de provinciën Noord-Holland en Zuid-Holland, hoofdplaats ’s-Gravenhage;

– het arrondissement ’s-Hertogenbosch, omvattende de provinciën Zeeland, Noord-Brabant en Limburg, hoofdplaats ’s-Hertogenbosch;