Mijnheer, dat weiger ik

Een politieagent in verzet

Peter Sierksma

Walburg Pers

Afbeelding omslag: Persoonsbewijs van Pieter Kapenga afgegeven op 3 oktober 1940 (privécollectie erven Kapenga)

Omslagontwerp: Suzan Beijer

Ontwerp binnenwerk: TAT Zetwerk, Utrecht

isbn 978 94 6249 824 2

e-isbn 978 94 6249 825 9

nur 689

© 2021 Peter Sierksma, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Hoofdstuk 1. Tussen zwijgen en schrijven

‘Lees Hoornik maar,’ zei mijn grootvader Pieter Kapenga als ik hem naar zijn kampervaringen vroeg. Zelf sprak hij, de vader van mijn moeder Geertje, er liever niet over. Zijn dagen in Vught en Dachau hadden lang genoeg geduurd. En mocht hij soms nog schaars iets delen, dan was dat enkel met een voormalige kampgenoot, zijn predikant of Gerrit van ’t Hul, getrouwd met zijn jongste dochter Tiny. Maar verder niet. Na zijn terugkeer uit Dachau op 29 mei 1945 had hij zijn herinneringen eenmalig in tweevoud opgeschreven. Een eerste versie voor zijn vrouw Annie en de kinderen, een tweede voor de plaatselijke krant. Dat was genoeg.

Lees Hoornik maar.

Met Hoornik doelde mijn grootvader op de in die dagen invloedrijke dichter, schrijver en journalist Ed. Hoornik. Net als opa had Hoornik zowel in Dachau als eerder in Vught gezeten en hij had daarover indringend verslag gedaan, met name in Vrij Nederland. Hoewel opa hem nooit persoonlijk had ontmoet, had hij Hoornik wel in het kamp zien lopen en was hij er bij toen de dichter op de appelplaats op 10 mei, vlak na de bevrijding door de Amerikanen, de Nederlandstalige gevangenen toesprak.

Lees Hoornik maar.

Maar zo makkelijk liet ik me niet afschepen. Dus kwam ik erop terug nadat ik van mijn zakgeld Hoorniks pas verschenen Verzameld werk had aangeschaft en het dagboek Goethe in Dachau van diens vriend en collega, de communistische verzetsman Nico Rost, op de kop had getikt. Maar helpen deed het niet, want opa gaf geen krimp. Ik weet nog hoe we samen door de bossen tussen Zeist en Austerlitz aan het wandelen waren en ik opnieuw aandrong: ‘En Rost? Heeft u Nico Rost dan wel gekend?’

Ja, zei hij, in zoverre dat hij hem net als Hoornik op afstand had ontmoet. Helemaal waar was dat niet, want Rost had hij wel degelijk van dichtbij meegemaakt. In dienst van de ziekenboeg was het Rost die de laatste weken voor de bevrijding met de dodenlijsten van de gevangenen van blok naar blok moest voor de laatste stand van zaken en aldus ook barak 17, het tijdelijke adres van Pieter Kapenga, bezocht.

Maar verder geen contact. Mijn grootvader woonde nu eenmaal niet in blok 9, waar intellectuelen en andere invloedrijke mensen als Hoornik, Rost, Stuuf Wiardi Beckman, Pim Boellaard en W.L. Brugsma gevangen zaten. Het waren en bleven gescheiden werelden, ook na de bevrijding. Kregen de schrijvers administratieve baantjes binnen het kamp, opa – die zichzelf als politieman onder de werklieden schaarde – wachtte naast enig sjouwwerk een buiten het kamp gelegen akker waar hij tomaten moest telen. Een geluk bij een ongeluk, want veel van zijn lotgenoten werden de staal- en wapenfabrieken rond Allach en München ingejaagd en keerden niet meer terug. Zijn positie op de Pollnhof, aan de rand van Dachau vlak bij het kamp gelegen, had mijn grootvader vooral te danken aan het ontbreken van zijn rechterpink, die hij vlak voor de oorlog tijdens een patrouille op de IJssel als gevolg van een ontploft motorblok verloren had. Verhalen genoeg, zelfs voor een boek, maar nogmaals, opa zweeg liever dan dat hij vertelde.

Als nieuwsgierige scholier begreep ik daar weinig van. Waarom van Pieter Kapenga geen hartverscheurende herinneringen zoals je die las bij bovengenoemde schrijvers noch heldendaden zoals je die tegenkwam in boeken over bijvoorbeeld vriend en Kamper stadgenoot Marinus Post of het door Anne de Vries geromantiseerde leven en verzetsverleden van diens broer Johannes?

Ondertussen deed ik vreselijk mijn best om Hoornik te begrijpen, maar dat viel niet mee. Het was me, eerlijk gezegd, te hoog gegrepen. Zoals hij over de slachtoffers, de beulen en de lijken schreef: ‘De dood loerde in onze kleren, in onze bedden, hij stak ons in het vlees.’ Het was te veel, het ging te diep en de emoties waren te groot. Vlak voordat ik dreigde af te haken, gebeurde er iets waardoor ik alsnog door de dichter werd gegrepen; zij het op een heel andere manier dan mijn grootvader ongetwijfeld had bedoeld.

Tijdens het eindexamen voor de havo in het voorjaar van 1976, stond Hoornik tot mijn grote verrassing opeens tussen de stelopdrachten voor het Nederlands. Zonder commentaar stond er zomaar een vers uit de dichtbundel Ex tenebris, met woorden die ik wel begreep:

En iedre dag opnieuw moet ik mij dwingen

tot het duel met de gewone dingen:

ik doe het, maar soms is het of ik stik.

Ik schreef een opstel over mijn astma en voelde voor het eerst iets van de onderliggende emoties die opa mogelijk gevoeld had, maar die hij zelf niet wist te duiden of niet wílde duiden.

Vele malen heb ik me er het hoofd over gebroken en me er uiteindelijk mee verzoend dat opa mij op afstand hield omdat hij zijn emoties binnenboord wilde houden en bovendien zijn eigen rol niet zo belangrijk vond. Mijn grootvader rekende zichzelf tot de eenvoudige ambtenaren en werklieden die door de nummers die zij op hun lichaam getatoeëerd gekregen hadden nog anoniemer waren gemaakt dan ze in het gewone leven voor 1940 al waren. Wel wilde hij iets nalaten voor zijn kinderen en de stad die hij als politieman diende. Vandaar zijn herinneringen in het Kamper Nieuwsblad die in de maanden februari tot en met augustus van 1947 werden geplaatst onder de titel ‘Belevenissen in een concentratiekamp’. Maar daar bleef het bij, of zoals een van zijn dochters het uitdrukte: ‘Hij vertelde toch al niet veel.’

Vroege herinneringen

Lange tijd speelde de oorlog in het beeld dat ik van mijn grootvader had niet of nauwelijks een rol. Als er al iets bijzonders aan hem was, was het dat hij, opa Kapenga, mijn enige opa was. Want de andere, pake Wybe, had ik nooit gekend. Voor de oorlog uitbrak was hij, de vader van mijn vader Oene Sierksma, gestorven aan darmkanker. Van hem, de wagenmaker uit het Friese Suameer, kende ik alleen zijn portret. Met zijn smalle gezicht, zwart haar en zwarte snor, kijkt hij nog altijd met zijn donkere ogen de fotograaf ernstig aan op een manier zoals mijn vader ook kon kijken: met die karakteristiek ernstige, ietwat melancholieke blik die me altijd de indruk gaf dat Buster Keaton een verdwaalde achteroom had kunnen zijn.

Ik had dus alleen opa Pieter Kapenga. Een opa zoals een opa moest zijn. Ja, werkelijk, om Annie M.G. Schmidt uit de televisieserie Ja zuster, nee Zuster aan te halen, ‘in heel Europa, niemand zo aardig als hij’. De gedroomde opa zoals ieder kleinkind die zich wenst. Terwijl oma ons met limonade, snoep, spelletjes en gestoofde peertjes op zondag verwende, maakte opa tollen en bezorgde hij al zijn 24 kleinkinderen wel een keer een step of een fiets.

Met zijn witte vierkante kop en licht ondeugende ogen was hij vrijwel altijd goedgehumeurd en zat hij vol grapjes, verhaaltjes of oneliners zoals het altijd vrolijke ‘Hoog voor de prins!’ of ‘Iedre avond trok bij buurman een kwajongen aan de bel…’, een rijmpje dat afliep met een emmer water en alle gevolgen voor de kwajongen van dien. Later begreep ik dat zijn vrolijk met opgeheven hand gebezigde groet aan de prins niet zomaar uit de lucht kwam vallen. Voor hij in 1924 trouwde met zijn lief Annegien Mulder en dienst nam als veldwachter en later politieman, had hij bij de bereden marechaussee gezeten. De prinselijke groet voorzag in een saluut met een indrukwekkende steigering te paard.

Eigenlijk had mijn grootvader wel iets weg van Malle Pietje uit de televisieserie Swiebertje. Hij rommelde en sjacherde wat in zijn schuurtje achter het huis aan de Fernhoutstraat, stofjas aan, sigaartje in de mond, ja, dat was opa. ‘In heel Europa’, zoals hij zelf de toon zette, ‘niemand zo’n brompot’ als hij. Pieter Kapenga gedroeg zich in niets gewichtig. Blies nooit hoog van de toren en was – hoe anders dan de humeurige plichtsgetrouwe veldwachter Bromsnor uit Swiebertje! – altijd goedgemutst en scherp in zijn observaties. Zo noemde hij mij al vroeg ‘fantast’ of ‘pastoorke’ omdat ik altijd voor me uit zat te babbelen in de kinderstoel, en in de tijd dat lange haren in de mode raakten en menig fatsoenlijk burger zich aan zoveel vrijgevochtenheid stoorde, typeerde hij mijn oudste broer Wybe en neef Fred gewoonweg als Simson en Absalom – naar de bekendste langharige figuren uit de Bijbel.

Annie en Pieter Kapenga-Mulder, 1964.

Pieter had door de jaren wel geleerd waar hij zich wel of niet druk om moest maken, hij was onverstoorbaar. Nooit heb ik hem betrapt op een roddel of kwaadsprekerij. Het enige waaruit met de nodige moeite een minder gunstig oordeel over een oud-collega of medebroeder uit de kerk kon worden afgeleid was een veelbetekenend zwijgen.

Hoofd- en bijzaken wist hij als geen ander te scheiden. Zo was het eerste wat hij zei toen hij na zijn terugkeer uit Dachau hoorde dat de Gereformeerde Kerk waartoe hij behoorde ‘gescheurd’ was: ‘Hadden ze niets beters te doen?’

Mede omdat oma in 1944 al gekozen had voor het kamp van professor Klaas Schilder van de ‘Vrijgemaakten’, waarover later meer, sloot opa zich daar na zijn terugkeer ook bij aan. Maar met tegenzin. Zijn geloof had hem door de hel van Dachau heen getrokken en was hem te dierbaar om aan leerstellige en kerkpolitieke zaken ondergeschikt te maken. Waar veel oud-gemeenteleden elkaar in Kampen na de oorlog met de nek aankeken, stond Kapenga boven de partijen en bleven ook de ‘synodalen’ van het andere kamp bij hem altijd welkom, zoals hij bij hen welkom bleef. Een mooi voorbeeld in dit verband is het bezoek dat de niet met Schilder meegetrokken dominee Impeta aan mijn grootvader bracht, toen deze na terugkeer van het kamp op bed moest bijkomen van een zogenoemde natte pleuritis of longvliesontsteking. Eenmaal bij de deur zei hij tegen mijn licht wantrouwige grootmoeder: ‘Ik kom Piet bezoeken, niet als predikant hoor, maar als vriend.’ Waarop hij zonder moeite werd binnengelaten.

Zo terugkijkend, zie ik mijn grootvader als een stil en diepgelovig man aan wie iedere vorm van uiterlijke vroomheid en moralisme vreemd was. Altijd luidde zijn eenvoudig, even hardop als monotoon uitgesproken, tafelgebed hetzelfde: ‘Eer wij tot U roepen Heer, hoort Gij reeds, amen.’

Als kind moest ik daar trouwens geweldig om giechelen, iedere keer wanneer ik er aan tafel na de maaltijd getuige van was. Erger, als puber imiteerde ik die als een diesel biddende grootvader regelmatig, tot ik doorkreeg hoe wijs zijn woorden waren. Ze waren de echo van een vorm van overgave aan een persoonlijke God zoveel groter dan wij, mensen, zelf. De God die hem gespaard had.

Maar hoe groot zijn dankbaarheid ook was, die hoefde niet aan de grote klok te worden gehangen. Van mijn grootvader geen grote getuigenissen of oordelen, noch complexe uiteenzettingen over hoe de wereld en het leven in elkaar staken. Integendeel, hij toonde zijn dankbaarheid iedere dag opnieuw met dezelfde schaarse woorden. En dus zei hij na iedere maaltijd tegen Annie: ‘Nog nooit zo lekker gegeten als vandaag’, en sprak hij voor iedere maaltijd altijd weer die kinderlijke bede uit met de klank van een gedicht: ‘Eer wij tot U roepen Heer, hoort Gij reeds, amen.’

Dachau

Ik moet een jaar of acht geweest zijn toen ik tijdens een logeerpartij aan de Fernhoutstraat op de overloop een opmerkelijk stuk wasgoed aan de lijn aantrof. Jas en broek deden nog het meeste denken aan een dikke pyjama of een stevig verticaal gestreept ‘De dikke- en de dunne’-pak, zoals ik dat kende van het witte doek uit de huisbioscoop van onze melkboer Kamsteeg. Wat was dit voor uniform? En hoe kwam opa daaraan? In mijn nieuwsgierigheid raakte ik voorzichtig de op de draad versleten stof aan, waarbij mijn oog op de rode driehoek met daaronder een lang en vreemd getal viel.

Het pyjamapak was niet het enige object dat mijn nieuwsgierigheid wekte. Het zolderkamertje waar ik sliep, lag pal achter opa’s werkkamer. Tegen de wand van de werkkamer stond, heel overzichtelijk, een eikenhouten bureau met laden waarin behalve paperassen, tolletjes en potloden ook verscheidene medailles lagen. En aan de muur ernaast hingen meerdere sabels. Hoe stoer toch, en hoe weinig passend bij de eerste indrukken die ik van m’n ouwe opa had. Maar wat ik ook zag of dacht, vragen durfde ik er niet naar, het voelde als een wereld waar ik als kind geen deel aan had.

Het vriendelijk stoffige, maar ook ongrijpbare beeld dat ik van opa had werd enkele jaren later nogal hardhandig bijgesteld toen mijn grootvader zich in de zomer van 1970 in Canada bij zijn geëmigreerde zwager Harm Mulder en schoonzus Wiet thuis boven aan de trap van het basement verstapte en hard naar beneden viel. Zo, met zijn kop op de vloer. Wekenlang lag hij met een ernstige schedelbasisfractuur in het ziekenhuis en zoals dat gaat als er voor iemands leven wordt gevreesd: dan komen de verhalen. Nu was het moment daar waarop mijn moeder het geheim achter opa’s pyjama prijsgaf: het bleek het pak dat hij tijdens zijn gevangenschap in het concentratiekamp van Dachau dag en nacht gedragen had.

Vandaar die rode driehoek en dat nummer!

69075

‘Maar wat had opa dan gedaan dat hij daarheen moest?’

‘Opa heeft geweigerd Joden op te halen in de oorlog,’ verklaarde mijn moeder kort en krachtig, ‘en daarvoor moest hij naar Dachau toe.’

Het duurde tot ik een jaar of zestien was voordat ik opa zelf naar zijn verleden durfde te vragen. Dat was het moment dat mijn grootvader zei: ‘Lees Hoornik maar.’ Daar moest ik het verder mee doen.

Later heb ik me nog vaak afgevraagd waarom hij mij nooit op zijn memoires wees. Volgens mijn nichtje Annegreet van ’t Hul heeft dat ondanks zijn opgeruimde en sterke karakter toch te maken met een verborgen oorlogstrauma. En ook neef Pieter Treep, die als jochie op 4 mei jarenlang hand in hand met opa opliep naar het Kamper oorlogsmonument aan de oevers van de IJssel, waar opa jaarlijks een van de bloemenkransen voor de gevallenen mocht leggen, sluit niet uit dat er achter die altijd goedgehumeurde opa nog een heel andere opa woonde.

Toen ik als student geschiedenis eindelijk een via mijn ouders verkregen kopie van zijn kampherinneringen las, viel me op dat ze zeer minutieus geschreven waren. Geheel in de stijl van de proces-verbalen die hij als agent gewend was op te stellen. Heel soms voelde je door de regels heen zijn sarcasme, zoals in zinnen over het drie keer per dag aantreden voor appel in Vught: ‘Dat waren de hoogtepunten van den dag, tenminste voor de moffen.’ En soms ook diepe rouw, met name in de herinneringen aan zijn verloren kameraden. Neem de woorden die hij wijdt aan zijn trouwe vriend Harm Ham, die in november 1944 van Dachau werd overgebracht naar Auschwitz om niet meer terug te keren: ‘Wij sliepen in hetzelfde bed en hadden alles samen. Twee broers konden niet intiemer met elkaar omgaan…’ Maar verder zo kaal mogelijk en sober als een proces-verbaal kan zijn.

Ook over zijn motieven voor zijn weigering om Joden op te halen is opa bescheiden. Hij voorzag al vroeg de grote dreiging van Hitlers denken, van diens verheerlijking van bloed en bodem en het daaraan gekoppelde antisemitisme. Voor opa waren de Joden niet alleen ‘kinderen Israëls’ maar boven alles gewone Nederlandse staatsburgers. En daar bleef je met je handen van af. Had hij eerder zijn taken als politieman onder vreemd gezag voor zijn geweten nog kunnen combineren met de rol die hij vervulde binnen kerk en verzet, de avond van de 16de november 1942 werd voor hem ‘de teerling geworpen’. Dit met grote gevolgen voor hem en niet minder voor zijn Annie en de zes kinderen Boukje, Geertje, Elly, Tiny, Harry en Roel.

Maar zoals eerder ter sprake kwam: opa heeft me nooit op zijn eigen memoires gewezen. ‘Lees Hoornik maar,’ daar hield hij het bij.

Het bleek een levensbron. Dankzij de werken van Ed. Hoornik werd ik de geschiedenis in gezogen. Niet opa, maar Hoornik werd de gids die mij de gruwelijkheden van de nazi’s tot in de uiterste consequentie openbaarde:

Sedert wij zelf in Dachau zijn, hebben wij het grote sterven dag in dag uit meegemaakt. Vele wintermorgens, op weg naar de desinfectie, zag ik, gaande langs de achterkant der gesloten barakken, de als vuil weggeworpen doden aan het einde van de Blockstraat. Soms, des nachts, zag ik hen opnieuw. Luguber scheen maanlicht op de tot op hun botten uitgeteerde lichamen. Andere nachten regende het of viel sneeuw in hun ogen, die nog open waren…1

Het was Hoornik die mij opriep het spoor van mijn grootvader terug te volgen. Al kon ik aanvankelijk de diepere betekenis van zijn werk lang niet vatten, iets ervan werd tastbaar toen ik in de zomer van 1975 Dachau met mijn ouders en mijn zus Nienke op weg naar Tirol voor het eerst bezocht. Het was een meer dan bizarre ervaring. Er was nog geen bibliotheek of uitgebreid herdenkingscentrum op het voormalig kampterrein te vinden. Er stond alleen een kapel (de ‘Totesangst-Christi-Kapelle’), een abstract monument vol knekels en een enkele voor de bezoeker ingerichte barak waar de geschiedenis aan de hand van een foto-opstelling werd uitgelegd. Ook herinner ik me een korte zwart-witfilm, maar daar kon ik niet naar kijken. Dat was alles wat betreft KZ Gedenkstätte Dachau. Verder leek het wel of de tijd in het kleine boerenstadje had stilgestaan. Ik weet nog hoe mijn vader onze rode Audi 80 voor een klein hotelletje parkeerde en er achter de ramen van de woonhuizen rondom opeens her en der vitrages bewogen.

Dachau was een beetje een spookstad geworden, niet bedoeld voor pottenkijkers. Op grond van een zelfgemaakt fotootje van een wachttoren, een klein foldertje en een enkele ansichtkaart is mijn geheugen van dat eerste bezoek, het regende ook nog eens die dag, vooral grijs gekleurd. Ik weet nog hoe we met ons vieren zwijgend over het terrein liepen.

‘Dan moet hier opa’s barak gestaan hebben,’ zei mijn vader. ‘Kijk, de wasruimte waar Hoornik over schreef,’ zei ik. Mijn moeder zweeg. Ik herinner me nog hoe zij al vrij snel weg wilde en, denkend aan haar vader, weinig anders kon uitbrengen dan een ingeslikt: ‘Gunst… het was wat.’ En hoe mijn zusje Nienke, veertien toch al, stilletjes mijn gezelschap zocht. Nee, Dachau was niet fijn. Zelfs het feit dat ‘ze de gaskamers wel gebouwd maar niet gebruikt hadden’ deed daar niets aan af. Hier had de dood gewoond en wat een wonder dat opa hier had overleefd.

Studie

Na mijn eerste bezoek aan Dachau zou het nog drie jaar duren voor ik besloot geschiedenis te gaan studeren. Niet in Amsterdam, waar de door mijn vader zo bewonderde Jacques Presser zijn leerstoel had bekleed, maar in Leiden, waar de door mij bewonderde dichter en Amerikadeskundige Jan Willem Schulte Nordholt doceerde.

In Leiden ontdekte ik in de studiezaal dat de naam Kapenga niet alleen tot de Kamper kranten beperkt gebleven was. Lezend in deel 6 van Loe de Jongs alomvattende en bepalende standaardwerk Het koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog 1939–1945 kwam ik mijn grootvaders naam tegen in een voetnoot die mij ervan overtuigde dat zijn weigering meer was dan een vanzelfsprekend gebaar in oorlogstijd. Onder het kopje ‘Rol van de politie’ (aangaande de tweede fase van de Jodendeportaties anno 1942) benadrukt De Jong dat de bezetter het vuile werk massaal door de lokale overheden liet opknappen. Onder leiding van al of niet door nsb’ers vervangen burgemeesters en commissarissen verliepen de ‘ophaalacties’, zoals hij ze ook wel noemt, tot grote tevredenheid van de nazi’s uiterst geruisloos. Op het moment dat De Jong zijn zesde deel schreef, telde hij slechts vier burgemeesters en een handjevol politiemannen die zich verzet hadden tegen de steeds strenger wordende maatregelen van de bezetter. In de bewuste voetnoot voegt De Jong eraan toe dat er te Kampen op het bericht van hoofdagent Kapenga’s arrestatie nog vier agenten ‘weigerden […] verdere “politieke arrestaties” te verrichten’, waarop ook zij, net als Kapenga, in Vught werden opgesloten.2

Toen mijn grootvader in oktober 1982 was overleden en ik in de zomer van 1986 mijn studie had afgerond, heb ik vaak gespeeld met de gedachte opa’s lotgevallen opnieuw te vertellen. Nog vaker twijfelde ik echter of ik hiervoor wel de aangewezen persoon was. Het was de tijd dat er van de historicus een zekere afstand tot zijn onderwerp werd verwacht en egodocumenten als bron werden gewantrouwd. Persoonlijke ontboezemingen voegden immers maar weinig toe aan wat men nog de ‘objectieve feiten’ noemde.

Maar het tij keerde. Nadat Loe de Jong als nationaal onderzoeker van het vaderlandse oorlogsverleden de periode ’40-’45 vooral moreel gekleurd had in de zin van ‘goed of fout’, was het zijn opvolger bij het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie (het latere niod) Hans Blom die in december 1983 bij zijn benoeming tot hoogleraar Nederlandse geschiedenis in Amsterdam dit zwart-witschema nuanceerde. ‘Om een wetenschappelijk bruikbaar inzicht te verwerven in wat er in die periode aan de hand was,’ stelde hij, ‘zul je niet meer, maar andere vragen moeten stellen. Geen vragen die passen in het vlakke denkkader van goed en fout, verzet en collaboratie, maar in een ruimtelijk perspectief… De Joodsche Raad is, denk ik, een voorbeeld van accommodatie, niet van collaboratie.’3

Een belangrijk vernieuwend en origineel inzicht, al was het maar omdat Blom meende dat het voor het totale geschiedbeeld van de oorlog goed zou zijn om niet alleen de officiële stukken en kanalen te onderzoeken maar ook, zoals mijn hoogleraar Jan Willem Schulte Nordholt het in Trouw van 17 december 1983 uitdrukte, ‘gewone mensen te ondervragen’ en te kijken naar een ‘moeilijk te hanteren bron als de fotoalbums die de mensen nog thuis hebben uit die tijd. Daar zou veel van te leren zijn’.

Schulte Nordholt schreef zijn aan Bloms inaugurele rede gewijde artikel onder de stimulerende titel ‘Kom vanavond met verhalen’. Een verwijzing naar het bekende gedicht van Leo Vroman: ‘Kom vanavond met verhalen/ hoe de oorlog is verdwenen,/ en herhaal ze honderd malen:/ Alle malen zal ik wenen.’ Het raakte me en haalde meer boven dan ik kon vermoeden. Maar schrijven deed ik niet. Als kleinzoon van de man naar wie ik genoemd was, achtte ik mijzelf te partijdig om zijn lotgevallen uit de doeken te doen.

En dus liet ik het verhaal van mijn grootvader steeds rusten, al was dat nooit voor lang. Want er gebeurde altijd wel iets waardoor zijn geschiedenis weer ‘actueel’ werd en het vuurtje bleef branden. Zo haalde Pieter Kapenga begin 1987 postuum het nieuws toen een omstreden publicatie van studenten van de Christelijke Academie voor de Journalistiek de rol van de Kamper bevolking en haar politie tijdens de bezetting aan de kaak stelde. Onder redactie van docent Adriaan Meij stelden de studenten in De grote strijd tussen goed en kwaad dat het overgrote deel van de Kamper bevolking wegkeek tijdens de oorlog en dat het politiekorps op een enkeling na domweg ‘fout’ was.

Het boekje leidde tot grote verontwaardiging bij enkele Kampenaren die de oorlog van dichtbij hadden meegemaakt. Ook mijn neef en toenmalig gemeenteraadslid Pieter Treep mengde zich in het debat. Naar zijn idee ontbrak elke nuance in de slordig tot stand gekomen interviews. Nadat Treep de directeur van de school, Nico Drok, vergeefs gevraagd had om een rectificatie waarin de naam van zijn (en dus ook mijn) grootvader zou worden genoemd, evenals die van enkele andere agenten die vroeger of later weigerden nazibevelen uit te voeren, overwoog hij een klacht in te dienen wegens smaad. De directie bood daarop alsnog haar excuses aan en nam het boekje uit eigen beweging uit de handel, waarmee voor Treep ‘de kous af was’ en een rechtszaak werd voorkomen.4

Een verdrietige kwestie achteraf, vooral omdat het boekje met iets meer kennis, zorgvuldigheid en nuance wel degelijk een belangrijke inhoudelijke bijdrage had kunnen leveren aan het geschiedbeeld van Kampen in oorlogstijd. Want hoe complex de zaken en houdingen tijdens de bezetting ook lagen – zo ‘fout’ zaten de studenten met hun begeleiders ook weer niet. Feit blijft dat er eind 1942, zoals Igor Cornelissen in Vrij Nederland schreef, ‘maar één agent is geweest die heeft geweigerd Joden op te halen’5.

Het voorval zegt veel over de beladenheid van wie goed of fout was gedurende de bezettingsjaren. Hoe gevoelig het onderwerp tot in de volgende geslachten lag! Zo vernam Pieter Treep enige jaren geleden nog dat een eerder verborgen privéarchief met verhoren van oud-politiemannen met collaborerende stadgenoten op het moment dat hij er ‘mogelijk meer van zou horen’ plots vernietigd bleek te zijn. En ook uit de in 2015 verschenen reconstructie van de executie van het hoofd van de school der Gereformeerde Gemeente, Egbert Altena, in september 1944, blijkt hoe lastig het nog altijd is om verduisterd bewijs boven water te krijgen. Blijkbaar hadden sommige hooggeplaatste Kampenaren op het moment suprême meer te verbergen dan hun lief was en zijn er nog altijd nabestaanden die er belang aan hechten dat de ‘waarheid’ nooit helemaal boven tafel komt.6

Toen Pieter Treep en ik in het voorjaar van 2011 samen Jan Post bezochten, die net als onze grootvader Dachau had overleefd, ontving hij ons niet voor niets met de woorden: ‘Jullie zijn te laat.’ Om er vervolgens op te hinten dat het altijd de verkeerde mensen waren die vooraan stonden bij de jaarlijkse kranslegging op 4 mei.

Te laat? Tussen zwijgen en schrijven ben ik niet alleen mijn grootvader en Jan Post, maar ook mijzelf tegengekomen en heb ik kunnen zien hoe de tweede en derde generaties met de oorlog zijn omgegaan. Te laat? Dat vonden de kinderen Kapenga niet. Net het jaar ervoor hadden zij besloten dat ‘de kampherinneringen van vader’ niet alleen door de familie moesten worden gelezen, maar ook een plek in de herdenkingscentra van de voormalige concentratiekampen Vught en Dachau verdienden. In dit licht vroeg jongste zoon Roel, geboren in 1941, zijn zussen Geertje, Elly en Tiny (Boukje, de oudste van de vier, was inmiddels in 2002 overleden) uitgebreid naar hun ervaringen in oorlogstijd. De interviews vertellen niet alleen veel over het dagelijks leven in Kampen en het leven dat mijn grootouders leidden voor hun verhuizing naar Kampen in 1934, maar geven ook een goed beeld van de manier waarop de tweede generatie de oorlog heeft verwerkt. Bovendien bieden ze een rijke aanvulling op de sobere beschrijvingen van Pieter Kapenga zelf. Zijn terugkeer, om maar iets te noemen, had ik nooit zonder de getuigenissen van zijn kinderen kunnen schetsen.

Een extra stimulans om wel te schrijven vormde het feit dat Pieter Kapenga in hetzelfde jaar 2010 werd opgenomen in de historische portrettengalerij van de stad Kampen, de Kamper Canon.7 Het werd het begin van een rondgang langs vele archieven. Met grote regelmaat trok ik met Roel naar de voor het publiek opengestelde leeszalen van Noord-Groningen en Drenthe, van Kampen, Den Haag en Dachau. En naarmate het langer duurde voor ik aan het ‘echte’ schrijven begon, werd ik bemoedigd door steeds weer nieuwe inzichten van onderzoekers die mij in staat stelden de daden van mijn grootvader in een breder perspectief te plaatsen, zowel lokaal als landelijk.

Behalve interessante publicaties als die van Koen Alderliesten (over de eerste oorlogsdagen in Kampen) en van Jaap van Gelderen en Laurens Hooisma (over de maatregelen tegen Joodse ondernemers aan de vooravond van de deportatie), waren het met name Iet Erdtsieck en Markus Gouman die uitvoerig de houding van de Kamper politie aan de orde stelden.8

Politie

Over de rol van politiekorpsen in oorlogstijd was tot het einde van de twintigste eeuw niet veel geschreven. Lange tijd ging men ervan uit dat de meeste korpsbeheerders en agenten domweg ‘fout’ waren. Begrijpelijk, als je bedenkt hoe geruisloos de Joden in 1942 door Nederlandse politieagenten op transport werden gezet naar Westerbork. Maar toch kwamen er, ondanks die bedenkelijke oorlogshouding, gaandeweg steeds meer namen en daden aan het licht van politiemensen die binnen de geboden kaders zo veel mogelijk gewone burgers probeerden te helpen met gezagsondermijnende acties en stille verzetsdaden. En steeds was het dezelfde vraag die alle ethische beschouwingen kleurde: waar ligt de grens? Wat is het moment waarop iemand daadwerkelijk in verzet komt, dat je zegt: ‘tot hier en niet verder’?

Mijn grootvader trok de streep op 16 november 1942. ‘Die dag,’ zo opent hij zijn memoires, ‘voelde ik aankomen, dat voor mij de teerling was geworpen. Het brute geweld van den overweldiger begon steeds meer te drukken op het Nederlandsche volk. Na voorheen wel eens te zijn uitgezonden naar het Kampereiland en de Mandjeswaard om daar Joden en onderduikers te zoeken, wat voldoende kon worden gesaboteerd, kwam er dien morgen de opdracht van de S.D., dat een Jodengezin te Kampen moest worden gearresteerd en overgebracht naar het doorgangslager voor de Joden te Westerbork in Drente. Ik was toen waarnemend Korpschef en was van meening, dat deze opdracht niet kon worden uitgevoerd zonder daardoor in conflict te komen met den afgelegden ambtseed en ons Christelijk beginsel. Onze grondwet beschermde immers de Joden als Nederlanders. Zij hadden recht op bescherming van personen en goederen.’

Nadat Guus Meershoek de rol van de Amsterdamse politie in 1999 had geanalyseerd, deed Hinke Piersma van het niod dit in landelijke zin in haar in 2019 verschenen boek Op eigen gezag. Politieverzet in oorlogstijd. Piersma laat zien hoe iedere agent tijdens de bezetting uiteindelijk teruggeworpen werd op de eigen morele grenzen waarbinnen nieuwe, steeds verdergaande orders en strafmaatregelen, gericht tegen steeds meer ongehoorzame burgers en Joden, moesten worden uitgevoerd. En hoewel veel ambtenaren in functie uit overtuiging, angst of plichtsbesef ‘gewoon’ deden wat hun werd opgedragen, waren er evenzoveel politiemensen die hun taak een ‘ongewone’ draai gaven. Niet door, zoals Piersma het omschrijft, ‘heldhaftig de vuist te ballen en principieel nee te zeggen tegen Duitse bezettingsmaatregelen, maar vaak door onopvallende acties die levensreddend konden zijn – van een ingefluisterd woord en een afgewende blik tot een openstaande deur’.9

In haar boek onderscheidt Piersma drie categorieën politiemensen. Om te beginnen de agenten die verzetsactiviteiten met hun werk bij de politie combineerden. Verzet binnen de organisatie, voegt zij daaraan toe, betekende concreet dat men niet brak met de professionele structuren, maar er juist gebruik van maakte. Het betekende tevens dat men in conflictueuze situaties terecht kon komen, waarbij men zich soms gedwongen zag mee te werken aan onrecht. Een tweede categorie, aldus Piersma, vormden de weigeraars – politiemannen die zich openlijk verzetten en de consequenties ervan droegen. Daartoe rekent zij Pieter Kapenga, evenals zijn vriend Dirk Boonstra uit Grootegast, die hij in de jaren twintig had leren kennen in zijn tijd als veldwachter te Bakkeveen. De twee kwamen elkaar in Vught weer tegen en zaten samen in dezelfde goederenwagon op weg naar Dachau. De derde categorie waren politiemannen die braken met de organisatie en de illegaliteit in gingen. Welbeschouwd zat mijn grootvader in zowel categorie één als twee. De informatie die hij kreeg op het politiebureau wist hij zo lang hij kon te gebruiken voor het verzet.

Hinke Piersma gaf me het laatste duwtje. Letterlijk, toen ze me bij de presentatie van haar studie de opdracht meegaf: Voor Peter, Schrijven! Wetend dat een heuse biografie, zoals die van Jolande Withuis over Pim Boellaard, te hoog gegrepen was, overtuigde Piersma mij ervan dat ook losse snippers en halve verhalen het soms waard zijn om verteld te worden.

Losse snippers. Buiten Kapenga’s kampervaringen en de herinneringen van zijn dochters is er weinig van of over hem gepubliceerd. Zo zijn er uit zijn jeugd maar weinig documenten in de vorm van brieven of ansichtkaarten bewaard gebleven en is er geen dossier van hem te vinden in het archief van de Koninklijke Marechaussee, waardoor de periode 1918–1924 slechts in algemene termen beschreven kan worden. Een ander obstakel vormde het ontbreken van tastbare bewijzen van het verzetswerk waar mijn grootvader tot zijn arrestatie in maart 1943 nauw bij betrokken was. Op een paar bekende anekdotes en briefjes na, gold juist hier wat Piersma in haar proloog duidelijk maakt als ze benadrukt dat een evenwichtig geschiedbeeld niet alleen op grond van cijfers en dossiers mag worden bepaald: ‘Is er aan informatie over collaborerende politiemannen geen gebrek – van de meesten zijn vuistdikke strafdossiers beschikbaar – anders ligt dat voor hun collega’s die zich verzetten of het risico namen om de Duitse maatregelen te saboteren waar ze konden. Zij hebben nauwelijks papieren sporen nagelaten. Velen van hen deden er na de oorlog het zwijgen toe.’

Zo ook Pieter Kapenga. En dan toch dit boek, vanuit de stilte geschreven. Niet als heldenverhaal, maar als voorbeeld van een van die dienaren van het gezag die al vroeg doorhadden hoe duivels het nazisme was in het systematisch wegzetten van de Joden en toen het erop aankwam de moed hadden zich te verzetten tegen de opgevoerde druk van hogerhand.

Lees Hoornik maar.

Toen ik op 1 september 2019 op tv een van de gekozen fragmenten van vpro’s Zomergasten zag, hoorde ik die schaarse woorden van mijn opa weer. Toneelmaker Ivo van Hove, hij was de gast, liet enkele filmbeelden zien die de Amerikaanse generaal Jacob Devers geschoten had bij de ontzetting van het concentratiekamp Dachau. De stapels lijken en de uitgemergelde gestaltes van de overlevenden – het zijn precies de onuitwisbare indrukken die ervoor gezorgd moeten hebben dat opa na zijn terugkeer steevast de jaarlijkse braderie in zijn stad meed omdat hij de geur van vlees aan het spit niet langer kon verdragen.

Mijn opa was 84 toen hij na een kort ziekbed overleed. Ik droom nog vaak van hem en zie dan weer die Kamper zolder voor me, met die vreemde streepjespyjama, dat moedig gedragen Dachaupak – schoongewassen, door oma uitgehangen aan de lijn.

Het Dachaupak van Pieter Kapenga. (foto: Jan-Pierre Jans)

Hoofdstuk 2. Weerzien

29 mei 1945. Aan de oostelijke oever van de IJssel staat een wat verlopen man in een oude lange Duitse legerjas. Tegen de avondhemel, het is een uur of negen, staat hij met zijn wit verweerde kop te wachten op het veer, dat de vlak voor de bevrijding door de nazi’s opgeblazen brug moet vervangen.

Als de man ter hoogte van het openluchtzwembad De Waterrotten de pont op wil, vraagt een soldaat van de Binnenlandse Strijdkrachten naar zijn papieren. Die heeft hij niet en dus houdt de bs’er hem tegen.

‘Vast ’n verraaier,’ moet-ie gedacht hebben. Maar dan herkennen de twee dienstdoende brugwachters, die bij gebrek aan brug het noodveer bedienen, de sterk vermagerde vreemdeling: ‘Kapenga… het is Kapenga. Kapenga is terug!’

Eenmaal op de pont ziet Pieter Kapenga tot zijn grote vreugde een goede bekende: vriend en collega Wielinga. Ze begroeten elkaar hartelijk, want juist aan deze Murk Wielinga heeft Pieter tijdens zijn afwezigheid veel steun gehad.

Niet lang voordat Pieter in november 1942 geschorst wordt, is wachtmeester Wielinga overgeplaatst van de straatdienst naar het stadhuis, waar hij zich als hulpbode onder de radar verdienstelijk weet te maken voor het verzet en zijn in ’43 naar Vught gezonden collega’s. Vlak na Pieters schorsing weet hij op diens verzoek een ‘kistje met gereedschap’ (lees ‘pistolen’) uit zijn kamer op het politiebureau in veiligheid te brengen. Ook zorgt hij ervoor dat er extra voedselpakketten naar Vught worden gestuurd als blijkt dat eerder door familieleden verstuurde zendingen onderschept of niet aangekomen zijn.

Om vrouw en kroost voor een al te grote schrik te behoeden, vraagt Pieter aan Murk zijn komst alvast aan te kondigen voordat hij zelf zijn gezicht laat zien. En zo gaat Wielinga zijn vriend, met diens koffer in de hand, voor: langs de Koornmarktpoort over de Sablonièrekade via de Boven Havenstraat in de richting van het Gereformeerd Gymnasium en het ziekenhuis van dokter Kolff. Dan links de tuin van het ziekenhuis om naar de Fernhoutstraat, nummer 31.

Hoewel er geen foto’s of andere opnamen van mijn grootvaders terugkeer in Kampen bekend zijn, is dit het beeld dat mij altijd geraakt heeft: die vreemde verschijning aan de oever van de IJssel met aan de overkant het halfduistere silhouet van zijn door kerk en wereld verscheurde stad.

Het langverwachte weerzien loopt anders dan gehoopt. Op het moment dat Pieter na 26 maanden afwezigheid zijn huis en kroost weer terugziet, blijkt er net een ouderling op bezoek. De brave man voelt de situatie niet goed aan en blijft domweg plakken als het grote nieuws zich aandient. Het zegt iets over de positie van ouderlingen in die dagen dat mijn grootmoeder de man, uit pure beleefdheid, de deur niet wijst. Dit tot grote frustratie van de vier dochters Boukje, Geertje, Elly en Tiny die in de voorkamer bij het bezoek aanwezig zijn.

In een interview met haar broer Roel vertelt Elly in 2010 hoe zij als kind de avond van de terugkeer beleefde: ‘We hadden bezoek van een ouderling. En toen kwam Wielinga vertellen dat vader eraan kwam. Wij hoopten dat de man wel weg zou gaan, maar hij bleef maar zitten. Dat vonden wij vreemd, want dit was toch een emotioneel geval. Nadat Wielinga even later samen met vader teruggekomen was, heeft de ouderling met ons gebeden en gedankt dat vader er weer was. Toen pas is hij weggegaan.’

Over de uitgestelde emotie: ‘Al de tijd dat vader weg was kon ik nooit huilen, maar toen hij er weer was ben ik naar boven gegaan en heb ik op mijn kamer zitten huilen. Ik weet niet waarom. Hij zag er zo vreselijk mager en ouder uit. Ik was blij dat hij terug was maar schrok ook, bang als ik was dat hij thuisgekomen was om te sterven. Een heel vreemde gewaarwording. En ik geloof dat een van mijn zussen dat ook had.’

Die ene zus was mijn moeder, Geertje, kortweg Ger. Zij herinnert zich het weerzien zo: ‘Ik zag hem aankomen, vel over been in die grote jas, en ben eerst naar boven gerend, naar de zolder, en heb daar even gebruld. Mijn emotie moest eruit toen ik hem daar zag.’

Tiny, nauwelijks twaalf jaar oud op die bewuste avond, herinnert zich vooral de vooraankondiging van Wielinga: ‘Het was in de loop van de avond omstreeks een uur of negen. Wij waren nog op. Onze jongere broers Harry en Roel waren al wel naar bed. Maar goed, zo zaten wij in de huiskamer toen er een man aanbelde. Hij had gelijk met vader op de pont gestaan en droeg een koffertje bij zich. Vader had hem blijkbaar gevraagd alvast wat bagage mee te nemen met de boodschap aan moeder dat hij eraan kwam. De man deed dat echter een beetje ongelukkig, want hij zei dat hij “de spullen van vader” kwam brengen met als toevoeging “de rest komt straks”. En toen dacht moeder dat vader niet meer kwam en dat hij alleen zijn spullen nog zou brengen. Moeder kreeg zo de schrik van haar leven. Ze dacht: is er iets gebeurd dat vader niet meer komt? En toen kwam vader tot onze grote opluchting zichzelf brengen!’

Nadat de ouderling eindelijk vertrokken is en de eerste tranen zijn gedeeld, worden ook Harry en Roel erbij gehaald.

Elly: ‘Toen Harry vader zag met dat Duitse soldatenpak zonder insignes aan, zei hij: “U bent een mof!” Waarop vader zei: “Nee, ik ben je vader.”

En Harry: “Nee, u bent een mof. Mijn autoped is stuk.”

“Dan zal ik die weer maken,” zei vader, waarmee hij alsnog het vertrouwen van zijn zoon wist te winnen en Harry antwoordde: “Dan ben jij mijn vader.” ’

Iedere keer als ik deze scènes teruglees, voelt het als romanvoer. Die vreemde mof aan de oever van de rivier, de verrassende ontmoeting op de pont, de ouderling, het misverstand en dan dat kleine jochie dat zijn ogen niet geloven kan.

Noodveer aan de IJssel, mei 1945. (foto: sns Historisch Centrum, Kampen)

En dan het weerzien zelf. De gebeden die al die tijd tijdens zijn gevangenschap in Vught en Dachau werden uitgesproken, waren eindelijk verhoord. Dus werd er na de eerste omhelzingen meteen gedankt.

Nu is het voor de meeste mensen nauwelijks meer voor te stellen, maar de rol van Bijbel en gebed in het dagelijkse leven van het merendeel der gelovigen, met name onder de Bijbelvaste gereformeerden in die jaren, valt moeilijk te onderschatten. Wie de memoires van Pieter leest, ziet hoe leidend bepaalde teksten zijn geweest. Tekende Psalm 121 zijn vertrek, Psalm 77 was verbonden met zijn terugkeer:

Zou God zijn genâ vergeten?

Nooit meer van ontferming weten?

Heeft Hij Zijn barmhartigheên,

Door Zijn gramschap afgesneên?

’k Zei daarna: ‘Dit krenkt mij ’t leven;

Maar God zal verand’ring geven;

D’Allerhoogste maakt het goed;

Na het zure geeft Hij ’t zoet.’

Dankbaarheid dus, en blijdschap. Soli Deo gloria! Maar daarmee was alle verdriet en verwarring om alles wat er tijdens de bezetting was gebeurd natuurlijk niet verdwenen. Te lang had de onzekerheid geduurd, tot ruim na de bevrijding. Het leverde op z’n minst een dubbel gevoel op, een gevoel dat door mijn moeder, Ger, later in de gesprekken met Roel als volgt werd uitgedrukt: ‘17 april zijn wij bevrijd. Opa Veendam [Pieters vader, ps] was zo verdrietig, die zei: “Ik doe de vlag niet uit. Ik moet eerst weten of Piet nog leeft.” Maar wij hebben toch altijd feest gevierd, want we hadden zo bekneld gezeten, vijf jaar, zo lang dat wij hosten ons de zolen van de schoenen op de Nieuwe Markt. Wij wilden weg, hossen en plezier hebben. Dus gingen we naar al die volksfeesten…’

Verder vertelde Ger over de bevrijding: ‘Toen we ’s maandagsmorgens het bericht doorkregen dat we vrij waren zijn we, lopend natuurlijk, allemaal naar het stadhuis gegaan. En daar, de ruiten kapot van het springen van de brug, stond burgemeester Herman Oldenhof. Waar die weg kwam wisten we niet, die zal wel ondergedoken geweest zijn, maar hij stond er, op het bordes. Het Wilhelmus werd gespeeld en ja, zo stonden we daar bij het stadhuis. Een grote zwaaiende massa mensen. Die hele menigte zie ik daar nog staan.’

Ook Elly herinnert zich de ontlading: ‘Elke avond was er wel een buurtvereniging die zorgde voor een feest. Dan werd er een muziekkorps ingehuurd en werd er gedronken en gehost. Het was één groot feest. We hosten met Jan en alleman. Alleen maar omdat je zo lang binnen was geweest was dit voor ons je van het. Ik denk dat Boukje, Ger en ik behalve zondagavond wel zes weken lang elke avond de deur uitgingen. Moeder liet ons gaan. En wij maar hossen achter de muziek aan. En toen, na een week of zes, zei ze: nu moest het maar eens afgelopen zijn. Toen moesten we weer gewoon thuis blijven.’

Levensteken

Het duurde nog tot de zaterdagochtend voor Pinksteren voordat het eerste levensteken uit Dachau Kampen bereikt had. Het goede nieuws diende zich aan in de vorm van een voorbedrukte briefkaart met de aangevinkte woorden: ‘Ik maak het goed en ben veilig.’ De kaart was gedateerd op 30 april 1945. Hoewel er later nog zo’n kaart plus een geschreven brief zouden worden bezorgd, was dit teken voldoende om de familie in het noorden in te lichten.

Bij gebrek aan auto, trein en telefoon gebeurde dit op de fiets. Hoewel het volgende uitstapje enigszins vertragend werkt op het eigenlijke verhaal dat ik hier wil vertellen, kan ik het toch niet laten iets van die tocht te laten zien. Al is het maar omdat het zoveel zegt over de armoe, het voorhanden zijnde materiaal en de traagheid van die dagen. De dagen dat onze huidige minuten nog uren waren, onze uren dagen en vluchtige dagen lange weken.

Meteen na de eerste emoties die het ‘coming home’-kaartje opriep, waren het Elly en Ger, zestien en negentien inmiddels, die zich opwierpen het grote nieuws over te brengen aan de familie in Groningen. Dat was belangrijk, temeer ook omdat zoals gezegd met name de ouders van Pieter vreesden dat zij hun zoon nooit meer zouden terugzien.

De twee zussen mochten op pad van moeder Annie, maar niet nadat duidelijk was geworden dat er dat pinksterweekeinde geen stadskoerier meer ging.

Ger: ‘Toen hebben Elly en ik ons koffertje gepakt en heb ik vaders fiets van de zolder gehaald. Die was er nog.’

Elly: ‘De banden werden opgepompt, maar eerst moesten we die ochtend nog naar het stadhuis voor een vergunning zodat we de IJssel over konden. We zijn ’s middags om één uur vertrokken. Ik op de damesfiets en Ger met de langste benen op de herenfiets. Er woei zo’n verschrikkelijke storm, we hebben er vier uur over gedaan om staande op de trappers in Meppel te komen.’

Ger: ‘Vaders collega, “lange” Jansen, die naast ons woonde en al eerder uit Vught teruggekomen was, zei dat we de wind mee hadden. Maar we hadden het helemaal niet voor de wind, we hadden tegenwind. Zo zijn we die middag meer lopend dan fietsend langs het Zwolse Diep tot Meppel gekomen, waar onze oom Uco en tante Hillie woonden.’

Elly: ‘Tante zei: “Jullie blijven maar mooi slapen en dan zal ik jullie morgenvroeg roepen. Het is wel zondag, maar dan mag je van mij fietsen.” Dus vertrokken wij die morgen al vroeg weer naar Veendam.’

Na eerst een zandstorm te hebben getrotseerd en onderweg veel in het zwart gekleed kerkvolk tegemoet gefietst te zijn, bereikten de zussen tegen de middag Rolde. Daar kochten ze van de paar ‘oorlogscenten’ die ze mee hadden wat drinken om daarna hun tocht weer voort te zetten.

Elly: ‘We waren in Rolde en daar was het café open, We hadden zo’n dorst, dus hebben we op zondagmorgen, en dat was voor ons heel apart, een glaasje limonade gedronken. Dat was niet van die priklimonade maar van die prut-limonade.’

Vanaf Rolde was het nog een ruim uur naar Veendam, waar bij een andere oom en tante werd aangeklopt. Jan Kapenga was de jongste van de vier broers van mijn grootvader Pieter. Hij was meubelmaker en woonde met zijn vrouw Fré aan de Marktstraat. Toen de zusjes aankwamen, zaten oom en tante net aan de warme maaltijd. Er werden wat extra aardappels opgebakken en toen, aldus Ger, ‘is oom Jan met ons naar opa en oma gelopen. Ach, en opa had de tranen in de ogen.’

Elly: ‘Opa en oma stonden klaar om naar de kerk te gaan […] Ze waren zo blij dat iedereen het moest horen: Piet leefde nog, zeiden ze, “nou kan de vlag uit!” ’

De volgende dag, Pinkstermaandag, werd de terugtocht ingezet. Nu was de familie van oma’s kant in Zuidbroek en Sappemeer aan de beurt. In Zuidbroek bezochten Elly en Ger eerst oom Jan en tante Thea. Oom Jan Mulder had een goed draaiende wijnhandel en was daarom in staat geweest om het gezin van zijn oudste zus in Kampen tijdens de afwezigheid van Pieter te onderhouden.

Niet lang nadat zijn nichtjes het goede nieuws hebben gebracht, stuurt Jan de familie een zending drank met twee fles cognac, twee port en drie flessen olie met daarbij de vrolijke opmerking: ‘Pas op Annie hoor dat hij niet aan de fles komt, of als hij het persé wil, dan maar aan de melkfles.’

Na het bezoek in Zuidbroek wachtte de tweede logeerpartij. Opa en oma Mulder woonden in een klein huisje aan de Noorderstraat. Daar was het minder comfortabel. Ger: ‘Het bed was vochtig en de spinrag hing nog aan het plafond. Maar we waren gelukkig met z’n tweeën. Het was er hartstikke koud in dat bed in dat vochtige kamertje… maar we hebben er met z’n tweeën wel vreselijk zitten lachen. We hebben nog een beetje geslapen en toen zijn we de volgende morgen zo vlug mogelijk weer terug naar huis gegaan.’

Dachau bevrijd

Terwijl zijn kinderen feest vierden en de familie inlichtten, maakte Pieter Kapenga zich op voor de terugreis van Dachau naar Nederland. Na de bevrijding van het kamp door de Amerikanen op 29 april volgt een periode van chaos en verwarring. Zo nuchter als Pieter het later beschrijft, zo hels zijn de beelden die je op het netvlies krijgt als je de woorden van de ooggetuigen tot je door laat dringen. Want met de komst van de Amerikanen was het gevaar nog niet geweken en het leed nog niet geleden.

Hoornik, wie anders, schrijft over de dag voordat Kapenga zijn eerste kaartje kan versturen:

Vijf dagen geleden zijn hier tweeduizend joden ingedreven; ze zouden geëvacueerd worden; het is niet gelukt. Alle tweeduizend zijn dood, gestikt. De soldaten zijn nu ook het crematorium voorbij. Waar de lijken, omdat er geen kolen meer zijn, manshoog liggen opgestapeld. Uit de wachttoren die ik kan zien, tuimelt een neergeschoten S.S.’er; anderen lopen met hun handen omhoog. Toch lijken ze kleiner dan anders. Even later staat de eerste Amerikaan in de poort van het kamp: ‘Hello boys, here we are.’ Dan begint het: het juichen, het schreeuwen, het huilen. Aan flarden gescheurde portretten van Hitler en Himmler dwarrelen uit de ramen van de Kommandantur. Alles gaat golven. Ik heb het gevoel of ik word opgetild. Ik brul. Ik ben terug op de wereld.1

Lees Hoornik maar. Ook Nico Rost laat zich in zijn dagboek Goethe in Dachau niet onbetuigd. Zijn beschrijving is nog directer dan die van zijn vriend Eddy Hoornik. Nog meer het verslag van een ooggetuige, die zijn belevenissen van de dag meteen nog dezelfde avond in zijn met succes verstopte dagboekje noteert:

29 april 6.30 uur ’s morgens

De ss heeft een witte vlag uitgestoken!

Bij de ingang van hun kamp.

De opwinding bij ons is onbeschrijflijk.

Ieder, die er maar enigszins kans toe ziet, loopt naar de appèlplaats, vanwaar we ze kunnen zien.

Met ogen vol hoop en verlangen – maar toch ook nog vol wantrouwen – staren we naar deze ietwat gore, en niet bijzondere witte, kleine vlag, die in de sterke wind knettert en wappert, zoals een vlag moet wapperen…

Zijn de Amerikanen reeds zo dichtbij?

[…]

’s Avonds 8 uur

Om 3 uur begon het!

De benauwende stilte werd verbroken door mitrailleur- en geweervuur, dat vanuit de wachttorens werd beantwoord. Het schieten kwam steeds dichterbij en werd steeds heviger. Ik ben naar de Totenkammer gegaan en met behulp van een ladder op het platte dak geklommen. Dr. Van D. [wellicht de Texelse huisarts Henk van Drommelen, die samen met Rost werkzaam was op de ziekenboeg, ps] was er al, en ook Steensma klauterde naar boven, ondanks zijn ene been.

De amerikanen waren in aantocht!

We konden hen in de verte, tussen de struiken, al onderscheiden.

Langzaam, zonder zich te haasten, en heel voorzichtig naderden ze – hun mitrailleurs in de aanslag – nu en dan op de ss in de wachttorens vurend, die ondanks hun witte vlaggen en doeken, die nu overal uithingen, op hen schoten… Onze blikken volgden hen, van boom tot boom, van struik tot struik, schrede voor schrede, zodat ik pas veel later – toen ik van plaats wilde veranderen – bemerkte, dat ik op een wagen met… lijken stond. Het was 5.28 – op de klok van de Kommandantur – toen de poort openging!2

Lees Hoornik maar. En Rost. Maar opa heeft zelf ook z’n herinneringen. Minder fris van de lever geformuleerd, korter, minder dramatisch, emotioneel en literair, zakelijker zo je wilt, meer in de stijl van de rapporten en proces-verbalen die hij gewend was op het bureau te schrijven; maar niet minder doorleefd. Eenmaal thuisgekomen, ziet Pieter Kapenga de bevrijding van het kamp op 29 april ’45 zo terug:

Op Zondagmiddag ongeveer 3 uur stonden de Amerikanen voor de poort. Om het lager knetterde nog steeds geweervuur. Alles wat loopen kon naar de appèl-plaats! Ja, inderdaad, daar waren de bevrijders in een aantal jeeps. Wij waren vrij!!!

Op de torens en in de bunkers rondom het lager bevonden zich nog S.S.-soldaten. Hier werd eerst mee afgerekend. Gevangenen werkten zich over de prikkeldraad-versperring heen en wezen de bevrijders den weg. Ofschoon de witte vlag van de mast wapperde, werd nog op de Amerikanen geschoten. De Amerikaansche soldaaten waren gebeten op alles wat S.S. was. Bij het S.S.-lager vonden ze de trein met verhongerde Joden; bij het crematorium lag een stapel van meer dan 2000 lijken. De S.S.-soldaten werden bij elkaar gedreven en voor de oogen der gevangenen neergeschoten. Het was kort recht, maar rechtvaardig. De gansche S.S. kan schuldig worden geacht aan de onmenschelijke wreedheden, op de gevangenen toegepast.

Vrijheid!! Vrij van den knoet van de S.S.!! Wat dit moment beteekende, kan alleen worden doorleefd, doch niet worden verteld of beschreven. Wat dan in je omgaat? In dit alles komt God, die ons heeft bewaard, alle lof en dank toe. De gedachten gingen naar Holland, naar huis, om daar weer ten volle van de vrijheid te kunnen genieten. Een troep gevangenen drong door de ramen het poortgebouw, waarin S.S.-bureaux ondergebracht waren, binnen. Eén kwam buiten met een portret van Hitler in een lijst. Onder hilariteit werd “Hitler” kapotgeslagen. Ook de inventaris van het gebouw werd kort en klein geslagen Men moest zich uitleven.

Zoals gezegd schreef Pieter Kapenga na zijn terugkeer twee versies van zijn ervaringen. Een voor vrouw en kinderen en eentje voor het Kamper Nieuwsblad. De eerste versie is persoonlijker, de tweede wat uitgebreider, met meer achtergronden en details. Over de bevrijding van Dachau laat hij bijvoorbeeld meer zien aan de krantenlezer dan aan zijn kinderen. Zo voegt hij in de krant aan de alinea met het knetterende geweervuur toe dat een van de gevangenen, die zich te dicht bij de poort ophield, door een verdwaalde kogel dodelijk getroffen wordt ‘en het nu als een wervelwind door het lager ging: “De Amerikanen bij de Poort!!” ’.

De bevrijding van Dachau. (foto: Spaarnestad Photo)

Eindelijk vrij. Maar nog niet helemaal, want, zo noteert Pieter broodnuchter: ‘De Amerikaansche soldaten trokken zich in dat moment weinig van ons aan. Sigaretten werden over het prikkeldraad geworpen, waar om door de gevangenen werd gevochten, doch de bevrijders hadden nog iets anders op te knappen.’ Waarop het gevecht met de zestig à zeventig, en volgens anderen wel tachtig, kampbewakers wordt beschreven.

Woorden roepen beelden op, maar dat zijn lang niet altijd bewegende beelden. En ook kleur en geur blijven je als lezer in letterlijke zin bespaard. Hoewel ik in 1975 in Dachau al enkele zeer schokkende beelden had gezien en ik vele films en documentaires verder dacht heel wat gewend te zijn, was het juist de kleur van de beelden die me overrompelden toen ik op 1 september 2019 de vpro-aflevering van Zomergasten met Ivo van Hove zag. Hij liet een fragment zien van de filmopnamen die de Amerikaanse generaal Jacob Devers maakte toen die als commandant van een tankeenheid van de 45ste Infanteriedivisie van het Zesde Leger het kamp binnenliep. Hoe kort het fragment ook was, ik was totaal van slag. Hier was opa bij geweest. Ondanks alle lectuur die ik me in de loop der jaren had eigen gemaakt, kon ik er niet bij. Nog steeds niet trouwens, en dat zal ook niet meer anders worden.

Hans Teengs Gerritsen

Interessant genoeg is het de Nederlandse gevangene Hans Teengs Gerritsen door wie generaal Devers bij diens intocht vrijwel als eerste wordt begroet. Gerritsen – werkzaam bij de klm en landelijk bekend als begenadigd vijfkamper en speler in de selectie van zowel het nationale waterpolo- als ijshockeyteam – spreekt een aardig woordje Engels, hetgeen hem direct de rang van luitenant oplevert plus een stel wapens. Daarmee mag hij samen met enkele medegevangenen de nog in het kamp verscholen ss’ers helpen opsporen. Als commandant van de door de Amerikanen gelegitimeerde Nederlandse eenheid van de Guard Military Police verzamelt Gerritsen een clubje van 22 landgenoten om zich heen. Nadat de ss’ers gepakt zijn, handhaaft deze groep de orde binnen het kamp, bijvoorbeeld bij problemen bij de voedseldistributie of wanneer al dan niet besmette gevangenen die op eigen houtje het kamp willen verlaten. Ook houden de mannen toezicht op de mensen die van buitenaf naar het kamp komen voor de levering van goederen of diensten, zoals de boeren uit de omgeving die de lijken uit het kamp moeten weghalen en opruimen.

Het is dezelfde Gerritsen, die als een van de eerste Nederlanders de poort zal verlaten. Niet lang nadat hij als dank voor zijn bewezen diensten van generaal Devers een oude Duitse autobus met de benodigde papieren voor onderweg aangeboden heeft gekregen, lukt het hem op 17 mei met een stel in het geheim verzamelde vrienden naar Holland af te reizen. Het avontuur van de groep van achttien prominenten is uitvoerig beschreven in het prachtig uitgegeven boekje De bus uit Dachau van Jos Schneider en Gijs van de Westelaken. Tot het illustere gezelschap behoren, naast Gerritsen, Rost en de mentaal op breken staande Hoornik, onder anderen de latere politiek commentator W.L. Brugsma, vliegenier en verzetsman van het eerste uur Carel Steensma, priester Louis van den Dungen, ncrv-man Piet van den Hurk, de oud-Spanjestrijders Arie en Johan Kloostra en de gereformeerde predikant Jannes van Raalte.

Op 19 mei bereikt de bus de grens met Limburg en is Louis van den Dungen de eerste die veilig, in Eijsden, voor de deur wordt afgezet. In Nijmegen staat de harmonie klaar en maakt Gerritsen gebruik van de situatie om met het Militair Gezag de laatste formaliteiten te regelen. Ook wordt er afscheid genomen van Nico Rost, die alleen zijn weg voortzet naar zijn woonplaats Brussel. Eenmaal in Nijmegen aangekomen, wordt het toch nog even link. De autoriteiten daar hebben inmiddels vanuit het ziekenhuis in Maastricht vernomen dat er ‘aan boord’ sprake is geweest van een mogelijke besmetting en manen de groep tot enkele dagen quarantaine. Met name Hoornik wordt het nu als niet op de formulieren meegetelde verstekeling wel erg heet onder de voeten. In Nijmegen ziet hij onder het toegestroomde publiek een oude bekende en ruikt hij zijn kans. Als blijkt dat collega bij het Algemeen Handelsblad, Arie Lammerts van Bueren, zijn motor bij zich heeft, bedenkt Eddy zich geen moment en verlaat hij de groep even plotseling als dat hij eerder bij de poort is opgepikt. Achter op de motor van zijn vriend verdwijnt hij zo snel mogelijk uit beeld en bereikt diezelfde avond Amsterdam nog. Lees Hoornik maar. Mijn opa, ik kan het niet ontkennen, had een fijn gevoel voor humor.

Hoewel het de vraag is of hij later nog ooit iets van het avontuur met de beschilderde Duitse autobus vernomen heeft – hij had er vast schik in gehad. Kapenga, hoe recht in de leer ook, hield wel van kwajongensstreken en dit was er zo een.

Mocht mijn grootvader er inderdaad om geglimlacht hebben, dan was hij wel een van de weinigen. Want bij de meeste andere lotgenoten leidt de exodus van de achttien uitverkorenen tot felle kritiek. Veel van de ruim vijfhonderd overgebleven Nederlandse gevangenen, die geen vriendjes onder de Amerikanen hebben en voor wie nog niets geregeld is, vinden het niet kunnen. Met name de reactie van de Bossche kapucijner pater Othmarus (geboren John Lips) liegt er niet om. ‘Ik had,’ zo schrijft hij in zijn memoires Van pij en boevenpak, ‘in de afgelopen jaren veel bittere ervaringen opgedaan, maar niets viel mij zo bitter, als op het eind onze kostelijke kameraadschap ineen te zien storten. Mensen, die het in het barre lijden altijd zo prachtig eens waren geweest, werden nu weer egoïsten, nu het leven zijn rechten hernam. De “prominenten”, zij, die na de bevrijding zichzelf als leiders van de Nederlandse groep hadden opgeworpen, staken de hoofden bijeen. En zo gebeurde het, dat zelfs buiten de officiële lijst om, een groep landgenoten, die met ons lief en leed hadden gedeeld, met stille trom vertrokken, zonder nog maar naar ons om te zien.’3

Dat de kritiek breed gedragen wordt, mag blijken uit het feit dat de sinds de bevrijding van Dachau verschijnende kampkrant De Stem der Lage Landen er de volgende dag ruim aandacht aan besteedt. De met afgunst gepaarde opwinding in het kamp wordt door de resterende redactieleden benoemd en gepareerd: ‘Opkomende gevoelens van afgunst zijn misschien begrijpelijk, maar mogen toch niet leiden tot manifestaties; men kan zijn eigen meening hebben en tevens blij zijn, dat weer een aantal van onze landgenooten naar huis zijn afgereisd.’

Tussen vlag en wimpel

Maar goed, zover was het de 29ste april, de zondag van de bevrijding, nog niet. Na de schermutselingen, waarbij vrijwel alle ss’ers doodgeschoten worden nadat een enkeling eerst in plaats van zijn wapen op de grond te gooien op de Amerikanen geschoten heeft, worden ’s avonds zowel de Amerikaanse als de Russische vlag op het hoofdgebouw gehesen. De volgende dag ziet mijn grootvader hoe er steeds meer vlaggen ‘van alle naties die gevangenen hebben “geleverd” ’ de daken van hoofdgebouw en barakken sieren. En ook dan weer zo’n typische ontnuchterende Kapenga-opmerking: ‘Het was leerzaam een studie te maken van de Europeesche vlaggen.’

Het vlagvertoon heeft meer dan gewone betekenis. Lees je de herinneringen van de hierboven al even genoemde Jannes van Raalte, dan voel je meteen hoe veelzeggend die wisseling van stof en kleur voor de gevangenen was. Aan het slot van zijn in 1945 al uitgegeven In het concentratiekamp neemt de predikant uitgebreid de tijd om de symboliek van de verdwijning van zoveel deprimerend zwart en de komst van de nieuwe vlaggenzee te duiden:

Op de dagen, die het Nationaal-socialisme tot feestdagen had verklaard, werd in het kamp de vlag op den toren van de hoofdpoort geheschen. Twee vlaggen zag men daar dan wapperen. In de eerste plaats de bekende roode vlag met de ronde witte schijf in het midden, waarop het zwarte hakenkruis prijkte: het anti-christelijk symbool, dat over heel Duitschland waaide en door Hitler bestemd was om de vlag voor gansch Europa, ja, voor de geheele wereld te worden.

Daarnaast wapperde op den toren dan nog een andere vlag. Een somber zwart doek met niets er op dan in wit het embleem van de Duitsche Stossstaffeln: ss. Als je die zag, kreeg je altijd een vervelend gevoel, want het herinnerde je er aan, onder wat voor lieden je terecht was gekomen en wie de macht hier uitoefenden, waaraan je machteloos en rechtloos was overgeleverd: de ss.

Dat was nu voorbij! Er kwamen nu andere vlaggen voor den dag! Reeds den dag van de bevrijding zag men er enkele en den volgenden dag werd het voormalige trieste kamp één groote vlaggenzee.4

Het lijkt erop dat mijn grootvader, die zijn ervaringen tussen 1945 en 1947 zou schrijven, sterk op Van Raaltes herinneringen heeft geleund. Zo noemt hij In het concentratiekamp, in tegenstelling tot de emotioneler geschreven boeken van diens gereformeerde collega-predikanten Herman Knoop en Jacobus (Koos) Overduin, een van de belangrijkste en betrouwbaarste bronnen.

De bevrijding wordt behalve met eten internationaal gevierd met meerdere dankdiensten en missen in de openlucht voor ‘priesterbarak’ 26, waar inmiddels ook de Vaticaanse vlag wappert. Voor de Nederlanders krijgt de 30ste april nog een extra oranje tintje. Op die maandag valt namelijk de geboortedag van Juliana ofwel ‘Princessedag’. En dat leidt er weer toe dat er nu eindelijk in de grote radiomast midden op de appelplaats ‘officieel’ ook een Nederlandse vlag gehesen wordt.

Kapenga: ‘Piet v.d. Hurk had te hooi en te gras ’n fanfare-corps bijeengeraapt en verzorgde daarmee het muzikale gedeelte. Gezongen werd ons volkslied “Het Wilhelmus” en het onder de politieke gevangenen zoo populaire: “Waar de blanke top der duinen”. Eenige toepasselijke toespraken vulden deze samenkomst.’

Een van die ‘toepasselijke toespraken’ wordt gehouden door de vertrouwensman van alle Nederlandse gevangenen, reservekapitein Pim Boellaard, die – met boven op zijn hoofd nog zichtbaar de pleister die de wond van een langsscherende kogel die hem op de dag van de bevrijding bijna het leven had gekost – grote indruk maakt. Van Raalte schrijft over 30 april:

De vertegenwoordiger der Nederlandsche groep, de heer P. Boellaard, hield een korte toespraak en liet aan het slot een driewerf Hoera! uitbrengen op het vaderland, niet op de koningin… Vervolgens werd nog een ‘Vaderlandsch’ lied gezongen. Niet het Wilhelmus, maar ‘Waar de blanke top der duinen.’ Daarmee was de plechtigheid afgeloopen. Iemand riep nog: ‘Leve de Princes!’ maar er werd door weinigen op gereageerd.5

Gezien zijn achtergrond en waardering voor Van Raalte had ik verwacht dat het laatste en opvallende detail ook wel door mijn grootvader vermeld zou zijn. Maar niets is minder waar. Anders dan Van Raalte springt opa soepel en probleemloos over van Prinsessedag naar 1 mei: ‘Den volgenden dag werd op grootsche wijze het 1 Mei-feest gevierd. Alles wat hiertoe lust had en loopen kon was aanwezig op de appèlplaats. Zoowel van de zijde der Amerikanen als van de zijde der bevrijde gevangenen werden toespraken gehouden.’ Vervolgens citeert hij aan de hand van een bewaard exemplaar van de door de Nederlanders in Dachau uitgegeven krant De Stem der Lage Landen een groot deel van de toespraak van Pim Boellaard. Nadat hij de bevrijders heeft bedankt en de vrijheid heeft geprezen als ‘het schoonste waarnaar wij jaren gesnakt hebben’, richt Boellaard de blik ook op het thuisfront: ‘Onze gedachten zijn thans bij allen die ons lief zijn in Nederland en overzee. Moge onze dappere vrouwen, onze kinderen en onze ouders verder bespaard blijven voor de verschrikkingen van den oorlog. Geve God dat wij hen spoedig ongedeerd en in gezondheid in onze armen mogen sluiten.’

Nogmaals, de objectieve en neutrale toon waarop mijn grootvader de brug tussen de 30ste april en de 1ste mei ‘verslaat’ mag gerust opmerkelijk genoemd worden. Het lijkt er sterk op dat hij hier heel bewust afwijkt van de lijn die zijn geestverwant kiest. Want Van Raalte kan het niet laten om met de verschillen tussen beide herdenkingen meteen ook de tweespalt te benoemen die binnen een dag na de bevrijding al in het kamp de kop op steekt. En ja, hoe bizar ook, zo is het dus: de vlag is nog niet gehesen of de oude ideologische verschillen worden alweer zichtbaar. Zetten de veelal gelovige en liberale gevangenen hun vrijheid kleur bij door Juliana en de rest van het vorstenhuis te eren, voor veel socialisten en communisten ligt dat anders. Zij hebben direct al grote moeite met al het oranje dat de klok slaat. Waar, met andere woorden, het rood-wit-blauw van de Hollandse vlag door iedereen even euforisch en vrolijk wordt begroet, is het met de wimpel anders gesteld.

En: waar Kapenga de sluimerende onvrede – uit principe of gemakzucht? – laat lopen, gaat Van Raalte er – ongetwijfeld welbewust – dieper op in. Net als pater Lips na het vertrek van de ‘prominentenbus’ op 17 mei, steekt Jannes van Raalte zijn ongenoegen niet onder stoelen of banken als hij schrijft dat na de bijeenkomst op de 30ste onder de orkestklanken van Piet van den Hurk

de aanhangers van het Oranjehuis daarna werden uitgenoodigd, om nog even saam te willen komen om ook den herdenkingsdag van de Princess te willen herdenken. De heer Boellaard heeft daarop nog een toespraak gehouden, waarin hij verklaarde, dat hij in zijn eerste toespraak de Princess niet had willen noemen, opdat alle Nederlanders in het kamp aan de plechtigheid zouden kunnen deelnemen…! Zoo was de vlag-zonder-Oranje geheschen. Ik heb op blok veertien Zondagsavonds ook een vlag gezien, die wel een Oranjewimpel had, maar toen ze den volgenden morgen in den optocht werd meegedragen, was de wimpel er afgescheurd…

Wetend, kortom, dat Van Raalte hierna geen woord meer vuilmaakt aan de 1 mei-viering en zijn oog liever richt op de bouw van een altaar en een twintig meter hoog Pools kruis midden op de appèlplaats, is het des te opmerkelijker dat Kapenga de ontbrekende oranjewimpel aan de vlag in de radiomast op de appèlplaats niet noemt en daarentegen de 1 mei-toespraak van Pim Boellaard (diens derde redevoering in twee dagen) wel uitvoerig aanhaalt. Veelzeggend in dit licht is het echter wel dat opa Boellaards wens en bezwering tot eendracht aan het slot van zijn toespraak letterlijk overneemt: ‘Vrienden, landgenooten, ik noodig U uit dezen dag te vieren als den dag der vrijheid en met begrip voor elkanders gevoelens en gedachtenleven.’

Ook Pieter Kapenga, die zowel in Vught als in Dachau goede relaties met zowel geloofsgenoten als met socialisten en communisten had opgebouwd, moet de opkomende tweespalt hebben gezien, maar hij maakt er geen kwestie van.

Pim Boellaard is altijd boven de partijen blijven staan. Zijn rol als vertegenwoordiger van de in Dachau wachtende en in Nederland vergeten gevangenen kan alleen daarom al niet genoeg op waarde worden geschat. Boellaard is de middelaar en daadkrachtige verzoener bij uitstek die zich, vanaf het moment dat het nodig was en gebruikmakend van zijn natuurlijke gezag, inzette om alles en iedereen bij elkaar te houden. In haar veelgeprezen biografie Weest mannelijk, zijt sterk laat Jolande Withuis dat zien. In Dachau wordt de in 1942 al door de Duitsers opgepakte Utrechtse filiaaldirecteur van verzekeringsmaatschappij De Nederlanden van 1845 voorzitter van het vijfkoppige Nederlandsch Comité, waarvan ook Nico Rost deel uitmaakt.

Ook vertegenwoordigt Boellaard zijn land- en lotgenoten binnen het niet zonder risico opererende International Prisoners Committee (ipc). Dit laatste overleg is in het strikte geheim opgezet door vertegenwoordigers van de verschillende nationaliteiten die het kamp onder zijn gevangenen telt. Met de bevrijding in zicht voorzien de comitéleden chaotische toestanden, variërend van wraakacties en moordpartijen van de ss tot heftige paniekreacties en interne verdeeldheid onder de gevangenen zelf. Om die te voorkomen is er in korte tijd een vernuftig ondergronds inlichtingen- en communicatienetwerk opgezet, dat ervoor heeft gezorgd dat veel gevangenen van de dood worden gered. Na de ontdekking van verschillende dodenlijsten heeft het ipc bijvoorbeeld ruim achthonderd communisten en oud-Spanjestrijders voor liquidatie weten te behoeden door ze binnen het kamp te verstoppen. Het is ook dankzij het ipc dat een uit het kamp gesmokkelde gevangene de Amerikanen dertig kilometer buiten Dachau weet te overtuigen dat de nood in het kamp zo groot is dat de bevrijding ervan ‘de hoogste prioriteit’ verdient.

Anders dan de brede opdracht die het ipc zichzelf gesteld heeft, is het Nederlandsch Comité vooral bedoeld om de veiligheid van de ‘eigen’ medegevangenen zo veel mogelijk te waarborgen. In zijn clandestiene dagboek schrijft Rost in de ochtend van 28 april:

We besloten:

1 Strenge bewaking van de levensmiddelen en de keukens, want er is nog maar eten voor 24 uur.

2 Chauvinistische relletjes terstond de kop in drukken, want anders wordt de verwarring alleen maar groter ten profijte van de ss.

3 Elke poging tot het stichten van wanorde terstond te onderdrukken, omdat alleen strenge discipline ons redden kan.

Vooral de discipline en het voorkomen van paniek is in dit stadium voor de Nederlanders belangrijk. Daarom is het ook zaak om binnen het Comité de ideologische verschillen tussen de communisten Rost en Piet Maliepaard enerzijds en de patriotten en Oranjegezinde ingenieur Robin Cox en militair Willem van Lanschot anderzijds even opzij te zetten. Eenheid dus, en juist de gewetensvolle Boellaard begrijpt dat als middelaar en voorzitter van het Comité als geen ander.

Vandaar ook zijn rol bij al die feestelijke bijeenkomsten op 30 april en 1 mei. En vandaar ook die bezwering en die opdracht die Boellaard, denkend aan alle doden die in de strijd tegen de Duitsers gevallen zijn, in zijn redevoering iedereen meegeeft: ‘Zij […] leggen ons de dure plicht op, ons in vrij Nederland te herinneren en in praktijk te brengen wat wij in de kampen geleerd hebben, namelijk de voor het geluk en het welzijn van ons volk zoo noodzakelijke samenwerking van alle rangen en standen der maatschappij. Alleen hierdoor zal een nieuwe vorm van politiek en geestelijk denken in vrij Nederland mogelijk zijn.’6