HAAGSE HUIZEN
VAN ORANJE

Paul Rem

Colofon

Deze publicatie is geïnspireerd op het boek dat Peter Wander, toenmalig medewerker van de Atlas van het Haags Gemeentearchief, schreef ter begeleiding van de tentoonstelling Haagse Huizen van Oranje: Vier eeuwen paleizen en huizen van Oranje in en om de residentie, Pulchri 1981-1982. Op initiatief van de Stichting Publicaties Haags Erfgoed en met instemming van het Gemeentearchief Den Haag heeft Paul Rem een geheel nieuw werk geschreven onder dezelfde hoofdtitel.

Tekst Paul Rem
Met dank aan Ellen van der Waerden, Nicolette Faber-Wittenberg, Ine Castelijns van Beek, Steven Coene, Angelique van den Eerenbeemd en Judith Steenkamer
Tekstredactie Dick Brongers, René Vlaanderen
Beeldredactie Dick Valentijn
Ontwerp Vivienne van Leeuwen, Rick Bekker (Eindeloos)

© 2021 Paul Rem, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 978 94 6249 829 7
NUR 640

Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij steun van

Afbeelding omslag Paleis Noordeinde
Afbeelding schutblad De koepel van de Oranjezaal van Paleis Huis ten Bosch.
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort
Foto: P. van Galen, G.J. Drukker
Afbeelding pagina 2 De tuinkoepel van Huis Backershagen in Wassenaar

Voorwoord

Vraag een willekeurige Nederlander naar het meest kenmerkende van Den Haag en vaak zal het antwoord neerkomen op: Den Haag Hofstad. Niet ten onrechte, want als iets de geschiedenis van de stad heeft bepaald dan is het wel de aanwezigheid van graven, stadhouders, koningen en koninginnen, omringd door talrijke dignitarissen. Nog altijd is Prinsjesdag, met de traditionele rijtoer door de stad van de vorst, een gebeurtenis van nationaal belang.

De graven van Holland bouwden bijna acht eeuwen geleden de eerste delen van wat later het Binnenhofcomplex zou worden. Naast de grafelijke residentie ontstond het dorp Die Haghe. De bevolking telde nog geen tienduizend zielen toen stadhouder prins Maurits, de zoon van Willem van Oranje, zich aan het eind van de zestiende eeuw hier vestigde. Voor de bouw van nieuwe majestueuze gebouwen ten behoeve van de Oranjes was dat een stevige impuls, die zich onder stadhouder Frederik Hendrik en latere stadhouders versterkt voortzette.

Zozeer zelfs dat de vorsten van ons ruim tweehonderd jaar oude koninkrijk zich tot op de dag van vandaag bedienen van de paleizen die in de tijd van de Republiek tot stand zijn gekomen. In de loop der eeuwen zijn veel monumentale gebouwen door de Oranjes bewoond en voor representatieve doeleinden gebruikt. Niet alleen de stadhouder of het staatshoofd zelf, maar ook de zoons en dochters kregen soms een eigen onderkomen in de residentie. Zo zijn meerdere monumentale patriciërswoningen aan het Voorhout, de Vijverberg of het Plein kortere of langere tijd als paleis in gebruik geweest.

De stichting Publicaties Haags Erfgoed wil graag de vele ‘huizen van Oranje’ in en om de residentie – ook Honselaarsdijk, Wassenaar, Rijswijk en Voorburg zijn meegenomen – in een publicatie bijeenbrengen en de relatie tussen de stad en zijn vorstelijke bouwers en bewoners inzichtelijk maken. Het Haags Gemeentearchief wijdde in 1981 al – onder dezelfde titel – een boek aan dit onderwerp. Nu brengt onze stichting dit cultuurhistorisch erfgoed wederom onder de aandacht, waarbij de nieuwste inzichten zijn meegenomen. Wij zijn verheugd dat paleizenkenner Paul Rem, conservator van Paleis Het Loo, deze taak op zich heeft genomen. In deze in tekst en beeld volledig geactualiseerde publicatie maakt hij niet alleen de gebouwen, maar ook de interieurs met hun bewoners bijna letterlijk toegankelijk.

René Vlaanderen
voorzitter van de Stichting Publicaties Haags Erfgoed

De Seringenberg op Landgoed De Horsten

‘Nieuwe kaart van ’s-Gravenhage/Nouveau Plan de La Haye’, met in de kaartrand de belangrijkste openbare gebouwen en vorstelijke paleizen, 1844
J.C. Zürcher, naar Zeger Reijers en Petrus Augustus Beretta, 47,3 x 56,1 cm; schaal 1:5.180 Collectie Haags Gemeentearchief

Inhoud

Voorwoord

Stamboom huis Oranje-Nassau

Inleiding

DEEL 1 KONINKLIJKE PALEIZEN

Paleis Noordeinde

Noordeinde 66

Paleistuin Noordeinde

Koninklijk Huisarchief

Koepel van Fagel

Koninklijke Stallen

Kabinet van de Koning

Paleis Huis ten Bosch

Pieter Posthuizen

Paleistuinen Huis ten Bosch

Haagse Bos

DEEL 2 VOORMALIGE PALEIZEN

Stadhouderlijk Kwartier

Mauritstoren

Prinsentuin en kooltuin

Huis van Albemarle

Nieuw Stadhouderlijk Kwartier

Mauritshuis

Huis Bentinck

Pageshuis

Natuurhistorisch Kabinet

Galerij Prins Willem V

Paleis van Nassau-Weilburg

Huis Huguetan

Paleis Lange Voorhout

Huize Voorhout

Paleis aan het Plein

Paleis Kneuterdijk

Koninklijk domein Willemspark

Koninklijk Paviljoen

Zorgvliet

Huis De Paauw

Paleis van Prinses Sophie

Huis Backershagen

‘Paleis’ Rusthof

Huis Leeuwensteijn

Villa Klein Rusthof

Huis Noordervliet

Paleis van Prins Alexander

Nieuwe Parklaan 110

Koninklijke Landgoederen De Horsten

Villa Eikenhorst

DEEL 3 VERDWENEN PALEIZEN

Huis Honselaarsdijk

Huis ter Nieuburg

Hof van Friesland

Grote Loo en Kleine Loo

Paleis van Prins Frederik

Huis Boschlust

Huis Buitenrust en Rustenburg

Koninklijk buitenverblijf De Ruygenhoek

Noten

Beeldverantwoording

Literatuur

Inleiding

‘Den Haag met je lege paleizen,’ zong Paul van Vliet in de jaren zestig. In onze tijd een onherkenbare situatie, want Paleis Noordeinde is het levende hart van het hof van koning Willem-Alexander. Met zijn gezin bewoont hij Paleis Huis ten Bosch. Maar door de beslissing van koningin Juliana om ook na haar inhuldiging Paleis Soestdijk te gebruiken als haar woon- en werkpaleis had de oude hofstad voor de Hagenaar veel van zijn glans verloren.

Al eeuwenlang is Den Haag het bestuurscentrum van ons land. Het ontstaan van het huidige Den Haag valt zelfs min of meer samen met de beslissing van graaf Floris IV van Holland een kasteel te bouwen. In 1248 liet graaf Willem II, inmiddels ‘rooms-koning’ van het Heilige Roomse Rijk, een monumentalere residentie bouwen aan het duinmeertje dat wij kennen als de Hofvijver. Zijn zoon Floris V voltooide de bouw van de Ridderzaal en versterkte het Binnenhof. Het Binnenhof was dus al van aanvang af, en lang vóór de permanente vestiging van de Oranjestadhouders in Den Haag, bestuurscentrum van het graafschap Holland. In dit boek over door de Oranjes gebouwde en bewoonde huizen wordt het grafelijke Binnenhof dan ook verder buiten beschouwing gelaten.

Na het uitbreken van de opstand tegen Spanje ontwikkelde het Binnenhof zich tot de zetel van het bestuur van de Republiek der Verenigde Nederlanden. Den Haag is nog altijd de stad waar de regering en het parlement zijn gevestigd. De Oranjes zijn zich altijd bewust geweest van de symbolische waarde van hun aanwezigheid in de residentie. De stadhouders zetelden op het Binnenhof in hun ambtswoning, het Stadhouderlijk Kwartier. Hun familieleden kochten in de nabijheid van het hof, aan het Voorhout en Korte en Lange Vijverberg grote panden aan of bouwden er stadspaleisjes. Toen ons land in het begin van de negentiende eeuw een koninkrijk werd, zocht de eerste koning, Willem I, bewust aansluiting bij de stadhouderlijke periode die achter hem lag door de oude Oranjepaleizen te gaan bewonen.

Zo is de situatie ontstaan dat wij vandaag de dag te maken hebben met twee koninklijke paleizen: Noordeinde en Huis ten Bosch. Beide paleizen zijn sinds de Bataafse Omwenteling in 1795 niet langer particulier bezit, maar staatseigendom. Voor zijn moeder, zuster, broer en kinderen zocht koning Willem I in Den Haag passende onderkomens, de meeste aangekocht uit eigen middelen. Veel van die ‘Haagse huizen van Oranje’ werden later ook weer van de hand gedaan. Dat maakt dat in en om Den Haag nog altijd veel monumentale panden kunnen worden aangewezen die ooit een vorstelijke bestemming hebben gehad. De paleizen Kneuterdijk en Lange Voorhout zijn bekende voorbeelden in dit genre, maar ook gebouwen waarvan men de bewoning door de Oranjes en hun verwanten in eerste instantie niet zou vermoeden, zoals de huidige Koninklijke Schouwburg, het Paviljoen von Wied in de Scheveningse duinen en het Johan de Witthuis. Ook andere ‘paleizen’ in deze categorie zijn in dit boek opgenomen.

En dan zijn er nog de paleizen die verdwenen zijn, omdat latere eigenaars vonden dat ze in de weg stonden of omdat ze in onbruik raakten, bouwvallig werden en uiteindelijk moesten worden afgebroken. Bijvoorbeeld Huis Honselaarsdijk, dat tot de kleine groep van paleizen behoorde die buiten de stad werden gebouwd, ver van het politieke Haagse leven. Hier konden de stadhouders zich, met hun gevolg en gasten, verpozen en zich met de tuinkunst bezighouden.

Nog verder weg van het dwingende, formele hofleven lag het Nederlandse stamslot van de Oranje-Nassaus, het Kasteel van Breda en de stadhouderlijke jachthuizen te Dieren en Soestdijk. Dat geldt ook voor Paleis Het Loo. In 1684 kocht stadhouder Willem III, een verwoed jager, bij Apeldoorn op de Veluwe een jachtverblijf en bouwde er een nieuw jachtslot met de allure van een vorstelijk paleis. Hij en Mary II verbleven graag in dit fraai ingerichte paleis, dat werd omgeven door weidse barokke tuinen en woeste jachtgronden.

Toen ons land een koninkrijk werd onder koning Willem I werd in de grondwet van 1814 opgenomen dat voor de vorst ‘een behoorlijk zomer- en winterverblijf’ in gereedheid gebracht diende te worden. Paleis Noordeinde in Den Haag zou worden gebruikt als winterverblijf van het staatshoofd. Paleis Het Loo werd aanwezen als de officiële tegenhanger van het koninklijk paleis in Den Haag gedurende de zomermaanden. Tijdens zijn kortstondige koningschap was ook Lodewijk Napoleon Bonaparte, broer van de Franse keizer, onder de bekoring gekomen van het Château du Loo. Hij liet het inrichten in de empirestijl van het keizerrijk: de gevels werden naar de smaak van die tijd gepleisterd en de restanten van de inmiddels ouderwets gevonden formele tuinen werden vervangen door een romantisch landschapspark, met slingerende paden langs gazons en ‘natuurlijk’ aangelegde boomgroepen en heesters. Niet zelden gaven de Oranjes de voorkeur aan Het Loo boven de in de Haagse binnenstad gelegen paleizen, met hun benauwde, hoog ommuurde tuinen.

Hoewel de meeste Haagse Oranjepaleizen niet met het doel zijn gebouwd om dienst te doen als vorstelijke behuizing (meestal werd een al bestaand, monumentaal pand met veel moeite en kosten verbouwd tot paleis) is ook sprake geweest van ambitieuze plannen voor nieuw te bouwen paleizen in het centrum van Den Haag. Renaissancebouwmeester Constantino de’ Servi leverde een houten model voor het imposante paleis dat Maurits voor ogen had op het Binnenhof. Het plan werd door de Staten van Holland, die verantwoordelijk waren voor de ambtswoning, afgewezen. Te begrotelijk. Om dezelfde reden verdwenen de plannen van tafel van hofarchitect Pieter de Swart voor de bouw van een paleis in Franse smaak voor prins Willem IV.

Zijn kleinzoon, de pas aangetreden koning Willem I, beschouwde Paleis Noordeinde als zijn voorlopige residentie. In dit ‘Provisioneel Paleis’ wachtte hij de bouw af van een nieuw koninklijk paleis, de jonge monarchie waardig. Maar de Staat wilde niet opdraaien voor de hoge kosten. De ambitie van koning Willem II Den Haag uit eigen middelen om te toveren tot een ware paleizenstad, van Paleis Kneuterdijk tot aan Scheveningen, reikte ver. In dit geval was het zijn voortijdig overlijden dat roet in het eten gooide. Ten slotte werd nog in de jaren 1950 door het Haagse gemeentebestuur het plan gelanceerd voor een nieuw te bouwen paleis op het voormalig koninklijke landgoed Zorgvliet. Maar viel in deze periode van wederopbouw, in tijden van grote woningnood, wel te denken aan de bouw van een paleis voor een afwezige koningin?

In ons land ligt de belangrijkste koninklijke residentie in een smalle Haagse winkelstraat. Dit is een concept waar de buitenlandse toerist even aan moet wennen. Voor de Nederlander, meer bekend met de situatie dat het Oranjehuis niet van het begin af een koninklijke positie heeft bekleed, ligt het wat anders. Paleis Noordeinde is om die reden een typisch Nederlands paleis: een paleis dat de persoon van de huidige koning verbindt met zijn eerste bewoner, prinses Louise, weduwe van Willem van Oranje.

Den Haag en Oranje. Het is net een huwelijk.

Het Loo als zomerpaleis, gezien vanuit het paleispark. Andreas Schelfhout, 1838
Olieverf op paneel, 85,5 x 113,8 cm
Paleis Het Loo, Apeldoorn, Geschiedkundige Vereniging Oranje-Nassau

Deel 1

KONINKLIJKE PALEIZEN

Paleis Noordeinde

Noordeinde 68

Frederik Hendrik overleed op 14 maart 1647 op drieënzestigjarige leeftijd in het bijzijn van echtgenote Amalia, zoon Willem II en zijn vrouw Maria Henriëtte Stuart, dochter Louise Henriëtte en haar man de keurvorst van Brandenburg. Ook waren Johan Maurits van Nassau-Siegen, Constantijn Huygens en Jacob Cats in de sterfkamer aanwezig.
Cornelis van Dalen (I), naar Adriaen Pietersz. van de Venne, 1651
Ingekleurde ets, 35,5 x 40 cm
Rijksmuseum, Amsterdam

Het ‘Hoff van Oraignen’, zoals Paleis Noordeinde aanvankelijk heette, kwam in 1609 in het bezit van de Oranjes. Prinses Louise de Coligny, vierde echtgenote van Willem van Oranje, woonde er toen al geruime tijd. De Staten schonken het huis aan haar zoon prins Frederik Hendrik als dank voor de rol die hij en zijn moeder Louise hadden gespeeld tijdens de onderhandelingen met Spanje over het Twaalfjarig Bestand. Na het overlijden van zijn halfbroer Maurits vertrok Frederik Hendrik naar het Stadhouderlijk Kwartier aan het Binnenhof. Het Oude Hof zou hij, met name na de dood van zijn moeder in 1620, gebruiken voor grote partijen en als gastenverblijf.

Maria de’ Medici, weduwe van de Franse koning Henry IV en schoonmoeder van de Spaanse koning, was zo’n hoge gast. De invloedrijke vorstin, na de moord op haar echtgenoot enige tijd regentes voor de nog jonge Lodewijk XIII, bezocht ons land in 1638. In Den Haag rustte zij op uitnodiging van Frederik Hendrik enige dagen uit op het Oude Hof. Zij heeft het Oude Hof nog gezien als een ouderwets gebouw in wat rommelige renaissancestijl. Een jaar later kregen de plannen van de stadhouder vorm om het Oude Hof te verbouwen tot een eigentijds, representatief gastenpaleis. Ook werd het bestemd tot woning voor prins Willem II, oudste zoon van de stadhouder, en zijn echtgenote Princess Royal Maria Henriëtte Stuart, oudste dochter van de Engelse koning Karel I.

Jacob van Campen

Wie kon de wensen van de stadhouder beter in vervulling laten gaan dan Jacob van Campen, de kampioen van de Hollandse barok? Van Campen nam het oude gebouw grotendeels op in het nieuwe ontwerp, waarbij een nieuwe Grote Zaal de kern van het Oude Hof werd. Aan het Noordeinde vormden twee zijvleugels een plein, dat werd afgesloten met een hek. Elke bouwlaag kreeg zijn eigen geleding met pilasters. De zijvleugels werden gezet op open arcades.

Willem II zou gebruikmaken van vertrekken in het zuiderkwartier. Dit is het woongedeelte in de linkerbinnenhoek, voor het paleis staande. De kamers van zijn echtgenote Maria Henriëtte lagen in het noorderkwartier. Hun zoon prins Willem III zou het Oranjewapen op het hek laten aanbrengen, maar veel tijd zou hij niet op het Oude Hof doorbrengen. Wel vierde hij er op 14 november 1697 zijn zevenenveertigste verjaardag, aansluitend op de vredesonderhandelingen in Rijswijk. Vijf jaar na dit schitterende feest werd zijn erfenis betwist door de koning van Pruisen, nakomeling van tante Louise Henriëtte.

Testament van Frederik Hendrik

De kinderloos gebleven koning-stadhouder Willem III werd in Engeland opgevolgd door Anne, de zuster van zijn overleden vrouw. Maar in de Republiek der Verenigde Nederlanden was geen opvolger voor zijn ambt als stadhouder voorhanden. Als erfprins had Willem III weliswaar Johan Willem Friso aangesteld (nazaat van Jan de Oude, broer van Willem van Oranje), maar rekening moest ook worden gehouden met het testament van prins Frederik Hendrik.

De grootvader van prins Willem III had bepaald dat zijn nalatenschap zou overgaan op de kinderen van zijn oudste dochter prinses Louise Henriëtte, in het geval het Huis Oranje-Nassau in mannelijke lijn zou uitsterven. Dat was nu dus het geval. De inmiddels overleden Louise Henriëtte was getrouwd geweest met de Grote Keurvorst van Brandenburg. Brandenburg was de voorloper van het Pruisische koningshuis. De Pruisische koningen waren bijzonder geïnteresseerd in de Haagse Oranjepaleizen. Decennialang vonden rechtszaken en onderhandelingen plaats tussen Pruisen en het Oranjehuis over de aanspraken op de stadhouderlijke bezittingen.

Feest in rococostijl

Na het Eerste Stadhouderloze Tijdperk werd in 1747 toch weer een stadhouder aangesteld: prins Willem IV, de zoon van Johan Willem Friso van Nassau, een verre verwant van de Oranjes. Het was prinses Anna, weduwe van Willem IV, die het Oude Hof van de Pruisische koning voor de Oranjes terugkocht en herstelwerkzaamheden liet uitvoeren. Het huwelijksfeest van haar dochter prinses Carolina kon hier op 5 maart 1760 in alle luister worden gevierd. Ook was het Oude Hof het decor voor het jaarlijkse publieke bal waarmee de verjaardag van Carolina’s broer prins Willem V werd gevierd. Zijn echtgenote Wilhelmina, geboren prinses van Pruisen, gebruikte het Oude Hof voor haar elegante ontvangsten.

Het was in deze periode dat een belangrijke verandering aan de gevel plaatsvond: de bouw van het bordes met de royale portiek in de vorm van een door zuilen gedragen balkon. Niet voor het publiek zichtbaar was de modernisering van de zuidelijke achtervleugel, die als woning zou worden gebruikt voor de jonge erfprins, de latere koning Willem I en zijn gezin. In 1792 werd hier het prinsje geboren dat later koning Willem II zou worden. Lang zal het ventje niet genoten hebben van een ongestoorde jeugd in Den Haag. Ruim twee jaar later, bij de Bataafse Omwenteling, nam het erfprinselijk gezin de wijk naar het buitenland.

De gevel van het Oude Hof, uitgevoerd naar ontwerp van Jacob van Campen. In de nissen van de kopse gevels van de vleugels waren beelden geplaatst. Bijzonder zijn de erkers erboven, die het mogelijk maken vanuit het paleis het Noordeinde in te kijken.
Gerrit van Giessen, ca. 1735
Ets, 31,9 x 37,8 cm
Collectie Haags Gemeentearchief

Plattegrond van de begane grond van Paleis Noordeinde, omstreeks 1815.
Opvallend is de langere vleugel rechtsonder. Van Campen volgde de schuine rooilijn van het Noordeinde. Linksboven de rechthoekige, besloten tuin van de koninklijke vertrekken.
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort

Een echt paleis

Prins Willem Frederik, die in januari 1795 in grote haast het Oude Hof had moeten ontvluchten, keerde er na bijna twintig jaar naartoe terug, dit keer als Soevereine Vorst Willem I. Het Oude Hof promoveerde tot koninklijk Paleis Noordeinde. Het paleis werd de officiële winterresidentie in het noordelijk deel van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, dat sinds 1815 bestond uit het huidige Nederland, België en na een besluit van Willem I ook uit Luxemburg.

De wat bedaagde maar ervaren architect Bart Ziesenis kreeg in 1814 de opdracht tot de verbouwing van dit ‘provisionele paleis’, in afwachting van de bouw van een geheel nieuw koninklijk paleis. De zuidwestelijke achtervleugel werd de Koningsvleugel, de woonvleugel van het koninklijk paar en van de nog thuis wonende prinses Marianne.

Met de rug tegen elkaar

Ziesenis’ ontwerp laat zich lezen als een plattegrond waarbij twee paleizen met de rug tegen elkaar zijn aangebouwd, elk met twee naar voren springende vleugels: het oude paleis van Van Campen aan het Noordeinde en het nieuwe grote paleis met de naar voren komende middenpartij en de L-vormige vleugels aan de Paleistuin. Willem I en koningin Wilhelmina voelden zich nauw betrokken bij de bouw. Maar de majesteitelijk bevolen wijzigingen leidden tot vertragingen en hogere kosten dan begroot. In november 1817 kon de koninklijke familie eindelijk de Koningsvleugel betrekken.

De getergde Ziesenis werd daarop aan de kant gezet ten gunste van een jong, nieuw talent: Jan de Greef. De Greef was nog niet zo lang teruggekeerd uit Rome, waar hij zijn opleiding had voltooid. Op kosten van koning Lodewijk Napoleon was hij eerst met een beurs naar Parijs gestuurd, het mekka van architectuur en vormgeving. Na zijn terugkeer naar Holland zou Lodewijk Napoleon hebben beschikt over de best opgeleide bouwmeester van zijn rijk.

Maar Bonaparte had inmiddels het veld geruimd en De Greef liet Willem I zien wat hij kon, namelijk met gebruikmaking van het ontwerp van Ziesenis een eigentijds, luxueus paleis bouwen in de rijke stijl van het Franse Keizerrijk, volgens de geldende regels van de Parijse bouw- en interieurkunst.

De achterzijde van Paleis Noordeinde, gezien vanuit de Paleistuin.

De geheel nieuwe achtergevel gezien vanuit de Paleistuin. Rechts is de Koningsvleugel nog net zichtbaar. De noordelijke achtervleugel herbergt in de kelders de magazijnen en werkplaatsen en andere voor de hofhouding en het dienstpersoneel noodzakelijke vertrekken.
A. Lutz, naar Bartholomeus Johannes van Hove, omstreeks 1820
Ets en aquatint, gekleurd, 19,3 x 23,1 cm
Rijksmuseum, Amsterdam

Koning Willem I verleende in de regel op woensdag audiëntie, voornamelijk aan hoogwaardigheidsbekleders, maar ook aan particulieren. De gedrapeerde behangsels die een paleisvertrek omtoverden tot een klassiek-Romeins interieur waren typerend voor het laat-empire interieur van Paleis Noordeinde.
Jean-Louis van Hemelrijck, 1829
Litho, 23,5 x 30,5 cm
Rijksmuseum, Amsterdam

De traditionele rijtoer vanaf Paleis Noordeinde op Prinsjesdag heeft zijn oorsprong in de tijd van koning Willem I. In de Glazen Koets vertrok de vorst voor de laatste keer, op maandag 21 oktober 1839, in het gezelschap van zijn zoon prins Willem (II) en broer prins Frederik naar het Binnenhof voor de opening van de Staten-Generaal.
Onbekende kunstenaar, 1839
Litho, 55 x 71,5 cm
Rijksmuseum, Amsterdam

De voorgevel werd gestuct, de oude schuifvensters vervangen door moderne empirevensters met grotere glasruiten en boven op de gevel werd een attiek geplaatst, een lage muur die het hoge dak voor een deel aan het oog onttrok.

Kostbaar nepmarmer

De oude Grote Zaal kreeg als Grote Balzaal een empiremake-over met een gestuct cassetteplafond en wanden die door pilasters werden geleed. De wandvlakken kregen een bekleding van scagliola, een marmerimitatie in stuc, dat door zijn bewerkelijkheid duurder is dan echt marmer. De panelen werden afgewisseld met enorme spiegels. Zeer monumentaal werd het Bruine Kwartier, een appartement dat aanvankelijk was bedoeld voor een logerend buitenlands vorst, gelegen in de zuidelijke vleugel aan het Noordeinde. De vertrekkenreeks dankte zijn naam aan de diepbruine kleur van het gevlamde en spiegelend gepolijste exotische mahoniehout. Het Bruine Kwartier zou na 1830, het jaar van de breuk met het zuidelijk deel van het koninkrijk (België), de werkruimte vormen voor koning Willem I. Jan de Greef ontwierp ook veel meubelen, waarvan de meeste bij voorkeur door Haagse meubelmakers werden geleverd.

Bals en gala’s

Na de troonsafstand van Willem I besloot koning Willem II zijn geliefde kroonprinselijk Paleis Kneuterdijk niet in te ruilen voor permanente bewoning van het nabijgelegen koninklijk paleis. Paleis Noordeinde kreeg zijn oude functie terug als representatief verblijf voor hoge gasten, bijvoorbeeld tsaar Nicolaas I in juni 1844. Vijf jaar later overleed Willem II en trad zijn zoon aan, koning Willem III. Een van de belangrijkste ingrepen die de nieuwe koning liet plaatsvinden, was de bouw van de Kleine Danszaal in 1854, waarbij enkele kleinere vertrekken werden samengetrokken tot één feestzaal in neorococostijl.

Ook de Eerste, Tweede en Derde Rode Salon, de ontvangstvertrekken van koningin Sophie in de Koningsvleugel, werden verbouwd in de stijl van de jaren 1860, een hoogtepunt in de herleving van de Lodewijk XV-stijl. Want ook al had Sophie haar woonvertrekken kort tevoren verlaten om zich zonder haar echtgenoot op Huis ten Bosch te vestigen, zij bleef de hoogste vrouw aan het hof. Voor recepties moest zij kunnen beschikken over luisterrijke salons, ondanks de onmin met de koning. Willem III, die in 1890 op Het Loo overleed, werd vanuit Paleis Noordeinde uitgedragen.

Niet met stralend weer, maar in de stromende regen onthulde koning Willem II op 17 november 1845 het bronzen ruiterstandbeeld van Willem van Oranje vóór Paleis Noordeinde. Koningin Anna Paulowna woonde de plechtigheid bij vanaf het balkon. Links de bouwsels in neogotische stijl die de koning aan Paleis Kneuterdijk bouwde en die spoedig vanwege bouwvalligheid zouden worden afgebroken. Félix Cottrau, omstreeks 1850
Kleurenlitho, 33 x 25 cm
Collectie Haags Gemeentearchief

Koning Willem III bouwde de Kleine Danszaal voor kleine partijen en als ‘overloopruimte’ voor feesten in de Grote Balzaal.
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort
Foto: Louis Lemaire, 2000

Koning Willem III en koningin Sophie gaven op 4 maart 1862 een luisterrijk gekostumeerd bal op Paleis Noordeinde. Het souper vond plaats in de Kleine Danszaal.
Herman Frederik Carel ten Kate, 1862
Aquarel, 23,5 x 46,4 cm
Koninklijke Verzamelingen Den Haag

Een van de grootste vertrekken in de Koningsvleugel was de Theesalon van koningin Sophie. Zij richtte haar salon in met kostbare meubelen uit de nalatenschap van haar schoonvader koning Willem II. Bartholomeus Johannes van Hove, omstreeks 1855 Aquarel, 34,4 x 44,5 cm Paleis Het Loo, Apeldoorn, Geschiedkundige Vereniging Oranje-Nassau

Na haar inhuldiging in Amsterdam keerde koningin Wilhelmina op 9 september 1898 naar de residentie terug en nam zij met haar moeder de hulde van de Hagenaars in ontvangst. De paleisgevel was uitbundig versierd met groenslingers en kransen, geschilderde wapenschilden en meer dan levensgrote portretten van historische Oranjes die tussen de vensters waren geplaatst.
Het balkon was veranderd in een theatrale koninklijke loge met een baldakijn met een draperie van hermelijn.
Foto: A. van der Grient Rijksmuseum, Amsterdam

Het feestelijke ameublement in neorococostijl in de Kleine Danszaal was aanvankelijk witgelakt en met goud versierd. Ter gelegenheid van haar huwelijkssluiting liet koningin Wilhelmina de meubelen geheel vergulden en van wijnrode en gele bekleding voorzien. Dit is de zetel waarop zij op 7 februari 1901 als bruid plaatsnam.
Johannes Ludovicus Stams, 1854
Verguld mahonie-, beuken- en iepenhout, zijde
Paleis Het Loo, Apeldoorn

Officieel paleis

Koningin Emma koos, als regentes voor haar minderjarige dochter koningin Wilhelmina, bewust voor het gebruik van het Noordeinde als het officiële paleis. Het was in dit paleis dat Wilhelmina’s burgerlijk huwelijk werd gesloten met prins Hendrik, in de Kleine Danszaal. Een zaal die aan hun huwelijk herinnert is de Indische Zaal, waarvoor een betimmering in djatihout in het toenmalige Batavia werd vervaardigd door een klein leger aan beeldsnijders. Zowel Wilhelmina als Juliana waren op het Noordeinde geboren. Prins Hendrik overleed er in de zomer van 1934 aan een hartstilstand.

Brand!

Paleis Noordeinde was redelijk ongeschonden de Duitse bezetting doorgekomen. Koningin Wilhelmina, die na de bezetting geen haast maakte haar oude residentie opnieuw te gaan bewonen, had in intieme kring nooit een geheim gemaakt van haar afkeer van het paleis. Toen zij op 18 mei 1948 op Soestdijk een telefoontje kreeg dat Paleis Noordeinde in brand stond, leek zij dat voor kennisgeving aan te nemen. Vooral het middendeel van het paleis, met de Grote Balzaal en de Balkonkamer, moest het ontgelden. Het oude houtwerk was niet bestand geweest tegen de verfbranders van schilders. De vlammen grepen al snel om zich heen. Pas drie uur later was de brandweer het vuur meester en het duurde nog uren voor de brand was geblust.

De toegesnelde prins Bernhard en premier Beel stonden aan de achterzijde en zagen een wonderlijk schouwspel: in een lange rij werd vanuit het paleis serviesgoed naar achteren doorgegeven. Op het gazon en tussen de rozenperken nam het aantal in veiligheid gebrachte siervazen, opgerolde tapijten, kandelabers, vitrines met staatsieportretten, gordijnen en vergulde wandtafels toe. Al snel moest de brandweercommandant de reddingswerkzaamheden van mariniers, soldaten en marechaussee laten staken. Kort daarna kwam het monumentale stucplafond van de Grote Balzaal met donderend geraas naar beneden.

Paleis Noordeinde op een doordeweekse dag in de jaren twintig van de vorige eeuw. Met zijn wit gestucte gevels en het ontbreken van het inrijhek heeft Paleis Noordeinde lang het uiterlijk behouden uit de tijd van koning Willem I.
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort
Foto: C.J. Steenbergh

Koning Willem III was de eerste Oranjemonarch wiens uitvaart op Paleis Noordeinde begon. De zilveren lijkkoets, bekleed met zwart fluweel, werd in 1922 ook gebruikt bij de uitvaart van groothertogin Marie, de moeder van prins Hendrik, naar Station Staatsspoor. Zij overleed tijdens een logeerpartij op Paleis Noordeinde. Later werden ook prins Claus, koningin Juliana en prins Bernhard vanuit het Noordeinde uitgedragen.
Foto: S. Schroevers, 1890 Collectie Haags Gemeentearchief

Restauraties

Veel later werd het interieur met gebruikmaking van oude ontwerpen en foto’s hersteld, maar Oranje sneed de band met het oude paleis door. Den Haag was hofstad af. In 1952 stelde Juliana Paleis Noordeinde ter beschikking aan het Institute of Social Studies en een jaar later werd de Paleistuin opengesteld voor de Hagenaars. De Staat restaureerde in de jaren 1960 het gebouw naar de situatie van Jacob van Campen: de negentiende-eeuwse stuclaag, de attiek en de portico met het balkon ruimden het veld. De vensters kregen weer ramen in kruisvorm.

Toen prinses Beatrix aangaf het paleis te herstellen in zijn functie als officiële residentie, volgde een nieuwe restauratie waarbij de zuilenportico werd teruggebracht en de buitengevel in zandsteenkleur werd geverfd. Ter afsluiting van het voorplein werd ook het hekwerk weer aangebracht. Veel vertrekken in de achtervleugels werden teruggebracht in de zakelijke stijl van koning Willem I. In de Achtervestibule verrees een nieuwe staatsietrap, de Koninginnetrap. Niet meer in de as, maar enigszins in een hoek, zodat de Achtervestibule ook als ontvangstvertrek kon worden gebruikt. Deze inbreuk op de historische situatie leidde in erfgoedkringen tot felle discussies. De belangrijkste vertrekken in het Bruine Kwartier werden in orde gemaakt als werkruimtes voor koningin Beatrix en prins Claus.

Appeltjes van Oranje

Na zijn aantreden als koning is Willem-Alexander Paleis Noordeinde als zijn werkpaleis gaan gebruiken. De koning ontvangt er ministers, andere politici en hoogwaardigheidsbekleders en ook vinden er ontvangsten plaats. Ambassadeurs bieden hem in de Balkonkamer hun geloofsbrieven aan en ook de beediging van ministers en staatssecretarissen vindt hier plaats. Bals zijn verleden tijd, maar voor grote officiële diners en bijzondere evenementen zoals de uitreiking van de Appeltjes van Oranje wordt vaak de Grote Balzaal gebruikt.

In navolging van zijn moeder maakt de koning gebruik van het Bruine Kwartier. Nieuw is het grote bureau in de vorm van een rond blad op een centrale, kloeke stam. En ook al is de iPad een eenentwintigsteeeuws accent in het koninklijk werkvertrek, met het behoud van het grote portret van Willem van Oranje plaatst de koning zich in de lijn van een Oranjetraditie.

Voor de inrichting van haar werkkamer koos koningin Beatrix voor de eigentijdse meubelen van Wim Quist, die zich liet inspireren door de kloeke verhoudingen van de empirebetimmering.
De canapé en de gondole-fauteuiltjes kregen een bekleding in witte IJslandse wol.
Nationaal Archief
Foto: Rob Croese

De beëdiging van Ankie Broekers-Knol als staatssecretaris van Justitie en Veiligheid op 11 juni 2019 vond plaats in de Balkonzaal.
ANP
Foto: Patrick van Katwijk

De Glazen Koets voor Paleis Noordeinde, Prinsjesdag 2018.
Foto: Gert-Jan de Wit, Royalphoto.nl

Het smeedijzeren hek van Paleis Noordeinde, getooid met het familiewapen van de Oranjes: ‘Je Maintiendrai’.

In de Grote Balzaal van koning Willem I presenteerde Willem-Alexander op 30 maart 2001 zijn verloofde Máxima Zorreguieta aan de verzamelde pers.
Koninklijke Verzamelingen, Den Haag
Foto: Maarten Schuth

Pendule uit de Balkonzaal

Een kostbaar uurwerk is altijd een blikvanger in een paleisvertrek geweest. Een paleis is zélf als een Zwitsers uurwerk: elke dag loopt alles volgens de klok. Twee uur is twee uur en geen minuut eerder of later. Dus een klok fungeerde vanouds als een anker in het hofleven. Koning Willem I was een ware liefhebber van klokken en hij kocht regelmatig een kostbaar uurwerk.

Uit de tijd dat Paleis Noordeinde werd verbouwd en ingericht als zijn vorstelijke residentie, leverde de Brusselse hofleverancier Hanset een grote Franse pendule voor de schoorsteenmantel van de Balkonzaal, die destijds Zaal van de Grootofficieren werd genoemd. De wijzerplaat neemt maar een bescheiden plaats in.

Veel meer wordt de aandacht opgeëist door de verguld bronzen beeldengroep die de Griekse koningszoon Jason voorstelt, terwijl hij naar het Gulden Vlies grijpt. Hij heeft even daarvoor de draak gedood, zo lezen wij in het verhaal van Ovidius. De voorstelling wordt in een breder kader geplaatst in het reliëf op de plint van de pendule.