Aan de nagedachtenis van mijn vader, mr. B. Kolff, burgemeester van Vlissingen, 1946-1967, eerste ereburger van Vlissingen, 1967.

Dirk H.A. Kolff

Frans Naerebout
(1748-1818)
en het Vlissingen
van zijn tijd

Loods en burger van
een stad in verval

Beeldredactie: Ad Tramper

Deze publicatie kwam tot stand met steun van het Familiefonds Hurgronje, de Samenwerkende Maritieme Fondsen (Vaderlandsch Fonds ter aanmoediging van ‘s-lands zeedienst), de Stichting Jan Hintzen Publicatiefonds, de Stichting Moerman Promotie Vlissingen, de Stichting Van de Sande te Vlissingen, het Van de Velde Publicatiefonds en de Stichting Vlissinger Michiel.

Het Van de Velde Publicatiefonds bevordert het cultuurhistorische besef op Walcheren en van de stad Vlissingen in het bijzonder, in de vorm van publicaties, in de breedste zin van de betekenis. Het fonds is ontstaan uit de uitoefening van het uitgeversvak door vier generaties François van de Velde in Vlissingen.

Omslagontwerp: Bart van den Tooren
Omslagbeeld: Portret van Frans Naerebout door J.P. Bourjé uit 1817 en het schilderij van Engel Hoogerheyden en Jacob Schwarzenbach van de flottielje in het Vlissingse dok in 1804
Ontwerp binnenwerk: Marco Bolsenbroek

ISBN 978 94 6249 838 9
E-ISBN 978 94 6249 839 6
NUR 693

© 2022 D.H.A. Kolff, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 2022 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Noot voor de lezer

Achter in dit boek is een bibliografie opgenomen. Vanwege de omvang en de leesbaarheid van het boek is ervoor gekozen de verantwoording van de voor dit onderzoek geraadpleegde archiefbronnen en literatuur niet in het boek zelf op te nemen, maar beschikbaar te stellen via www.walburgpers.nl bij de beschrijving van het boek.

Bij citaten waarvan de herkomst niet duidelijk blijkt uit de tekst is wel een bronvermelding opgenomen.

Inhoud

Voorwoord

Inleiding

I‘De Gebroeders Naerebout’ en de broederschap van de Vlissingers

Een familie van Veere

De zelfbewustheid van Vlissingen

God, Vlissingen en Oranje

Landzaten en dijkwerkers

Het oproer

Drie jaren van bloei

De Woestduin

Loon en roem van ‘Naerebout’

Klussers in oorlogstijd

II‘De Gebroeders Naerebout’ en het verlies van het oude burgerideaal

De Vlissingse kaaprederij

Loods bij de VOC

De muiterij voor Duins

Oranjeliefde

Oranjefurie

De Zuiderburg

Laatste compagniesjaren

IIIFrans Naerebout en het Vlissingen van de Bataafse tijd

Omweg langs de Kaap

Een ander Vlissingen

Revolutie en zuivering

Frankrijk eerst, Frankrijk voor alles

De vrije navigatie van Antwerpen

Enig compagniesloods, op zoek naar werk

De Firma Naerebout

Vast bij de marine

De Staat van Beleg en de verdrijving van de Engelse Vlissingers

IVDe flottielje, de armoede, de stank en de smokkel

Speelevelds verbijstering

Werken voor Carel Verhuell

Tussen de Vlaamse banken

Armoede

Vuil en machteloos

In de greep van Monnet en Eykenbroek

Het kaai- of fustgeld

De wil van de keizer

VDe neergang van de werf en de belofte op Oost-Beveland

Franse energie en het verlies van de marinewerf

De vernedering van het Vlissingse burgercorps

Vuren, bakens en lantaarns

De lichtbaak op Oost-Beveland

Het uitstel

De watersnood

Ontruiming en pensionering

Een verlaten plaats

VIEen held voor een verdrietig Zeeland

Het huis bij de baak

Nog een baan in het verschiet

Wonen aan het sas

De falende sluis

Andries Schraver, de polder Oost-Beveland en de impasse aan het sas

De doorstart van Frans’ heldenstatus

Een verdwaalde aannemer uit Werkendam

Afscheid

Nawoord

Verantwoording van de afbeeldingen

Literatuur

Deze studie naar het leven van Frans Naerebout, naar het Vlissingen zoals hij het kende en naar zijn laatste jaren aan het Goese sas begon tien jaar geleden, na de voltooiing door Vincent Klooster en mij van de uitgave van een handschrift dat Vincent op het spoor was gekomen. Het bevatt e de levensherinneringen van een zeer ver familielid van mij, de marineoffi cier D.H. Kolff. Deel van zijn verhaal vormden de schokkende gebeurtenissen van januari 1795 in Vlissingen, toen een eskader van de marine van de Republiek daar weerloos in het zeeijs vast gevroren lag en men moest toezien hoe Franse troepen vanuit Breskens in Staats-Vlaanderen de Schelde overstaken en de stoot gaven tot de Bataafse revolutie op Walcheren. De inleiding die ik bij die uitgave schreef, groeide uit tot dit boek. Wat ik vond over de Gebroeders Naerebout en na Jacobs dood over alleen Frans – wat nogal wat meer was dan het verhaal over hen tot dan toe – dwong me binnen hun gezichtskring te blijven en binnen die van hun stadgenoten en medeburgers van wie ik er, hoop ik, een aantal enigszins tot leven heb kunnen brengen. Tegelijkertijd bleek, dat Vlissingen tijdens het leven van de broers het toneel was geweest van hevige politieke emoties en de arena was van fundamentele conflicten over de aard van de stadsgemeenschap, terwijl vervolgens de buitenwereld aan diezelfde betrekkelijk kleine stad een grote geopolitieke betekenis toekende en zo het lot van haar inwoners gedurende de hele Bataafs-Franse tijd op een beslissende manier bepaalde.

Ik dank Ad Tramper, indertijd archivaris van Vlissingen, nu Vlissings archivaris in het Zeeuws Archief te Middelburg, voor zijn bemoediging en hulp, lang niet alleen bij het vinden van illustraties. De staf van zijn archief in de Vlissingse Hellebardierstraat had geduld met me en de koffie was er goed. Frank de Klerk van het Gemeentearchief Goes stelde zijn kennis ter beschikking en leefde mee. Anthoni Fierloos in Goes ben ik dank verschuldigd voor zijn advies en zijn kritiek op mijn tekst in een vroeg stadium. Frank Kanhai en zijn collega’s in de leeszaal en bij de inlichtingenbalie van het Nationaal Archief in Den Haag zijn voor een goed deel de oorzaak van het plezier waarmee ik daar enkele jaren onderzoek deed. Peter van Druenens uitnodiging voor de Vrienden van het MuZEEum te Vlissingen over Naerebout te spreken en die van de Heemkundige Kring de Bevelanden hetzelfde te doen in Wilhelminadorp waren een stimulans voor me.

De jarenlange gastvrijheid van Eltjo en Mieke Scheltens in hun huisje in Vrouwenpolder maakt voor altijd deel uit van mijn herinnering aan het ontstaan van dit boek. Annemarie tenslotte dank ik voor haar zorgelijke aansporingen en haar vertrouwen dat het ooit nog iets zou worden met Frans Naerebout.

Zoeterwoude, augustus 2021

Wat elders in ons land al heft ig was tijdens de periode die dit boek bestrijkt, speelde zich in Vlissingen nog een graad heviger af. Smokkelarij, kaapvaart, slavenhandel, revolutie, plundering, een bombardement, godsdienstt wist, burgerstrijd, natuurgeweld, jaren van bezett ing en oorlog; alle lieten ze op hun beurt zich gelden op de kades en de straten van deze Zeeuwse stad. Hier verliep, voor de ogen van haar zesduizend inwoners, de Nederlandse geschiedenis in extremere vormen dan elders.

Tot op zekere hoogte had Vlissingen dit veelbewogen, maar ook wisselvallig karakter van haar historisch lot gemeen met een aantal Vlaamse, Franse en Zeeuwse steden aan de kusten van de zuidelijke Noordzee. De overeenkomst kwam voort uit hun ligging en bedrijvigheid. Samen vormden ze een autonome wereld, een eigen economische ruimte. Al generaties waren Duinkerken, Oostende en Vlissingen, maar ook Veere, Zierikzee en Brouwershaven, vertrouwd met dezelfde vormen van gedurfd ondernemerschap. Naast de visserij en de reguliere koophandel beschikte elk van die havens qua ligging en faciliteiten over enkele, maar nooit alle, troeven als het erom ging de intensieve smokkelhandel op de tegenoverliggende Engelse kust, of, als het oorlog was, de kaapvaart, naar zich toe te trekken. Hun onderlinge rivaliteit versterkte de instabiele aard van hun welvaart. Hun wisselende betrokkenheid bij de vele – bijna op hun redes uitgevochten – oorlogen tussen Frankrijk, Engeland en de Republiek maakte hen van winnaars maar al te vaak verliezers en van verliezers winnaars.

Het was deze wereld waarop de Vlissingers zich hadden ingesteld en die hen maakte tot wie ze waren. In een leven aan boord waren de zeelieden onder hen vertrouwd geraakt met de stelsels van banken in de monding van de Schelde en voor de Vlaamse kust, met de tientallen havens verderop, met de kennis hoe ze te bezeilen en – op de smokkelschepen – met de geheimen van de kreken op de kust van Essex. Hun gedetailleerde kennis van die wereld was hun kapitaal; hun overlevingsstrategie was erop gebaseerd. Ze leefden met hun rug naar het land. In een boerendorp op Walcheren zouden ze de weg moeten vragen, maar op de redes van Dieppe, Duinkerken en Dover wezen ze elkaar de merken op de kust; in de havens hadden ze vrienden en kenden ze de kades, de kroegen en hun kansen op een klus.

Voor de kooplieden en ambachtslieden gold iets vergelijkbaars als voor de zeevarenden. Naarmate de verwachting van een meer gunstige bedrijfsvoering hen daartoe aanspoorde, verhuisden ze naar een andere haven verderop, soms hals over kop. Hun wijdvertakte handelsrelaties hielden zulke opties open. De bereidheid te verhuizen was deel van hun verdienmodel. Engelse kooplieden afkomstig uit Kent en Essex migreerden op deze manier tussen Zeeuwse, Vlaamse en Franse steden. Ze waren er meestal welkom en kregen er het burgerrecht. Het vermogen zich aan te passen aan wisselende omstandigheden typeerde alle reders en bevrachters in de kuststeden. Meer dan eens zal in dit boek een ingrijpende verlegging van hun handelsactiviteiten en -routes worden beschreven.

Het verleden had de Vlissingers toegerust volop hun voordeel te doen bij de wedijver rondom hun deel van de Noordzee. Maar ze kenden de risico’s van hun inzet en juist daarom was de burgerij erop gespitst in de thuishaven een mate van sociaal houvast zeker te stellen. De belangrijkste elementen daarin waren de ooit aan hen, of om precies te zijn aan de burgerwacht en de gilden, gegunde privileges. Mits ongeschonden, vormden die de juridische bodem van hun stedelijk bestaan. Ze gaven hun de moed zelfbewust te zijn en mondig te blijven. In de jaren ’70 en ’80 van de achttiende eeuw leidden deze diep verankerde emoties rondom het burgerrecht tot excessief en gewelddadig drama. Achter de leuzen van burgervrijheid en oranjeliefde die toen klonken, ging de wanhoop schuil van de ambachtslieden en de ‘gewapende burgers’ om de sluipende aantasting en het verlies van hun oude rechten. Al lang sluimerend wantrouwen verhinderde een compromis met de regenten in de naar binnen gekeerde vroedschap.

In deze jaren broeide bovendien onder zeer velen op Walcheren de woede om de aantasting van hun persoonlijke bevindelijke geloofspraktijk, waarvan een geheel eigen, losgezongen en geheel eigen beleving van de psalmen tijdens de erediensten een wezenlijk deel was. De kerk had het hen willen afleren. In protest overspoelden in 1778 en in 1787 nogmaals duizenden dorpelingen het eiland en maakten gemene zaak met de Vlissingse ambachten en de grote meerderheid van de burgerwacht. Wat er nog restte van het oude sociaal contract tussen burgers en regenten ging voorgoed ten onder in een orgie van geweld.

Enkele jaren later, in 1795, ging de Franse militaire invasie gepaard met een woeste muiterij op de schepen van de marine in de haven. De bestuurlijke omwenteling in de stad, die erop volgde en die de oude constitutie ten grave droeg, nam onmiddellijk de vorm aan van een botsing tussen gematigde en radicale hervormers. Een nieuwe dosis bitterheid werd toegevoegd aan de herinnering van oude partijschap uit de patriottentijd. In grillige afwisseling beleefde de stad daarna de willekeur, de vernederingen en de roverijen van de Bataafs-Franse tijd, nu en dan onderbroken door korte episodes van oplevende handel, strelend heldendom op zee of koortsachtige activiteit op de werven.

Tijdens de Bataafse Republiek maakte Parijs aanspraak op een deel van de soevereiniteit over de havens. De in het nauw gedreven bestuurders in het stadhuis schipperden tussen de noodzaak van een mate van samenwerking met de overmachtige Franse bezetter en de wil de belangen van de burgerij te blijven dienen. De regering in Den Haag bleek zelden in staat zelfs maar te bemiddelen. Zonder het openlijk toe te geven, legden sinds 1796 vrijwel alle Bataafse politici zich neer bij het grotere belang dat hun Franse ‘bondgenoot’ had bij de controle over het strategische Vlissingen. Juridisch bleef de kwestie van een eventueel gedeelde soevereiniteit over de stad twaalf jaar onbeslist; in de praktijk heerste de wil van Parijs.

In 1796 verloor Vlissingen haar rol als bewaker van de Schelde. Sinds de val van Antwerpen in 1585 had de Republiek twee eeuwen lang de verbinding met de zee van die grote handelsstad strikt gereguleerd. Al die tijd vond de verplichte overslag van goederen op weg naar en afkomstig van de Scheldestad plaats onder Vlissings toezicht op de Westerschelde. Nadat de Franse marine in 1796 de vrije vaart op Antwerpen forceerde en het onomkeerbare van die maatregel duidelijk werd, moeten Vlissingse kwesties in Den Haag wel als minder urgent zijn voorgekomen. Daarentegen nam de Franse interesse alleen maar toe. Vlissingen kreeg een uitsluitend militaire, maar voor Frankrijk gewichtige rol. Het dok, de werf, de arsenalen, de havens en de verzwaarde omwalling vormden het meest noordelijke steunpunt voor de Franse oorlogsvloten. Als voorhaven van Antwerpen was Vlissingen Frankrijks ‘pistool op de borst van Engeland’. Bij zijn bezoek in 1803 legde de Eerste Consul Bonaparte de stad zelfs de staat van beleg op, een verbazende schending van het volkenrecht, maar gerechtvaardigd door het Franse megalomane vergezicht van een landing op de Engelse kust. In de ogen van de Franse militaire commandant had sindsdien het stadsbestuur slechts zijn bevelen uit te voeren. Buiten de wallen liet hij een groot gebied als schootsveld kaalslaan en vergraven. Door de verboden smokkelhandel in jenever naar zijn hand te zetten, daarbij geholpen door een uit de jeneverstad Schiedam afkomstige, in Parijs mislukte politieke complotteur, werd hij het toonbeeld van het corrupte karakter van Napoleons overheersing van het land. Als ergens de keizerlijke bondgenoot zich als bezetter ontpopte, dan was het hier.

1. Zuidelijk deel van de Noordzee met de Vlaamse banken, 1786.

Beroofd van hun bestaan in ambacht en handel, verlieten op den duur honderden inwoners de stad. Een ernstige watersnood kostte in januari 1808 tientallen levens en richtte grote schade aan. Een maand later stond Koning Lodewijk, slechts anderhalf jaar na zijn aantreden als vorst, de verarmde vestingstad tegen zijn wil af aan zijn broer, de keizer. Een grotere ramp lag nog in het verschiet: het Engelse bombardement van het volgende jaar 1809, dat hele straten in puin zou leggen en honderden doden zou eisen.

De focus op Vlissingen, een betrekkelijk kleine stad, waar de nationale geschiedenis zich ruwer dan elders afspeelde, brengt ons meermalen oog in oog met hen, die lijfelijk meemaakten wat ik zojuist in vogelvlucht beschreef. Om de ontmoeting met hen, de ambachtslieden, vissers, loodsen en klussers op zee, vertegenwoordigers van de talrijke vakmensen van wie Vlissingens positie in de zuidelijke Noordzee afhing, en om hun beleving van de intense jaren van glorie, interne strijd en bezetting, is het mij in de eerste plaats te doen. Hoewel bij het Engelse bombardement het fraaie stadhuis en het daar bewaarde stadsarchief verloren gingen, bevatten de talrijke uitgaande Vlissingse brieven een niet aflatend verslag van de schokken en het lijden waarvoor de burgers het begrip van de hogere autoriteiten inriepen. Het lot van de inwoners en de dilemma’s van hun dagelijks leven staan er soms tot in detail in beschreven.

Die Vlissingers – helaas bijna allen man – zo wat dichter op de huid te kunnen zitten, was een dankbare kans. In het bijzonder geldt dit voor de ‘Gebroeders Naerebout’. Dankzij de indruk die zij destijds in het hele land maakten, werd het mogelijk dit boek – misschien niet compleet, maar toch vergaand – de vorm te geven van een dubbelbiografie: die van de beproefde stad Vlissingen en die van de spraakmakende loodsen en mensenredders Jacob en Frans Naerebout. Hun levensverhaal – en na Jacobs dood in 1793 dat van Frans alleen – is verweven met dat van hun woonplaats. Hoewel de stad voortdurend verwikkeld was in – en vaak zelf de inzet was van – de nationale en internationale commerciële en geopolitieke kwesties die ons bezig moeten houden, zullen we steeds terugkeren naar de buurt tussen Dok en Oude Haven, waar zij met hun gezinnen woonden, en vragen hoe het met hen ging.

Hun geschiedenis zal ons in aanraking brengen met de bestuurders en broodheren, die het talent en de kennis van de Naerebouten erkenden en hun de traktementen, de premies en de patronage gunden, die hun toepasselijk leken. Voor Vlissingens werkende bevolking behoorden de pogingen om de aandacht en de vriendschap van zulke heren te winnen en te behouden tot de kern van haar overlevingskunst.

Sara en Frans Naerebout hielden zich met hun kinderen tot 1808 in Vlissingen staande en ervoeren één voor één de crises van de stad. Maar de marges, altijd al klein, droogden op. Nadat Napoleon zich ook het burgerlijk bestuur had toegeëigend, kwam vrijwel alle economische activiteit tot stilstand. Velen trokken ten einde raad weg, naar Middelburg, naar Goes zoals Frans en Sara en hun twee zoons deden, naar Rotterdam zoals twee van hun dochters met hun mannen, of naar elders. Ook Frans zag in Vlissingen voor zich geen toekomst meer.

In een laatste hoofdstuk wenden we ons met het echtpaar af van het stilgevallen Vlissingen. Frans en Sara streken neer aan het sas van Goes, een haventje aan de als altijd druk bevaren Zeeuwse stromen. Daar was nog werk, maar ook hier ontkwamen ze niet aan de ongunst van de tijd. Door hun ogen zullen wij proberen de resterende jaren van het Franse keizerlijk bewind mee te beleven en daarna de eerste jaren van het nieuwe Koninkrijk der Nederlanden, waarin Frans het slachtoffer werd van de aanvankelijk heersende bestuurlijke verwarring en besluiteloosheid. Sara en hij zouden het aanbreken van normale tijden niet meer meemaken.

Toch zou Frans’ ster nog stralen, niet als burger van het nu doodse Vlissingen, maar als Zeeuw en nationale held. Toen de provincie na de verarming en de vernedering van de Franse tijd de balans opmaakte en aan de creditzijde zocht naar wat nog moed kon geven en reden tot wat zelfvertrouwen, riep men niet alleen de zeehelden De Ruyter en Evertsen in herinnering, Vlissingse iconen van veel meer dan Zeeuwse reputatie. Meer nog dan bij hen hervond Zeeland zijn trots bij Frans Naerebout, de redder van schepen en mensen, die een generatie eerder door subliem zeemanschap en onverschrokkenheid zijn stad en zijn provincie glans had bijgezet en die toen overal om zijn daden was bezongen. En hij leefde! Zo omhelsde Zeeland in de oude man zijn jongste zeeheld en hervond daarmee ook iets van zichzelf. Frans Naerebout werd beloond, koninklijk onderscheiden en geportretteerd. Spoedig na zijn dood in 1818 verscheen van de hand van bewonderaars zijn levensverhaal in druk, eerst in proza, dan in dichtvorm, lofzangen op het ronde, Zeeuwse karakter, dat hij, ook tijdens alle decennia van nationale roemloosheid, had hooggehouden.

Frans Naerebout is in ons land een held gebleven. Een veelheid van jongensboeken vertelde zijn levensverhaal en hield hem, teruggebracht tot rolmodel van oprechtheid, bescheidenheid en durf, meer dan een eeuw lang voor aan jonge lezers. Hij is bezongen in het Zeeuwse volkslied, kreeg in Vlissingen een standbeeld en werd uitgeroepen tot de ‘Vader van het Nederlandse Loodswezen’. Daarmee is hem recht gedaan, maar niet volledig. Zijn leven was verstrengeld met dat van vele anderen en voor alles met de stad Vlissingen, met een samenleving onderhevig aan ingrijpende, gewelddadige wisselingen van de fortuin. Het verhaal van hem en zijn broer kan niet zonder die context en de geschiedenis van Vlissingen kan niet van meer nabij worden verteld dan door hun ogen.

Veere en Vlissingen, sinds 1555 als markizaatsteden verenigd onder dezelfde heer, waren rivalen, maar in de achtt iende eeuw niet langer gelijken. Voor Veere was het nadelig en voor Vlissingen een voordeel, dat niet langer de Ooster-, maar de Westerschelde de gebruikelijke toegang tot de Zuid-Nederlandse handelsstad Antwerpen was. Wel ging in 1585 de grote Scheldestad voor de Republiek van de Zeven Verenigde Nederlanden verloren, waarna de ‘vrije vaart’ op Antwerpen aan strenge beperkingen was onderworpen, maar de noodzaak bij de ingang van de ‘gesloten’ Schelde toe te zien op handhaving van die maatregelen vergroott e het belang van de Vlissingse rede en marinehaven.

Veere kon er slecht aan wennen en gaf zich niet gewonnen, ook niet nadat de Kamer Zeeland van de Verenigde Oostindische Compagnie te Middelburg sinds het begin van de zeventiende eeuw voor het vertrek en de aankomst van haar schepen koos voor de rede van Rammekens, wat goed voor Vlissingen uitviel. Keer op keer wees Veere op haar oude maritieme roem en haar blijvende mogelijkheden. Anders dan in Vlissingen bezat de VOC er een magazijn en een pakhuis. De Admiraliteit van Zeeland had er een werf. De Veerse stadsregering herinnerde de admiraliteit er met recht aan, dat het in haar haven was, dat de Zeeuwse marine was geboren en dat daar de grondslag was gelegd voor haar vroege overwinningen in de Tachtigjarige Oorlog. Maar vergeefs drong ze erop aan weer eens een fregat op stapel te zetten op haar werf, iets dat ooit vanzelfsprekend was geweest. Vlissingen trok vrijwel altijd aan het langste eind. Daar kwam omstreeks het jaar 1700 de kaapvaart tot bloei en korte tijd later ook de koopvaardij en de slavenhandel. Het herstel, in de periode 1748 tot 1754, van de in de loop van de jaren ingestorte en onbruikbaar geraakte grote sluis van het indrukwekkende Vlissingse dok versterkte de functie van de stad als marinebasis. De haven van Veere was en bleef klein. Sinds de jaren zeventig van de achttiende eeuw nam de Vlissingse gesmokkelde export van jenever en thee naar Engeland met snelzeilende kotters, voor de schijn voorzien van vrachtbrieven voor Spaanse of Noorse havens, sterk toe. Vele honderden gezinnen van kooplieden, kuipers en schepelingen leefden ervan.

Alleen als vissers op de Zeeuwse stromen deden Veerenaars en Vlissingers niet onder voor elkaar. En een deskundigheid waarop Veerse vissers bijna een monopolie behielden, was die van het loodsen van de grotere marineschepen en Oostindiëvaarders van en naar de redes van Rammekens en Vlissingen. De oorsprong van de sterke positie van de Veerenaars als loodsen moet wel liggen in de late middeleeuwen, toen hun haven nog aan de gebruikelijke route naar Antwerpen lag en de Zeeuwse Admiraliteit er werd gevestigd. Veerse families bleven hun eens verworven expertise van de diepten en de stromingen, van de wrakken en de bakens rondom Walcheren koesteren. Aan boord van hun eigen visschuiten en hoogaarzen gaven ze die kennis aan volgende generaties door. Zo rekten ze hun onmisbaarheid vrijwel tot het einde van de achttiende eeuw.

Koopvaarders van minder diepgang, uitgerust door particuliere Vlissingse en Middelburgse reders, maakten voor het uitzeilen nogal eens gebruik van de schippers verenigd in het Vlissingse gilde van steigerschuitlieden, dat verantwoordelijk was voor de veerdienst op Breskens in Staats-Vlaanderen, terwijl ze bij het binnenlopen uit zee vaak ter hoogte van Blankenberge met seinschoten vroegen om een loods uit dat dorp. De vissers van Blankenberge, dicht bij de ingang van het Zwin in Vlaanderen, stonden bekend als grondig vertrouwd met de gevaarlijke banken voor de Vlaamse kust. Maar dieper stekende schepen zoals die van de Compagnie verdienden de allerbeste loodsen en het leed geen twijfel: een kostbare lading en een groot schip vertrouwde men als regel toe aan een loods uit de Veerse school. Toen eind 1732 de van Texel voor de VOC-Kamer Amsterdam uitgezeilde Voorduin door storm op de Elleboog liep, een bank ten zuiden van de Deurlo, waren de steigerschuiten van Vlissingen erheen gezeild. Met veel moeite en risico hadden ze aan het schip vastgemaakt om het naar de rede van Rammekens te slepen. Ze kregen er f. 1.300 voor, terwijl “de ordinary [gewone] loodsen van de Compagnie woonende tot Veere”, die op de compagnieshoeker Mercurius vanuit Vlissingen te hulp kwamen en de Voorduin binnenloodsten, voor hun buitengewone inspanningen bij die gelegenheid samen een extra premie van f. 600 ontvingen.

Van de 584 mij bekende gevallen waarin gedurende de hele achttiende eeuw een loods werd geplaatst op een schip – bijna uitsluitend voor de Kamer Zeeland uitvarende schepen, aangevuld met enkele plaatsingen door de admiraliteit Zeeland en de Middelburgse Commercie Compagnie – ging het bij 81 procent om een Veerse loods. Van een eigen gilde lijkt geen sprake te zijn geweest, laat staan van iets als een loodswezen. Misschien speelde een zekere Zeeuwse afkeer van formele regelingen een rol of belette de VOC-Kamer gildevorming. Hoe dit ook zij, deze mannen vormden een hechte, gesloten groep van specialisten. Tijdens lange vistochten droegen ze, vaak binnen de familie, hun kostbare vakkennis over aan de jongeren. Van de 31 Veerse loodsen in de achttiende eeuw van wie ik de namen vond, droegen er niet minder dan zeven de familienaam Boone. Wie in zijn jeugd vanuit Veere dit ambacht had geleerd, droeg alleen al daarom het kwaliteitsmerk van loods, ook al woonde hij, zoals later nogal eens voorkwam, niet meer in die stad, maar in Vlissingen.

Een familie van Veere

De familie Naerebout was zo’n Veerse loodsenfamilie. In de jaren zeventig van de achttiende eeuw zouden twee van hen, Jacob en Frans, als ‘de Gebroeders Naerebout’ een begrip worden. Zo, als broederpaar, zouden ze zichzelf zien en zo zagen anderen hen, eerst in Vlissingen, later in het hele land. Ze vormden een koppel, ook al scheelden ze ruim vijf jaar. De bedachtzame, godvruchtige Jacob en de resolute Frans, nauw verbonden waren ze, als vissers, als loodsen, als redders en als schippers op de rede. Eenmaal bekende Nederlanders, bleef men hen in één adem noemen en eren, tot 1793, het jaar waarin Jacob, vijftig jaar oud, stierf.

De naam komt in de gedaantes van Narrebouts, Narebouts, Arebouts, Arebout, Narrebout en Narebout sinds 1610 in de archieven voor, maar nooit, zoals later, als Naerebout. Bijna altijd blijken de leden van deze familie lidmaten van de Nederduits Hervormde (of Gereformeerde, kortom ‘protestantse’) gemeente van Veere. Eén van hen, vermeld in 1627, was Jacob Narrebouts. Het is verleidelijk in hem een voorvader te vermoeden van een zekere Mattheus Narbout, wiens vrouw Pieternella, dochter van Jacob Hamers, circa 1691 te Veere een zoon, Jacob, ter wereld bracht. In 1702 diende deze Jacob als ‘jongen’ op een schip van de Zeeuwse admiraliteit. Hij trouwde met ene Maria van Catz en kreeg met haar omstreeks 1715 een zoon, Mattheus Narbout. Met hem – Mattijs zullen we hem noemen – krijgen we stevige grond onder de voeten. Hij zou de vader worden van Jacob en Frans. In 1735 komen we hem voor het eerst tegen als een van de twaalf bemanningsleden van de net genoemde Mercurius, de vanuit Vlissingen opererende ‘kleine loodshoeker’ van de Kamer Zeeland van de VOC. Hij was toen nog ongetrouwd. Een groot deel van het jaar moet hij hebben doorgebracht aan boord van die hoeker, een platbodem met twee of drie masten, die voornamelijk twee taken had. In de eerste plaats was dat het begeleiden, na hun vertrek van de rede van Rammekens of die van Vlissingen, van de Zeeuwse Oostindische schepen naar volle zee. Bij Dover of verder het Kanaal in stapte dan de loods van het uitvarende schip over op de Mercurius, die hem terug naar Vlissingen bracht. Deze operatie duurde meestal – het wachten op goede wind op de rede niet meegerekend – niet meer dan een paar dagen. De tweede taak van de hoeker was om de retourschepen uit Indië in het Kanaal op te wachten – op ze te ‘kruisen’ – en ze daar van een loods te voorzien, wat een afwezigheid van enkele maanden kon betekenen. De retourvloot liet soms lang op zich wachten. De rest van het jaar zal Mattijs Narbout, waarschijnlijk met een eigen visschuit, hebben gevist vanuit Veere, waar hij woonde.

2. De haveningang van Veere in 1743. Tekening Cornelis Pronk.

Mattijs moet in 1735 op de Mercurius voor Vlissingen getuige zijn geweest van de twee meest tragische, gelijktijdige schipbreuken van de eeuw. In de jaren ’50, toen zijn jongens opgroeiden, zal hij hun het verhaal misschien meer dan eens hebben verteld. De les die eruit te leren viel, zou Jacob en Frans altijd bijblijven en zou op beslissende momenten actueel worden. De Vliegend Hart (850 ton) en de Anna Catharina (600 ton) waren middelgrote Oostindische schepen, uitgerust en bemand door de Kamer Zeeland. Met de Mercurius onder schipper Willem Gerbrants van Zierikzee waren ze op donderdag 3 februari even na twee uur ’s middags van de rede van Rammekens gezeild. De wind was oost tot oostnoordoost, weliswaar de meest gunstige hoek om via het Nauw van Calais het Kanaal in te komen, maar ook een wind die in de monding van de Westerschelde vaak een lage waterstand veroorzaakte. De ‘Doorloop’ of Deurlo, het gebruikelijke vaarwater van Vlissingen naar zee, kende halverwege een ‘dorpel’. Daar, wist men, zou het die avond om twintig minuten over acht hoog water zijn, de beste tijd om er te passeren. Men was zich er ook van bewust, dat de maan pas drie dagen eerder in haar eerste kwartier was gekomen, waardoor de vloed nog bijna 3 voet onder het peil van een springvloed zou blijven.

De goede wind gaf de twee schepen direct veel vaart. Om een uur of vijf, een half uur na zonsondergang, waren ze al in het nauwste gedeelte, tussen de banken Raan aan bakboord en Rassen aan stuurboord, waar ze 4½ vadem water hadden. Alles zou nog goed zijn gegaan, als ze niet op zoek naar nog wat meer diepte hadden afgehouden. Te ver echter, naar een plaats waar maar 3 à 4 vadem, dat is 18 à 24 voet, stond. Er woei “een zeer stijve gereefde marszeilkoelte met harde buien”, een extra stevige wind dus, die een zware deining veroorzaakte. Door de holle zee stootte de Anna Catharina tegen de bodem en raakte lek. Ze werd over een deel van de Raan – de ‘Vlakke Raan’ – gedreven en zonk. Man en muis lieten het leven. De Vliegend Hart stootte ook lek, kwam nog buitengaats, ankerde op 10 vadem, maar zonk om ongeveer elf uur die avond. Op haar sein was de Mercurius ook ten anker gegaan, maar beneden de wind, zodat hij niets kon uitrichten. Ook van de Vliegend Hart verdronken die nacht alle opvarenden, 433 in getal. Onder de drenkelingen waren veel Vlissingers. Het altijd al grote aantal weduwen en wezen in de stad steeg schrikbarend.

Later leerden Jacob en Frans zelf als loodsen de Deurlo goed kennen en begrepen ze waar hun vader het over had. Als loods zou Frans naar eigen zeggen de Deurlo in de loop van de jaren meer dan duizendmaal peilen. Dat was nodig. Het vaarwater verlegde zich steeds. Toch, hoe laag precies het water op de dorpel bij harde oostenwind kon staan, daar kon men alleen naar gissen, want bij zulk weer was met het peillood niet te werken. Half in het Zeeuws schreef Frans circa 1790:

3. Paskaart van Oostende tot de hoek van Schouwen met de plaatsen waar de Anna Catharina en de Vliegend Hart zonken en de tonnen van de Deurlo; zie de drie naast elkaar liggende tonnen no 7, links van het kompas, 1774. Ingekleurde kopergravure Joannes van Keulen en zonen.

4. Tekening van een ton met steen voor de Deurlo, circa 1735.

En met een labbere koelte oostewinden minnige rijs op het droogste van het faarwater 21 voeten bepijlt, soo dat men wel staat mag maken dat men met arde oostewinden wel minder waater is en ook datter met sulke arde oostewinden geen loodsen of schippers in staat sijn om het dan met het laagste waater te bepijlen, soo dat ik bij winterdagen wel sal moete swijgen hoeveel dat t’waater in see gedreeven wort, …¹

5. De tonnen 1 tot en met 5 in de Deurlo. Uitsnede illustratie 3.

Hoe gevaarlijk het ook was, een oostenwind bleef nodig om het Kanaal te bereiken. Vaak lag een schip wekenlang voor Rammekens op die wind te wachten. Het enige wat men, behalve regelmatig peilen, kon doen om de risico’s van de Deurlo – bij het uitvaren, maar ook bij het bezeilen van Vlissingen vanuit zee – te beperken, was het vaarwater te betonnen. Al in 1729 was daartoe een besluit gevallen. De verpletterende ramp met de Anna Catharina en de Vliegend Hart was voor de Kamer Zeeland de reden er nu eindelijk werk van te maken. In 1737 lagen er dan ook zeven zwarte, in Enkhuizen gemaakte, tonnen aan kettingen en grote stenen in het midden van het vaarwater, de zevende, de buitenste, geflankeerd door een witte en een rode ton. Ze waren genummerd, zodat goed was te zien of men al aan de dorpel was gekomen. Sindsdien bracht het leggen, verleggen en weghalen van de negen Deurlo-tonnen voor de compagnieloodsen van de Kamer veel werk met zich mee. Niemand immers kende beter dan zij de dieptes of wist hoe de banken en de geulen van plaats veranderden. Tegen het eind van de eeuw zouden Frans Naerebout en zijn collega-loodsen vrijwel elk jaar langdurig bezig zijn met het verwijderen en weer leggen van deze, elk ongeveer 9 meter lange, gevaartes.

Andries Cornelissen en Cent Boone, de in 1735 op de Anna Catharina en Vliegend Hart verongelukte loodsen, waren beiden Veerenaars. Ondanks de ramp bleef de reputatie van hun stadgenoten tot diep in de achttiende eeuw onaangevochten. De nieuwe kaart van de Deurlo en de vaarwaters rondom Walcheren, die de Kamer in 1773 liet maken, was het werk van haar equipagemeester samen met de Veerse loods Crijn Lievense, alles volgens de opgave, zoals op de kaart staat geschreven, van “de bequamste visschers en binne schippers der stad Veere”. De bewindhebber die Veere in de Kamer vertegenwoordigde, zal niet hebben geduld, dat iemand tornde aan de vanzelfsprekendheid van het emplooi van zijn medeburgers als loodsen. Toch moesten hij en zijn stadgenoten op den duur met spijt toezien hoe sommigen naar Vlissingen of Middelburg verhuisden. Geleidelijk aan verslapte de Veerse greep op het ambacht. Mattijs Narbout was niet de enige Veerenaar die eerst als matroos of als loods op een vanuit Vlissingen varende visschuit of loodsboot zijn brood verdiende en tenslotte Vlissinger werd.

In augustus 1740 deed Mattijs belijdenis van zijn geloof en werd daarmee lidmaat van de Nederduits Gereformeerde gemeente van Veere. Niet lang daarna trouwde hij met Kaatje (Catharina) Spruyt, die in dezelfde stad al vijf jaar eerder haar belijdenis had gedaan. Haar vader kan de Jan Spruyt zijn geweest, die in 1716 matroos was op een schip van de Zeeuwse admiraliteit. Ene Jan Spruyt, die in 1752 lidmaat van de gemeente te Veere werd en er in de jaren ’60 een paar huizen kocht en verkocht, zou haar jongere broer kunnen zijn geweest. De naam Spruyt, die op Walcheren en Zuid-Beveland vrij algemeen voorkwam, doet niet noodzakelijk een achtergrond in visserij of zeevaart vermoeden en Kaatje’s moeder, Janneke Plantefever, kwam zeker niet uit een maritieme familie. Heel armoedig waren deze mensen niet. Mattijs kon zijn handtekening zetten; mogelijk kon hij lezen en schrijven, wat voor een loods eigenlijk ook noodzakelijk was.

Jacob, de oudste zoon van Mattijs en Kaatje Narrebout, vernoemd naar zijn grootvader, werd op 13 maart 1743 in Veere gedoopt. Na ruim een jaar volgde Johannes, genoemd naar grootvader Spruyt, en in 1746 Marinus, een naam die ook in de familie Spruyt voorkwam. François, de jongste zoon, later bijna altijd Frans genoemd, kwam op 30 augustus 1748 ter wereld. Hij werd vernoemd naar François Plantefeber. Deze, misschien een oom van Frans’ moeder, was twee dagen later met zijn vrouw Marike Paaijenaars getuige bij Frans’ doop.

De vier jongens werden vroeg wees. Op Kerstavond van het jaar 1752, na niet veel meer dan tien jaar huwelijk, begroef Mattijs zijn vrouw Kaatje te Veere; Jacob, de oudste, was negen jaar, Frans, de jongste, was vier. Nog vijf jaar bleven ze in Veere wonen. Mattijs hertrouwde in die tijd met Levina van Kerkhoven, die waarschijnlijk niet van Veere was. Toen vertrok het gezin. In oktober 1757 schreef Vlissingen, waar de overheid de visserij sterk steunde en aan vissers van elders gratis het burgerrecht verleende, Mattijs in als poorter, dat is burger. Hij verkocht zijn huis in Veere – voor 108 gulden, een groot huis was het niet – en verhuisde met Levina en de jongens. In Vlissingen vonden ze een woning in de Vlamingstraat, mogelijk een huurhuis. Het echtpaar werd ingeschreven als lidmaat van de kerkelijke gemeente en na vier jaar kocht Mattijs voor 84 gulden een huisje in de Onderstraat, vlak bij het grote dok. Daar groeiden de vier broers Jacob, Johannes, Marinus en Frans verder op.

Wellicht waren de jongens in Veere al naar school gegaan en deden ze dat ook in Vlissingen. Later had Frans een goede hand van schrijven. Ook Jacob kon schrijven, maar ze zullen, althans Jacob en Frans, al vroeg naar zee zijn gegaan. Een bericht zegt, dat Frans al in 1762 – dus dertien of veertien jaar oud – een aanstelling van de Kamer Zeeland kreeg; misschien was het als ‘jongen’ bij zijn vader op een van de loodsschepen. In de loop der jaren deden de oudste drie op ongeveer twintigjarige leeftijd belijdenis van hun geloof. Frans was al 29 en drie jaar getrouwd toen hij belijdenis deed, wat ongebruikelijk was.

6. Vlissingen circa 1750, met rechts, tussen Dok, Sas en Rode Brug de Nieuwstad. Manuscriptkaart A. Hattinga.

Johannes moet jong en ongehuwd gestorven zijn. Zijn drie broers zouden in de loop van de jaren trouwen en in de buurt van de Onderstraat, de zogenaamde Nieuwstad, een aantal huizen kopen en verkopen: in de Palingstraat, de Koudenhoek, de Korenstraat, de Paardenstraat en de Flessenstraat. De wijk lag – en ligt – terzijde van de bedrijvige rest van de stad en had een wat eigen karakter. Ingesloten tussen de havens en de grote zeesluizen met de marinewerf aan de overkant woonden er nogal wat stuurlieden, loodsen, vissers en zeevarenden. Typisch voor de buurt was het grote aantal vrouwen – vaak weduwen, moet men aannemen. Wat dat betreft was heel Vlissingen uit balans: in 1772 was 59 procent van de 5.632 binnen de wallen wonende inwoners van veertien jaar en ouder vrouw. In de Nieuwstad echter, aan weerszijden van de Palingstraat, was het ‘vrouwenoverschot’ waarschijnlijk nog extremer. Velen van hen ontvingen nu en dan, zoals bij ziekte, van hun wijkdiaken ondersteuning in de vorm van geld en brood. Begin 1778, leert een steekproef, was van de bedeelde personen in de stad ruim vijf zesde vrouw.

Marinus was de eerste die trouwde, in 1767. Misschien had hij al vroeg vast werk. Hij was niet naar zee gegaan zoals zijn broers, maar werd scheepstimmerman. De bruid was Anna Verheye, die in de Paardenstraat, het verlengde van de Onderstraat, woonde. Het jonge echtpaar betrok een eigen huis in de Koudenhoek, de straat achter het deftige Van Dishoeckhuis aan de Houtkade. Later verhuisden ze naar de lijnbaan “De Twee Gebroeders” op de nieuwe timmerwerf aan de overkant van het dok. In de loop van meer dan twintig jaar kregen Marinus en Anna acht kinderen. Hoeveel er de volwassen leeftijd bereikten, is niet overgeleverd. Bijna allen werden ze evenals later de kinderen van Jacob en Frans vernoemd naar hun grootouders of naar andere familieleden.

Of Marinus op de lijnbaan werkte, op de marinewerf of bij een particuliere werf weet ik niet. Wel, dat zijn broers Jacob en Frans heel wat meer tijd dan hij moeten hebben doorgebracht op de visschuit van hun vader. Mogelijk werkte Mattijs toen niet meer op de hoeker van de Compagnie en hield hij zich, op basis van zijn groeiende kennis en ervaring op zee, behalve met vissen, bezig met het in- en uitloodsen van koopvaardijschepen.

In 1769 trouwde Jacob, 26 jaar oud, met Sitje Visser, de dochter van de loods Gerrit Visser, die in 1762 uit Brouwershaven in Vlissingen was komen wonen. Deze Gerrit Visser had eerder als loods op schepen van de Admiraliteit Zeeland gewerkt. Hij gold als een ervaren en betrouwbaar man. De Kamer Zeeland plaatste hem vele malen op haar schepen en ging bij hem te rade over de diepten – opgemeten bij hoog en laag water, zowel bij dood als bij springtij – van de Deurlo. Jacob en Sitje kregen drie kinderen: een dochter, Cornelia, en twee zoons, Matthijs en Johannes/Jan, die beiden als loods nog van zich zullen laten horen. Het gezin woonde, althans enige jaren later, in de Paardenstraat, in de laaggelegen Nieuwstad, waar ook zijn broer Frans na zijn huwelijk een huis zou vinden.

7. De Palingstraat en omliggende straten in 1808. Bewerking Arthur Scheijde, uitsnede.

Frans trouwde op zondag 5 maart 1775, zes jaar na Jacob, net als hij op 26-jarige leeftijd. Zijn bruid was Sara Johanna Hoevenaar, toen waarschijnlijk negentien jaar oud. Twee weken eerder waren ze in ondertrouw gegaan. Haar vader, Levinus, was als jonge man al loods en vervolgens stuurman geweest bij de Zeeuwse marine, de admiraliteit. Misschien was hij in Sluis gestationeerd geweest, want daar was Sara geboren. Later was hij schipper, in 1772 een van de twee dekens van het schuitmansgilde en in 1778 deken van het schippersgilde. Hij bewoonde op de Oude Markt al jaren een eigen huis, waar Sara was opgegroeid. Waarschijnlijk was ze naar school gegaan; ze kon tenminste haar naam schrijven. In oktober 1775 werd haar eerste kind, Catharina, geboren. Mogelijk woonde het paar toen nog in bij vader Mattijs in de Onderstraat, maar in februari 1778 woonde het gezin in de Palingstraat, misschien in het huis dat Frans er een jaar later kocht. Daar zou, in november 1779, Sara van haar tweede kind, Levina, bevallen.

Men kan uit de huwelijken van de drie zoons van Mattijs Narrebout opmaken dat ze niet tot het armste deel van de bevolking behoorden. Als jongens of jonge mannen begonnen Jacob en Frans hun werkzame leven waarschijnlijk als vissers, maar al spoedig werden ze, in het geval van Frans tenminste en waarschijnlijk ook in dat van Jacob, schippers op wat grotere, aan hen vermoedelijk in huur afgestane vissersponen, die ook loodsboten waren, elk met een bemanning van een man of vijf, zes. Zeker is, dat ze als loodsen al jong in het voetspoor van hun vader traden. Zolang de economie gunstig was, moet hun dat een zekere welstand hebben gegeven. Hun huwelijken bevestigden hun aanzien. In Vlissingen verwierven ze zich bovendien een reputatie van vakmanschap en durf.

Onder de vele Vlissingers en niet-Vlissingers, die wij in het vervolg zo nabij zullen proberen te komen als de bronnen het toelaten, nemen Jacob en Frans Naerebout een bijzondere plaats in. Ook al was de buurt waar zij woonden een uithoek, hun levensverhalen waren onontkoombaar verweven met de soms zorgelijke, soms wanhopige, dramatiek van de Vlissingse geschiedenis. Om daarin door te dringen laten wij hun wijk en daarmee de wereld van de scheepswerven en de zeevarenden, voorlopig achter ons en steken we de Rode brug over naar de oude stad, de arena van de Vlissingse gilden, de regenten, de kerkenraden en de gewapende burgerwacht.

De zelfbewustheid van Vlissingen

Als Mattijs Narrebout en zijn zoons nog niet doordrongen waren van de gevoeligheden die voor veel Vlissingers verbonden waren aan hun burgerschap, is hun dat in het jaar 1772 goed duidelijk geworden. In dat jaar vierde de stad uitbundig de oorsprong van haar vrijheid, maar toonde ook haar zorgen om de toekomst ervan. Twee eeuwen eerder, op ‘aprilletje zes’, Paaszondag 1572, had de landvoogd Alva Vlissingen, ‘zijn fles’, verloren. Wel hadden de Watergeuzen vijf dagen eerder al Den Briel bevrijd, maar de Vlissingers – ze zouden niet moe worden eenieder eraan te herinneren – verdreven als eersten in de Nederlanden zelf de tirannie. Alva was van plan geweest aan de rand van de stad de citadel, die haar onder de duim moest houden en waarvan de bouw al was begonnen, met spoed af te bouwen en bij de inwoners een Spaans garnizoen in te kwartieren. Zijn vloot had die zesde april op de rede gelegen, op het punt een kleine duizend man aan land te zetten. De burgerij was massaal de straat opgegaan, had het verhinderd en werkte de tachtig Waalse soldaten, die het Spaanse gezag tot dan toe hadden gehandhaafd, de poort uit. Rooms-katholieken en protestanten hadden het gezamenlijk en zonder bloedvergieten gedaan gekregen. Van partij- of religiestrijd was geen sprake geweest. Het ging de Vlissingers om een einde aan de schending van hun privileges door Brussel in de vorm van nieuwe belastingen en bestuurlijke terreur.

Twee jaar later had Prins Willem van Oranje hen beloond voor hun dappere gedrag. Hij had hun vrijheden bevestigd en, in wat ‘de oude constitutie’ zou gaan heten, hun privileges schriftelijk vastgelegd. De burgerij zag die constitutie als haar kostbaarste bezit. De versie ervan, zoals die in 1772 in de straten werd gevierd en van de kansels klonk, had in de loop van de tijd een mythische kwaliteit gekregen. Hoewel de oorkonde van 1574 gilden noch schutterij noemde, zagen velen in Vlissingen die organisatievormen als de garantie van hun rechten, van hun mondige deelname aan de stadsgemeenschap. Voor hen was hun heer en stadhouder, Prins Willem V, de natuurlijke beschermer van die instituties en rechten. Doortrokken van schutterstrots en gildebewustzijn, maar nu ook, geheel in tegenspraak met wat de stad in 1572 had bezield, van protestantse eigenwaarde en antipapisme, maakten de burgers zich op voor het tweede eeuwfeest van hun vrijheid.

Er viel wat te vieren, maar ook iets te repareren. Het plan om de zesde april 1772 tot een onvergetelijke dag te maken was in het stadhuis ontstaan uit het verlangen de Vlissingers te verleiden tot een nieuw sociaal contract. De mythe, die de burgers koesterden van de vrijheid van hun stad, drukte hun hunkering uit naar de meer democratische vorm van bestuur, die ooit, naar ze meenden, de norm was geweest. Het was waar, de in de oude constitutie verankerde rechten van de burgers waren niet ongeschonden gebleven. De leden van de vroedschap, aanvankelijk jaarlijks gekozen door de (door de Prins benoemde) baljuw, de burgemeesters en de schepenen, kregen hun ambten nu voor het leven. Zo had zich, tot onvrede van velen, een gesloten kaste van ‘regenten’ gevormd, vaak verwant aan elkaar, ontoegankelijk voor talent uit de gilden. Wel waren er tot voor kort onder de leden van de vroedschap nog een aantal vermogende reders en mensen met belangen in de koopvaardij geweest op wie de gilden (de ‘ambachten’) hadden kunnen rekenen. Deze raadsleden hadden aandelen (‘porties’) bezeten in de handel, vooral in de slavenhandel op de kusten van Afrika en Amerika. Hoewel machtige regenten, hadden ze tenminste hun wortels in de stad gehad. Bijna de helft van de Vlissingse schepen werd door hen uitgereed. Al sinds ongeveer 1755 hing een kwart van het in de stad verdiende inkomen samen met hun terrein van ondernemerschap, ‘de Vlissingse hoofdnegotie’, de handel in ladingen ‘kroesvee’, een toen in de oren van maar weinigen stuitende term. Als vroedschappen hadden ze zich in de stadspolitiek laten gelden. Op hen had men kunnen rekenen.

Maar in 1770 hadden zes van hen, verbonden met de families Winkelman en Hurgronje, na een onverkwikkelijke affaire – de Prins was onjuist over hen ingelicht – zich uit de raad teruggetrokken. De rederij van Steven Matthijs Snouck Hurgronje, een van de zes, en Abraham Louyssen, een formidabel kantoor, zeer actief in de slavenhandel, was enige jaren daarna zelfs naar Middelburg verhuisd. Louyssen was in Vlissingen blijven wonen, maar een kleine uittocht naar Middelburg van schippers, stuurlieden, andere zeevarenden en winkelhoudende leveranciers, ongeveer twintig huishoudens in totaal, was het gevolg geweest. Onder de gilden had dit verlies kwaad bloed gezet. In de vroedschap was hun invloed en die van de Prins, hun beschermheer, verzwakt. Een petitie van verontrusten aan Willem V, getekend door 75 burgers, richtte niets uit. Het handelsbelang in de raad was sindsdien niet of nauwelijks meer vertegenwoordigd. Enkele leden ervan waren zelfs geen Vlissingers, hadden geen eigen huishouden binnen de stad en huurden er alleen wat kamers. Ze investeerden er niet en verteerden er niet.

Er leefden nog andere grieven. Ambten, die voorheen in handen waren van de burgerij, en ook enkele die eens door de ‘burgerkrijgsraad’ (de officieren van de burgerwacht) werden vergeven, waren nu in handen van de vroedschap, die ze aan vreemden verkocht. Als kapiteins van de burgerwacht, vond de krijgsraad, zouden toch in de eerste plaats de luitenants in aanmerking moeten komen, maar de regenten kozen voor die functie mannen uit eigen kring. Bovendien was er al meer dan tien jaar geen baljuw meer. De heren raadsleden hadden zo hun redenen om de Prins ervan af te houden er een te benoemen, terwijl de burgerij nu juist hoopte dat een baljuw hun twee eeuwen oude privileges zou handhaven en herstellen.

Langzaam rijpte binnen de gilden en de gereformeerde gemeentes de woede over de sluipende teloorgang van de burgerlijke saamhorigheid, eens zo veilig verankerd in ‘de oude constitutie’, een geheel van oranjegekleurde half-mythische vrijheden, gewoontes en symboliek. Twee eeuwen, was de opvatting, had de constitutie van 1574 de stadsvrede bewaard en had men overzee de vleugels eendrachtig kunnen uitslaan. Nu waren andere opvattingen de vroedschap binnengedrongen. Die van mannen, nauwelijks Vlissingers, die hun vrijheid niet meer binnen de intimiteit van de wallen, maar in de publieke ruimte van ‘het vaderland’ dachten te kunnen vinden. Die er geen been in zagen lot en eigendom van de burgerij uit te leveren aan ongereguleerde markten, ‘redelijke’ wetten en een geconstrueerd, ‘patriottisch’ genoemd staatsburgerschap. Die Vlissingers en vreemdelingen als gelijken beschouwden en de oude broederschap van de gilden aan hun laars lapten.

Voor Vlissingens magistraat en predikanten was deze breed gevoelde onvrede de reden om van de dag van maandag 6 april 1772, het tweede eeuwfeest van de bevrijding uit Alva’s schrikbewind, een eclatant feest te maken. De spanningen in de stad vroegen om een sterk gebaar van eensgezindheid. Een traditie die dag te vieren bestond niet, naar het schijnt, maar nu was er aanleiding om de herinnering aan 1572 op te halen, zich openlijk te verzoenen en zich zo naar elkaar en de buitenwereld te presenteren.

In mei 1766, toen de Prins, net achttien jaar geworden, voor twee weken naar Zeeland was gekomen om zich te laten huldigen als erfstadhouder, was de stad er, al was hij haar erfheer, bekaaid vanaf gekomen. Hij was er met zijn gezelschap maar een dag geweest. Nu, zes jaar later, waren twee Vlissingse heren naar Den Haag gereisd met de bede aan Zijne Hoogheid de stad op de grote dag met zijn aanwezigheid te vereren. De Prins deelde mee tot zijn spijt de hofstad niet te kunnen verlaten en deed de heren de eer aan hen uit te nodigen voor een bal met souper, dat hij toen juist gaf. Ik denk niet, dat men een ander antwoord had verwacht; en het was ook wel goed zo. Nu immers zou alle aandacht uitgaan naar de heren van de Staten van Zeeland, die – een eer, die nog nooit een stad was te beurt gevallen – de plechtige herdenking van het roemrijk afschudden van de dwingelandij officieel zouden bijwonen. Het verhoopte nieuw verbond tussen stadhuis en burgerij zou dan onder de ogen van de Staten, Zeelands “hooge en naast God alleen souveraine overheid” – aldus de bezielende dominee Johan Jacob Brahé – worden gesloten en gevierd. De Staten zouden er hun zegen aan geven en zich gehouden achten het, zo nodig, te handhaven.

Voorzover ze er al niet van doortrokken waren, kregen de in de stad neergestreken Veerse en andere nieuwkomers als de Narrebouten die zesde april – als ze toen niet op zee waren tenminste – een flinke dosis Vlissingse trots en vrijheidsliefde toegediend. Drie burgers, Jan Bekker Jr, deken van het makelaarsgilde droge waren, Waals ouderling en jongere broer van de schrijfster Betje Wolff, Pieter Jacob Clijver, vroedschap en Waals ouderling, en de al genoemde Abraham Louyssen, koopman, oud-schepen en regent van het gasthuis, hadden het initiatief genomen tot de oprichting van een Compagnie vrijwillige jongelingen uit de burgerij, die onder leiding van een kapitein van de burgerwacht de Zeeuwse Statenleden op de grote dag zouden escorteren. Bovendien namen ze op zich de Middelburgse poort te decoreren, waarop ze een door hen vervaardigde vrijheidsstandaard wilden plaatsen. Andere burgers besloten triomfbogen te bouwen, evenals een hele reeks kunstige gedenktekens, waarvoor ds. Brahé, een kenner van de klassieken, de ideeën aan de hand deed. Het was specialistenwerk, waarvoor men zelfs experts van buiten de stad, zoals de Antwerpenaar Petrus Janssens, die daar aan de hogeschool van teken- en schilderkunst was verbonden, liet overkomen.

Het was die maandag 6 april mooi weer. Bijna de hele dag liet de zon zich zien. De schepen in de havens en in het dok toonden hun vlaggen en wimpels. De ‘oranjevlag’ woei op het dak van het stadhuis. Op verscheidene plaatsen waren paaltjes, slagbomen en hekken aangebracht die gevaarlijke situaties en al te veel gedrang moesten voorkomen. Er was aan alles gedacht. Al om zes uur in de ochtend was de Compagnie jongelingen in ’t geweer gekomen. Ze bestond uit 48 gewapende burgers onder officieren gekozen uit de aanzienlijkste families en onder commando van mr. Anthonie van Dishoeck, heer van Domburg, de oudste kapitein van de burgerwacht. De uniformen waarin ze zich op eigen kosten hadden gestoken, bestonden uit blauwe lakense rokken met zilveren knopen, zwarte kamizolen en broeken, witte kousen en blauwe grenadiersmutsen met zilveren platen en koorden. Ze hadden, op z’n grenadiers, hun knevels laten staan. Door de Rammekenspoort verlieten ze de stad, de hoge gasten tegemoet.

Uit de richting van Oost-Souburg naderden op de rijweg hun koetsen. Alle zeven Statenleden hadden aan de uitnodiging gehoor gegeven en zich laten vertegenwoordigen. Eerst mr. Johan Adriaen Van de Perre, die in de Staten de Prins van Oranje – als markies van Veere en erfheer van Vlissingen de Eerste Edele van het gewest – vertegenwoordigde, dan de afgevaardigden van de zes stemhebbende steden Middelburg, Zierikzee, Goes, Tholen, Vlissingen en Veere en tenslotte mr. Johan Marinus Chalmers, de raadpensionaris en mr. Gerard Jan Blankert, de secretaris van Zeeland.

Bij de slagboom buiten de Rammekenspoort verwelkomde de tweede burgemeester, mr. Anthoni Pieter Lambrechtsen van Ritthem, het gezelschap. Dat die taak hem toeviel, kwam, omdat de presiderend burgemeester Evert Clijver erop had gestaan tijdelijk terug te treden en in de rol van het Vlissingse Statenlid, dus als eregast, in de stad te worden ontvangen. Wel kwam het goed uit, dat Lambrechtsen net buiten de slagboom een buitenplaatsje bezat. Het heette Lammerenvliet (ook wel Weyvliet). Daar stegen de heren uit, allen gekleed in plechtig zwart. Er was een fraaie erepoort opgericht, naar “hedendaagsche smaak”, wat wel zal duiden op wat later Louis XVI zou heten, een strakke, lichte vorm van klassicisme. De Vlissingse pensionaris mr. Leonard Constantijn van Sonsbeeck, de leider van een delegatie van acht vroedschapsleden en pensionarissen, verwelkomde hen. Hij kwam direct tot de kern van de zaak. De Staten, zei hij, naderden nu de stad, die “het gezegend werktuig is geweest, waar door alle die heerlyke voorrechten, waar van Neêrlands volk thans noch gelukkig het genot heeft, zyn verkregen.” Raadpensionaris Chalmers antwoordde en, nadat de Compagnie van vrijwilligers voor de ogen van de heren enkele manoeuvres had verricht, kreeg het gezelschap binnen een ontbijt aangeboden.

Vervolgens werden de Statenleden in negen stadskoetsen, elk met twee paarden bespannen, ingehaald. In elk ervan nam een van hen plaats, steeds met een vroedschapslid ter begeleiding aan zijn linkerhand. De helft van het vrijwillige burgercorps marcheerde voorop, stapvoets en met slaande trom; dan, met de hoed in de hand, de zes bodes van de Statenvergadering en de twee Vlissingse stadsbodes met hun wapenbussen (met een wapen gegraveerde ambtstekens) op de borst, vervolgens de koetsen met naast de portieren de livreiknechten te voet van de inzittenden. Daarna, weer blootshoofds en met hun wapenbussen, de stadsbodes van de stemhebbende steden en tenslotte de andere helft van de burgercompagnie.

Langs de buitensingel ging het naar de Middelburgse Poort, waar precies tweehonderd jaar geleden de ‘Spaanse’ bezetting uit de stad was verjaagd. Bijna de hele stadsbevolking en veel vreemdelingen hadden zich op de wallen en in de straten verzameld, maar de mensen stonden toch vooral hier, bij de poort, om er een van de rituele hoogtepunten van de dag mee te beleven. Kort tevoren had een compagnie van de burgerwacht samen met Bekker, Clijver en Louyssen op het stadhuis aan de Markt de nieuwe standaard der vrijheid opgehaald. De banier was van witte zijde, omboord met gouden franje, beschilderd met een geharnaste arm, die uit de wolken kwam en een sabel in de vuist had. Bovenin pronkte het motto Pro Libertate, dat is Voor de Vrijheid. De banier was bevestigd aan een rode lans met daarop een rode hoed met een hemelsblauwe zijden hoedband en twee afhangende gouden kwasten. Zoveel als doenlijk hadden vrije personen, in niemands dienst, eraan gewerkt.

Louyssen, door het lot daartoe verkozen, droeg hem. Rechts en links van hem liepen Clijver en Bekker, de blanke degen in de hand. Voorop marcheerde de compagnie burgers, dan een troep muzikanten, die op trompetten en waldhoorns “een keurig veldmuziek” speelden. Onderweg, langs de Slijkstraat en op de Paardenmarkt, presenteerden leden van de burgerwacht het geweer, terwijl hun officieren door het afnemen van hun hoeden het vaandel eer bewezen. Bij de met geschilderde bloemenslingers en gedichten versierde Middelburgse Poort aangekomen gingen acht manschappen met de drie heren en het vaandel de wal op en bleven op de poort bij het vrijheidsbeeld – een voor deze gelegenheid vervaardigde vrouwenfiguur – wachten op de nadering van het hoge bezoek.

Juist toen de koetsen in zicht kwamen, klom Louyssen langs een daartoe gemaakte trap naar het beeld, zwaaide de standaard driemaal en plaatste hem in haar hand. Eerst was het even muisstil, daarna wakkerde de wind aan en deed de banier zich geheel ontplooien. Onder het zwaaien van ontelbare hoeden klonk het driewerf ‘hoezee’. De trompetters en waldhoornisten speelden “het vaderlandsch lied Wilhelmus van Nassouwen” en terwijl van alle kerktorens de klokken luidden en de koetsen over de brug de stad in ratelden, begroetten de batterijen de Statenleden met 21 schoten. Zodra de laatste koets binnen was, werd de poort voor een half kwartier gesloten, een gebaar dat het moedig buitensluiten van de slavernij twee eeuwen eerder bij jong en oud theatraal in herinnering riep.

Onderweg in de Slijkstraat zal het hoog bezoek de dubbele erepoort, voor de kosten waarvan onder de burgerij een inschrijving was gehouden, hebben bewonderd. Ze had de vorm van een 18 meter hoge tempel en stak boven de naastgelegen huizen en de wallen daarachter uit. De Brielse en Vlissingse maagden, de Watergeuzen, Noachs ark met duif en olijftak, Vrees, aangevallen door een verschrikkelijke basilisk op haar schouder, maar bijgestaan door Hoop, Vrijheid en Godsdienst, Hercules en Pallas, dat alles was tussen kleurig marmer in beeld gebracht.

De vrijwillige jongelingen hadden zich intussen met het stadsgarnizoen – het bataljon voetknechten Stad en Lande – op de Markt voor het stadhuis opgesteld. Daar stegen de heren uit. De militairen presenteerden het geweer. Het klokgelui hield op. In de toren van de Jacobskerk liet mr. Joos Verschuere Reynvaan, de jonge klokkenist en organist van de stad, het carillon klinken. Op de laagste tree van de buitentrap van het stadhuis stond een commissie van ontvangst, zowel leden van de stadsregering als enkele burgers. Misschien gunden ze hun bezoek even de tijd om boven het bordes het in het middelste raam aangebrachte gedicht tot zich te laten doordringen. Ds. Brahé had hierin kernachtig onder woorden gebracht hoe Vlissingen zijn plaats in de geschiedenis zag:

8. De standaard met de vrijheidshoed in handen van de maagd op de Middelburgse poort (detail). Kopergravure C. Philips Jacobsz.

Tot slaverny geschikt door Alva’s wreede lagen,

Van magt, van hulp, van raad, van hoop, van troost ontbloot,
Durfde egter Vlissings maagd het dappermoedig wagen,
Dat ze in Gods mogenheid voor dwang de poorten sloot,
Tans mag ze in vredes tyd, als eerste van de Zeeuwen,
’s Lands eerste vryheids dag te tweedemaal vereeuwen.

In het raam links daarvan zag men geschilderd hoe, onder de leus Et Sponte et Feliciter (Zelfstandig en Voorspoedig), de genoemde maagd de Dwingelandy verjoeg en het Bygeloof vertrapte, terwijl rechts een reukvat op een altaar rookte met op de achtergrond een piramide en de woorden Eben-Haëzer (Steen der Hulpe), een verwijzing naar de passage uit de Bijbel waarin Samuel, ter herinnering aan de overwinning van het volk Israël, een steen opricht en zegt “Tot hier toe heeft de Heer ons geholpen” (I Samuel 7: 12). Na het feest zouden de schilderingen een plaats krijgen in de oostelijke vensters van de vierschaar, achter de schepenbank, ter weerszijden van het toen onlangs weer geschilderde beeld van de Gerechtigheid.

9. Erewacht voor de tempel in de Slijkstraat, uiterst links de standaard, in de verte de Gevangentoren. Kopergravure.

Via de vermaarde wenteltrap van het stadhuis werden de Statenleden naar de krijgsraadkamer geleid, waar achter de tafel negen armstoelen voor hen gereed stonden. De vroedschapsleden bleven staan, in een halve kring voor de tafel. Namens hen sprak Burgemeester Lambrechtsen. Hij beval de stad, “die van oudsher als de voormuur en sleutel der Nederlanden bestempeld is”, in de bescherming van de Staten aan. Raadpensionaris Chalmers dankte met enkele woorden, waarop allen zich naar de naastliggende vierschaar begaven en voor de vensters verschenen om het defilé van de burgerij en het saluerende garnizoen langs te zien trekken. Er volgde een niet al te spectaculair dejeuner. Het zou immers al gauw tijd zijn voor de dienst in de Jacobskerk. Na een schot van een twaalfponder op de Westdijk riepen de kerkklokken een kwartier lang op om, zoals ds. Brahé het zou zeggen, “de God van Nederland” ootmoedig op te wachten.

Voorop liepen met ongedekt hoofd de Staten-, stads- en landsboden, hun wapenbussen op de borst; dan, in paren, de heren. De daartoe aangewezen vroedschappen en pensionarissen begeleidden, zoals bij alle bijzondere plechtigheden in rode mantels gestoken, elk een Statenlid in zijn statig zwart. Door een haag van garnizoenssoldaten ging het over de IJzeren Brug en de Kerkstraat naar de kerk. Voor de grote deuren onder in de toren was een bonte koepeltempel gebouwd, “de kolomschachten blaauw, de friezen groen, de druplijsten en astragalen rood, de kapiteelen, basementen, balustraden verguldt, de vaazen zilver met gouden festonen” en van verschillend gekleurd marmer, de ingang voorzien van een fraai zwart tapijt als voorhangsel, doorweven met rood bloemwerk. In de nissen ter weerszijden zag men Waarheid verbeeld, daarnaast haar zuster Godsdienst in haar zedig kleed, de Bijbel in de hand, trappend op Schijnheiligheid, een onaangenaam mens zwaaiend met haar rozenkrans en een brevier. Men mag hopen, dat de rooms-katholieken van de stad, zo’n vier procent van de bevolking, erin geslaagd waren hun kinderen de aanblik hiervan te besparen, al zal het moeilijk zijn geweest hen die dag thuis te houden.

Zodra de spits van de stoet de kerk betrad, speelde de organist Verschuere Reynvaan een stuk van eigen compositie. Aan de Statenleden werd een zitplaats gewezen in de burgemeestersbank van het ruime regeringsgestoelte, dat was behangen met een rood statiekleed. Voor de echtgenotes van de Statenleden waren speciale zitplaatsen gereserveerd. De vroedschappen en pensionarissen zaten op hun gewone plaatsen, elk naar zijn ouderdom en rang in de regering. De predikanten en de leden van de kerkenraad namen hun vertrouwde plek in, terwijl ook plaats was gemaakt voor vertegenwoordigers uit de Waalse, Engelse, Lutherse en Doperse gezindten. Een zeer groot aantal extra zitplaatsen was gemaakt op daartoe gebouwde stellages en galerijen. De kerk was overvol.

In overeenstemming met hun eigen plaats in de stadssamenleving hadden de leden van de burgerkrijgsraad – het bestuur van de gewapende burgerwacht – en de verdere officieren tot en met de vaandrigs en de secretaris toe zich gezamenlijk, in nieuwe blauwe uniformen en met hun sjerpen over de schouder, van hun gewone vergaderplek, het Herenlogement in de Hellebardierstraat, naar de kerk begeven. Ze hadden er hun eigen plek. In het oorspronkelijke plan van de heren regenten zou de burgerkrijgsraad worden gevraagd om, vanwege de verwachte aanwezigheid van zeer vele deftige personen, af te zien van het gebruik van hun eigen bank. Het lijkt er dus op, dat men hiervan, mogelijk na protesten, is teruggekomen. Dat zou niet verwonderlijk zijn. De verhouding tussen het wat regenteske stadhuis en de meer met de gilden verbonden burgerwacht, bij uitstek de belichaming van ‘de burgerij’, was immers een gevoelige.

Toen allen gezeten waren, zweeg het orgel. Ds. Brahé, aan wie was gevraagd het kort te houden, “met de gebeden te zamen niet boven het anderhalf uur lang”, beklom eerbiedig “na luttel vertoeven” de preekstoel en liet psalm 68, de verzen 14 en 16 zingen: ‘Wil toch, Heer! Gij, die ons bemint, ’t werk, dat Gij nu in ons begint, volvoeren en ons sterken.” Knap stelde hij vervolgens Vlissingens uittocht uit de slavernij, tweehonderd jaar geleden op Paaszondag, in het treffende daglicht van zijn grote historische en theologische kennis. Hij was dan ook een actief lid van het kortgeleden te Vlissingen opgerichte Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen. Zijn tekst was “Hy brengt den nooddruftigen uit de verdrukkinge in een hoog vertrek, en maakt de huisgezinnen als kudden” (Psalm 107: 41). Want van de verlossing van 6 april 1572 kon men werkelijk zeggen: “Dit is van den Heere geschied en het is wonderlyk, dat juist deze stad onder God den eersten steen aan de Nederlandsche Vryheid gelegd heeft!” Als afsluiting had hij psalm 67, vers 1, gekozen, een smeekbede om genade, opdat door Gods zegen ook de heidenen zich “tot den weg keren onzes heils alleen.”

Speciaal voor hen die niet beschikten over een vaste zitplaats in de Jacobskerk, sprak tegelijkertijd in de Kleine of Middelkerk Brahé’s zeker even geleerde collega Jona Willem te Water over hetzelfde onderwerp, maar als lezing, niet in de vorm van een preek en zonder verheffende bijbeltekst. De collectes in de twee kerken brachten samen 1.500 gulden op, waaraan later nog, om er een mooi getal van te maken, 72 guldens werden toegevoegd. In de Jacobskerk stak Blankert, de secretaris van Zeeland, namens de Staten 50 halve gouden rijders (met een nominale waarde van 350 gulden, maar vanwege de gestegen goudprijs wel wat meer waard) in de bus voor de armen, waarna burgemeester Lambrechtsen er namens de stadsraad honderd Zeeuwse rijksdaalders (ongeveer 255 gulden) in deed, een beleefde erkenning van het verschil in rang tussen de Staten en de stad, hoe jubilerend, gul en gastvrij die laatste ook was.

10. Het Herenlogement in de Hellebardierstraat. Foto A.L. Preuniger.

Bij het verlaten van de kerk brandden de batterijen op de wallen weer los met 21 saluutschoten. De klokken luidden, na een half uur opgevolgd door het carillon van de Jacobskerk. Terug in het stadhuis wachtte in de raadzaal de gedekte tafel. Het stadsbestuur onthaalde behalve zijn gasten van buiten ook de oud-schepenen, de oud-vroedschappen, enige aanzienlijke officieren van het garnizoen en alle predikanten op een schitterend feestmaal. Aan het middendeel van de grote, hoefijzervormige tafel was voor de heren uit de Staten en de gastheren, de regerende burgemeesters, een tafelschikking gemaakt. De anderen kregen het verzoek om “zonder eenige rangschikkinge in acht te nemen” een stoel te kiezen. “Gemakkelyke plaatsing, zonder brommenden omslag”, noemde ds. Brahé dat. Na het gebed, onder de ogen van de geportretteerde markiezen en heren van Veere en Vlissingen aan de wand, werd de Statenleden eerst gevraagd het parool voor de dag te bepalen, dat dan aan de commandanten van de burgerwacht en het garnizoen zou worden doorgegeven. Ze kozen ‘Vlissingen’, wat als een compliment werd beschouwd. Tijdens het eten speelde een ensemble kamermuziek, door de disgenoten onderbroken door menige heildronk op de gezondheid van de Prins of op die van de hoge heren, elke keer kracht bijgezet door negen schoten van de batterij op de Westdijk daar vlakbij.

De gerechten waren eenvoudig, althans volgens Brahé. Om de stadskas niet te overbelasten was afgesproken, dat elk lid van de raad en ook de pensionaris en de secretaris een bedrag van 32½ gulden zouden bijdragen aan de kosten van het maal. Dus verscheen “zonder baldadige kwistzucht of walgelijke opproppinge” een reeks keurige en smakelijke spijzen op tafel. Alleen het laatste gerecht, het suikerwerk, sprong eruit. De Vlissingse suikerbakker Abraham Bekker had er zijn Middelburgse collega Boom bij gehaald en ds. Brahé had meegedacht. Het resultaat was ernaar. Eenmaal binnengebracht, vertoonden zich op de tafels de negen grote en tweeëntwintig kleine onderdelen van het dessert. In het midden van de hoofdtafel een klassieke suikeren tempel met ervoor de beelden van Lucht, Vuur, Water en Aarde. Uit die vier elementen immers had de Allerhoogste eens alles geschapen en in het bijzonder “Vlissings en des ganschen vaderlands heil” inclusief de regeringsvorm, de sluiting van de Schelde, alle Zeeuwse suikerplantages met hun hardwerkende Afrikaanse arbeiders in de West, over wier behandeling elks geweten die dag wel niet zal hebben opgespeeld, de opbloeiende sluikhandel in jenever op Engeland, kortom al die elementaire dingen die de stad voordeel brachten en die men het beste zo kon laten. Een altaar met brandend wierookvat in de tempel bood de gelegenheid er de Voorzienigheid dank voor te brengen.

Rechts daarnaast stond Vrede, herkenbaar aan olijftak, hoorn van overvloed en korenschoof, geassisteerd door Bescherming, getooid met juwelen, parels en koraal en aan de voeten een wezeltje met een takje wijnruit in de bek (om hem tegen een eventuele vreesaanjagende basilisk te beschermen). Na Koophandel en Waakzaamheid (met lantaarn in de hand) sloot een model van het rondeel aan de Vismarkt de reeks aan die kant af. Goed was te zien hoe de gewapende burgers van Vlissingen twee stukken geschut losbrandden op enige Spaanse schepen met Bourgondische vlaggen op de rede, die met volle zeilen een goed heenkomen zochten. Links van de tempel zag men een struise Eendracht, een bundel pijlen aaneengehouden door een oranje lint in de hand, en Stilstand des Oorlogs, werkeloos liggende op een eiland in een stille zee. Iets verder, weer op het vasteland, stond tussen rook en vlammen, “die hy met een vrolyk gezicht aanschouwt”, Liefde tot het Vaderland, een krans van gras vasthoudend, dan Vlissings zoete Eeuwvreugde, in wit gewaad, met de hoed in de hand en een gebroken juk aan de voeten, en tenslotte de Middelburgse Poort met haar valbrug.

De tweeëntwintig al even zinnebeeldige randstukken van het suikerwerk op de twee einden van het hoefijzer waren opgetuigd met een groot aantal figuurtjes van Saksisch porselein en andere kleurige versieringen. De allegorische Vereniging van de Godsdienst met het Vrije Staatsbestuur zal door velen met instemming zijn bekeken. Het was raak en roerend om te zien hoe vriendelijk ze elkaar de rechterhand reikten. Zo hoorde het en zo moest het altijd blijven.

Zonder er ruchtbaarheid aan te geven, hadden burgemeesters en raad een gedenkpenning laten slaan, die nu werd getoond. De voorstellingen op voor- en achterzijde waren vrijwel dezelfde als de twee schilderingen die op de ramen van de eerste verdieping van het stadhuis waren aangebracht, die van de triomferende Vlissingse maagd en die met het rokende altaar Eben-Haëzer. Men had er voor 1.800 gulden vijftien gouden en wel 352 zilveren exemplaren van laten slaan. De zeven leden van de Staten, hun twee hoge dienaars en burgemeester Lambrechtsen mochten die middag een van de gouden penningen in ontvangst nemen. De overige vijf werden later bezorgd bij de Prins en de Hertog van Brunswijk in Den Haag en verder bij mr. Isaac Winckelman, de president van het drie jaar oude Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen, bij ds. Brahé, in veel opzichten het brein achter de hele herdenking, en bij mr. Nicolaas van Hoorn van Burgh, met zijn 48 dienstjaren de nestor van de vroedschap.

Al kregen deze persoonlijkheden hem in eervol goud, de penning was toch vooral bedoeld om in zilver zijn weg te vinden. De lijst van hen die er één ontvingen, toont de namen van vele burgers, die aan het welslagen van de dag hadden bijgedragen en op wie de regenten hoopten nog tot in lengte van jaren te kunnen vertrouwen als de steunpilaren van de stadsvrede. De penning moest hen herinneren aan hun rol in, zoals ds. Brahé de dag van de zesde april 1772 samenvatte, “de schoonste prent eener deugdelijke, vreedzame, eendrachtige, hoogstvergenoegelijke en behulpzame zamenlevinge” en hij moest hen als het kon er toe brengen hun fixatie op de ‘oude constitutie’ achter zich te laten evenals hun nostalgische verlangen net als vroeger in allerlei lopende stadszaken te worden gehoord.

Velen van hen, die de zilveren penning kregen, zoals de predikanten, zaten aan de maaltijd rond de grote tafel in de raadzaal, maar vol betekenis was het, dat nog tijdens het dessert een delegatie van het stadsbestuur onder leiding van pensionaris Van Sonsbeeck naar de Hellebardierstraat even verderop toog. Daar waren in het Herenlogement de officieren van de burgerij rond hun eigen tafel verzameld, ook de twee luitenant-kolonels Anthonie Bochoute en David Saffers, die op het stadhuis hadden kunnen eten, maar het gezelschap van hun burgerkrijgsmakkers hadden verkozen. In het logement dankte Van Sonsbeeck hen en de hele burgerwacht voor haar manoeuvres, trouw en ijver en schonk elk van de officieren een zilveren penning. Het was een uitzonderlijk gebaar.

De vele andere ontvangers van een penning moesten nog even wachten. De oud-raden en oud-schepenen of hun weduwen stonden bovenaan de lijst, gevolgd door alle toenmalige en voormalige leden van de Nederduitse, Waalse, Engelse, Lutherse en Doopsgezinde kerkenraden, de organisten, de leden van de talrijke stedelijke commissies, zoals die voor de verschillende stedelijke belastingen, die voor de desolate boedels, die voor de collaterale successie, die van kleine zaken, die van de assurantiekamer en van het armenfonds, de regenten van het wees- en van het gasthuis, de vaders van deze godshuizen en de cipier van de Gevangenpoort, de overste Deijts, een beroepsofficier, die de functie van majoor (of commandeur) van de burgerij bekleedde, en Jan Isaac Stakman, de ondermajoor en “proefmeester van ’t schietgeweer” bij de burgerwacht, de griffiers en gezworen klerken van de afdelingen van het stadhuis, de conciërge en de bodes en tenslotte, ten getale van 79, de voor de harmonie binnen de wallen onmisbare dekens en bestuurders van de gilden.

De burgerofficieren, om nog even naar het Herenlogement terug te keren, zullen het bezoek van Van Sonsbeeck en de penningen die hij meebracht, op prijs hebben gesteld. Zij hadden echter, als om hun onafhankelijke plaats in het bestel van de stad te benadrukken, ook zelf uit eigen kas een penning laten slaan. Er waren weinig grote exemplaren van geslagen, maar des te meer kleinere. In voorstelling waren ze haast gelijk aan die van de vroedschap, al zag de Vlissingse maagd van de burgers er wat stoerder en bloter uit dan die van de raad, terwijl er goed op te lezen was, dat het de krijgsraad was, die hem had laten slaan. De exemplaren waren in het bijzonder bedoeld voor de burgers die op de gedenkwaardige dag onder de wapenen waren geweest, maar ook de Prins in Den Haag kreeg er één, evenals de leden van de Staten en de Vlissingse predikanten.

Om zes uur speelde weer het carillon van de toren, een half uur lang. De regenten en hun tafelgasten op het stadhuis waren toe aan een zingevend ritueel moment. Eenentwintig ereschoten klonken, gevolgd door een half uur klokgelui. De standaard van de Vlissingse vrijheid, waarop de compagnie vrijwillige jongelingen van de burgerwacht de hele dag goed had gepast, was door hen van de Middelburgse poort gehaald en onder trompet- en hoorngeschal, afgewisseld door de muziek van tamboers en pijpers, met een lange omweg door de oude stad (de Nieuwstad lag buiten de route) tot in de raadzaal gebracht, waar allen hem eerbiedig verwelkomden. Daar, in de vergadering van de vroedschap, zou hij boven het schilderij van Willem de Zwijger worden opgehangen, recht achter de stoel van de voorzitter, om er altijd te blijven.

11. Penningen van de raad en de burgers van Vlissingen op het tweede eeuwfeest van de verlossing van de stad, 6 april 1772. Kopergravure N. van der Meer.

12. De penning van de burgerkrijgsraad, 6 april 1772.

Iedereen ging van tafel om zich buiten te vertreden, niet omdat het dessert wat zwaar op de maag lag, maar om, nu het donker was, de over de stad verspreide illuminaties te zien. Ook de Zeeuwse Staten namen nu de gelegenheid waar om op hun beurt blijk te geven van de harmonieuze betrekkingen tussen hen en de Vlissingse burgerij. Ze vaardigden mr. Laurens Pieter van de Spiegel, burgemeester van Goes, en de raadpensionaris van de Provincie, mr. Johan Marinus Chalmers, af naar het Herenlogement, waar de burgerkrijgsraad nog tafelde. De delegatie complimenteerde bij monde van Chalmers de heren officieren met de bij hun uitrukken en paraderen betoonde waakzaamheid. Anthonie Bochoute, de oudste luitenant-kolonel, in het dagelijks leven handelaar in brandewijn, dankte voor de eer de burgerij aangedaan. De krijgsraad zal het hebben gewaardeerd als een erkenning door de Staten van de gewichtige plaats die zij in het bestel van de stad innam en allen zullen hebben gehoopt, dat die erkenning, als het er ooit nog eens op aan zou komen, stand zou houden.

Ook de andere gasten en hun gastheren verlieten het stadhuis, wandelden in de glans van overal oplichtende lampions over de Bierkaai en bewonderden de zes historische schilderingen in de vensters van het deftige koffiehuis op de verdieping van de Beurs. Onder een helder verlichte strik op het dak en in het schijnsel van honderden met roet of smeer gevulde bierglazen vertelden ze nogmaals de gebeurtenissen van 1572. Verderop was de voorpoort van het gasthuis in de Koestraat door Abraham Louyssen voorzien van een verlichte ereboog en twee schilderingen van Petrus Janssens met als onderwerp de ouderdom, op de rand van het graf teruggeroepen om, alvorens in vrede heen te gaan, de ziel te laven aan het feest van deze gezegende maandag. Ook de voor de Jacobskerk geplaatste poort was nu van lampjes voorzien, zoals ook de verspreid in de stad opgerichte erebogen, waaronder die in de Slijkstraat en op de Paardenmarkt, schitterden in het licht van honderden vuurpotten. Ook voor het huis van Jan Bekker Jr in de Walstraat, dat boven de deur een schildering van Petrus Janssens toonde, brandden de lampions. Of de leden van de Staten bij elk van die plekken langs gingen, weet ik niet, maar terug op de Markt zagen ze zeker het stadhuis prijken in het licht van meer dan duizend lampions, een verrukkelijk gezicht.

Terwijl de straten vol volk waren, keerden de heren terug naar de raadzaal voor een licht souper. Daar waren nu ook de overste Deijts en de officieren van de compagnie jongelingen aanwezig. Een beker wijn ging rond ter ere van de vaderlandse vrijheid. Men greep de standaard van de vrijheid erbij, rolde hem nog een keer uit en zwaaide hem onder hoezeegeroep en een extra glas driemaal over de tafel. Opnieuw, met algemene stemmen, beloofden “staats- en stadsregeerders, kerkelingen, hoofden der burgerije en krygsbezettinge, ja ook de uitbottende bloem van Vlissings aanzienlykste kweekelingen” trouw aan die banier. Zoals het Verbond der Edelen zich twee eeuwen eerder zelfbewust had geschaard rondom het geuzenembleem van de bedelnap, legde ds. Brahé uit, zo herenigde Vlissingen zich onder de geharnaste arm met het zwaard van het vaandel en zwoer daarmee “vuige twist, snoode list en geweld” voorgoed af.

Velen in Vlissingen moeten die dag hebben uitgekeken naar nog iets anders dan parade en theater. Zij werden niet vergeten. Abraham Louyssen had in het gasthuis twee welvoorziene tafels als middagmaal doen klaarmaken, één voor de proveniers en de voornaamste bewoners van beide seksen en een tweede voor de overigen die in de Banjaard, de grote zaal, woonden. Uit de stadskas werden het gast- en het weeshuis elk op een anker wijn en een hoeveelheid vers vlees onthaald en op dinsdag 7 april genoten de weeskinderen van het overschot van de maaltijd in het stadhuis van de vorige dag. De Nederduits Gereformeerde wijkdiakenen deden elk in hun wijk, eveneens op kosten van de stad, een dubbele uitdeling aan de zogenaamde buitenarmen en het Beerengezelschap, een vriendenclub van enige voorname Vlissingse heren dat, hoewel het aloude berenspel in onbruik was geraakt, nog wekelijks bijeenkwam, verleende uit zijn opgespaarde boeten een aanzienlijke gift aan de Nederduitse en Waalse armen. De aderlating zou de leden niet verhinderen het volgende jaar uitbundig het vijftigjarig bestaan van het ‘college’ te vieren.

13. De taferelen op de gevel van de Beurs. Kopergravure C. Philips Jacobsz. naar P. Janssens.

Zulke milddadigheid hoorde bij een dergelijke feestdag; en de late avond bood nog een extra traktatie. Abraham Louyssen had voor zijn huis op de Pottekaai, zowel in het water als op de kaai, gezorgd voor een fraai vuurwerk en het verbranden van een paar pektonnen. De Statenleden kwamen er ook nog naar kijken. Als rijk man en reder van slavenschepen waren de kosten voor Louyssen geen bezwaar. De stadsregering had op het branden van pektonnen, het aansteken van moordslagen en ander zwaar vuurwerk een boete van 25 gulden gezet, evenals op vreugde-uitingen als het schieten met geweren, pistolen en kanonnetjes. Het afsteken, na twaalf uur ’s nachts, van voetzoekers of vuurpijlen op markten en kaaien mocht wel. De handhaving was goed geregeld. Behalve de dubbele militaire patrouilles die de hele nacht de stad doorkruisten, deed ook een dubbele wacht van de burgerij dubbele ronden. Zo schijnt het hele feest zonder incidenten of ongelukken te zijn verlopen. De twee brandspuiten, die de hele dag klaar hadden gestaan op de achterplaats van het stadhuis waren niet nodig geweest. Tenzij de bronnen iets verzwijgen, had het feest aan de hoge verwachtingen voldaan. De stad had zich gepresenteerd als harmonieuze samenleving en er eer mee ingelegd.

God, Vlissingen en Oranje

De organisatoren, ds. Brahé voorop, hoopten, dat de Vlissingers zouden blijven terugdenken aan de dag van “Vlissings Eeuw-vreugde”. Onder die titel verscheen van de hand van de geleerde predikant het volgend jaar een heel boek, dat het feest tot in detail voor het nageslacht vastlegde. Veel van het voorgaande, ook de meeste citaten, berust erop. Ook zijn preek in de Jacobskerk en de toespraak van ds. Te Water in de Kleine Kerk verschenen in druk. Heel wat burgers zullen die publicaties ondanks de vele bijlagen en de uitvoerige voetnoten hebben nagelezen, wellicht ook de Narrebouten, die heel goed op de grote dag in de Kleine Kerk aanwezig kunnen zijn geweest.

In zijn preek had ds. Brahé vastgesteld, dat in Vlissingen “Overheid en Volk … EEN” waren. Zelf had hij zich maandenlang met alles wat in hem was ingezet om die eenheid te tonen en in te prenten en de grote dag had werkelijk onvergetelijke hoogtepunten opgeleverd. Misschien weken bij de gilden, de gelovigen en ‘de burgerij’ sindsdien de zorgen om de uitholling van hun oude Vlissingse privileges wat naar de achtergrond. De regenten hadden immers laten zien, dat een zekere Vlissingse trots ook hun niet vreemd was. En toch, al was verzoening de vrome wens van ds. Brahé, van de burgemeesters en van al wie vooruit wilden met de stad, zes jaar later raakten volk en overheid diepgaand verdeeld over de vraag hoe de in 1572 verworven vrijheid en vooral de gewetensvrijheid op te vatten.

In de nacht van 14 op 15 november 1775 braken tijdens een zware storm de deuren van het sas. Het dok overstroomde en in de Nieuwstad liepen vele huizen, tuinen, pakhuizen en kelders vol, niet voor de eerste of de laatste keer overigens. Ook Mattijs Narrebout, zijn zoons en hun gezinnen zullen schade hebben geleden. Kaatje, het oudste kind van Frans en Sara was nog maar een maand oud. Op heel Walcheren zat de schrik er goed in. Tussen Domburg en Westkapelle was een groot stuk van de duinen weggeslagen. De oorzaak van de watersnood in Vlissingen schijnt vooral de onachtzaamheid van de sas- en dokmeester en de slechte staat van de sluisdeuren geweest te zijn, maar er was nog een andere verklaring. Was het niet Gods tuchtiging van een eiland, waar in dat jaar 1775 de polderbestuurders de oude rechten van de boeren negeerden en de regenten, in steden en dorpen, een nieuwe manier van psalmzingen aan de kerkgangers opdrongen strijdig met wat velen als bezielend ervoeren?

We zullen op de toen op heel Walcheren gevoelde onvrede terug moeten komen, al was het alleen maar, omdat ook de Narrebouten, goed gereformeerd als ze waren, zulke gedachten hebben gekend. Maar laten we voorlopig nog in Vlissingen blijven, overspringen naar het jaar 1778 en pas daarna proberen de hele complexiteit van de Walcherse verhoudingen te begrijpen.

Al sinds het eind van de jaren ’60 hadden jaarlijks enkele tientallen immigranten het burgerschap (het ‘poorterschap’) van Vlissingen verkregen, vrijwel steeds Engelsen werkzaam in de smokkelarij. In begin 1778 vroegen echter ruim honderd kooplieden toegang tot de stad. De meesten waren Engelsen uit Duinkerken, die wegens de oplopende spanningen tussen Franrijk en Groot-Brittannië hun handel bedreigd zagen en gehaast vandaar wegvluchtten. Hun verdienmodel berustte op de smokkel van sterke drank met kottertjes naar de kust van Kent en Essex, waar de douane bij lange na niet in staat was het verbod op de invoer van gedestilleerd op klein fust te handhaven. Lang hadden de Duinkerker destilleerderijen, die de uit de Franse kolonie Saint-Domingue (Haïti) ingevoerde rietsuiker verstookten, die stad voor hen tot een aantrekkelijke basis gemaakt, maar zonder veel bezwaar konden ze, al naar de commerciële of politieke omstandigheden van elk moment, hun hoofdzetel verplaatsen van de ene zeehaven naar de andere, Frans, Vlaams of Zeeuws. Ook in Vlissingen was gedestilleerd volop verkrijgbaar. Hollandse jenever, op groot fust aangevoerd, meestal uit Schiedam, maakte de Vlissingse haven – in elk geval voor de duur van de oorlogsdreiging – voor de Duinkerkers tot een goed tijdelijk alternatief dat de winstmarges intact liet.

Ongewoon was, dat onder hen die in dat voorjaar van 1778 Vlissingen als hun voorlopige thuishaven kozen, enige tientallen gegoede Franse reders uit Duinkerken en uit de steden Veurne en Oostende in de Oostenrijkse Nederlanden waren. Ze kwamen over met wel twintig van hun schepen en al hun bedrijvigheid. Het is veelbetekenend dat al een jaar later Pieter Loriole, een recent binnengekomen Duinkerker, veruit het grootste kuipersbedrijf (met twintig knechten) van Vlissingen bezat.

Het verrast niet dat deze Fransen, behalve rijk, ook rooms waren. Om het recht te verkrijgen vanuit Vlissingen onder neutrale vlag hun handel voort te zetten, deelden ze het stadsbestuur mee het burgerschap van de stad te willen kopen en verzochten ze tevens om, samen met de roomskatholieke Vlissingers, een als gewoon huis vermomd kerkje te mogen bouwen, een zogenaamde schuilkerk. Daar verlangden de plaatselijke ‘roomsen’ al lang naar. Voor hun vieringen waren ze nog altijd aangewezen op Middelburg, waar al in 1681 een katholieke schuilkerk niet alleen met goedkeuring van de overheid functioneerde, maar later ook was uitgebreid en mooi gedecoreerd. In Vlissingen was men ook wel aan zoiets toe.

De vraag om een eigen kapel lag gevoelig en kende een moeizame voorgeschiedenis. Ze hield de stad al zeker twintig jaar verdeeld. Midden jaren ’50 hadden de rooms-katholieken een tijd lang in een huis op de timmerwerf diensten kunnen houden. Om de week was op donderdagmiddag een priester – ik denk uit Middelburg – overgekomen om er voor ongeveer vijftig mensen de eucharistie te vieren. Maar het had ergernis gegeven bij de gereformeerden en een aantal predikanten. Uit vrees voor een oproer had de stadsregering er in 1757 een eind aan gemaakt. Enige tijd later was voor de katholieke soldaten van het toenmalige garnizoensbataljon een verdieping in het Taanhuis (waar vroeger zeilen, touwen en netten in taan werden gekookt) als tijdelijke kapel in gebruik gegeven. Een kapelaan uit Middelburg mocht er de mis opdragen. Het was een ruim, maar vochtig en ongezond gebouw bij de Rammekenspoort. De stad was verplicht geweest de militairen tenminste iets aan te bieden, zij het onder strikte voorwaarden. Openbare ommegang en klokgelui zouden aanstoot hebben gegeven en werden niet toegestaan. Toen, zoals te verwachten was, ook Vlissingers daar ter kerke bleken te gaan, hadden de Nederduitse en Waalse kerkenraden gevraagd dit te beletten. De stadsraad besliste echter dat dit puur een overheidszaak was die de kerkenraad niet aanging. Ook een protest vanuit de gereformeerde burgerij, ondertekend door 113 personen en ingestuurd door Pieter Brand – een naam om te onthouden – en Matthijs Bekker Gzn (een neef van de jonge schrijfster Betje Wolff-Bekker) trof hetzelfde lot: dit was een zaak van het stadsbestuur.

Kort daarop, in 1764, zegden burgemeesters de rooms-katholieke burgers zelfs toe ook na het aanstaande vertrek van het bataljon de vieringen te zullen toestaan. Weer protesteerden kerkenraden en een aantal burgers en weer kregen ze te horen zich erbuiten te houden. Er stonden in de stad veel huizen leeg en de burgemeesters wilden gegoede Vlaamse of Brabantse katholieken niet afkerig maken van zich in Vlissingen te vestigen. Ook een petitie van enige leden van de Engelse kerkenraad, onder wie de diaken Matthijs Bekker Jzn (broer van Betje), maakte geen kans. Een op het stadhuis ontvangen petitie van 124 burgers “waaronder wel 80 van de voornaamste, die van geen ambagten leven”, kon men echter niet zomaar naast zich neerleggen. Het was waar, weinig gewone gildebroeders hadden de petitie ondertekend en des te meer kooplieden, zoals Betje’s vader Jan Bekker, twee broers van hem en twee van zijn zoons, mannen met een zeker gewicht in de stad met beroepen als kruidenier en wijnkoper. Ook stonden er de namen onder van 38 vrouwen, van wie 24 weduwen met namen die klonken als het collectieve geweten van de stadssamenleving. De vergadering van burgemeesters en oud-burgemeesters zat ermee in haar maag. Toen het bataljon een paar maanden later volgens plan vertrok, gaven ze aan hun besluit de vieringen in het Taanhuis te blijven gedogen voorlopig geen gevolg. Weer kwam er niets van een roomse kerk.

In die tijd waren de rooms-katholieken gering in aantal, waarschijnlijk zo’n vier procent van de stadsbevolking. Hun aanwezigheid was onopvallend. Ze waren, zoals in 1772 bij het tweede eeuwfeest van Vlissingens herwonnen vrijheid was gebleken, door de gereformeerden zelfs uit het verhaal van de stad weggeschreven. Nooit hadden sinds 1572 ‘roomse’ overlieden of dekens de gilden bestuurd, maar nu, in 1778, telde hun gemeenschap ruim vierhonderd zielen, ongeveer zeven procent van de inwoners. De kapitaalkrachtige Franse nieuwkomers, die wisten hoe welkom ze waren, zetten hun aanspraak op een eigen kerkgebouw kracht bij. Het stadsbestuur stond het de ‘roomsgezinden’ op zaterdag 25 juli 1778 toe. Voor de te bouwen schuilkerk werd een plek aangewezen op het Land Gosen, benoorden het dok. Zolang het nog niet klaar zou zijn, kregen ze de beschikking over het Taanhuis.

Het besluit de immigranten tegemoet te komen, was ingegeven door het economisch belang van hun aanwezigheid. Dat was de enige overweging. Van de geloofskant van hun besluit keken de burgemeesters liever weg. Het kerkje zou een de handel bevorderende faciliteit aan de stad toevoegen. Zolang de oude en nieuwe ‘roomse’ burgers beloofden de plaatselijke wetten even trouw te gehoorzamen als alle andere zou hun eredienst worden gedoogd.

Mr. Nicolaas Cornelis Lambrechtsen, de zesentwintigjarige pensionaris van de stad, een verlicht man, spitste die voorwaarde voor dit speciale geval nog wel wat toe in het besluit van de burgemeesters, waarvan hij de tekst opstelde. De gelovigen moesten zich natuurlijk onthouden van alle bemoeienis met overheidszaken. De nieuwbouw zou van buitenaf niet als kerk herkenbaar mogen zijn. De plechtigheden mochten niet te zeer in het oog lopen en niet tegelijk mogen beginnen of eindigen met de gereformeerde kerkdiensten. De ‘roomsen’ zouden voor hun eigen armen moeten zorgen. De pastoor of kapelaan mocht geen lid zijn van een orde en zeker geen jezuiet. Hij moest in de Republiek geboren zijn en goedgekeurd worden door de overheid. Hij mocht alleen kinderen van rooms-katholieke ouders dopen en geen geld inzamelen voor kloosters en seminaries buiten de Republiek. Ook zouden de ‘roomse’ zielzorgers ter voorkoming van een al te grote invloed op hen van buitenlandse kerkleiders of vorsten de eed van gehoorzaamheid aan de burgerlijke overheid moeten afleggen. Ze moesten beloven het idee dat men de paus meer dan de wereldlijke overheid diende te gehoorzamen in hun preken te bestrijden en ze mochten de paus niet om dispensatie vragen als zijzelf of hun gelovigen moeite hadden met hun verplichtingen als burgers van de stad. Dit waren min of meer standaard voorwaarden. Ze waren ontleend aan een plakkaat van de Staten van Holland uit 1730, dat ook bepaalde, dat het in de steden verder aan de burgemeesters was om een “papekerk” toe te staan.

Ook de Duinkerker kooplieden bekeken de zaak nuchter. Ze zouden zich wel redden. Een kerkje was alles wat ze vroegen. Wel wachtten enkelen van hen met hun verhuizing uit Duinkerken totdat katholieke vieringen zouden zijn toegestaan. Toen aan die voorwaarde was voldaan, kochten sommigen voor veel geld een pand in de stad. De prijzen van vastgoed schoten omhoog. Beter teken van voorspoed was niet denkbaar, zullen de heren in het stadhuis hebben gedacht en ze hoopten, dat eventueel gemor over hun besluit spoedig zou verstommen. De ‘roomsen’ hadden lang genoeg op deze doorbraak gewacht. Om gedoe en verdeeldheid te voorkomen, achtte men het beter eventuele brieven of rekesten over de kwestie niet in overweging te nemen. Mr. Cornelis Caen, de regerend burgemeester, zou weigeren ze aan te nemen. Men herinnerde de burgerij eraan, dat nu alleen maar uitvoering werd gegeven aan een al in 1764 uitgesproken intentie van de stadsregering. Pensionaris Lambrechtsen was bijna de enige die deze politiek van dovemansoren onverstandig vond. Hij zou gelijk krijgen.

Immers, ook al konden Hollandse burgemeesters onder bepaalde voorwaarden een schuilkerk in hun stad toestaan, in Zeeland was dit buiten Middelburg ongehoord. Caen besefte dus iets te moeten doen om verzet te voorkomen. Nog diezelfde 25ste juli ontbood hij tegen het eind van de middag ds. Ludovicus Schrader, de presiderende predikant van de Nederduitse kerkenraad, bij zich thuis op het Dok. Daar waren ook de tweede burgemeester Van Hoorn van Burgh en de pensionarissen Van Sonsbeeck en Lambrechtsen. Nadat hem een stoel was aangeboden, kreeg de dominee van Caen te horen, dat enige ingezetenen op hun verzoek een “papekerk” zouden mogen bouwen. Dit keer, liet Caen hem weten, zouden geen deputaties of pleidooien van predikanten en ouderlingen worden ontvangen. Hij verwachtte dus dat die hem bespaard zouden blijven. Dit was alleen een zaak van de stadsregering.

Ter wille van de goede vrede, maar allerminst van harte, wilde Schrader wel proberen de kerkenraad af te houden van een al te verontwaardigde reactie. Hij vermoedde echter, dat in de ogen van een flink aantal van zijn gemeenteleden de bouw van een roomse kerk gelijkstond aan een aanslag op de eenheid van de stadsgemeenschap. Dat had hij goed gezien. Zodra het gerucht over het plan zich door de stad verspreidde – en dat was binnen een of twee dagen – drongen enige broeders diakenen erop aan een buitengewone vergadering te beleggen. Ze verwezen naar het besluit van de Grote Vergadering van 1651 “tot handhaving van de ware Christelijcke Gereformeerde Religie” in de Republiek, waarbij men had verklaard alle eerdere plakkaten “jegens de Paus-gesinden” gestreng en strikt uit te voeren. Op dinsdag 28 juli al kwamen twaalf van de veertien diakenen bijeen en besloot een meerderheid van hen te vragen om een bijeenkomst van het groot consistorie. Twee broeders-diakenen, Pieter Snijders en Jacobus du Bois, gingen de volgende dag naar Schraders huis, brachten hem het verzoek over en wezen hem erop dat hij niet het recht had hen dit te weigeren. Schrader maakte niettemin bezwaar. Hij stond het niet toe en bezocht vervolgens burgemeester Caen om hem van het gebeurde op de hoogte te stellen. Caen schijnt er niet gerust op te zijn geweest. Hij vroeg de pensionarissen Van Sonsbeeck en Lambrechtsen een poging te doen om de diakenen “tot stilte aan te maanen”, wat hen, vonden zij zelf, vervolgens goed afging.

Het tegengeluid beperkte zich niet tot de Nederduitse gereformeerden. De predikant van de Engelse gemeente, ds. Justus Tjeenk, en een aantal van zijn ouderlingen en diakenen maakten ook bezwaar. Ze waren, heb ik de indruk, zeker niet ultraorthodox en Engels waren de meesten ook niet, maar er moeten onder hen kooplieden zijn geweest die gedestilleerde dranken invoerden uit Holland en doorverkochten aan de Engelsen, die ze met hun kotters de Noordzee over smokkelden. De Duinkerkse immigranten, katholiek of niet, dreigden mogelijk een deel van die export over te nemen en waren daarom voor deze Vlissingers minder welkom. Hoe dit ook zij, evenals in 1764 vonden enkele leden van de Engelse kerkenraad het hun plicht, gezien de ambten waarin “Gods voorsienigheid” hen had gesteld, ervoor te zorgen, “dat het rijke Gods in allen deele mogte vermeerderen en … de afgodendienaars verstoort en geweert.” Dus schreven ze de bestuurders van de stad, de “vaderen des vaderlands en voedsterheeren van Gods kerk”, zoals ze hen noemden, om de roomsen hun zin niet te gunnen.

Caen en de zijnen zullen er niet van onder de indruk zijn geweest. Meer zorg baarde hun de Nederduitse gemeente. Ruim de helft van de bevolking behoorde ertoe, terwijl de diakenen, aan elk van wie een van de dertien wijken van de stad was toegewezen om er de armen en ongelukkigen tot steun te zijn, in de stegen en sloppen meer invloed hadden dan de heren in het stadhuis. Onder de predikanten en ouderlingen kon Caen wel op medestanders rekenen, hoewel er ook enkele voorname leden van de kerk waren, die zeiden niet aan de armen te zullen geven voordat de concessie aan de roomsen was ingetrokken. Misschien droeg dat dreigement ertoe bij dat de kerkenraad op 1 augustus bij meerderheid van stemmen besloot toch nog eens bij Caen na te gaan of “het de goddelijke voorzienigheid behagen mogte eene verandering ten goede voor Gods kerke te geven”, maar toen de deputatie die men erop uitstuurde, zich twee weken later met lege handen terug meldde, omdat de burgemeester had geweigerd hen officieel te ontvangen, was men uitgepraat. Tegelijkertijd zal de minderheid – de predikanten Schrader, Vrolikhert en Te Water – die altijd had gevonden, dat de kerk deze zaak niet op de spits moest drijven, maar aan de burgerlijke overheid diende over te laten – hebben ingezien, dat zij, mocht het echt uit de hand lopen, als bemiddelaars weinig speelruimte zouden hebben.

Vanaf dat moment stond voor vele gewone gelovigen de kwestie inderdaad op scherp. Ze lieten het niet over zich heen gaan en roerden zich tegen de komst van de ‘Antichrist’ in hun midden. Was het niet ieders plicht om Vlissingen, de stad die eens zelf het Spaanse juk had afgeworpen en de gewetensvrijheid bevochten, te vrijwaren voor hernieuwde besmetting met afgoderij? Moest men zich niet indekken tegen hen, die niet met woorden, maar met de brandstapel hun gelijk plachten te halen? Zulke overtrokken argumenten, een echo van de het volk al tijdens de Tachtigjarige Oorlog vanaf de preekstoel ingeprente Zwarte Legende over de onverbeterlijke Spaanse en roomse verdorvenheid, sloegen aan. In de kerkelijke vergaderingen haalden ze het niet, maar het waren dan ook niet de kerkenraden of de Walcherse classis die de arena zouden vormen waarin het conflict werd uitgevochten.

14. Ds. Jona Willem te Water. Kleurenlitho Leendert Springer.

Het openlijk protest kwam van de kant van de gereformeerde burgerij en een aantal ouderlingen en diakenen met op de achtergrond twee of drie predikanten. De heren in het stadhuis hadden hun gezag overschat. Door het bestaan van iets als een serieuze ‘publieke opinie’ te negeren, liepen ze in de zaak vast. De paar weken nodig voor de herinrichting van het Taanhuis en de aanschaf van wat er liturgisch verder nodig was voor katholieke vieringen, verliepen nog zonder incidenten. Toen half augustus echter de priester Hermanus Wijnants, een kapelaan uit Middelburg, in de stad verscheen en de Nederduitse kerkenraad het hoofd in de schoot legde, greep de ontevredenheid om zich heen. Dertien voorname burgers gaven er in een verzoekschrift uiting aan. De al genoemde diaken Jacobus du Bois was een van hen. Matthijs Bekker Gzn, de neef van Betje Wolff, ex-diaken en een van de kapiteins van de burgerwacht, en Leendert La Moote, beiden oudgedienden van het protest van 1764, vormden het tweetal dat het smeekschrift van het verzet op het stadhuis aanbood.

In beleefde termen bracht het de breed gevoelde bezorgdheid onder woorden. Concreet herinnerde het aan het Bijbelse verbod op beeldenverering, aan oude plakkaten die de katholieke eredienst in Zeeland verboden en tenslotte natuurlijk aan de Spaanse moordzucht ten tijde van Alva. Burgemeester Caen hield zich aan de afspraak met zijn mederegenten en nam het verzoekschrift niet in ontvangst. Voor de autoriteiten bleef de zaak afgedaan. Op zondag 23 augustus 1778 las kapelaan Wijnants zijn eerste mis in het Taanhuis. De vorige dag was hij poorter van de stad geworden. Het straatrelletje dat erop volgde, maakte weinig indruk op de heren regenten. Vanaf nu vonden de vieringen regelmatig plaats.

De afwijzing van het verzoekschrift van de dertien respectabele burgers schoot een groot deel van de stadsbevolking in het verkeerde keelgat. Het was ongehoord. De burgerij voelde zich bij een belangrijke zaak als deze intens betrokken. Zeker herinnerden velen zich nog hoe zes jaar eerder, in 1772, bij de viering van het tweede eeuwfeest van de Vlissingse vrijheid, de heren regenten de hartelijke complimenten waren komen brengen aan de in het Herenlogement aan de dis gezeten burgerofficieren. Dat had hen goed gedaan. Maar nu het erom spande, waar bleef nu de daad bij het woord? Hadden ze niet het recht tenminste te worden gehoord?

Nu de Vlissingse ergernissen om de godsdienst geen uitlaat vonden, stak ook de oude politieke verongelijktheid de kop weer op. Het was een tendens. Ook elders in de Republiek werd het spreekrecht van burgers genegeerd en, leek het, door de regenten stilzwijgend afgeschaft. De verontwaardiging erover werd steeds algemener. Vanuit de pastorie van Middenbeemster in het verre Holland liet ook Betje Wolff-Bekker van zich horen. Zij was de stad van haar jeugd niet vergeten. Verschillende van haar familieleden woonden er en ze was goed op de hoogte van hun onvrede. In rijmvorm liet ze Willem van Oranje, de Vader des Vaderlands, aan het woord met een bestraffende toespraak tot de regering van de stad en in een ander, vlammend gedicht, dat voor vijfeneenhalve stuiver in het hele land, ook bij de Vlissingse boekhandelaar Thomas Corbelijn, te krijgen was, gaf ze het woord aan ‘Vryheid’, die de raad en de burgerij van “mijn geliefde stad” aldus toesprak:

Mijn brave Vlissingers, mijn oudste, en trouwste vrinden,
Is ’t mogelyk! Duldt gij dit? Waar is uw helden moed, …

Hadden ze nog maar zes jaar geleden, in 1772, niet als mondige burgers het eeuwfeest van hun vrijheidsstrijd tegen Spanje eendrachtig met hun bestuurders gevierd?

Helaas, waar ’s nu die vreugd, die gulheid, dat vertrouwen,

Die toen op ’s volks gelaat en dat der heeren blonk?

’t Is afkeer, argwaan, ach! ’t is haat ’t geen wy beschouwen.
’k Gruw nog van ’t antwoord dat me onlangs in de ooren klonk!
Die nutte en vaste band, die allen moest verbinden,

Is los gescheurd, elk peinst op eigen zekerheid.

Men werpt den schendnaam toe van muyters aan mijn vrinden,
Men wijst den burger af, die voor zyn rechten pleid.

Intussen is ze het niet eens met haar burgervrienden, onder wie haar familieleden, over de reikwijdte van de vrijheid van godsdienst. Die gold ook voor de ‘Roomschen’:

Zingt Rome niet Gods lof in pracht’ge tempelchoren?

Geen zinneloozer haat dan een religiehaat.

Ze wees er ook op, dat de spanningen er niet toe mochten leiden dat het “handgaauw [met losse handjes] volk, door storm en zee gehard”, zijn woede in de havenstad zou botvieren. Op zulke punten zullen de vele stadsregeringen in het land, die haar gedicht al gauw onder ogen kregen, het met haar eens zijn geweest. De reden, dat zij het toch “als een schandelijk pasquil” verboden, lag in Betje’s eis aan het regentendom het burgerrecht te herstellen, in Vlissingen, maar impliciet ook elders:

Maar zal dit alles de mishandeling verzachten,

Die gij zoo onbedacht, of noem ik ’t voorbedacht?
Deez mijne burgers doet?

Gij schondt de wetten, die ’t uw plicht was te bewaren.
Doet, dit is vryheids eisch, den burger recht weervaren.
Vergoed het ongelyk, den hoon, hun aangedaan.

Zo niet, dan diende de Prins, ook voor Betje de toeverlaat van gekrenkte burgers, eraan te pas te komen. Als hij de burgemeesters en raadsleden zou berechten, konden ze nog wel eens “akelig” eindigen, dichtte ze dreigend.

Op dat laatste hoopten, nu ze in hun eigen stad werden doodgezwegen, ook de burgers van Vlissingen. Het gedicht van Betje Wolff was lang niet het enige paskwil of schotschrift dat werd verspreid en aangeplakt en ook daar bleef het niet bij. De in de stad wonende Engelse kooplieden werden bewogen in een brief aan stadhouder Willem V te protesteren tegen de katholieke vieringen. Ook honderden Nederduitse gereformeerden richtten zich met een smeekschrift tot de Prins, die als erfheer van de stad de hoeder was van hun privileges. Hij zou toch wel begrijpen, schreven ze, dat het uit “liefde tot Gods eer” was en omwille van de vele gelovigen die in de zestiende eeuw waren omgebracht, dat zij zich tot hem wendden. Het was toch merkwaardig, hielden ze hem in respectvolle, gematigde taal voor, dat het rekest van “eenige weinige roomschgezinde vreemdelingen” uit Duinkerken door de burgemeesters was aangenomen en niet dat van hen, burgers en gereformeerde ingezetenen. En wat moesten deze gasten uit Duinkerken met een permanent kerkgebouw? Ze zouden vast weer terug naar huis gaan als de Fransen en de Engelsen hun conflict eenmaal hadden bijgelegd. De belastingen en het levensonderhoud waren in Frankrijk immers minder drukkend dan bij hen in de stad.

De toon van het smeekschrift was beleefd en redelijk. Tegen een tijdelijke voorziening voor de roomsen maakte het niet expliciet bezwaar. Hun appel aan de Prins werd breed gedragen. Het aantal ondertekenaars bedroeg 280. Onder hen waren 34 vrouwen, onder wie de ‘kathechiseervrouw’ Sara van den Abeele, die ook de petitie van 1764 al had getekend, en weer vele weduwen. Slechts een van de zeven predikanten, ds. Tjeenk, tekende, maar men vindt er de namen van de helft van de overige leden van de kerkenraad, namelijk zes ouderlingen en acht diakenen. Ook waren er handtekeningen van wel 23 officieren van de burgerwacht en van negen gildedekens, onder wie Levinus Hoevenaar, toen deken van het schippersgilde en sinds een jaar of drie Frans Narrebouts schoonvader. Verder die van Mattheus (Mattijs) Narrebouts, die van zijn zonen Jacob en François (Frans), die van hun neef Jan Pod en die van Jan Stap, twee mannen, “door storm en zee gehard”, die het volgend jaar tot de bemanning van de poon van ‘De Gebroeders Narrebout’ zouden behoren.

Zij en de andere burgers op de lijst lieten zich kennen als rechtzinnige, meelevende leden van de Nederduits Gereformeerde gemeente, thuis in de bevindelijke vleugel daarvan. Evenals in de dorpen van Walcheren vertrouwden ook velen in Vlissingen minder op het woord van de synodes dan op hun persoonlijke momenten van piëtistische bezieling en waren zij overtuigd van hun recht zich te laten horen. Zij presenteerden zich als zelfbewuste, mondige stadsburgers, gildebroeders, die eisten dat men nota van hen nam. Enkelen van hen, maar zeker niet de meesten, zouden zich later als patriotten leren kennen. Merendeels waren het gerespecteerde burgers, zoals de wijnkoper Laurens Bekker en het lid van de kerkenraad van de Engelse gemeente Matthijs Bekker Jzn, broers van Betje Wolff, en haar neven Matthijs Bekker Gzn, kapitein bij de burgerwacht en Abraham Bekker. Een opvallende afwezige in het rijtje is Betje’s jongste broer Jan, die bij het eeuwfeest van 1772 zo’n vooraanstaande rol had gespeeld. Hij stond haar nader dan zijn broers en neven; misschien voelde hij zich minder thuis bij hun behoudzucht. Over de hoofdzaak echter zullen alle Bekkers, evenals de Narrebouten en zovele anderen, het met elkaar eens zijn geweest: dat de ziel van de stadsgemeenschap zetelde in haar winkeliers en haar burgerwacht, in de gereformeerde gemeentes en haar gilden. Alleen door voeling te houden met die corporaties behielden de regenten hun recht te regeren. Nu ze de oren sloten voor hun burgers en zo verdeeldheid brachten in de stad was een beroep op de Prins, die hen op het kussen had gezet, een uiterste, gerechtvaardigde stap.

Op 30 augustus 1778 werd het smeekschrift op Het Loo aan de Prins overhandigd. Bij diezelfde gelegenheid ontving deze echter nog een rekest. Het kwam uit een andere hoek, maar protesteerde eveneens tegen het gunnen van een kerk aan de ‘roomsen’. De indieners waren ‘landzaten’, Walcherse boeren, en dijkwerkers uit de smalstad Westkapelle. Ook zij ervoeren, zij het vooral op andere terreinen, niet serieus genomen te worden, vooral niet door het bestuur van de Polder Walcheren, een organisatie waarbij ze zich intens betrokken voelden. Hun argwaan en elitehaat was eeuwenoud. Ze waren al enige tijd in beroering en zouden aanzienlijk bijdragen aan de crisis van het Zeeuwse gezag van het jaar 1778.

Landzaten en dijkwerkers

In het midden van de zeventiende eeuw was de ontevredenheid van de ‘gelanden’ over hun geringe stem bij de dijkage van de Polder Walcheren aanleiding geweest tot langdurig oproer. Evenals ze later zouden doen, hadden ze zich toen beroepen op de rechten die hun landsheer Philips II hun in 1559 had verleend. Hun houding van verzet had in 1656 geleid tot het zogenaamd Nader Verdrag, waarbij een permanent college van 24 commissarissen in het leven was geroepen, dat alle ‘gelanden’ vertegenwoordigde en waarmee de Staten van Walcheren en de acht Brede Geërfden van de polder voortaan te rekenen hadden. Verder activisme gericht tegen de heerszucht van de vertegenwoordigers van Middelburg, Vlissingen en Veere in de Staten van Walcheren had in 1704 een ‘Ampliatie’ opgeleverd, die aan het college van 24 zekere bestuurlijke werkzaamheden gunde.

Ook die regeling echter betekende geen einde aan het wantrouwen tussen boeren en regenten. Ze leefden in aparte werkelijkheden. Toen aan het licht kwam dat de kassier van de Polder Walcheren tienduizenden guldens van het door hem geïnde belastinggeld had uitgegeven om de schulden van zijn overleden vader af te lossen en hij daarna toch nog bankroet ging, de polder in grote geldschaarste achterlatend, beantwoordde het polderbestuur de crisis met een verhoging van het dijkgeschot van tien tot elf schellingen per gemet. Dat was in begin 1775. De maatregel wekte een “meer dan gewoonen weerzin” en “tegenstrevigheid”. Waarom werden de borgen van de failliete kassier niet aansprakelijk gesteld? In een ‘memorie’ brachten de boeren zelfbewust ook andere grieven naar voren. Velen van hen waren geletterd en bepaald niet arm. Ze wezen op overbodige uitgaven, gesjoemel met vergoedingen en declaraties en protesteerden tegen hernieuwde inbreuken op de sinds de zestiende eeuw overeengekomen bestuurlijke regelingen, bijvoorbeeld over de hoeveelheden schotbaar (belastingplichtig) en onbezwaard land, dat alle bestuurders, functionarissen en stemgerechtigden in eigendom dienden te bezitten, een regel die blijkbaar nogal eens werd ontdoken. Bovendien waren ze verbitterd tegen de oppercommies Jan Dingmans en zijn zoon Abraham, de commies van een van de vier ‘wateringen’ van de polder, die ze ervan beschuldigden misbruik van hun posities te maken. “Wij begeeren anders niet”, schreven ze, “als dat de boom met al zijn takken en wortels zal uitgeworpen worden en aan ons mannen te geven, die voor land, volk en kerke zijn” en ze kondigden aan voortaan niet meer hun pen tegen Dingmans op te nemen, maar “als een eenig man” op te zullen komen voor hun zaak.

De Zeeuwse Staten namen vader en zoon Dingmans in bescherming en kondigden een onderzoek aan. Toen de exemplaren van hun in Westkapelle aangeplakte ‘Waarschouwinge’ – tegen samenrotting en opstandigheid – werden afgescheurd en vervangen door een eigen tekst met dreigende taal, loofden ze 300 gulden uit voor de aangever van de opsteller of aanplakker ervan en zorgden voor de inkwartiering van honderd Zwitsers bij de Westkappelaars thuis. Acht maanden bleven ze. Hoewel ze telkens werden afgelost, stierven ze in flinke getale aan de Zeeuwse koortsen en het slechte voedsel dat ze kregen en gedroegen ze zich zo schandelijk met de boerendochters en meiden van het stadje dat er na hun vertrek in maart 1776 in korte tijd niet minder dan 36 ‘onwettige’ kinderen werden geboren.

In Westkapelle zullen de Zeeuwse Staten nadien nog maar op weinigen hebben kunnen rekenen, maar ook in de dorpen wisten ze het vertrouwen niet te herstellen. Het onderzoek dat ze hadden beloofd, kwam niet van de grond. Moeilijker nog, in wezen onmogelijk, moet het voor hen zijn geweest in te stemmen met een uit de hoek van de gelanden afkomstige beginselverklaring, die, lijkt het, in februari 1778 – dus nog voordat er sprake was van weer verse conflictstof rondom de ‘roomse’ kapel in zijn stad – in omloop kwam. Dit stuk met de titel “Van de Walchersche boeren policie”, groef diep. Ik ga er, alvorens terug te keren tot het jaar 1776 en nog meer commotie, in enig detail op in.

De auteur van het stuk wees de Staten op de bijzondere politieke cultuur op het platteland en de daar altijd broeiende achterdocht tegen regenteske, stadse bemoeienis met de polder. Hij vroeg aandacht voor de daar gekoesterde diepgewortelde overtuiging dat de wetten van het land het karakter hadden van Pacta Conventa, van een sociaal contract tussen soeverein en volk, waarop de partijen niet eenzijdig konden terugkomen. De in die regelingen vergunde voorrechten, vrijheden en privileges hadden kracht van wet. Ze waren de “eigendommelijke bezittingen der ingezetenen” geworden. De Staten van Zeeland – de soevereinen van de provincie – zouden dit niet moeten ontkennen. Hadden ze het vorige jaar, toen ze de gewone biddag uitschreven, de Zeeuwen niet een volk genoemd “levende onder de magt van billike wetten, aan welker gezag zoo wel de regeering als die geregeert worden, onderworpen zijn”? Zo was het precies. De oude ordonnanties van Walcheren benevens het Nader Verdrag en de Ampliatie daarvan waren zo’n billijke wet. Ze vormden de grondwet, die de dijkage van de polder en het gedrag van zijn bestuurders regelde. De 24 commissarissen hadden als taak namens de gezamenlijke ‘gelanden’ die ze vertegenwoordigden, te waken voor het ongeschonden behoud van de erin vervatte vrijheden.