Afbeelding omslag

Irma Heuven

Omslagontwerp

Mijke Wondergem

Ontwerp binnenwerk Zeno

© 2022 Ellen Heuven, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2022 p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 978946498426

e-ISBN 9789462498433

NUR 770

Voor Irma, voor de kracht van ‘sisterhood’

‘Aging is an extraordinary process where you become the person you should always have been’ – David Bowie

INHOUD

Inleiding

Edwina – Omring jezelf met positieve mensen

Heleen – Dansen van spotlight naar spotlight

Ayla – Verbreed je (seksuele) horizon

Adriane – Volg het savoir-vivre van de blauwe zones

Helena – Psychologisch kapitaal

Mary Ann – De kracht van positiviteit, geloof en discipline

Deana – Omarm het ouder worden

Neşe: – Houd van je authentieke zelf

Sibel – Emotionele behendigheid

Mary Jo – De kracht van vriendschap

Angelika – Dit is jouw tijd om te groeien

Annelies – De kracht van kleine stappen vooruit

Sofia – Verbeter de wereld door middel van kunst

Clare – Post-traumatische groei

Entelien – Omring je met kinderen

Irit – Check en versterk je overtuigingen over ouder worden

Orna – Ja, ik kan het!

Ette – Radicale acceptatie

Karen – Zelftranscendentie als een pad voor positief ouder worden

Leyla – De moed om op te staan

Dankwoord

Bronnen

INLEIDING

Mijn dansdocente beschreef een bezoek aan haar moeder die in de tachtig is. Ze vertelde hoe de oude vrouw zich zeer langzaam en behoedzaam, zich overal aan vasthoudend voortbewoog. In plaats van het gebrek en de aftakeling te beschrijven, vertelde ze liefdevol over de schoonheid van de bedachtzame, aandachtige bewegingen van haar moeder. Het weerspiegelt zo prachtig hoe onze eigen perceptie bepalend is voor onze beleving van ouderdom. Als we met liefde en compassie onze ouder wordende lichamen kunnen omarmen en aandacht hebben voor de verborgen schatten van wijsheid, geduld en gelijkmoedigheid, dan kunnen wij tot op hoge leeftijd bloeien en groeien als mensen.

Het idee voor dit boek ontstond tijdens een wandeling met mijn zus Irma Heuven die dagelijks tienduizenden volgers over de hele wereld inspireert in positief ouder worden met haar Instagramaccount ‘Chapter 50’. Uit de enorme populariteit van haar account blijkt de behoefte aan een kanteling in de beeldvorming en beleving van ouder worden. Zelf voelde ik die behoefte ook. In het jaar dat ik vijftig werd, verliet mijn man me voor een twintig jaar jongere vrouw. In onze cultuur, waarin de jeugd wordt verheerlijkt, wilde ik begrijpen wat er beter, mooier en inspirerender is aan óúdere vrouwen. In het achtbaanjaar van mijn scheiding vond ik alle antwoorden, niet alleen als objectieve onderzoeker, maar ook in een oprechte band met alle vrouwen die hun verhalen, hun wijsheid en kracht deelden. De vrouwen selecteerde ik samen met mijn zus uit de volgers van haar Instagramaccount. Aangezien er in het ouder worden verschillen lijken te bestaan tussen de seksen richt dit boek zich specifiek op vrouwen.

Een wijdverspreid beeld van ouder worden is dat van een berg. Als kinderen en jongvolwassenen leren we voortdurend nieuwe dingen, gaan onze carrières in een steeds opgaande lijn omhoog, maakt onze zelfontwikkeling reuzensprongen en worden onze lichamen krachtiger. Rond ons veertigste levensjaar bereiken we de piek van de berg en beginnen we duidelijke signalen op te merken van lichamelijke achteruitgang. Ook kunnen bepaalde verstandelijke capaciteiten, zoals het vermogen om namen te onthouden, minder worden. Onze uiterlijke schoonheid wordt minder bejubeld en in ons werk worden we soms naar een tweede plan geschoven. Dit beeld kan impliceren dat de eerste levenshelft het goede deel is waarin alles tot bloei komt, terwijl de tweede helft het mindere deel is waarin we beginnen te verwelken. En dit pessimisme over onze tweede levenshelft kan een selffulfilling prophecy worden omdat het onlogisch voelt om met volharding en inzet te proberen verder te groeien.

Er is echter ook een ander beeld mogelijk, dat meer recht doet aan ons menselijk vermogen om te blijven groeien. Dat is het beeld van een stijgende lijn tot we sterven. Winston Churchill zei ooit: ‘Elke dag kun je progressie boeken.’ Hoewel het onmiskenbaar is dat bepaalde functies beginnen af te nemen vanaf een bepaalde leeftijd, kunnen andere functies sterker worden tot op hoge leeftijd. Zo worden we bijvoorbeeld meestal beter in het reguleren van emoties en krijgen de meeste mensen een positievere en optimistischere kijk op het leven. Ook wijst onderzoek uit dat we beter worden in patroonherkenning en in het nemen van beslissingen door onze sterkere ‘tacit knowledge’: kennis die door ervaring is opgedaan en die moeilijk onder woorden te brengen en over te dragen is. Je kunt daardoor bijvoorbeeld weten hoe je je in een complexe, sociale situatie moet gedragen.

In dit boek zijn verhalen van vrouwen volgens dit groeimodel opgenomen. Dat betekent niet dat hun levens steeds gemakkelijker of comfortabeler worden naarmate zij ouder worden, maar dat zij over een groeiende set aan levensvaardigheden beschikken om met de uitdagingen en de geneugten van het leven om te gaan. Succesvol ouder worden betekent dus niet de schaapjes op het droge hebben, topfit zijn en floreren in een inspirerend huwelijk. Hoewel deze omstandigheden zeker kunnen bijdragen aan een gevoel van welbevinden in het ouder worden, ligt de nadruk van dit boek op innerlijke kwaliteiten, talenten, houding en levenskunst die ontwikkeld en gecultiveerd kunnen worden onafhankelijk van omstandigheden. Er zijn vele inspirerende manieren waarop vrouwen hun lichamen, emoties, hersenen, mindset, sociale omgeving en samenleving managen bij het ouder worden.

De individuele levensverhalen van de geïnterviewde vrouwen worden gekoppeld aan inzichten uit de positieve psychologie. Deze stroming richt zich op wat bijdraagt aan het welbevinden en optimaal functioneren van individuen, groepen, instituten en samenlevingen. Het doel van de positieve psychologie is niet het leed dat onvermijdelijk deel uitmaakt van het leven te negeren of door een roze bril te beschouwen. Wel bestudeert de positieve psychologie ook andere aspecten van menselijke ervaring, bijvoorbeeld de manier waarop mensen tegenslagen overwinnen, zingeving en geluk beleven, en gezonde relaties met hun omgeving tot stand brengen.

Vanuit deze visie uit de positieve psychologie heb ik interviews gehouden met vrouwen uit verschillende werelddelen. Dit boek is geen antropologische studie over ouder worden en bevat voornamelijk interviews met vrouwen uit de westerse wereld. Deze interviews waren steeds opgebouwd volgens dezelfde structuur en kernvragen toegespitst op ouder worden:

1. Huidige situatie: ‘Wat heb ik al bereikt?’

2. Gewenste situatie: ‘Wat wil ik bereiken?’

3. Omgaan met obstakels: ‘Wat is moeilijk en hoe kan ik daarmee omgaan?’

4. Hulpbronnen: ‘Wat/wie helpt mij?’

In de interviews spreken vrouwen niet alleen over hoe zij op een positieve manier hun eigen lichaam, geest en emoties managen bij het ouder worden, maar ook over hoe zij zich daarin verhouden tot anderen. Sommigen van de geïnterviewde vrouwen hebben een actieve rol in de positieve beeldvorming rond vijftigplussers. Zij laten zien hoe de unieke kwaliteiten van oudere volwassenen een waardevolle bijdrage kunnen leveren aan de gemeenschap of samenleving.

Er zijn allerlei statistische gegevens over ouder worden. Het zijn echter juist individuele levensverhalen van vrouwen die ons kunnen inspireren in onze eigen levens. Deze vrouwen zijn inspirerende rolmodellen die laten zien hoe je niet zozeer óndanks maar juist mét of dánkzij het ouder worden kunt groeien, mooi kunt zijn en doelen kunt bereiken. Hoe je van jezelf kunt houden met al je rimpels en toenemende lichamelijke gebreken. Er is geen ultieme manier om ouder te worden, net zoals er geen blauwdruk of uniforme manier is om een goed leven te leiden.

Er bestaat een grote diversiteit aan strategieën en mogelijkheden om succesvol ouder te worden. Voor sommige vrouwen werkt het om lichamelijk actief te blijven, anderen zoeken hun weg in kennisverrijking, voor weer anderen zijn sociale contacten een belangrijke bron van levensgeluk. Dit boek hoopt recht te doen aan de zeer diverse wegen die je kunt bewandelen in het positief ouder worden zodat je een weg kunt kiezen die past bij jouw hart, wensen en mogelijkheden.

Onder de geïnterviewden zijn vrouwen met zeer succesvolle carrières en vrouwen die geen betaald werk verrichten, vrouwen in een gelukkig huwelijk en vrouwen die een traumatische scheiding hebben doorstaan, vrouwen die zeer welvarend zijn en vrouwen die van een bescheiden inkomen rondkomen, vrouwen die een rijk gezinsleven hebben en vrouwen die alleen leven, vrouwen met aanzien en vrouwen die een leven leiden buiten de spotlights, vrouwen die net in de overgang zitten en vrouwen die over de zeventig zijn, extraverte vrouwen met veel vrienden en introverte vrouwen die zich graag terugtrekken. Hoe de uiterlijke omstandigheden of karakters in de levens van deze vrouwen ook waren, stuk voor stuk getuigen hun levensverhalen van innerlijke kracht, levenskunst, veerkracht en optimisme. Mogen zij je pad in het ouder worden verder verlichten.

‘Ik zou graag willen dat zestigplussers als waardevol, levendig en enthousiast worden gezien’

EDWINA – Omring jezelf met positieve mensen

De Britse Edwina (57) woont al dertig jaar met haar man in Zuid-Spanje. Ze doet vrijwilligerswerk voor verschillende goede doelen. Ook is ze sinds twee jaar ereconsul van Georgië. Daarnaast ondersteunt ze haar echtgenoot, die bedrijfsadvocaat is. Ze is altijd druk bezig op haar paardenboerderij. Tussendoor laat ze haar honden uit in het fraaie heuvellandschap rond haar huis, vaak in gezelschap van vrienden. Ze heeft een bloeiend sociaal leven, twee volwassen kinderen, en vrienden over de hele wereld. Ze kijkt vol vertrouwen en met enthousiasme naar de toekomst.

Streef naar positiviteit

Edwina beschrijft haar man en zichzelf als positieve personen: ‘Voor ons is het glas altijd halfvol, we zijn echte optimisten. We zien altijd de zonnige kant van een moeilijke situatie. Als ik positief ben, kunnen mijn kinderen dat ook zijn.’ Daar is inspanning voor nodig: ‘De menopauze maakt me weleens prikkelbaar. Als dat gebeurt, dan probeer ik mezelf tegen te houden. Voordat ik reageer, maak ik pas op de plaats. Ik reset mezelf. Ik let erop dat ik aardig ben tegen anderen.’ Nu ze ouder wordt, merkt ze dat ze minder streng oordeelt, zowel over anderen als over haar eigen leven. ‘Ik ben vergevingsgezinder. Ik tel mijn zegeningen, en dat zijn er meer nu ik ouder ben.’ Ze kijkt positief naar de toekomst: ‘Donald Trump en Bernie Sanders zijn veel ouder dan ik en toch hebben ze ambitieuzere carrièreplannen. Waarom ook niet?’

Psychologen noemen de houding van Edwina ‘positief affect’. Het is een karaktertrek die meestal behoorlijk constant blijft tijdens iemands leven. Arthur Schopenhauer, die toch bekendstaat als misschien wel de meest pessimistische filosoof ooit, noemde een opgeruimd karakter een van de belangrijkste bezittingen van een mens en een basisvoorwaarde voor een gelukkig leven omdat volgens hem beloning en actie samenvallen: ‘Wie opgewekt is, heeft altijd een reden het te zijn, namelijk juist de opgewektheid zelf.’ Over ouder worden was deze aartspessimist opvallend positief. En een uitspraak van deze filosoof die heel goed bij Edwina past: ‘Bedenk: als je eenmaal over de heuvel heen bent, dan begin je pas echt vaart te maken.’

Barbara Fredrickson is een van de bekendste onderzoekers op het gebied van positieve psychologie. Haar ‘broaden-and-build’-theorie benadrukt de functie van positieve emoties, voor het verruimen van ons denken en handelen. Positieve emoties stellen ons in staat om meer opties te zien en zorgen dat onze gedachten en ons gedragsrepertoire wordt verbreed. Nieuwsgierigheid stimuleert bijvoorbeeld het verkennen van nieuwe mogelijkheden. Het uitproberen van nieuwe dingen resulteert in het bouwen van nieuwe patronen in ons denken die een effect op langere termijn hebben. We ontwikkelen meer veerkracht, onderzoeken slimmere manieren om dingen te doen en denken na over nieuwe relaties.

Positieve emoties gaan niet over extase of een soort van gedwongen geluk, maar eerder over de kleine geneugten van het leven – nuttige en mooie dagelijkse ervaringen. Uit recent onderzoek blijkt dat vijftigplussers meer positieve emoties ervaren en dat deze van een grotere kwaliteit zijn. Naarmate mensen ouder worden, filteren ze bijvoorbeeld meer positieve momenten uit hun herinneringen dan jongere mensen, en zullen ze ook eerder vergeven. Een van de mogelijke verklaringen is het grotere besef van de eindigheid van het leven. Naarmate mensen ouder worden en zich meer bewust worden van hun beperkte tijd op deze planeet hebben ze de neiging meer van het huidige moment te genieten, hun bestaande relaties te verdiepen en activiteiten te kiezen die zinvol zijn. Gezien het belang van positieve emoties, ook in het ouder worden, stelt Fredrickson voor om meer tijd te besteden aan je ‘to feel’-lijst in plaats van aan je ‘to do’-lijst. Het is goed om elke dag bewust een paar activiteiten te plannen die je een positief gevoel geven.

Edwina is dankbaar voor alles wat haar in het leven is gegeven. Ze gaat actief om met negatief geladen herinneringen, ze is zich bewust van haar handelingen in het heden en ze is hoopvol over de toekomst. Dit sluit aan bij het advies van Martin Seligman, grondlegger van de positieve psychologie, over hoe we positieve emoties kunnen stimuleren met betrekking tot ons verleden, heden en toekomst. Dankbaarheid en vergeving zijn manieren om je verleden positief te beleven. Mindfulness, bewust genieten en leren omgaan met negatieve emoties zijn strategieën om je gelukkiger te laten voelen in het heden. Dit kan bijvoorbeeld door aan het eind van elke dag een paar positieve momenten in een dagboek op te schrijven. Door hoop en optimisme te ontwikkelen, kun je positief naar de toekomst kijken. Al deze aspecten van positieve emoties in het verleden, heden en toekomst kunnen we terugvinden in het verhaal van Edwina.

Koester je huwelijk

Edwina benadrukt dat haar huwelijk een van de belangrijkste bouwstenen is voor haar levensgeluk: ‘Het zijn de bouwstenen waarmee je je leven hebt opgebouwd die helpen om positief ouder te worden. Voor mij zijn mijn huwelijk, de kinderen en de vervulling van wie ik ben en waar ik nu ben belangrijke bouwstenen.’ Edwina omschrijft haar man als ‘zelfverzekerd, met een positieve instelling. Hij is een heel sociaal persoon.’ Wat opvalt is dat ze tijdens het interview vaak over ‘wij’ praat. Bijvoorbeeld: ‘We zijn erg optimistische mensen.’

Hoogleraar psychologie Arthur Aron is een van de bekendste wetenschappers op het gebied van intimiteit in interpersoonlijke relaties. Het onderzoek dat hij en zijn collega’s deden onder duizenden stellen laat zien dat hoe meer ervaringen overlappen met die van je partner, hoe groter de kans is dat de relatie zich in de loop der jaren positief zal ontwikkelen. Aron noemt dit begrip zelfexpansie. Het betekent dat de ene persoon de vaardigheden en persoonlijkheidskenmerken van de ander erft. Er vindt een overgang plaats van ‘ik’ en ‘jij’ naar ‘wij’.

Stellen die in stabiele huwelijken leven, zijn doorgaans gezonder en leven langer dan alleenstaanden. Gelukkige koppels blijken vooral gefocust te zijn op de positieve kanten van hun relatie en de sterke punten van hun partner. Het optimistische karakter van zowel Edwina als haar man geeft hun huwelijk een goede basis. Optimisme helpt een persoon om een minder positieve actie van zijn partner als tijdelijk te beschouwen (‘hij is vast moe’ of ‘hij is in een slecht humeur’), en om positieve acties uit te breiden tot karaktereigenschappen (‘hij is briljant’). Bovendien komt een positieve houding niet alleen de eigen gezondheid ten goede, maar blijkt ook een positief gezondheidseffect op de partner te kunnen hebben.

Paul Amato is een bekende Amerikaanse onderzoeker op het gebied van (kwaliteit van) huwelijk en scheiding. Met zijn collega’s voerde hij een studie uit onder 1617 echtparen over een periode van twintig jaar waaruit blijkt dat de kwaliteit van een huwelijk hetzelfde blijft, of zelfs toeneemt, naarmate mensen langer bij elkaar blijven. Als koppels moeilijke tijden hebben doorstaan, elkaar trouw blijven en samen problemen oplossen, heeft dit op de lange termijn meestal een positief effect. Het is een bemoedigende conclusie dat de huwelijksband kan bloeien en groeien naarmate we samen ouder worden.

Voor de alleenstaande lezers kan het geruststellend zijn te weten dat het huwelijk niet altijd de perfecte oplossing is voor een gelukkig leven. Sommigen die alleenstaand of gescheiden zijn, voelen zich gelukkiger dan anderen in een ongelukkig huwelijk. Dit kan ook de reden zijn dat steeds meer mensen op hoge leeftijd besluiten te scheiden na een lang huwelijk. Het huwelijk kan duidelijk ook een bron van stress zijn en een negatief effect hebben op het welzijn. De kwaliteit van de huwelijksband is daarom bijzonder belangrijk als het gaat om gezondheid en welzijn.

Omring jezelf met positieve mensen

Sociale contacten zijn erg belangrijk voor Edwina: ‘Ik heb een fantastische groep zeer positieve vrienden. Ik omring me met positieve mensen. Ik zorg ervoor dat ik geen tijd doorbreng met negatieve of vijandige mensen, omdat ik daar niet gelukkig van word. We zijn omringd met mensen van alle leeftijden en we hebben een heel rijk sociaal leven.’

Seligman onderzocht de vraag hoe extreem gelukkige mensen verschillen van minder gelukkige mensen. Hij ontdekte dat gelukkige mensen niet per se religieus hoeven te zijn, meer geld hebben of intelligenter zijn; ze kijken niet minder tv of drinken minder; ze zijn niet knapper of fitter; ze maken niet meer goede gebeurtenissen mee, maar hebben net zoveel slechte ervaringen als anderen. Er is één beslissende factor die hen gelukkiger maakt: meer sociale contacten. Ze hebben meer goede vrienden en kennissen, zijn meestal gelukkig getrouwd en nemen vaker deel aan groepsactiviteiten dan ongelukkige mensen.

Al in de jaren zestig bleek uit het beroemde onderzoek van Robert Havighurst dat vriendschap een belangrijke determinant is voor positief ouder worden. Sociale contacten maken mensen gelukkiger en gezonder. Het zorgt voor minder chronische ziekten en een langer leven. Deze positieve effecten worden nog groter naarmate we ouder worden. Vriendschappen zorgen voor richting, betekenis en gevoel van eigenwaarde. Onderzoeker William Chopik kwam zelfs tot de verrassende conclusie, gebaseerd op een grootschalige dataset, dat vriendschappen bij het ouder worden belangrijker zijn voor gezondheid en welzijn dan familiebanden.

Moderne technologie blijkt ook een positieve rol te spelen bij het leggen en onderhouden van sociale contacten. Edwina zegt: ‘Mijn kinderen denken dat we hopeloos achterhaald zijn als het om technologie gaat, maar ik zit heel vaak achter mijn computer. We gebruiken internet om verbonden te blijven en te blijven leren. Tijdens de lockdown ontmoetten we onze Amerikaanse vrienden op Zoom. Het is alsof we niets hebben gemist van elkaars leven.’

Verander de beeldvorming van ouder worden

Edwina benadrukt het belang van de beeldvorming rond ouder worden: ‘Ik zou graag willen dat zestigplussers als waardevol, levendig en enthousiast worden gezien. Kijk naar de voorbeelden van Churchill, Meryl Streep, de koningin van Engeland en Joe Biden. Zij hebben belangrijke dingen gedaan en bereikt in de herfst van hun leven. Ze bezitten alle wijsheid, ervaring en kennis om hun positie in de wereld in te nemen. In onze buurt worden kinderen één keer per week naar bejaardentehuizen gebracht. Dit creëert een prachtig soort symbiotische ondersteuning die inspirerend en nuttig voor zowel ouderen als kinderen is.’

Niet alleen de perceptie die kinderen en jongvolwassenen hebben van ouder worden is belangrijk, ook het beeld dat oudere volwassenen van zichzelf hebben is van belang. Ouderen met een negatief beeld van ouder worden lopen langzamer en hebben een minder goed geheugen dan ouderen met een positieve houding. Hoge verwachtingen over positief, gelukkig, gezond en actief ouder worden kunnen daardoor een ‘selffulfilling prophecy’ worden.

Een manier om dit aan te pakken, is door je te richten op positieve rolmodellen. Een andere goed onderbouwde methode om optimistisch ouder te worden en naar de toekomst te kijken, is je bewust te worden van pessimistische gedachten en deze vervolgens actief te betwisten. Overtuigingen of gedachten zijn geen feiten. Mensen lopen vaak in de val van ‘rampdenken’. Edwina zegt bijvoorbeeld dat leeftijdsgerelateerde veranderingen in het uiterlijk een van de grootste uitdagingen voor haar zijn: ‘Het verlies van mijn goede “looks”, de worsteling om iets van jeugdigheid te behouden. Het kost veel moeite om er acceptabel uit te zien.’ In plaats van in de spiraal van rampdenken te vallen, benadert ze de situatie op een praktische manier: ‘Ik ga naar de kapper, ik draag make-up en ik let op mijn voeding. Ik accepteer dat mijn uiterlijk verandert. Ik merk dat mijn vrienden in hetzelfde schuitje zitten. Van degenen die daar niet in zitten, weten we allemaal hoe dat komt.’

HELEEN – Dansen van spotlight naar spotlight

Heleen (67) is haar loopbaan gestart als programmeur en heeft vervolgens vele projecten en programma’s in een overwegend mannenomgeving gemanaged. Later heeft ze bedrijfskunde gestudeerd en als senior manager gaf ze leiding aan diverse afdelingen. Zij heeft veranderingsprocessen begeleid waarbij zij variërend tussen de tien en honderden mensen aanstuurde. Haar werk heeft haar sociaal en emotioneel veel gebracht. Het was dan ook een overgang toen zij op haar vijfenzestigste jaar haar volle werkweek inruilde voor een bestaan als gepensioneerde. Met haar ondernemerszin, sociale vaardigheden en organisatietalent had ze echter al snel weer een zinvol ingevuld dagprogramma georganiseerd. Op jonge leeftijd getrouwd en weer gescheiden heeft zij het grootste deel van haar leven als vrijgezel doorgebracht. Ze heeft een rijk sociaal netwerk over de hele wereld en sinds een aantal jaren heeft ze een latrelatie met een Engelsman.

Dansen als verjongings- en gelukselixer

Als mensen Heleen ontmoeten, staan ze versteld over haar leeftijd: ‘Mensen kunnen niet geloven dat ik zo oud ben. Dat gaat niet alleen om uiterlijk, maar ook om de mimiek, de manier van doen en zijn.’ Een van de belangrijkste ingrediënten van haar verjongingselixer is de dans: ‘Dansen heeft mij enorm geholpen om jong van geest te blijven. Ik heb wel een pijntje hier en daar maar ik denk dat ik nog kan hiphoppen.’

‘Spelen kun je ongeacht je leeftijd’

Ze beoefent al meer dan dertig jaar allerlei vormen van dans, variërend van ballroom, jazzballet, Afrikaanse dans, flamenco, workshops conscious dance over de hele wereld tot wekelijkse dansbijeenkomsten zoals biodanza: ‘Vroeger danste ik volgens pasjes, tot ik de vrije dans ontdekte. De vrijheid en speelsheid die ik daarin vind en de moeilijkheid die ik soms ervaar bij het wisselen van het ritme geeft mij geestelijke souplesse.’ Heleen vertelt hoe de dans haar door moeilijke tijden in haar leven heeft geholpen en heeft bijgedragen aan haar positieve levenshouding: ‘Ik heb nooit verbitterd willen zijn. Dan verlies ik mijn kracht. Als ik het moeilijk had, ging ik meer dansen. De moeilijkheden moeten in de beweging opgelost, verzacht worden en zich niet vastzetten in mijn lijf.’

De positieve effecten van dans zijn in vele studies bevestigd. Dansen is een manier om in het moment te zijn, waarbij dopamine en serotonine vrijkomen die bijdragen aan geluksgevoelens. Dans wordt therapeutisch ingezet bij parkinsonpatiënten vanwege de heilzame effecten die het blijkt te hebben op het brein. Een twaalfweekse zumbales (dansfitness) had een positief effect op het gemoed én op de cognitieve vaardigheden van een groep mensen tussen de vijfenzestig en eenennegentig jaar oud. In plaats van ons suf te piekeren hoe we gelukkiger kunnen worden, leren Heleen en onderzoek ons dat we ook kunnen beginnen met het in beweging brengen van ons lichaam als manier om positiever, slimmer en veerkrachtiger te worden.

Blijf spelen

Heleen vertelt dat dansen voor haar een manier is om te blijven spelen. Haar advies bij het ouder worden is: ‘Gedraag je niet als een bejaarde. Blijf plezier maken. Ik vind dat terug in de dans, daar kun je kind zijn. Spelen kun je ongeacht je leeftijd.’ George Bernard Shaw heeft dit prachtig verwoord: ‘We stoppen niet met spelen omdat we oud worden. We worden oud omdat we stoppen met spelen.’ Kinderen spelen niet omdat het ze is aangeleerd of wordt opgelegd, maar simpelweg omdat het goed voelt. In hun spel proberen ze dingen uit, doen ze nieuwe ideeën op, maken nieuwe vrienden en versterken en versoepelen ze hun lichaam. In het ouder worden, met alle verantwoordelijkheden die het volwassen leven met zich meebrengt, vergeten mensen vaak om nog ruimte te maken voor spel en plezier. Een advies is dan ook: neem spel en plezier serieus.

Bij het ouder worden blijken met name de sociale en groepsgerichte vormen van spel een positief effect te hebben. Het houdt depressie buiten de deur, verbetert breinfuncties, stimuleert geluksgevoelens en verkleint de kans op leeftijdsgerelateerde ziektes zoals dementie. Ook is het een manier om nieuwe vriendschappen te sluiten of bestaande relaties te verdiepen. Voor Heleen is dans een manier om deze doelen te bereiken. Voor een ander kan het iedere activiteit betekenen waar je vanuit je hart oprecht blij van wordt.

Verruim je perspectief

Heleen merkt bij het ouder worden dat ze zich steeds meer kan inleven in andere mensen: ‘Ik schiet minder snel in een mening. Ik neem meer tijd om open te kijken naar een situatie. Ik vind het ook goed om verschillende meningen te horen en niet automatisch de mening van de groep over te nemen. Als iemand een andere mening heeft, dan verrijkt dat mijn beeld en gevoel. Als ik een moeilijke situatie vanuit een breder perspectief bekijk, dan wordt daarmee het probleem kleiner.’

Door levenservaring worden mensen met het stijgen van de leeftijd vaardiger om situaties en gedrag vanuit verschillende invalshoeken te begrijpen en benaderen. Inlevingsvermogen wordt wel het tegenovergestelde van egocentrisme genoemd. Het verschil met empathie is dat het daarbij niet alleen gaat om gevoelens of emoties, maar ook om belangen, wensen of doelstellingen van anderen. Bij empathie ligt de nadruk op het hart, bij inlevingsvermogen op het hoofd. Inlevingsvermogen helpt enorm bij het aangaan of verdiepen van relaties, bij morele en cognitieve oordeelsvorming en bij het oplossen van conflicten.

Structureer en laat los

Heleen heeft in het ouder worden geleerd om patronen en handelingen die pasten bij haar werkzame leven los te laten en meer ontspannen in het leven te staan: ‘Ik associeer ouder worden met stoppen met werken. Ik had daar in het begin veel moeite mee omdat ik me nog heel jong voel. Ik was minstens zestig uur aan het werk en altijd on the go. Toen ik stopte met werken bracht ik een vaste structuur aan in mijn dagritme. Ik ging elke ochtend buiten zwemmen, ook in de winter. In het begin deed ik dat heel dwangmatig: ik telde alle slagen en zwom op tijd. Toen kwam ik erachter: dat hoeft helemaal niet meer. Ik bleef tellen tot ik langdurig op vakantie was geweest. Ik kwam los van het tellen, dat was doorbroken door een externe omstandigheid (lang op vakantie). Ik verlangde weer naar het zwemmen, en ik telde niet meer. Toen werd het echt ontspanning voor mij.’

In plaats van het lichaam als een machine te beschouwen dat in vorm moet worden gehouden middels cognitieve aansturing is er meer gelegenheid voor ontspannen in de beweging. Ook zorgt Heleen dat de structuur van haar dagritme geen dwangbuis wordt: ‘Ik heb nooit lang vooruitgekeken, ik ben meer van “go with the flow”. Als ik terugkijk had ik nooit kunnen bedenken waar ik nu ben. Het is niet zo dat ik met de dag leef, ik kijk wat er op mijn pad komt.’

Dat is de les van Heleen: bouw rituele handelingen en terugkerende bezigheden in die structuur geven aan de dag, en zorg daarbij dat ze geen dwangmatig karakter krijgen. In het ouder worden kan er een verschuiving plaatsvinden van overvolle agenda’s met veel ‘moeten’ naar meer vrijheid, ruimte en ‘willen’. Repeterende handelingen en activiteiten kunnen dan houvast geven in leven en structuur van de dag. Dagelijkse bezigheden kunnen een ritueel karakter krijgen.

Een goede graadmeter om te bepalen of deze rituele handelingen en activiteiten een heilzaam karakter hebben, is om na te gaan of ze spanning of ontspanning met zich meebrengen. Binnen het boeddhisme wordt dit wel het principe van de juiste mate van inspanning genoemd. De Boeddha vergeleek juiste inspanning met het stemmen van een luit. Zijn de snaren te slap, dan brengt de luit amper geluid voort. Zijn de snaren echter te strak gespannen, dan klinkt de luit lelijk en schel. Een juiste spanning van de snaren is nodig willen ze een mooi geluid voortbrengen.

Gebruik verschillende strategieën om met problemen om te gaan

Hoe Heleen omgaat met problemen die op haar pad komen? ‘Als ik het niet naar mijn zin heb, dan ga ik daarover met mezelf in gesprek: hoe kan ik het oplossen? Ik reflecteer op hoe ik me voel, wat ik doe. Toen mijn moeder vier jaar geleden overleed raakte ik in een dip. Ik bedacht: ik moet er wat aan doen. Toen ben ik gaan dansen op Hawaï. Als ik het vandaag niet naar mijn zin heb, komt het morgen weer goed. Door iets leuks te doen of door terug te komen bij mezelf gaat het beter.’

De manier waarop iemand omgaat met problemen, moeilijke gedachten of gevoelens wordt wel ‘copingstijl’ genoemd. Hoe iemand reageert op een stressvolle situatie wordt niet of nauwelijks bepaald door de aard van het probleem, maar veel meer door iemands copingstrategie. Er wordt daarbij een onderscheid gemaakt tussen een probleemgerichte en emotiegerichte copingstijl. Met een probleemgerichte copingstijl probeert iemand het probleem actief aan te pakken door het te analyseren en op te lossen, bij emotiegerichte coping probeert iemand gevoelens die het probleem veroorzaakt te veranderen. Mensen met een actieve copingstijl hebben over het algemeen minder last van stress en beschikken over een betere geestelijke gezondheid dan mensen met een emotiegerichte copingstijl.

Echter, deze strategie werkt niet altijd, zoals Heleen toelicht: ‘Ik heb een heel sterke moeder gehad. Haar bijnaam was “de tank”. Ze ging altijd maar door. Het leek alsof ze geen moeheid kende. Ik denk dat ze haar gevoel wegdrukte met haar kracht. Ik probeer te voelen als ik druk voel opkomen.’ Soms is een probleem niet op te lossen en dan is vechten tegen de bierkaai een actieve copingstijl. Wat Heleen effectief doet, is weten wanneer ze een probleem actief kan aanpakken en wanneer ze juist de situatie moet leren accepteren en met haar emoties aan de slag moet. Wisselen tussen verschillende copingstijlen is de meest effectieve manier van omgaan met tegenslagen en stress in het leven. Ook in het ouder worden is dit een belangrijk thema. We kunnen bijvoorbeeld actief ons ouder wordende lichaam met beweging, gezonde voeding of cosmetische ingrepen jong houden en daarnaast kunnen we steun zoeken bij anderen en de verandering in ons lichaam accepteren en leren omhelzen. Zoals de bekende spreuk van Reinhold Niebuhr: ‘Geef me de moed om te veranderen wat ik kan veranderen. Geef me de wijsheid om te accepteren wat ik niet kan veranderen. Geef me het inzicht om het verschil tussen beide te zien.’

Herkaderen

Heleen vertelt dat zij sociale uitsluiting op basis van leeftijd een van de moeilijkste dingen vindt van ouder worden: ‘Zodra iemand hoort hoe oud je bent gaan mensen zich anders gedragen. Mensen gaan bijvoorbeeld vragen hoelang je nog moet werken. Je wordt in een hokje gestopt. Mensen gaan anders naar je kijken als je de zestig bent gepasseerd. Tijdens mijn vakantie in Argentinië mocht ik bijvoorbeeld als vijfenzestig-plus niet meedoen aan een excursie.’ De manier waarop Heleen hiermee omgaat is wat ze noemt ‘herkaderen’: ‘Ik kan heel goed herkaderen. Ik kan vaak een breder perspectief zien in verschillende situaties. Dan wordt het probleem kleiner.’

Herkaderen is een techniek om aan een bestaande situatie een nieuwe betekenis te geven. Herkaderen helpt om de positieve kant in een situatie te ontdekken en een ander perspectief te kiezen, out of the box te denken waardoor je meer keuzemogelijkheden krijgt. In het geval van de excursie gaf het Heleen bijvoorbeeld de gelegenheid om even tijd voor zichzelf te nemen en iets anders te gaan doen. Een andere manier is om in een moeilijke situatie te focussen op positieve aspecten: ‘Ik wil naar de lichtspots blijven kijken. Ik heb spots in de kamer. Ik dans van lichtspot naar lichtspot: dat doe ik in het leven ook.’

Een rolmodel in het herkaderen van het beeld van ouder worden is voor Heleen oud-minister en feministe Hedy d’Ancona: ‘Op haar drieëntachtigste ziet ze er nog net zo rebels uit als vroeger. Ze praat heel open en weigert een walgelijk saaie en keurige oude mevrouw te zijn. Door in gesprek te gaan en open te staan voor andere meningen laat ze zien dat ze nieuwsgierig blijft. Ik accepteer zelf ook niet dat mensen mij seniel gaan behandelen.’ Om dit te bereiken gaat ze ook veel om met jongere mensen: ‘Ik vind het leuk om met jongere mensen te sparren die vraagstukken hebben. Het helpt dat ik meer kan zeggen dan hun vader of moeder. Ik probeer veel in contact te zijn met jongere mensen en ben vaak een mentor voor hen. Doordat ik meer rust heb dan zij en beter kan inzoomen op de situatie kan ik ze helpen met vraagstukken die ze hebben.’

‘Ik geniet echt meer van mijn lichaam nu ik in de vijftig ben dan ooit tevoren’

AYLA – Verbreed je (seksuele) horizon

Ayla (56) werkt als universitair hoofddocent aan een kleine regionale universiteit in de vs. Ze is gepromoveerd als onderwijswetenschapper en rondt nu haar tweede master in klinische geestelijke gezondheidszorg af terwijl ze fulltime werkt als universiteitsprofessor. Door dagelijks met jonge mensen aan de universiteit te werken blijft ze energiek en gemotiveerd. Dagelijks sporten, gezond eten en mindfulness beoefenen helpt haar om zich voor te bereiden op haar beste toekomstige zelf. Na een disfunctioneel huwelijk van vijfentwintig jaar is ze elf jaar geleden gescheiden en sindsdien heeft ze haar eigen ontwikkelingspad bewandeld.

Ayla is het meest trots op haar bereidheid om nieuwe dingen te proberen, alleen te reizen, nieuwe plaatsen te bezoeken, het leven volledig te ervaren, nieuwe mensen te ontmoeten en haar horizon te verbreden. Ze woont met haar huidige man in een ‘oudemensengemeenschap’, maar vindt haar passie in het reizen en werken in Turkije. Hier is ze na de overgang dankzij haar Turkse minnaars seksueel tot bloei gekomen: ‘Ik heb echt het gevoel dat ik als vijftiger tot bloei kwam.’ Ze wil in de toekomst meer gaan reizen in het Midden-Oosten, een nieuwe taal leren en hoopt uiteindelijk in het buitenland te gaan wonen om haar horizon te blijven verbreden.

Vervul je behoefte aan autonomie, verbondenheid en competentie

Het verhaal van Ayla, haar groei en positieve ontwikkeling als vijftig-plusvrouw kan het beste worden toegelicht aan de hand van de zelfbeschikkingstheorie van psychologen Edward Deci en Richard Ryan. Zij hebben een van de krachtigste psychologische verklaringen bedacht voor het gegeven dat sommige mensen groeien en zich blijven ontwikkelen, terwijl anderen wegkwijnen en passief worden. Zelfbeschikking is het vermogen van mensen om eigen keuzes te maken en zelfstandig te leven. Dit vermogen speelt een belangrijke rol bij psychische gezondheid, welzijn en motivatie: mensen voelen zich meer gemotiveerd om actie te ondernemen als ze denken dat wat ze doen effect heeft op het resultaat.

De zelfbeschikkingstheorie gaat ervan uit dat mensen, ongeacht leeftijd, geslacht, cultuur, persoonlijkheid of religie, universeel drie psychologische basisbehoeften hebben: de behoefte aan autonomie, verbondenheid en competentie. Wanneer deze drie basisbehoeften voldoende worden vervuld, leidt dit tot beter functioneren en meer levensgeluk. Het spookbeeld van veroudering gaat vaak over het verlies van de drie genoemde psychologische basisbehoeften: het idee dat naarmate mensen ouder worden ze steeds afhankelijker worden van anderen (autonomie), steeds eenzamer worden (verbondenheid) en de context verliezen om hun vaardigheden te kunnen gebruiken (competentie). Als gevolg hiervan worden ze steeds ongelukkiger.

Het concept van zelfbeschikking is onderzocht in een breed scala van gebieden, waaronder onderwijs, werk, ouderschap, lichaamsbeweging en gezondheid. Een hoge mate van zelfbeschikking kan succes bevorderen in veel verschillende domeinen van het leven, waaronder positief ouder worden. Omdat mensen stoppen met werken naarmate ze ouder worden en andere sociale rollen zoals de zorg voor (jonge) kinderen en gezin naar de achtergrond verdwijnen, is een actieve zoektocht naar vervulling van de drie psychologische basisbehoeften van groot belang.