Omslagontwerp & binnenwerk
Robert Jan Bos, Robyright Graphic Design

www.robyright.nl

© 2022 F.P. ten Kate. Bezorgd door, en van een epiloog voorzien: Jan-Jaap van den Berg, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen. Heruitgave van: F.P. ten Kate, De Duitse aanval op de Sovjet-Unie 1941. Een krijgsgeschiedkundige studie, Groningen 1968 (Wolters Noordhoff)
© 2022 p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462498440
E-ISBN 9789462498457
nur 680

Over de auteur

Dr. Frans Pieter ten Kate werd op 26 mei 1927 geboren in Vlissingen. Hij deed in 1954 doctoraal examen sociale geografie en werkte daarna mee aan de cursus van de luchtmachtstaf in Den Haag. Frans ten Kate is daarna werkzaam geweest als docent geschiedenis aan het Christelijk Lyceum te Zeist. Op 17 mei 1968 promoveerde hij aan de Rijksuniversiteit Utrecht op een proefschrift getiteld De Duitse aanval op de Sovjet-Unie in 1941. Een krijgsgeschiedkundige studie, waarvan dit boek een bewerking is. Frans ten Kate is op 17 juli 2013 overleden in Baarn.

Inhoudsopgave

Geïnterviewde generaals

Voorwoord

prof dr. Wim Klinkert

Hoofdstuk 1

Hitler besluit tot de aanval

Hoofdstuk 2

De Wehrmacht en het Rode Leger

Hoofdstuk 3

Het Duitse operatieplan

Hoofdstuk 4

De Russische strategie

Hoofdstuk 5

De strijd in West-Rusland

Hoofdstuk 6

De beslissende keuze

Hoofdstuk 7

De mislukking in het Noorden

Hoofdstuk 8

Verovering van de Oekraïne

Hoofdstuk 9

De aanval op Moskou

Hoofdstuk 10

Het Russische tegenoffensief

Conclusie

Hitler verloor de Tweede Wereldoorlog al in 1941

Nawoord

Jan-Jaap van den Berg

Nederlanders aan het Oostfront

Jan-Jaap van den Berg

Bronnen

Voorwoord

Voor u ligt een in meerdere opzichten bijzonder boek. Het behandelt de grootste militaire operatie uit de geschiedenis, die een bepalende invloed uitoefende op de verhoudingen in de wereld, geschreven door de Nederlandse historicus Frans ten Kate, mede gebaseerd op interviews met voorname Duitse militaire hoofdrolspelers. De eerste uitgave van dit werk dateerde van 1968 en het is niet meer dan terecht dat het aan de vergetelheid is ontrukt, en nu dus opnieuw beschikbaar is, fraai vormgegeven en aangevuld met een epiloog van de hand van Jan-Jaap van den Berg.

Over een frontbreedte van bijna 3000 kilometer vielen bijna 3,5 miljoen Duitse troepen, aangevuld met 700.000 Finnen, Roemenen en andere bondgenoten de Sovjet-Unie aan, die zelf zo’n 5,5 miljoen man onder de wapenen had. Op 22 juni 1941, precies 129 jaar nadat Napoleon zijn invasie in het Tsarenrijk was begonnen, rolden nu 3000 tanks oostwaarts, samen met 7000 stukken geschut, gesteund door 2500 vliegtuigen. Hiermee wilde Hitler zijn megalomane droom van Lebensraum voor het ‘Germaanse ras’ verwezenlijken. De verrassend snelle overwinning op Frankrijk in mei 1940 had het Duitse geloof in een overwinning tot irreële hoogte opgestuwd. En inderdaad leek die overwinning binnen handbereik te komen, de successen waren de eerste weken indrukwekkend, tot de harde werkelijkheid van vechten op Russische bodem en van ongefundeerd optimisme genadeloos toesloegen.

Ten Kate biedt in zijn werk een boeiende analyse van het falen van de Duitse Wehrmacht in 1941, een falen dat uiteindelijk de tot de militaire ondergang van Duitsland zou leiden. Ten Kates argumenten voor de stelling dat de Tweede Wereldoorlog met Operatie Barbarossa is beslist, kan ik onderschrijven. De Tweede Wereldoorlog was in de kern een Duits-Russische oorlog om continentale hegemonie. Een strijd die bovendien een raciale vernietigingsoorlog was, meer dan alleen maar een omvangrijke militaire operatie. Het waren uiteindelijk niet-militaire argumenten die doorslaggevend waren. Hitler was geen professioneel militair planner en negeerde degenen die dat wel waren. Het is, vanuit professioneel militair oogpunt schokkend hoe slecht de Duitse logistieke ondersteuning was voorbereid en werd uitgevoerd. Onvoorstelbaar was de onderschatting van de dimensies van het slagveld, van de kracht van de tegenstander en de overschatting van eigen kunnen. Ook de beslissingen, of het uitblijven ervan, over de plaats van het operationele zwaartepunt en de onderlinge competitie tussen Duitse commandanten tonen de ernstige tekortkomingen in het Duitse militaire optreden aan.

Ten Kate poneerde in 1968 al de stelling dat in 1941 de kiem van de Duitse nederlaag besloten ligt. Later historisch onderzoek lijkt hem hierin gelijk te geven. Ik verwijs slechts naar Operation Barbarossa and Germany’s defeat in the East van David Stahel uit 2010 en de recente (2021) studie van Jonathan Dimbleby Barbarossa, How Hitler Lost the War. Beide maken ook duidelijk dat alternatieven, bijvoorbeeld kleinschaligere en geconcentreerdere opmarsroutes, in het Duitse denken geen serieus overwogen alternatief konden zijn: een raciale vernietigings-oorlog heeft haar eigen logica en gevangen in een gevoel van onoverwinnelijkheid verdwijnen ‘redelijke alternatieven’ ver naar de achtergrond.

Graag beveel ik deze fraai geïllustreerde heruitgave aan. Jan-Jaap van den Berg en de Walburg Pers hebben hiermee een relevante Nederlandse stem in de internationale discussie over Operatie Barbarossa weer de plaats gegeven die deze toekomt.

Prof. dr. Wim Klinkert

Nederlandse Defensie Academie, Breda
Universiteit van Amsterdam

Op 22. Juni 1941 werd de Sovjet-Unie binnengevallen door de sterkste legermacht die de wereldgeschiedenis ooit had aanschouwd. Op bevel van Adolf Hitler trokken meer dan drie miljoen Duitse soldaten ten strijde langs een front van honderden kilometers breed, dat zich uitstrekte van de Oostzee tot de Zwarte Zee. Operatie Barbarossa was begonnen. De oprukkende Wehrmacht werd gesteund door Roemeense, Finse, Hongaarse en Slowaakse bondgenoten en beschikte over enorme vuurkracht die samengebald was in ruim drieduizend tanks, tweeduizend vliegtuigen en duizenden stukken geschut. Hitlers legers leken onoverwinnelijk. In de voorgaande twee jaren was het gehele Europese continent veroverd. Slechts Groot-Brittannië was op de been gebleven, beschermd door de zee.

En inderdaad, gedurende de hete zomerweken van juni en juli ’41 werd ook het Rode Leger onder de voet gelopen. In korte tijd stootten de Duitse tankdivisies ver naar het Oosten door, terwijl bij verschillende spectaculaire omsingelingsslagen honderdduizenden Russische krijgsgevangenen werden gemaakt. De Oekraïense hoofdstad Kiev werd ingenomen, Leningrad en Moskou kwamen binnen handbereik.

Maar de aanvankelijk onstuitbare opmars verloor gaandeweg zijn vaart. Regen en modder transformeerden de erbarmelijk slechte Russische wegen in moerassen, waarin de Duitse vrachtwagens en tanks hopeloos vastliepen. Uiteengeslagen Sovjetsoldaten verscholen zich in het ruige landschap om van daaruit verrassingsaanvallen uit te voeren op Duitse aanvoerkolonnes. De aanvalskracht van de Wehrmacht smolt weg, totdat Hitlers legermacht te midden van sneeuw en winterkou definitief tot stilstand kwam.

Dit boek schetst niet alleen het verloop van de Duitse veldtocht, maar onderzoekt ook de oorzaken van het falen daarvan. De mislukking roept de vraag op of Hitlers inval in Rusland met een andere voorbereiding en met andere strategische keuzes wél gewonnen had kunnen worden. Deze intrigerende vraag is voorgelegd aan enkele van de meest vooraanstaande Duitse generaals en veldmaarschalken die bij de planning van operatie Barbarossa betrokken waren.

Hoofdstuk 1

Hitler besluit tot de aanval

Sinds de jaren twintig heeft Adolf Hitler een vast doel voor ogen gehad, dat hij consequent nastreefde vanaf het moment dat hij aan de macht kwam. Dit doel omvatte allereerst de opbouw van een positie voor Duitsland als wereldmacht. Dit betekende de heerschappij over het Europese continent en verdediging tegen daarbuiten gelegen grote mogendheden. Dit betekende ook de ongestoorde voorziening van grondstoffen. Vervolgens wenste Hitler Europa te hervormen op basis van zijn radicale racistische ideeën. Beide doelstellingen vormden de basis voor een toekomstprogramma, lang voordat er ook maar de geringste mogelijkheid voor de verwezenlijking ervan bestond. Toen Hitler eenmaal zijn totalitaire Führerstaat gevestigd had, werd de politiek van Duitsland aan deze doelstellingen ondergeschikt gemaakt. Daarbij valt een vast punt te constateren, namelijk een duidelijk streven om telkens één vijand in een positie te manoeuvreren waarin die zonder hulp tegenover een Duitse overmacht zou staan. Die overmacht was deels van psychologische aard, omdat het naziregime zeer bewust gebruikmaakte van propagandistische afschrikking. En ik kan hier meteen aan toevoegen dat Hitler succes had zolang hem dit lukte, maar dat zijn val begon toen het uitgekozen slachtoffer - tegen zijn verwachtingen in - tóch hulp kreeg. Uit deze strategie blijkt duidelijk, dat Hitler zijn voordeel had gedaan met Duitslands ervaringen uit de Eerste Wereldoorlog.

De voornaamste etappe op de weg naar verwezenlijking van Hitlers doelen was de verovering van Lebensraum in het oosten van Europa en de opbouw van een continentaal imperium, dat een blokkade door de zeemogendheden niet meer behoefde te vrezen en onkwetsbaar zou zijn voor luchtaanvallen. Hitler heeft dit al in Mein Kampf verwoord.

Stap voor stap ziet men Hitler de weg naar zijn doelen gaan. In augustus 1936 beval Hitler dat het Duitse leger vier jaar later klaar moest zijn om oorlog te kunnen voeren. In 1936 bezetten de Duitse troepen - tegen het advies van de generale staf in - het gedemilitariseerde Rijnland, zonder dat de ondertekenaars van het verdrag van Versailles daartegen opkwamen. Hierdoor aangemoedigd, zette Hitler de Anschluss van Oostenrijk door. De verdediging van Tsjecho-Slowakije werd nu strategisch zeer moeilijk.

Pas bij de vereniging met de Sudeten-Duitsers kwam Hitler in botsing met de westelijke democratieën. Hun weerstand oogde echter niet dreigend genoeg om Hitlers ambities te matigen. De Tsjechen moesten toegeven. Dit was een duidelijk voorbeeld van de ‘indirecte aanpak’ op het vlak der ‘grand strategy’. De Duitse generaals, die tegen het ‘Tsjechische avontuur’ gewaarschuwd hadden, voelden zich opnieuw in het ongelijk gesteld.

Bij de conferentie in München over de toekomst van Tsjecho-Slowakije in september 1938 had de Russische minister van Buitenlandse Zaken Vjatsjeslav Molotov ontbroken. Hitler was er namelijk met medewerking van de Britse premier Neville Chamberlain in geslaagd de Sovjet-Unie buiten de verdediging van Tsjecho-Slowakije te houden. Op 15 maart 1939 voltooide Hitler de liquidatie van de Tsjecho-Slowaakse rompstaat. Bohemen en Moravië werden nu in het Duitse Rijk opgenomen. Slowakije werd tot een Duitse satelliet gemaakt, waarvan het grondgebied als basis kon dienen van een troepenconcentratie die de Poolse zuidgrens kon bedreigen. Het Duitse territoir was thans afgerond en bovendien was de militaire Skoda-industrie gewonnen. De ‘grand-strategic’ betekenis van deze annexatie was zeer groot, want hierdoor werd onmiddellijke samenwerking van Brits-Franse met Poolse of Russische strijdkrachten onmogelijk gemaakt. Bovendien was Centraal-Duitsland voor luchtaanvallen (door de toenmalige bommenwerpers) veilig gesteld. Nog belangrijker wellicht was de indruk die de Russische regering hierdoor kreeg van de geringe ‘bereidheid’ bij de Brits-Franse regeringen om aan de Duitse agressie paal en perk te stellen. Onder de indruk van deze gebeurtenissen stond Litouwen het Memelgebied af aan Duitsland (23 maart 1939).

Maar zo voordelig de annexatie van Bohemen en Moravië op ‘grand-strategic’-gebied voor Duitsland was, zo nadelig was die op politiek terrein. De overweldiging van Tsjecho-Slowakije schond de overeenkomst van München. De agressie maakte Hitlers eigen beloftes van 26 september 1938, dat hij na de aansluiting van het Sudetenland geen territoriale aanspraken meer in Europa had, tot een bespotting. Wie kon voortaan het woord van de rijkskanselier nog geloven? Bovendien achtte Chamberlain zich door Hitler bedrogen en zelfs belachelijk gemaakt. De mogelijkheden om zijn doel door dreigementen en onderhandelingen te bereiken, werden hierdoor voor Hitler sterk verminderd. Het tijdperk van appeasement scheen voorbij.

Een opvallend aspect van Hitlers politieke conceptie werd gevormd door zijn waardering van de grote zeemogendheden. Aanvankelijk namen de Verenigde Staten in Hitlers gedachten nog een geringe plaats in. Hij hield hoofdzakelijk rekening met Groot-Brittannië, waarvan hij wel de maritieme en de koloniale belangen onderkende. Adolf Hitler was echter volkomen blind voor de consequenties van de traditionele Britse politiek van het machtsevenwicht op het Europese continent. Zo zeer zelfs, dat hij tot 3 september 1939 toe is blijven twijfelen aan de vastberadenheid van de Britten om hun garantie aan Polen te honoreren, terwijl Hitler tot ver in 1940 is blijven hopen op een vergelijk met Groot-Brittannië. De voorwaarde voor het succes van zijn buitenlandse politiek en ‘grand strategy’ was, dat Groot-Brittannië zich gedurende de tijd die Hitler nodig zou hebben om het continentale imperium te stichten, afzijdig zou houden. Een understanding tussen beide mogendheden op basis van een machtsverhouding, waarbij Duitsland op het Europese continent en Groot-Brittannië op zee en in de overzeese werelddelen de leiding zou hebben, was volgens Hitler mogelijk. Hij wenste die ook, zeker tot het moment waarop Duitsland zijn doelen bereikt had. De plannen van Hitler gingen ervan uit dat de Verenigde Staten pas op de langere duur een mogelijke tegenstander zouden worden. Zelfs heeft Hitler zich er nu en dan over uitgelaten, dat Groot-Brittannië hem in de ooit te verwachten eindstrijd tegen de Verenigde Staten zou kunnen bijstaan. De Duitse Seekriegsleitung was overigens zeer terecht van mening dat Groot-Brittannië zich in dat geval eerder aan de zijde van de Verenigde Staten zou scharen.

Tijdens het verdrag van München werd het lot van Tsjecho-Slowakije bezegeld (30 september 1938).

Toen de Britse regering, als reactie op de overweldiging van Tsjecho-Slowakije, op 31 maart 1939 de Poolse staat garandeerde, maakte dit op Hitler dan ook weinig indruk. Polen voelde zich sterk door de Britse garantie, die door een Franse was gevolgd. Bovendien bestonden er in Poolse militaire kringen de wonderlijkste opvattingen over de gevechtswaarde van het Poolse leger. Het was nu de vraag, of deze garanties van Groot-Brittannië en Frankrijk na de beschamende gebeurtenissen van september 1938 en maart 1939 nog enige waarde zouden hebben. Was de combinatie van deze twee landen met Polen een militaire machtsfactor van voldoende kracht om Hitler van verdere gewelddaden te doen afzien?

Naarmate de verhouding tussen Duitsland en Polen slechter werd, won het inzicht veld dat Hitler niet in een Brits-Frans ingrijpen geloofde of zich daarom niet bekommerde. Polen zou reeds lang vernietigd zijn voordat de militaire kracht van Groot-Brittannië en Frankrijk zich kon doen gelden. De tegen Frankrijk gerichte Siegfriedlinie - waarvan de propagandistische waarde de militaire sterkte overigens aanmerkelijk overtrof - was in dit verband een strategische en vooral ook een psychologische factor van groot belang. Hier treedt de zwakheid van de Britse en Franse garantie duidelijk aan het licht. Het was voor Groot-Brittannië (en Frankrijk) immers niet mogelijk om Polen rechtstreeks militaire bijstand te verlenen. Bovendien betekende deze garantie in de handen van de weinig scrupuleuze Poolse regering een blanco volmacht, die weinig geschikt was om de Poolse minister van Buitenlandse Zaken Józef Beck en de zijnen tot verstandige en gematigde onderhandelaars met Duitsland en later met de Sovjet-Unie te maken. Maar wat voor alternatief had de Britse regering na München en Praag voor deze garantiepolitiek? Vaststaat in elk geval, dat een garantie gepaard had moeten gaan met een ferm politiek optreden.

Het is op dit punt, dat de Sovjet-Unie ineens in het centrum van de belangstelling trad. Tot dusver was dit land steeds meer geïsoleerd komen te staan. Aan de Mantsjoerijse grens voerde zij een oorlog tegen Japan. De verhouding met Groot-Brittannië en Frankrijk was koel. Het nationaalsocialistische Duitsland stond vanzelfsprekend vijandig tegenover de communistische heilsstaat. De relaties met Polen stonden nog onder de invloed van de vijandelijkheden die in 1920 hadden plaatsgevonden. Het was in verband met de politieke en grandstrategic constellatie van 1939 dat de Sovjet-Unie zo’n belangrijke rol ging vervullen. De enige mogelijkheid die de Britse en Franse staatslieden overbleef om hun garantie aan Polen militair efficiënt te maken, lag nu in een bondgenootschap met de Sovjet-Unie, aangezien de Verenigde Staten als gevolg van de isolationistische stromingen buiten beschouwing moesten blijven. Zeer waarschijnlijk had alleen een combinatie van de militaire macht en de economische hulpbronnen van Groot-Brittannië, Frankrijk en de Sovjet-Unie Hitler er in 1939 van kunnen weerhouden om de Poolse kwestie op gewelddadige wijze op te lossen. De balance of power berustte nu in de handen van de Sovjet-Unie, die niet in het overleg van München was betrokken. Sinds de jaren twintig was de Russische buitenlandse politiek erop gericht om de onderlinge tegenstellingen tussen de ‘imperialistische’ en ‘kapitalistische’ mogendheden zoveel mogelijk te vergroten met de bedoeling het tot stand komen van een gemeenschappelijk front tegen de Sovjet-Unie te verhinderen. Vervolgens - naarmate het militaire potentieel van de Sovjet-Unie toenam - het uitbuiten van bovengenoemde tegenstellingen voor de realisering van veroveringsplannen in Oost- en Zuidoost-Europa. In een verder verwijderde toekomst kon dan gewerkt worden aan de verbreiding van het communisme en de verwezenlijking van de traditionele Russische verlangens van een vrije toegang tot de wereldzeeën. Een belangrijk aspect hierbij was de tendens om niet het initiatief te nemen tot acties die tot grote machtsverschuivingen aanleiding konden geven. De Sovjet-Unie was er eerder op uit om gebruik te maken van dergelijke ontwikkelingen, wanneer zich de kans daartoe voordeed. De Sovjet-Unie zou dus geen grote oorlog beginnen, maar zou niet schromen om die aan te grijpen.

Ook in Moskou zal men met bange gevoelens de macht van Hitler steeds groter hebben zien worden. De ideologische tegenstellingen tussen de ‘kapitalistische’ landen en de ‘marxistische heilstaat’, hoe groot ook, behoefden geen onoverkomelijk struikelblok te zijn. Het was trouwens geen geringe zaak, die van de Russen gevraagd zou worden, om aan de Duitse annexatielust paal en perk te stellen. Aan het bestaan van de Poolse staat - ten dele op gebied dat vóór 1918 Russisch was geweest - was hun op zichzelf niets gelegen. Door met de westelijke democratieën te pacteren, riskeerden zij een oorlog met Duitsland, waarbij de Sovjet-Unie geen geringe kans liep de voornaamste last van die strijd te moeten torsen. En het is duidelijk dat de Russische regering na een overwinning op Duitsland eisen zou stellen. Of de Britse en Franse regeringen die zouden accepteren, was zeer de vraag.

Niettemin kwamen de onderhandelingen tussen de Sovjet-Unie, Groot-Brittannië en Frankrijk op gang. Op 18 april 1939 culmineerden die in een voorstel van de Russische regering om een front tegen de Duitse agressie te vormen en de grenzen van de buurstaten van Duitsland te garanderen. Een dergelijk verbond zou het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog hebben voorkomen. Daarom is van verschillende zijden de Britse en Franse staatslieden het verwijt gemaakt, dat zij deze mogelijkheid niet hebben gegrepen. Hierbij mag echter niet vergeten worden, dat het Russische aanbod hoogstwaarschijnlijk niet alleen voortkwam uit vrees voor de Duitse machtsuitbreiding, maar dat het Politbureau tevens van de Duitse druk op Polen voor zijn eigen doeleinden gebruik wilde maken.

De grote belemmering bleek de vorm van de samenwerking. Wanneer de westelijke democratieën Polen bijstand wilden verlenen, moest de directe hulp komen van het Rode Leger. Maar Polen bleef zich hardnekkig verzetten tegen het toelaten van Russische troepen op zijn grondgebied. De kleine Oost-Europese landen, die de Russische Revolutie en de oorlog van 1920 hadden meegemaakt, wisten niet wat zij meer moesten vrezen: een aanval door Duitsland of een ‘redding’ door de Sovjet-Unie. In het licht van de ervaringen sinds 1939 met de Russische politiek opgedaan, moet men voor deze bezwaren begrip hebben. Omdat Frankrijk de politiek van het cordon sanitaire niet consequent had volgehouden en de Oost-Europese landen daarmee in de steek gelaten had, was het inmiddels te laat om deze landen nog te redden. Wel verdienen de Britse en Franse staatslieden - en Chamberlain in het bijzonder - ernstige blaam omdat zij de onderhandelingen met Rusland zo weinig serieus hadden opgevat. Dat bleek onder meer uit de keuze van de onderhandelaars. Ook hadden ze toegestaan dat de onderhandelingen zich maandenlang voortsleepten. De machtsversterking van de Sovjet-Unie was voor Chamberlain en de zijnen moeilijk te aanvaarden.

De Britse regering wilde alleen met de Sovjet-Unie samenwerken indien Polen en de Baltische staten werden aangevallen en de hulp van de Sovjet-Unie inriepen. De Sovjet-Unie zou dus bereid moeten zijn het Rode Leger in te zetten waar en wanneer anderen dat verlangden. Het is daarmee wel begrijpelijk, dat de Russische regering gedetailleerde militaire overeenkomsten eiste als voorwaarde voor de ondertekening van het wederzijdse bijstandsverdrag. Dat verdrag (waarvan de tekst werd opgesteld op 23 juli 1939) moest tevens voorzien in hulpverlening aan de kleine Oost-Europese staten en aan België.

Er is wellicht nog een oorzaak te noemen van de lauwe Britse houding. De grand-strategic overwegingen waardoor de Britsen en Fransen zich lieten leiden, hadden tot het resultaat gevoerd dat de westelijke democratieën voornemens waren in de eerste jaren defensief te blijven, zorg dragend voor hun cruciale overzeese verbindingslijnen. Tegelijkertijd zouden ze dan hun machtige militaire potentieel mobiliseren en toenadering zoeken tot de Verenigde Staten. In deze eerste fase, waarin Duitsland en Italië militair gezien sterker werden geacht, zouden alleen aan de periferie (in Noord-Afrika) geallieerde aanvalspogingen ondernomen worden. Daarna zou het beschikbare potentieel tegen Italië worden aangewend. Pas in de derde fase zou het offensief tegen Duitsland ingezet worden. Toen de Brits-Franse buitenlandse politiek zich verplichtte tot de garantie van Polen, waren de militaire staven van de bondgenoten dan ook uiterst sceptisch over de mogelijkheid tot de vorming van een ‘oostelijk front’. Bovendien had men een geringe dunk van de gevechtswaarde van het Russische leger.

Bij de voortzetting van de onderhandelingen trad de geringe aanvalskracht van de westerse mogendheden duidelijk aan de dag. Dit maakte het driemogendhedenverdrag zonder compensaties nog onaantrekkelijker voor de Sovjetregering. Maar zelfs als de Britse en Franse regeringen bereid waren geweest om hun Oost-Europese beschermelingen tot het aannemen van de Russische voorstellen te bewegen, en betere militaire aanbiedingen hadden kunnen doen, dan nog was het niet zeker dat de Russische regering in april 1939 werkelijk bereid was geweest om een dergelijk bondgenootschap aan te gaan. In dezelfde maand benaderden Russische vertegenwoordigers in Berlijn de Duitse regering. De relaties tussen Duitsland en de Sovjet-Unie droegen na München een strikt commercieel karakter. Maar Stalin liet de deur voor verdere onderhandelingen open in zijn rede voor het achttiende partijcongres op 10 maart 1939. Hij waarschuwde de westelijke democratieën om niet op een nazi-Sovjetconflict aan te sturen. Gedurende de maand april groeide bij de Duitse regering de vrees voor het tot stand komen van een Brits-Frans-Russisch verbond. Het gevolg daarvan was, dat de Duitse regering alles deed om de wrijving met de Sovjet-Unie te verminderen. In deze sfeer van wederzijdse toenadering kwam er contact tot stand tussen ambtenaren van het Duitse ministerie van Buitenlandse Zaken en de Russische vertegenwoordiging te Berlijn. Dit contact culmineerde in een onderhoud tussen de Duitse staatssecretaris Ernst von Weizsäcker en de Russische ambassadeur Aleksej Merekalov, dat plaatsvond op 17 april 1939, dus één dag vóór het Russische aanbod aan de westelijke mogendheden.

In zijn rede op 28 april zegde Hitler het verdrag met Polen van 1934 en het Brits-Duitse Vlootverdrag van 1935 op; hij liet bij die gelegenheid de gebruikelijke scheldpartij tegen de Sovjet-Unie achterwege. Het ontslag van Maksim Litvinov als volkscommissaris voor Buitenlandse Zaken op 3 mei werd door de Duitsers opgevat als een aanmoediging voor de toenaderingspolitiek. Molotov was voor de Duitsers vermoedelijk een meer aanvaardbare figuur dan de Jood Litvinov.

De Duits-Russische toenadering verliep traag. Tot het laatst toe bleef Molotov met zowel Groot-Brittannië als Duitsland onderhandelen. De Sovjet-Unie zat nu immers op de wip. De Russische leiders wilden tot het uiterste van deze gunstige constellatie gebruikmaken. Hitler bleek de meestbiedende. Op 15 augustus begonnen in Moskou de directe onderhandelingen over een Duits-Russisch verdrag. Op 22 augustus vloog Von Ribbentrop zelf naar Moskou. Daar werd in de nacht van 23 op 24 augustus het Nazi-Sovjetpact plechtig ondertekend.

Dit pact droeg het karakter van een niet-aanvalsverdrag. Er was een geheim protocol aan toegevoegd, waarin de belangensferen van de beide mogendheden waren vastgesteld. De Russische invloedssfeer omvatte Finland, Estland, Letland, Polen ten oosten van de lijn Pissa-Narev-Weichsel-San, en Bessarabië. Het Poolse territoir ten westen van genoemde lijn en Litouwen vielen in de Duitse invloedssfeer. Met dit verdrag had Hitler zijn doel bereikt: Polen was militair geïsoleerd. Dit land was nu een prooi. Het verdrag met Rusland verschafte bovendien de mogelijkheid om de te verwachten Britse blokkade krachteloos te maken dankzij leveranties uit Rusland en Azië.

In feite echter, en dit moet met grote nadruk worden gesteld, verbrak Adolf Hitler nu zelf het cordon sanitaire tegen het communisme, waardoor hij voor het Russisch imperialisme de deur naar Midden- en Zuidoost-Europa openzette. Daarmee verspeelde hij de sympathie van diegenen - ook in West-Europa en in de Verenigde Staten - die hem en het nationaalsocialisme als de voornaamste barrière tegen het communisme beschouwd hadden.

De Sovjet-Unie had ten slotte gekozen. Stalin koos het verdrag met Duitsland, dat de mogelijkheid schiep voor de herwinning van bijna al het gebied dat na 1917 verloren was gegaan. De Sovjet-Unie maakte daarmee voor Duitsland de weg vrij tot een overweldiging van Polen, waardoor heel goed een oorlog tussen Duitsland en de westelijke democratieën zou kunnen uitbreken. De Russische regering verwachtte destijds dat een dergelijke oorlog een langdurig, bloedig verloop zou hebben. De ‘kapitalistische’ landen zouden - volkomen in overeenstemming met hun interpretatie van de leer van Karl Marx - elkaar uitputten. Wellicht zou zich dan een gunstige gelegenheid voordoen voor verdere Russische successen. Bovendien verzekerde het verdrag met Duitsland de Sovjet-Unie, althans gedurende de eerste maanden, van grotere bewegingsvrijheid in het Verre Oosten. De Japanse regering werd door het Duits-Russische verdrag dan ook onaangenaam verrast. Als prijs voor al deze voordelen behoefde de Sovjet-Unie slechts neutraal te blijven. Het enige risico dat de Russische regering hierbij liep, was dat zij na deze Vierde Poolse Deling plotseling alléén tegenover de geduchte Duitse krijgsmacht zou komen te staan indien de westelijke mogendheden ook ditmaal van de strijd zouden afzien. Stalin moet dit risico de grote prijs waard hebben geacht. De Russische regering zal echter niet voorzien hebben dat zij zich, door Duitsland vrij spel te laten, reeds tien maanden later geplaatst zou zien tegenover een oppermachtige buurstaat, die geheel Noord-, West-, Zuid- en Centraal-Europa beheerste met een militaire macht, waarvan de doeltreffendheid zojuist ondubbelzinnig aan de dag getreden was.

Molotov ondertekent het Molotov-Ribbentrop-pact. Achter hem staan Von Ribbentrop en Stalin (24 augustus 1939).

Hitler probeerde tot het laatst toe, ook nog nadat hij het pact met de Sovjet-Unie had gesloten, oorlog met de westelijke mogendheden te vermijden. Hij kon zich niet indenken dat de Britse en Franse regeringen, een oorlog zouden aangaan vanwege Polen. Aangezien voor hem politieke macht gelijk stond aan territoriaal bezit en aan uitbreiding daarvan, heeft hij nooit iets begrepen van de Britse politiek van balance-of-power. Hitler zag niet in dat deze politiek een van de voornaamste oorzaken was van het Britse verzet tegen zijn voortgezette agressie, met of zonder hulp van de Sovjet-Unie. Er moest dus ooit een ogenblik komen waarop de Britse regering hem de voet zou dwars zetten. Hitlers conceptie van samenwerking met Groot-Brittannië op basis van vrije hand voor Duitsland op het Europese continent en voor het Britse Rijk op zee en in de vreemde werelddelen viel dus niet te verwezenlijken.

Hitlers politiek was gericht op een oorlog met Polen. Dit zou weliswaar het risico van een conflict met de westelijke mogendheden betekenen (dat Duitsland niet aan zou kunnen), maar Hitler was ervan overtuigd dat die zware strijd vermeden kon worden. Toen Groot-Brittannië en Frankrijk op 3 september 1939 Duitsland echter toch de oorlog verklaarden, moest Hitler die oorlog dan ook geheel improviseren. Behalve voor de aanval op Polen, waren er geen krijgsplannen voorbereid. Het is van belang om het geïmproviseerde karakter van Hitlers grand strategy in de Tweede Wereldoorlog in het oog te houden. De geallieerde oorlogsverklaring maakte het Hitler duidelijk, dat het pact met Rusland niet tot de vrije hand in Oost-Europa had geleid. Integendeel, het was nu nog veel moeilijker geworden om zijn doelen te bereiken. Het spreekt vanzelf dat de gunstige ontwikkeling van de operaties in Polen en de opvallende terughoudendheid van de geallieerde strijdkrachten bij Hitler al spoedig plannen deden opkomen om in het westen tot de aanval over te gaan. Na een overwinning op de geallieerden zou hij dan immers al zijn krachten in het oosten kunnen aanwenden.

Dat Hitler zijn oorlogvoering moest improviseren, blijkt wanneer men de militair-economische situatie van Duitsland in september 1939 beziet. Het land was in staat om een veldtocht van korte duur te ondernemen. De bewapeningsindustrie was gemoderniseerd en uitgebreid, voorraden strategische grondstoffen waren aangelegd (voldoende voor ten hoogste negen tot twaalf maanden oorlogvoering) en er was een begin gemaakt met de spreiding van fabrieken in strategisch bedreigde gebieden. Maar voor een langdurige strijd was het land nog niet klaar. Zo was bijvoorbeeld de munitievoorraad gering. Indien het Franse leger in september een aanval op de Siegfriedlinie had ondernomen, zou de oorlog waarschijnlijk snel beëindigd zijn. De opbouw van de landmacht was nog lang niet voltooid. In de Poolse veldtocht werden er bijvoorbeeld zes, in mei 1940 tien pantserdivisies ingezet, waarvan de zwaardere tanks nog grotendeels van de lopende band of uit Tsjechische voorraden moesten komen. Op 29 januari 1939 had Hitler zich tegenover admiraal Erich Raeder, de opperbevelhebber van de zeemacht, ten gunste van de opbouw van een harmonisch samengestelde vloot uitgesproken. Maar die vloot hoefde pas in 1946 voltooid te zijn. De consequentie was, dat een oorlog met Groot-Brittannië vooralsnog vermeden moest worden, totdat de bouw van deze vloot voltooid was. Het resultaat van de keuze voor het harmonische vlootbouwplan was, dat Duitsland op 3 september 1939 de oorlog tegen Groot-Brittannië begon met slechts 57 onderzeeboten. Daarvan waren er ook maar 23 geschikt voor inzet op de oceaan. Begrijpelijkerwijs werd het zwaartepunt van de oorlogsproductie met het uitbreken van de oorlog met Polen weer naar de landmacht verlegd.

Ook de Luftwaffe was niet gereed. De streefdatum voor de voltooiing van de opbouw van dit jongste krijgsmachtonderdeel was 31 maart 1942. Toch was de Duitse luchtmacht in september 1939 zeker een krachtig wapen, al werd de slagkracht daarvan door de geallieerden nogal eens overschat. De bommenvoorraad was nog gering. En in 1940 liep de totale productie van de Duitse industrie zelfs terug. Het merkwaardige in deze situatie was dat Hitler desondanks geen algemene economische mobilisatie gelastte. Het pact met Rusland was voor de Duitse economie van groot belang. De geallieerde blokkade, die in de Eerste Wereldoorlog zo’n scherp wapen was geweest, verloor er veel van haar betekenis door. Vooral de handelsovereenkomst met Rusland van 11 februari 1940 was zeer belangrijk. Duitsland kreeg, naast onder meer een miljoen ton graan en peulvruchten, belangrijke hoeveelheden aardolie, chroomerts en ijzererts geleverd. Er was dus alle reden voor Hitler om de door hem niet gewenste oorlog met de westelijke democratieën zo snel mogelijk te beëindigen. Het krijgsverloop dreigde voor hem fataal te worden indien hij deze mogendheden de tijd liet om hun ontzaglijk oorlogspotentieel te benutten.

Van Italië behoefde Hitler geen militaire hulp te verwachten. De Italiaanse regering had hem reeds vóór het uitbreken van de oorlog laten weten vóór 1942-1943 niet aan een gezamenlijke oorlog te kunnen deelnemen. De afzijdigheid van Italië had echter wel het voordeel dat er daardoor een tweede ‘luchtgat’ in de geallieerde blokkade bleef bestaan. Tevens moesten de geallieerden aanzienlijke strijdkrachten in het Middellandse Zeegebied stationeren vanwege de - nog niet op haar juiste (geringe) waarde geschatte - dreiging van de Italiaanse krijgsmacht. Op de andere bondgenoot, Japan, kon Duitsland voorlopig ook niet rekenen. Integendeel, op 19 september 1939 sloot dit land een wapenstilstand met de Sovjet-Unie. De Sovjet-Unie kreeg daardoor de rug vrij en kon zich politiek en militair gezien richten op het westen.

Al op 17 september 1939 had het Rode Leger het zieltogende Polen in de rug aangevallen. Na de verovering van dat land bracht Von Ribbentrop opnieuw een bezoek aan Moskou, waarbij de betrekkingen tussen Duitsland en de Sovjet-Unie nader werden geregeld. Het gebied tussen de rivieren Weichsel en Boeg, benevens Suwalki, werd aan Duitsland gelaten. Daarbij werd Litouwen - behalve het gebied rondom de stad Mariampol in het zuidwesten van het land - binnen de Russische invloedssfeer getrokken. De Sovjet-Unie verbond zich aan de belofte om bij een eventuele bezetting van Litouwen het gebied van Mariampol, dat vlak bij de nieuwe Duitse grens lag, onbezet te laten. Vervolgens dwong de Russische regering de Baltische staten om militaire steunpunten af te staan. In juni 1940 werden deze landen geheel bezet.

Toen de Duitse strijdkrachten in het westen gebonden waren, stelde de Russische regering een ultimatum aan Roemenië, waarin de gebieden Bessarabië en de Boekovina werden opgeëist. Bij de onderhandelingen met Duitsland was daar niets over afgesproken, zodat deze eis ook voor Duitsland onverwachts kwam. Onder Duitse druk zag de Sovjet-Unie toen van het zuidelijke deel van de Boekovina af. Op 28 juni 1940 rukte het Rode Leger de overige opgeëiste gebieden binnen. De kwestie van de Boekovina zou de atmosfeer tussen Duitsland en de Sovjet-Unie nog geruime tijd blijven vertroebelen.

De Russen waren er nu in geslaagd om met zeer geringe offers het grootste gedeelte van hun vroegere westelijke territoria te herwinnen. Deze gebieden konden in de grand-strategic en strategische constellatie van 1940-1941 als een bolwerk dienen tegen de ‘kapitalistische’ mogendheden. Onder gewijzigde omstandigheden zou dit grondgebied wellicht zelfs als een springplank voor verdere machtsuitbreiding kunnen worden gebruikt. Achter de nieuwe veiligheidszone zette de Sovjet-Unie de eigen bewapening met energie voort. Tevens werd er daar begonnen met de evacuatie of liquidatie van verdachte volksgroepen en ‘klassenvijanden’, met het doel om deze gebieden nog beter geschikt te maken voor hun functie van strategisch voorterrein. Dit is de plaats om bij alle gerechtvaardigde verontwaardiging over de Duitse rassenideologie en de gevolgen daarvan, er tevens op te wijzen dat de Russen tot eenzelfde optreden kwamen, hunnerzijds geleid door imperialistische tendenties en hun opvatting van de klassenstrijd.

Al op 12 september 1939, onder de indruk van het onverwacht gunstige verloop van de Poolse veldtocht, opperde Hitler het voornemen om na afloop ervan in het westen tot het offensief over te gaan. Ten aanzien van de constellatie waarin het besluit tot dit offensief werd genomen, en van de verwachtingen die Hitler er van koesterde, kan het volgende worden opgemerkt:

•In zijn geschriften heeft Adolf Hitler steeds Frankrijk als de grote, onverzoenlijke vijand afgeschilderd.

•Om de grote veroveringstocht in Oost-Europa te kunnen ondernemen, moest Duitsland bij de toenmalige stand van de Duitse bewapening in de rug beveiligd zijn, zodat het gros van zijn strijdkrachten in het oosten zou kunnen worden ingezet.

•Hitler, en met hem de meerderheid van zijn militaire en politieke adviseurs, was van mening dat Groot-Brittannië de oorlog slechts zou voortzetten zolang dit land kon beschikken over een zogeheten Festlanddegen - dat wil zeggen steun van continentale bondgenoten als Frankrijk en Polen. De nederlaag van Frankrijk zou in die gedachtegang dus opnieuw de mogelijkheid kunnen openen voor een vergelijk met Groot-Brittannië, op de reeds eerdergenoemde basis van een Britse erkenning van de Duitse hegemonie op het continent, in ruil voor de Duitse erkenning van de Britse heerschappij ter zee en in de koloniën.

•De mogelijkheid dat Groot-Brittannië nieuwe bondgenoten zou kunnen verwerven, werd toen door de nazitop niet gezien. Bovendien werden de kansen op succes voor een eilandenrijk dat niet over een noemenswaardige landmacht, maar wel over een sterke vloot en luchtmacht beschikte, door de Duitsers nooit op hun juiste waarde geschat.

Het is bekend dat de veldtocht in West-Europa na herhaaldelijk uitstel op 10 mei 1940 begon en op 25 juni tot het gewenste resultaat - de capitulatie van Frankrijk - leidde. Ook deze overwinning was behaald dankzij de Blitzkrieg-methode in een oorlog aan één front. In het bezette Polen liet de Wehrmacht slechts zwakke eenheden achter.

Duitse soldaten bij de Arc de Triomphe.

De Duitse generaals die ik sprak, verklaarden unaniem dat zij verrast waren door de blunders van het Franse opperbevel. Sinds 1918 leefde er in Duitse militaire kringen groot respect voor de Franse generale staf, en de Franse opperbevelhebber, generaal Maurice Gamelin, stond in Duitsland bekend als een van de grootste militairen van zijn tijd. Na deze veldtocht stonden de Duitse strijdkrachten zegevierend aan de westkust van Europa, met Groot-Brittannië als laatst overgebleven vijand. Voldaan over de onverwacht snel bereikte resultaten bood Hitler dit land vrede aan. In de zekerheid dat dit aanbod zou worden aanvaard, bereidde de generale staf van het leger de demobilisatie van een aantal divisies en de modernisering (vooral motorisering) van andere eenheden voor. Zeventien divisies werden inderdaad ontbonden en achttien met verlof gezonden. Uit deze plannen blijkt dat Hitler na de vrede met Groot-Brittannië niet onmiddellijk een nieuwe grote oorlog beoogde. Toch mag aan deze demobilisatieplannen geen te groot gewicht worden gehecht. Met het perspectief van het einde van de oorlog in het westen, groeide bij Hitler het denkbeeld, dat hij thans reeds de grand-strategic voorwaarden had geschapen voor de realisering van zijn tweede en voornaamste etappe op de weg naar zijn grote doelen. Na de succesvolle beëindiging van de door hem niet verwachte en zeker toen niet gewenste oorlog met de westelijke democratieën was zijn grand-strategic Planung in feite in de war geraakt. Na de vurig verlangde vrede met Groot-Brittannië zou nazi-Duitsland de positie ingenomen hebben die Adolf Hitler volgens zijn oorspronkelijke plannen op zijn vroegst in 1943 gedacht had te kunnen bereiken.

Er zijn aanwijzingen dat vanaf het ogenblik, dat de nederlaag van Frankrijk in zicht kwam, Hitler niet alleen bereid was om vrede met Groot-Brittannië te sluiten, maar ook begon te beseffen dat de veroveringstocht naar het oosten nu binnen de grand-strategic mogelijkheden was komen te liggen. Op 2 juni 1940 zou Hitler zich op het hoofdkwartier van generaal Gerd von Rundstedt reeds in deze zin hebben uitgelaten, dat Groot-Brittannië nu (na de evacuatie vanuit Duinkerken!) wel tot een ‘verstandige vredesovereenkomst’ bereid zou zijn. Daardoor zou hij ‘eindelijk zijn handen vrij hebben’ voor zijn ‘grote en belangrijkste taak: de afrekening met het bolsjewisme’. Ook generaal Alfred Jodl zou later (in november 1943) verklaren dat Adolf Hitler hem al in juni 1940 zou hebben verteld dat hij de Sovjet-Unie wilde aanvallen, zodra de militaire situatie dit mogelijk zou maken.

Op 30 juni 1940 schreef generaal Franz Halder, de chef van de generale staf, in zijn dagboek, dat er op dat ogenblik weliswaar nog geen aanwijzingen voor bestonden dat Groot-Brittannië bereid was toe te geven, maar dat er hoogstwaarschijnlijk nog slechts ‘een demonstratie van onze militaire kracht’ voor nodig zou zijn ‘voordat dit land wijkt en ons de rug vrijlaat voor (de strijd in) het oosten’. Dé grote voorwaarde hiervoor echter bleef, dat Hitler, om zich bewegingsvrijheid in het oosten te verschaffen, vrede sloot met Groot-Brittannië.

Thans echter bleek dat de overwegingen, op grond waarvan Hitler de veldtocht in het westen had ondernomen, ondeugdelijk waren. De grote overwinning leidde namelijk niet tot een vrede met Groot-Brittannië - waardoor de veldtocht naar het oosten mogelijk zou worden. Verdedigd door de Royal Air Force, geravitailleerd onder bescherming van de Royal Navy, gesteund door het Empire en in steeds grotere mate geholpen door de Verenigde Staten, hield het Britse volk onder leiding van zijn grote nieuwe premier in vertrouwen op de toekomst onwrikbaar stand. De toegestoken hand werd resoluut geweigerd. Het Britse vermogen om tegenstand te bieden was door de nederlaag op het continent niet verminderd. Vanwege de steun van de Verenigde Staten en de groei van het Russische potentieel, waardoor de Sovjet-Unie binnen afzienbare tijd een groter deel der Duitse krijgsmacht zou gaan binden, moest uiteindelijk zelfs een overwinning mogelijk worden geacht. Weliswaar viel aan de herovering van het continent met alleen Britse strijdkrachten niet te denken. De strijd zou dus langer duren en het karakter van een uitputtingsoorlog aannemen. Maar uiteindelijk zou het grotere potentieel van Groot-Brittannië en zijn bondgenoten de doorslag geven.

De staven van leger, marine en luchtmacht slaagden er nauwelijks in om tegenover Hitler invloed uit te oefenen op de grand strategy.

Hitler had geen scenario’s laten maken voor de voortzetting van de strijd tegen Groot-Brittannië na de overwinning in West-Europa. Hij was nu gedwongen verder te improviseren. Het ontbreken van een weloverwogen, alles omvattend oorlogsplan bij de Duitse leiding, waaronder ik zowel Hitler en het Oberkommando der Wehrmacht (OKW), als de opperbevelhebbers en stafchefs van de land-, zee- en luchtmacht versta, werpt een schril licht op de wijze waarop het Duitse opperbevel was samengesteld en functioneerde. Een voor de centrale leiding van de gehele oorlogvoering verantwoordelijk lichaam ontbrak. Hitler wenste de leiding van de oorlogvoering en zelfs die van operaties in eigen hand te houden. Het OKW, dat door de aard van zijn samenstelling en positie zeker tot een verantwoordelijk toporgaan had kunnen uitgroeien, werd door Hitler doelbewust als een militair secretariaat gebruikt en later benut als een soort tweede opperbevel van de landmacht voor bepaalde operatietonelen. Het Oberkommando des Heeres (OKH), dat logischerwijs voor de strijd te land verantwoordelijk zou moeten zijn, had zich reeds in 1939 door Hitler tot een zuiver uitvoerend orgaan laten degraderen. De oppercommando’s van land-, zee- en luchtmacht stonden op Hitlers wens naast elkaar zonder noemenswaardige coördinatie. Deze staven rekenden het in 1940 niet meer tot hun taak om op eigen gezag plannen te maken voor de voortzetting van de strijd. Een uitzondering hierop vormt admiraal Erich Raeder, die op eigen initiatief plannen voor een eventuele landingsoperatie over het Kanaal in studie had laten nemen.

Deze situatie maakte het voor de staven van de krijgsmachtsonderdelen moeilijk om invloed uit te oefenen op de grand stategy en de strategie. Zij hebben zich bij deze toestand zonder protest neergelegd. Ze keken werkeloos toe, hoe Hitler en het OKW zelfs het uitstippelen van de grote lijn achterwege lieten. Daardoor was het ook onmogelijk de industrie bijtijds in te stellen op toekomstige behoeften van de krijgsmacht. Dit had tot gevolg, dat er na de overwinning op Frankrijk een pauze in de strijd moest intreden, hoewel het een fout van de eerste orde is om een geslagen vijand rust te gunnen.

Hitlers voornaamste misrekening was, dat hij voor Groot-Brittannië alléén geen mogelijkheden zag om de oorlog met kans op succes voort te zetten. Hij was ervan overtuigd dat dit land zonder bondgenoten die in staat waren op het Europese continent op te treden (het idee van de Festlanddegen) de strijd niet zou voortzetten. Toen zijn laatste tegenstander desondanks volhield, trachtte Hitler te weten te komen, welke mogelijkheden die onbegrijpelijke Britten dan blijkbaar nog zagen. Zo kwam hij eind juni 1940 tot de veronderstelling dat die gelegen moesten zijn in hoop op steun van de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie. Op basis van deze gedachtegang komt meer lijn in de schijnbaar zeer aarzelende Duitse politiek en grand strategy in de periode na de overwinning op Frankrijk. Hitler bezag de situatie vanuit de mogelijkheden voor Groot-Brittannië om bondgenoten te verwerven die, in plaats van het verslagen Frankrijk, konden dienen als Festlanddegen. Tot midden juli ’40 blijft Hitler nog ernstig hopen op een toegeven van Groot-Brittannië. Wanneer de kans daarop afneemt, beginnen de hogere instanties op verschillende niveaus verband te veronderstellen tussen het volhouden van Groot-Brittannië en de hoop van de Britse regering op een conflict tussen Duitsland en de Sovjet-Unie.

De vraag rijst, waarom Hitler niet onmiddellijk nadat hij tot het inzicht was gekomen, dat Groot-Brittannië de strijd volhield, besloot tot een groot offensief tegen dit land. Het antwoord hierop is tweeledig. In de eerste plaats meende Hitler dat Duitsland geen profijt zou trekken van de vernietiging van het Britse Empire. Duitsland was immers niet in de gelegenheid om delen ervan te bezetten. De Verenigde Staten, Japan en zelfs de Sovjet-Unie zouden veel meer profiteren van die Britse ineenstorting. In de tweede plaats hoopte Hitler Groot-Brittannië een plaats te kunnen geven in zijn nieuwe orde, waarbij hij het zelfs niet uitgesloten achtte, dat het als bondgenoot van Duitsland zou kunnen optreden. De militaire maatregelen tegen Groot-Brittannië, die hij nu liet bestuderen, hadden dan ook slechts tot doel om de regering van dit land ertoe te dwingen vrede te sluiten.

Op een voornamelijk aan de invasieplannen gewijde conferentie in de rijkskanselarij op 21 juli 1940 werd toen voor het eerst in grotere kring de gedachte onder woorden gebracht, Groot-Brittannië te bewegen om vrede te sluiten door de Sovjet-Unie te vernietigen. Als resultaat van deze conferentie gaf Walther von Brauchitsch, de opperbevelhebber van de landmacht, al de volgende dag zijn stafchef Franz Halder opdracht om de veldtocht tegen de Sovjet-Unie in studie te nemen. Eerder vermeldde ik, dat Halder en de zijnen zich reeds op eigen initiatief hiermee bezig waren gaan houden.

Ook de factor Verenigde Staten ging rond die tijd een rol spelen in Hitlers overwegingen. Toen Hitler begreep wat de betekenis was van de rede die president Roosevelt op 19 juli 1940 had gehouden, werd het hem duidelijk dat de Verenigde Staten niet lijdelijk zouden toezien hoe het machtsevenwicht in de wereld nog verder ten gunste van Duitsland verschoof. Weliswaar zou de mobilisatie van het Amerikaanse potentieel pas in 1941 voldoende gevorderd zijn om een offensief optreden mogelijk te maken, maar de toenemende hulp van deze niet-strijdende bondgenoot zou er veel toe kunnen bijdragen om de Britse regering te stijven in haar besluit om vol te houden.

Nu was het Duitse militaire potentieel in deze tijd niet eens voldoende om een beslissing tegen Groot-Brittannië af te dwingen. Tegen de Verenigde Staten kon Duitsland al helemaal niets van belang uitrichten, want een dergelijk conflict was immers pas voor 1946 onder ogen gezien. Er bleef Hitler dus niets over dan te trachten, door politieke en grand-strategic zetten, de Verenigde Staten van ingrijpen te weerhouden. Op de grote conferentie van de top van het Duitse oorlogsapparaat, op 31 juli 1940 op de Berghof gehouden, verklaarde Hitler ten aanzien van deze kwestie dan ook het volgende: ‘De hoop van Engeland is Rusland en Amerika. Wanneer de hoop op Rusland wegvalt, valt ook Amerika weg. Het wegvallen van Rusland zal namelijk een zeer sterke machtstoename van Japan in Oost-Azië met zich meebrengen. Rusland is de Oost-Aziatische degen van Engeland en Amerika tegen Japan.’

Op basis van deze redenering gaf Hitler vervolgens als zijn besluit te kennen dat Rusland verslagen moest worden (‘erledigt’) in het voorjaar van 1941. Op 31 juli achtte Hitler de Verenigde Staten als machtsfactor al zo gevaarlijk, dat hij er een argument aan ontleende om de Sovjet-Unie te vernietigen. Dat dit niet slechts ‘hardop denken’ van Hitler was, blijkt uit zijn bevel tot legeruitbreiding. Een dergelijke uitbreiding betekende een enorme belasting voor de Duitse oorlogsindustrie. Op dat ogenblik bestond er een nijpend gebrek aan landingsvaartuigen en ander amfibisch materieel. Toch gaf Hitler bevel de uitrusting voor veertig nieuwe divisies te leveren, waardoor het zwaartepunt van de bewapeningsindustrie, dat nog in juni 1940 naar de zee- en luchtmacht vergelegd was, eind juli weer naar de productie voor de landmacht werd verschoven. Voorts beval het OKW op 3 augustus om het Duits-Russische grensgebied gereed te maken voor de concentratie van het drie miljoen man sterke aanvalsleger. Op 5 september 1940 werd bevolen een groot aantal parate divisies naar het oosten te verleggen.

Groot-Brittannië hield de strijd vol en kon met de beschikbare Duitse strijdkrachten niet tot toegeven gedwongen worden. Terwijl de vernietiging van de Sovjet-Unie overeenkwam met de grote plannen van Adolf Hitler, was een conflict met de Verenigde Staten wel het laatste wat Hitler in dit stadium van de oorlog wenste. Hij vreesde bovendien dat de toenemende bemoeienis van de Verenigde Staten de veldtocht tegen de Sovjet-Unie onmogelijk zou kunnen maken. En zo zien wij eind juli 1940 de paradoxale situatie ontstaan, dat Hitler het besluit neemt om de Sovjet-Unie aan te vallen om de Verenigde Staten te dwingen buiten de oorlog te blijven. Zodoende zou Groot-Brittannië, dat zich daardoor zijn laatste hoop op de overwinning zag ontgaan, wel vrede moeten sluiten.

Er heeft zich toen een ommekeer in Hitlers gedachtegang voorgedaan. Aanvankelijk had Adolf Hitler de veldtocht in het westen noodzakelijk geacht om de voorwaarden voor de veroveringstocht in Oost-Europa te verwezenlijken. Thans achtte hij deze veroveringstocht niet alleen mogelijk, maar hij zag deze veldtocht bovendien als een middel om de Britse regering tot toegeven te dwingen. Na de vernietiging van de Sovjet-Unie kon immers de totale Duitse krijgsmacht tegen Groot-Brittannië worden ingezet. Bovendien zouden de Verenigde Staten na het wegvallen van de Sovjet-Unie als machtsfactor hun voornaamste waarde als bondgenoot voor Groot-Brittannië verliezen, omdat de VS in de rug door Japan zou worden bedreigd. Wel heel sterk heeft de continentaal ingestelde Duitse topleiding hier de factor Festlanddegen in een conflict met zeemogendheden overschat. Tevens werd het economische en militaire potentieel van deze mogendheden onderschat.

De Wehrmacht parardeert voor Hitler ter gelegenheid van zijn vijftigste verjaardag (20 april 1939).

Hieraan moet worden toegevoegd dat Hitler te gemakkelijk tot deze beslissing kwam, omdat zowel hij als zijn adviseurs de militaire mogelijkheden over het hoofd zagen die Groot-Brittannië - zelfs zonder de actieve deelname aan de oorlog door de Verenigde Staten - bezat in de eigen strategische luchtmacht. Indien Hitler en de zijnen deze mogelijkheden op hun juiste waarde hadden geschat, dan zouden ze Groot-Brittannië vermoedelijk niet de gelegenheid hebben gelaten voor een strategische comeback gedurende de tijd, dat de Duitse krijgsmacht met de Sovjet-Unie af moest rekenen.

In goed zes weken tijd heeft Hitler, al improviserend, zijn oorlogsconceptie van Blitz-veldtochten tegen telkens één tegenstander dus omgezet in een wereldoorlog, die evenwel ook volgens het beginsel van de Blitzkrieg gevoerd zou moeten worden. Van dit gezichtspunt uit zijn de aarzelingen, wijzigingen en tegengestelde orders en besluiten begrijpelijk en - Hitlers foutieve beoordelingen van de hem onbekende tegenstanders daargelaten - logisch.

De op 31 juli 1940 bevolen omvangrijke legeruitbreiding, de kostbare aanleg van verkeersinstallaties, onderkomens en andere zaken om Polen voor de concentratie van het aanvalsleger geschikt te maken, waren maatregelen op lange termijn. Het zou voor Hitler zeer moeilijk zijn geweest weer snel verandering in zijn beleid aan te brengen, indien de omstandigheden na 31 juli plotseling een belangrijke wijziging hadden ondergaan. Indien bijvoorbeeld de strijd tegen Groot-Brittannië tot onverwachte tegenslagen (zoals in Libië) zou leiden, of zich aan de periferie van het Duitse krachtveld mogelijkheden zouden voordoen (zoals die na de bezetting van Griekenland), zouden de middelen om hierop te reageren sterk beperkt zijn, totdat de veldtocht in het oosten voltooid zou zijn. Deze veldtocht zou zoveel strijdkrachten in beslag nemen, dat slechts het allernoodzakelijkste tegenover Groot-Brittannië kon worden achtergelaten. Daardoor zou het initiatief op de Britten overgaan. Het bevel om de aanval op de Sovjet-Unie voor te bereiden, legde het Duitse krijgsbeleid daarmee in feite voor lange tijd vast. De redenen die Hitler tot deze beslissing noopten, waren dus:

•de reeds vroeg door hem uitgedachte Ostraumpolitik, die vroeger of later tot een Duits-Russisch conflict moest leiden, ondanks het met de Sovjet-Unie gesloten verdrag;

•de problemen die de strijd tegen Groot-Brittannië met zich meebracht.

Verschillende commentatoren hebben de nadruk gelegd op het gevaar dat de Sovjet-Unie voor Duitsland opleverde. Zij willen de Duitse aanval rechtvaardigen als een noodzakelijke preventieve oorlog. Generaal Von Manstein spreekt zelfs van een ‘noodzaak om een poging te wagen, door een preventieve oorlog de Sovjet-Unie als tegenstander uit te schakelen, zolang in het Westen nog geen vijandelijke macht is die op het Europese continent gevaar kan stichten’. Ook de generaals Jodl en Kesselring gingen ervan uit dat Stalin, op het moment dat de krijgskans in Duitslands nadeel zou verkeren, deze gelegenheid zeker zou uitbuiten. Kesselring deelt mee, dat volgens betrouwbare gegevens die Duitse luchtmachtingenieurs van een reis door de Sovjet-Unie meebrachten, deze mogendheid een bewapeningsprogram uitvoerde waarin zo’n groot deel van het Russische potentieel gerealiseerd werd dat de Sovjet-Unie na voltooiing ervan een sterkere militaire macht dan Duitsland zou zijn. In zijn tweede boek moet Kesselring echter toegeven dat er op grond van de oorlogssituatie in 1940 en 1941 geen noodzakelijkheid tot een preventieve oorlog bestond. In dit werk bepleit Kesselring daarentegen de aanval in het Middellandse Zeegebied, waardoor Duitsland de Sovjet-Unie in bedwang had kunnen houden. Ook Jodl gaf in juli 1940 de voorkeur aan de aanval in het Middellandse Zeegebied.

Men moet deze generaals toegeven, dat de Sovjet-Unie vanzelfsprekend elke gelegenheid zou aangrijpen om Duitsland te treffen. Met Hitler zien wij in Stalin een ‘eiskalter Erpresser’, maar tegelijk ook een realist die geen ondoordachte dingen deed. Stalin zette de aanval op Finland in februari 1940 niet door, hoewel het Rode Leger de Finse linies reeds doorbroken had - waarschijnlijk om een conflict met Groot-Brittannië en Frankrijk te vermijden. De houding van de Russische regering in 1941, voordat de Duitse aanval losbrak, toonde duidelijk dat zij eropuit was om vreedzame betrekkingen met Duitsland te onderhouden. Bovendien koesterde Hitler niet de minste vrees voor het Rode Leger. Hitler ging ervan uit dat de Sovjet-Unie na de eerste grote nederlaag ineen zou storten. Zijn geringe inschatting van de militaire waarde van het Russische leger moet als een van de belangrijkste aanleidingen tot zijn besluit tot de aanval worden gezien. Hitler had zijn conclusies getrokken uit de erbarmelijke vertoning tijdens de winterveldtocht tegen Finland. Daarin had hij zijn gevolgtrekkingen uit de massale ‘zuiveringen’ van het Russische officierskorps geheel bevestigd gezien. Bovendien verkeerde Adolf Hitler na de onverwacht snelle overwinning in West-Europa in zo’n overwinningsroes, dat hij voor geen enkele onderneming - te land! - meer terugdeinsde. Of, zoals veldmaarschalk Von Küchler het tegenover mij uitdrukte: ‘Na de veldtocht tegen Frankrijk was Hitler slachtoffer geworden van zijn eigen hoogmoed’.

Er was dus geen sprake van Duitse vrees voor een Russische aanval, noch van een noodzakelijkheid om deze aanval te voorkomen. Het was wel waarschijnlijk dat de Russische regering gebruik zou maken van elke mogelijkheid om haar macht uit te breiden. Dat zou voor Duitsland overigens alleen dan gevaar opleveren, indien de oorlog tegen Groot-Brittannië een ongunstige wending nam. Maar het was voor Duitsland ongetwijfeld veel gemakkelijker een dergelijk Russische optreden te voorkomen dan een veldtocht in de onmetelijke Russische ruimte. Met name het gevaar van een Russische interventie tijdens een invasie over het Kanaal (waarvoor Duitsland ongeveer veertig divisies nodig zou hebben), kon bezworen worden door de overige (zo’n honderd) Duitse divisies aan de demarcatielijn in Polen te legeren. Bovendien was er voor Hitler altijd nog de mogelijkheid van een nieuwe overeenkomst met de Sovjet-Unie. Op de conferentie met Molotov op 12 en 13 november 1940 bleek echter, dat Hitler niet bereid was de hiervoor gevraagde prijs te betalen. Het staat vast, dat Hitler hoopte te ontsnappen aan de noodzaak om Groot-Brittannië door de inzet van zijn gehele krijgsmacht tot toegeven te dwingen, door eerst de Sovjet-Unie te vernietigen. Afgezien daarvan wenste hij de oorlog met de Sovjet-Unie, omdat de vernietiging van deze mogendheid de voorwaarde was voor de verwezenlijking van zijn grote doelen.

Aangezien reeds spoedig uit stafstudies bleek, dat de Russische veldtocht in 1940 niet meer ondernomen kon worden, moest ook op andere middelen gezonnen worden om de toenemende bemoeienis van de Verenigde Staten tegen te gaan. Dit klemde des te meer toen Hitler midden augustus alarmerende berichten uit Washington ontving waaruit bleek dat de Amerikaanse hulpverlening aan Groot-Brittannië in sterkere mate plaatsvond dan hij tot dusverre had aangenomen. De ineenstorting van Frankrijk voerde tot een de facto bondgenootschap van de Angelsaksische zeemogendheden. In de optiek van Hitler moest vóór alles voorkomen worden dat het optreden van de Verenigde Staten de veldtocht tegen de Sovjet-Unie onmogelijk zou maken! Daartoe stonden in juli 1940 alleen nog politieke combinaties ten dienste. Zo sloot Hitler op 27 september met Italië en Japan het Driemogendhedenpact. Roosevelt liet zich er niet door afschrikken.

De verhouding tussen Duitsland en de Sovjet-Unie was intussen - voornamelijk door Hitlers optreden - sinds juni 1940 sterk gewijzigd, in het bijzonder wat de politiek ten opzichte van Finland en Roemenië betrof. Toen de Sovjet-Unie in augustus 1940 Finland opnieuw onder zware druk zette, had Hitler er haastig troepen heen gezonden en het land ongevraagd grote wapenleveranties aangeboden. Terwijl Hitler op 22 augustus 1939 tot grote concessies bereid was geweest, waarbij hij Stalin geheel Finland gelaten had, wenste hij na het besluit van 31 juli 1940 - waarin immers de deelname van Finland aan de aanval op de Sovjet-Unie was voorzien - deze ‘springplank’ te behouden, ook al lag dit land in de Russische invloedssfeer.

Molotov bezoekt Berlijn op 12 en 13 november 1940.

Ook de betrekkingen met Roemenië hadden na het besluit van 31 juli een radicale wijziging ondergaan. Nadat Hitler de Russische annexatie van de gebieden Bessarabië en Noord-Boekovina had toegelaten, garandeerde hij het resterende Roemeense territorium. Hitler zond een militaire missie naar dat land, die onder meer tot taak kreeg ‘voor het geval we een oorlog met Sovjet-Rusland opgedrongen krijgen, de inzet van Duitse en Roemeense strijdkrachten vanuit Roemenië voor te bereiden.’ Hunnerzijds hadden de Russen door hun eisen de Turkse regering naar Duitse zijde gedreven. Vandaar dat Hitler op 31 juli 1940 ook de deelname van Turkije aan de veldtocht tegen Rusland overwoog.

Begonnen de onderhandelingen dus onder ongunstige omstandigheden en met tegenzin aan Duitse zijde, de Russen waren er ook bepaald niet op uit om hun medewerking tegen elke prijs aan te bieden. Het feit dat de oorlogssituatie sinds eind juni sterk gewijzigd was, maakte hen tot uiterst taaie onderhandelaars. De Duitse politiek ten opzichte van Finland en Roemenië vervulde het Politbureau met argwaan. Tijdens het bezoek van Sovjetminister Vjatsjeslav Molotov aan Duitsland op 12 en 13 november 1940 - door Stalin uitgesteld tot na de uitslag van de Amerikaanse presidentsverkiezingen - stelde de Sovjet-Unie, in wiens steun beide oorlogvoerende partijen geïnteresseerd waren, zelfbewust eisen. Stalin en Molotov waren zich bewust van hun centrale positie, wisten dat het Duitse luchtoffensief tegen de Britse Eilanden gefaald had en beseften dat de Duitse machtspositie elke dag relatief zwakker werd. Hitler was niet bereid aan deze eisen te voldoen. In plaats van gretig in te gaan op het aangeboden lokaas van een uitgang naar de Indische Oceaan door Iran en India, liet de anders zo gereserveerde Molotov zich uitvoerig uit over de Russische grand-strategic doelen waaruit de Russische belangstelling voor Finland, Roemenië, Bulgarije en de zee-engten sprak, maar ook over die op lange termijn, waarbij de uitgangen van de Oostzee, de Zweedse neutraliteit, de toekomst van West(!)-Polen en het lot van Hongarije, Joegoslavië en Griekenland ter sprake kwamen. Juist uit het feit dat de Russen deze punten, die pas in de verre toekomst relevant konden worden, ter sprake brachten, moesten de Duitsers wel opmaken dat de in augustus 1939 vastgestelde invloedssferen ook voor Moskou geen blijvende betekenis hadden. Deze gespreksonderwerpen hielden tevens de waarschuwing in dat de Russische regering ernstig rekening hield met een tijd, waarop de Duitse nederlaag een feit zou zijn. Hitler moest wel het gevoel krijgen zwaar overvraagd te worden.

Op 25 november 1940 stelde Molotov tijdens een onderhoud met de Duitse ambassadeur, graaf Friedrich-Werner von der Schulenburg, de toetreding van de Sovjet-Unie tot het Driemogendhedenverdrag met Duitsland en Japan afhankelijk van de ontruiming van Finland door de Duitse troepen en de erkenning van Russische claims op Bulgarije en de Dardanellen. Indien Hitler hierin bewilligd had, zou hij wellicht een ongewenste, maar wegens haar korte duur ongevaarlijke ontwikkeling op de Balkan bevorderd hebben. Een dergelijke overeenkomst had, meer dan enige andere manoeuvre, Groot-Brittannië bereid kunnen maken om vrede te sluiten, vanwege de angst voor een opdringen van de Sovjet-Unie in de richting van de zee-engten. Maar de Russische nota werd onbeantwoord gelaten door Hitler, wiens uitgangspunt reeds vóór de conferentie van Berlijn onjuist gebleken was - Groot-Brittannië bleef de strijd volhouden, in toenemende mate door de Verenigde Staten gesteund, terwijl die hun harde politiek ten opzichte van Japan continueerden. Hitler was zich daarvan ook bewust en was daardoor reeds vóór de conferentie uiterst sceptisch gestemd. Op grond van het feit dat het officiële aanvalsbevel (‘Weisung Nr. 21, Fall Barbarossa’) op 18 december 1940 werd uitgegeven, dus ná het bezoek van Molotov, is het denkbeeld ontstaan dat de mislukking van de conferentie van Berlijn pas de stoot zou hebben gegeven tot het besluit om de Sovjet-Unie aan te vallen. Weisung Nr. 21 is echter de logische conclusie van een onafgebroken reeks stafwerk, waartoe reeds in juli 1940 opdracht gegeven was.

Het zag er dus naar uit dat de politieke middelen waarover Duitsland in de tweede helft van 1940 nog beschikte, ontoereikend waren om de Verenigde Staten ervan te weerhouden, een steeds gewichtiger anti-Duitse rol in de wereld-politiek te gaan vervullen. Daarom moest Hitler militaire maatregelen nemen die erop gericht waren Duitsland een strategisch bolwerk te verschaffen om een eventuele latere Amerikaanse aanval op te kunnen vangen. Deze maatregelen vielen gedeeltelijk samen met acties die erop gericht waren Groot-Brittannië te bewegen zich uit de oorlog terug te trekken.

Zoals eerder uiteengezet, strookte het niet met Hitlers plannen Groot-Brittannië te vernietigen. Stafstudies wezen ook spoedig uit dat dit niet viel binnen de mogelijkheden van de toenmalige Duitse krijgsmacht. Hunnerzijds zagen de Duitse experts omgekeerd ook geen mogelijkheden voor Groot-Brittannië om de strijd met succes voort te zetten, vooral ten gevolge van hun overdreven nadruk op de rol van de Festlanddegen in de Britse strategie en hun onbegrip inzake de strategische luchtoorlog. De operaties tegen Groot-Brittannië hadden dus een beperkt doel. Het was de bedoeling om door nauwkeurig gedoseerde slagen dit land tot toegeven te dwingen. Hiertoe deden zich in Duitse ogen de volgende mogelijkheden voor:

•een invasie over het Kanaal en het Nauw van Calais (reeds van de dreiging die hiervan uitging, koesterden de Duitsers grote verwachtingen);

•een blokkade door middel van onderzeeboten, gecombineerd met luchtaanvallen op de Britse havens en de zeeverbindingen rond de Britse Eilanden;

•een strategisch luchtoffensief tegen de Britse hulpbronnen;

•aanvallen op de Britse posities in het Middellandse Zeegebied en het Nabije Oosten en de bezetting van Noordwest-Afrika en de westelijk daarvan gelegen Atlantische eilanden.

Op het eerste gezicht bood de invasie over het Kanaal de grootste kans op snel en doorslaggevend resultaat. Deze optie werd dus onmiddellijk in studie genomen. Het Britse expeditieleger was praktisch ongewapend van het vasteland ontkomen. Zolang zijn bewapening niet was aangevuld, moest het voor de geharde, ervaren Duitse troepen een kleine moeite zijn om een beslissende overwinning te behalen, indien het mogelijk was hen met hun uitrusting in Engeland aan land te zetten en aldaar te ravitailleren. Voorwaarde hiervoor was de beheersing van het luchtruim boven het invasiegebied. Alleen al omdat de Duitse strijdkrachten er niet in slaagden, aan deze voorwaarde te voldoen, moest de invasie ten slotte worden afgelast, andere factoren daargelaten.

Hoewel de strijd tegen Groot-Brittannië in de zomer en de herfst van 1940 buiten het onderwerp van deze studie valt, kan ik er niet geheel aan voorbijgaan, omdat hierbij enkele feiten naar voren komen, die van beslissende invloed zijn geweest op het resultaat van de aanval op de Sovjet-Unie en op het verloop van de Tweede Wereldoorlog in zijn geheel. Tot beter begrip van de Duitse positie na de overwinning op Frankrijk, geef ik hier eerst een overzicht van de strijd in de lucht.

De HE-177 was de enige Duitse zware bommenwerper die qua bommenlast en vliegbereik vergelijkbaar was met Britse en Amerikaanse toestellen. De HE-177 kampte echter voortdurend met problemen.

Al in de Eerste Wereldoorlog werd het gebruik van luchtstrijdkrachten niet beperkt tot directe steunverlening aan de op de grond strijdende troepen. Naarmate de technische ontwikkeling voortschreed, namen de aanvallen op het vijandelijke achterland een steeds grotere plaats in. De mogelijkheid om nu rechtstreeks de economische en militaire hulpbronnen van de vijand aan te tasten, opende een geheel nieuwe en verschrikkelijke vorm van oorlogvoering. Na de Eerste Wereldoorlog ontwikkelden vooruitziende mannen - onder wie in de eerste plaats de Italiaanse generaal Giulio Douhet moet worden genoemd - de principes van de luchtoorlog. Naast het belang van het vliegtuig voor de strijd te land en ter zee (de tactische luchtoorlog) wezen zij op de mogelijkheden, die de luchtstrijdkrachten boden voor de vernietiging van de vijandelijke (oorlogs-) industrie, ja, zelfs van de organisatie van het gehele openbare leven. Hier lag de eigenlijke taak van de luchtmacht; deze taak kon immers alléén door luchtstrijdkrachten worden vervuld. De bomaanvallen konden alleen beslissend resultaat opleveren, stelde Douhet, indien zij met voldoende kracht konden worden uitgevoerd. De voorwaarde daarvoor was de beheersing van het luchtruim.

Douhet en anderen wilden van de verworven luchtheerschappij vooral gebruikmaken voor het strategische bombardement, waarbij de militaire en industriële hulpbronnen van de vijand worden aangevallen. Zij meenden dat dit de snelste manier was om een oorlog te winnen. Overigens accepteerden slechts weinigen dit radicale standpunt. Als reactie daarop ontstond een stroming die sterk de nadruk legde op de samenwerking van de luchtmacht met de land- en zeemacht. Geen van de luchtmachtstaven van de grote mogendheden nam in 1939 een van deze twee standpunten in. Zij zagen het belang van zowel het strategische, als het tactische gebruik van de luchtmacht. Toch bestonden er - soms aanzienlijke - graduele verschillen. En men kon uit de organisatie en de ontwikkeling van de onderscheiden luchtmachten afleiden, waarop de nadruk viel. In het kader van de Duitse herbewapening vanaf 1934 heeft de leiding van de Luftwaffe (met daarin jachtvliegers als Göring, Udet en Jeschonnek) de nadruk gelegd op de productie van lichte, middelbare en duikbommenwerpers. De ervaringen opgedaan in de Spaanse Burgeroorlog (waarbij luchteenheden vrijwel uitsluitend tactisch werden ingezet) droegen ertoe bij dat bij de Duitse luchtstrijdkrachten het tactische gebruik centraal kwam te staan.

Dit trad duidelijk aan het licht toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak. Natuurlijk begon de luchtoorlog met de strijd om de heerschappij in de lucht. In de veldtochten van 1939-1940 verlamden de Duitse Luftflotten de vijandelijke luchtverdediging. Daardoor werd een groot gedeelte van de Poolse, Noorse, Nederlandse, Belgische en Franse vliegtuigen nog op de grond vernield. Vervolgens werd de Luftwaffe vrijwel in zijn geheel tegen de vijandelijke landstrijdkrachten ingezet. De Duitse legerleiding buitte het verworven luchtoverwicht dus niet uit door de overige elementen van de vijandelijke air-power uit te schakelen, of door over te gaan tot het bombardement op de vijandelijke industrie. Dat was goed gezien, want dankzij de nauwe samenwerking van pantser- en luchtstrijdkrachten werden de vijandelijke legers in recordtijd onder de voet gelopen. De bases van de vijandelijke air-power en diens industriële potentieel vielen vrijwel onbeschadigd in Duitse handen. De tactische inzet van de Luftwaffe maakte het strategisch gebruik overbodig! De meeste elementen van de vijandelijke air-power werden dus door de landstrijdkrachten uitgeschakeld. Daardoor verkreeg Duitsland - afgezien van het sporadische optreden van de RAF van Engeland uit - de absolute luchtheerschappij boven Centraal-, Noord- en West-Europa.

Giulio Douhet.

Maar wanneer de bases van de elementen van de vijandelijke air-power buiten het bereik van de eigen landstrijdkrachten zijn gelegen, kan een duurzaam luchtoverwicht alleen door middel van bombardementen op die bases worden verkregen. Dergelijke bombardementen moeten tegelijk met de strijd op de grond plaats vinden. Deze toestand deed zich voor toen Duitsland voor de noodzaak stond om Groot-Brittannië te dwingen vrede te sluiten. Wanneer Hitler de invasie wilde wagen, moest hij eerst het luchtruim boven het invasiegebied veroveren. Ook al zouden de Britse luchteenheden in de minderheid zijn, zolang de fabrieken en de import uit de overige werelddelen onaangetast bleven, kon de RAF steeds opnieuw worden aangevuld. Zonder strategische bombardementen op bases van de Britse air-power zou Duitsland geen duurzaam luchtoverwicht hebben veroverd.

Het Duitse opperbevel had nu de keuze uit twee mogelijkheden. Het kon besluiten, door middel van strategische luchtaanvallen, de absolute luchtheerschappij boven de Britse Eilanden te veroveren, om daarna, hetzij door de strategische luchtoorlog-à-la-Douhet, hetzij door een invasie, Groot-Brittannië op de knieën te dwingen. Het kon ook proberen door korte, hevige slagen de Britse luchtverdediging te verlammen, zodat de Luftwaffe een groot, zij het tijdelijk, luchtoverwicht verkreeg. Op dat moment zou Hitler dan onmiddellijk de invasie moeten lanceren.

Maar wat voor de Luftwaffe gold, was vanzelfsprekend ook op de RAF van toepassing. Eerder werd reeds vastgesteld dat Hitler en de zijnen van de kant van Groot-Brittannië alleen nog gevaar verwachtten in combinatie met een bondgenoot die als Festlanddegen fungeerde. Dit nu was een bijzonder ernstige vergissing. Natuurlijk hoopten Churchill en zijn stafchefs op steun van de Verenigde Staten. Maar geheel afgezien daarvan bezat de Britse oorlogsleiding in haar strategische luchtmacht ook zelf een wapen, dat op den duur in staat zou zijn de oorlog een beslissende wending te geven.

Wanneer de Duitse staven daaraan voldoende aandacht hadden besteed, dan hadden zij kunnen weten dat men in de Britse luchtvaartkringen juist aan de strategische luchtoorlog veel aandacht schonk. De samenwerking met de landstrijdkrachten was verwaarloosd. Alle nadruk was gelegd op de opbouw van een grote vloot bommenwerpers met een grote actieradius, en op de vorming van een sterke jagerverdediging van het moederland (en dus van de bases van de Britse air-power). Vanwege de geringe inspanning in vredestijd was de bewapening van de Britse luchtmacht in 1939, toen de oorlog uitbrak, nog niet ver genoeg voortgeschreden om al dadelijk tot het strategische luchtoffensief te kunnen overgaan. Wel werden belangrijke ervaringen opgedaan voor nachtaanvallen op verafgelegen doelen, in het bijzonder voor wat betreft navigatie. Tevens deed de Britse luchtmacht de ervaring op, dat aanvallen overdag zonder krachtige bescherming van jagers te kostbaar waren. Die aanvallen werden dus stopgezet, omdat de RAF nog niet beschikte over een goed jachtvliegtuig met grote actieradius. Inmiddels werd de productie van zware bommenwerpers vergroot, waardoor al in 1941 de viermotorige Stirlings, Halifaxes en Lancasters aan het front verschenen. Daarmee kon het grote offensief ter verovering van de heerschappij in de lucht beginnen.

Hierin lag voor Groot-Brittannië voorlopig de enige - overigens zeer reële - mogelijkheid om op den duur het initiatief te kunnen heroveren en uiteindelijk de oorlog te winnen. Zolang de Luftwaffe nog de baas was boven Europa kon de kleine Britse landmacht die in opbouw was, niets beginnen. Maar wanneer de RAF erin zou slagen om de luchtheerschappij boven Europa te veroveren, zou de krachtsverhouding op de grond een radicale wijziging ten gunste van het Britse leger ondergaan.

Hermann Göring en zijn stafchef Hans Jeschonnek.

Maar wanneer de RAF erin zou slagen om de luchtheerschappij te veroveren, kon ook geprobeerd worden, Duitsland te verslaan met de luchtstrijdkrachten alleen. In de hoogste kringen van het Britse Bomber Command werden met vastbesloten grimmigheid de voorbereidingen voor de luchtoorlog-à-la-Douhet getroffen. Wel waren nog niet alle leidende functionarissen van de doeltreffendheid daarvan overtuigd, maar de indeling van het bouwprogramma van de luchtmacht had reeds vóór de oorlog duidelijk in deze richting gewezen, en ook de gedachten van premier Winston Churchill gingen in deze richting. In tegenstelling tot de Duitse opvattingen waren er dus wel degelijk mogelijkheden, gebaseerd op de Britse strijdkrachten alleen, om met reële kans op succes de oorlog voort te zetten. Maar voordat de middelen geschapen waren om deze mogelijkheden te verwezenlijken, was het lot van het Britse Rijk afhankelijk van de bescherming die de luchtverdediging en de marine het land en de toegangsroutes konden bieden. Hoewel het Duitse overwicht drukkend was, kon de strijd toch niet hopeloos genoemd worden. De Britse verdediging beschikte, dankzij een voorsprong in de toegepaste elektronica, over een goed waarschuwings- en bevelsapparaat. De jacht- eenheden konden daarmee tijdig naar de bedreigde punten gedirigeerd worden. De Duitse eskaders beschikten niet over een dergelijke steun.

Zou de luchtslag door de RAF gewonnen worden, of zelfs onbeslist eindigen, dan was Groot-Brittannië voorlopig gered en kon het hoop koesteren op een gunstig einde van de oorlog, omdat de strategische luchtmacht daartoe de mogelijkheden bood. Welbeschouwd had het Duitse opperbevel dus geen keus de Britse Eilanden al of niet aan te vallen, omdat, indien de Duitse strijdkrachten tegen andere doelen zouden worden ingezet, Groot-Brittannië door de opbouw van zijn strategische luchtmacht en door het behoud van de Britse Eilanden als operatiebasis op den duur een zeer gevaarlijke tegenstander zou worden. In 1940 waren de Britse landen luchtmacht op hun zwakst en een gunstiger ogenblik was ondenkbaar. Dit werd door het Duitse opperbevel niet ingezien.

De Luftwaffe was niet geschikt voor het voeren van de strategische luchtoorlog. Men zou dus verwachten dat de Duitse luchtmachtstaf alle krachten zou inspannen om een tijdelijk luchtoverwicht te veroveren om daarmee de invasie mogelijk te maken. Dit geschiedde echter niet. Wel werd besloten de invasie voor te bereiden en daartoe de voorwaarden te verwezenlijken, maar uit de aanvallen die de Luftwaffe vanaf 10 juli 1940 tegen de Britse Eilanden richtte, bleek duidelijk dat er geen vast plan aan de operaties ten grondslag lag. Willekeurig verplaatste Hermann Göring het zwaartepunt van de aanvallen. Toen de zomer voorbijging en de herfst begon, bleek dan ook dat het vereiste luchtoverwicht niet was verkregen. Dit leidde noodzakelijkerwijs tot het afgelasten van de invasie.

Wanneer de Duitse luchtmachtstaf tijdig de consequenties had getrokken uit het feit, dat de Luftwaffe niet geschikt was voor de strategische luchtoorlog-à-la-Douhet tegen de Britse Eilanden, en daarom de aanval direct had gericht tegen de vijandelijke luchtstrijdkrachten, vliegvelden en radarstations, met de bedoeling om zo spoedig mogelijk het overwicht in de lucht te veroveren om de overtocht van de invasievloot mogelijk te maken, dan had een zeker luchtoverwicht kunnen worden bereikt. Luchtmaarschalk Kesselring heeft na de oorlog geschreven dat na een intensieve aanval op de Britse luchtverdediging van ongeveer acht dagen een luchtoverwicht boven het beoogde invasiegebied bereikt had kunnen worden. Want ook nu hebben de Duitse luchtaanvallen, hoewel minder gecoördineerd en veel te vroeg opgegeven, de Britten een ogenblik (gedurende begin september ’40) in het nauw gebracht. Dit aldus bereikte Duitse luchtoverwicht had dan uitgebuit moeten worden voor de overtocht van het invasieleger. Tijdens de invasie had de Luftwaffe vervolgens de passage en de ravitaillering van het landingsleger moeten beschermen, waardoor de RAF enig respijt zou krijgen. Het zou slechts een kwestie van tijd zijn geweest voordat de Britse luchtmacht weer kon optreden. Of de periode van luchtoverwicht lang genoeg zou zijn geweest om de invasie te doen plaats hebben, en of de Luftwaffe dan nog sterk genoeg zou zijn geweest om haar taak tijdens de invasie te vervullen, valt moeilijk te zeggen. Maar ook al had de Luftwaffe de RAF tijdens de overtocht in bedwang kunnen houden, daarmee is nog niet gezegd dat zij tegelijkertijd met de Britse Home Fleet had kunnen afrekenen. Die vloot had desnoods geheel kunnen worden opgeofferd om de invasie te laten mislukken. De oppervlakte-eenheden van de Duitse marine lagen na de Noorse Oorlog op de bodem van de zee of in het dok. De Duitse kustbatterijen konden door de Britse kustartillerie aan het Nauw van Calais geneutraliseerd worden. En bovendien konden de Duitse onderzeeboten nog slechts in gering aantal aan de strijd deelnemen. Dit betekende dat de Luftwaffe het tegelijkertijd tegen de RAF en de Royal Navy moest opnemen en bovendien de landingstroepen moest ondersteunen. Gesteld dat het gelukt was om het eerste Duitse landingsechelon bij verrassing aan land te zetten, dan moest de bevoorrading van deze troepen toch nog doorlopend door de Luftwaffe worden beschermd. Na de zware verliezen die de verovering van het luchtoverwicht geëist zou hebben, zou deze taak waarschijnlijk toch te zwaar zijn geweest. Tijdens mijn gesprekken met de Duitse generaals bleek dat alleen de veldmaarschalken Kesselring en Von Manstein de invasie hadden willen proberen. Maar ze slaagden er niet in aannemelijk te maken dat het Duitse invasieleger voldoende bevoorraad had kunnen worden. En juist daarvan hing het succes van de operatie af. Generaal Blumentritt, destijds hoofd van de afdeling Operaties van de Legergroep (Von Rundstedt), die voor de invasie was aangewezen, deelde mij mee dat het opperbevel van zijn Legergroep unaniem van mening was dat Seelöwe moest worden afgelast. In reactie op de opvatting van Kesselring en Von Manstein gaf hij aan, dat de in Engeland gelande Duitse troepen ‘militair zouden zijn verhongerd’. Halder liet mij weten dat hij daar ook zo over dacht.

Een van de stafkaarten die gemaakt zijn in de voorbereiding op de Duitse invasie van Engeland.

De mislukking van het luchtoffensief tegen de Britse Eilanden is dus het gevolg van de daarvoor niet geschikte opbouw en samenstelling van de Luftwaffe en van de leiding van de operaties. De dapperheid en de vaardigheid van de Britse en Duitse piloten ontliepen elkaar niet veel. De Britten beseften dat ze streden voor het behoud van hun land en hun vrijheid, en waren daardoor, vermoedelijk toch meer dan de Duitsers, bereid het hoogste offer te brengen. De geringe technische superioriteit van de Spitfire over de Messerschmidt werd door het grotere aantal Duitse vliegtuigen zeker gecompenseerd. Het was het verschil in voorbereiding en leiding dat de strijd besliste. Dat de Luftwaffe zelfs niet een tijdelijk luchtoverwicht boven het Kanaal en Zuidoost-Engeland verwierf, moet worden toegeschreven aan onjuiste keuze en voortijdige wijziging van de prioriteit van de aanvalsdoelen. Nu wreekte het zich, dat de Duitse luchtmachtstaf ermee opgehouden was de strategische luchtoorlog te bestuderen. Natuurlijk was een goede tactische luchtmacht in de toenmalige omstandigheden voor Duitsland een eerste vereiste. Men had niet kunnen verlangen dat er vóór 3 september 1939, behalve de tactische luchtmacht die sinds 1935 van de grond af had moeten worden opgebouwd, ook nog een strategische luchtvloot met zware bommenwerpers was geproduceerd. Of de toenmalige Duitse benzinevoorraden wel voldoende waren om de grootschalige inzet van dergelijke vliegtuigen mogelijk te maken, valt overigens te betwijfelen. Toch werd de Duitse vliegtuigbouw ook na 3 september 1939 niet uitgebreid om zware bommenwerpers te kunnen bouwen. Zo kon het gebeuren, dat Göring en de zijnen op 25 juni 1940 tegenover de RAF stonden zonder geschikte vliegtuigen om deze laatste vijand te kunnen verslaan en, wat nog erger was, zonder een juist denkbeeld over de strijdwijze die tegen deze vijand gevolgd moest worden.

De Luftwaffe had niet de juiste samenstelling om de luchtoorlog tegen Groot-Brittannië te kunnen winnen. De Stuka was als duikbommenwerper vooral bedoeld om grondtroepen te ondersteunen, maar kwam snelheid tekort tegenover de Britse Spitfire.

Toen het inzicht veld won, dat niet meer op een invasie mocht worden gerekend, moest het Duitse opperbevel naar andere wegen zoeken. Naarmate de luchtoorlog tegen de Britse Eilanden voortduurde, hadden de aanvallen steeds meer een strategisch karakter aangenomen. De raids op Londen, die op 7 september 1940 waren begonnen, waren niet alleen bedoeld om de grootst mogelijke slijtage van het Fighter Command teweeg te brengen, maar ook om de Britse verdediging te desorganiseren door het hart van het Empire te verlammen, de verbindingen op het eiland te verbreken en het moreel van de bevolking aan te tasten. Deze laatste doeleinden namen een steeds belangrijker plaats in bij de Duitse luchtaanvallen. Toen de invasie werd afgelast, hoopte Hitler Groot-Brittannië toch nog tot toegeven te kunnen dwingen door middel van de strategische luchtoorlog - waarvoor de Luftwaffe niet geoefend, georganiseerd en uitgerust was - gecombineerd met het offensief van het onderzeebootwapen.

Dit zou de juiste strategie zijn geweest. Zolang de Luftwaffe nog niet over de grote bombardementsvloot beschikte die de strategische luchtoorlog vereiste, zouden luchtaanvallen op de havens en scheepvaartroutes, gepaard met de blokkade door onderzeeboten, de Britse oorlogsleiding voor ernstige problemen hebben gesteld. Het was een grote fout van het Duitse opperbevel om de vijand los te laten en gelegenheid te geven, zich te herstellen. Onze kritiek moet zich richten tegen het feit, dat de Duitse topleiding hiertegen niet alle beschikbare middelen inzette en in de oorlogsindustrie de prioriteit aan de voorbereiding van de veldtocht tegen Rusland verleende.

De Kriegsmarine was nog niet gereed voor een beslissend offensief tegen de Britse zeeverbindingen. Admiraal Karl Dönitz, de bevelhebber van het onderzeebootwapen, had desondanks al sinds 28 september 1939 geijverd voor deze strategische keuze om eerst Groot-Brittannië te verslaan. Maar ook Dönitz achtte een werkelijke blokkade van de Britse Eilanden was pas vanaf de herfst van 1941 mogelijk, zelfs al zou het onderzeebootwapen voorrang krijgen in de bewapeningsindustrie. Duitsland was de oorlog begonnen met 57 boten, waarvan er slechts 23 operaties op de Atlantische Oceaan konden uitvoeren. Na het uitbreken van de oorlog was de productie verhoogd, in maart 1940 echter weer verlaagd, zodat in het eerste oorlogsjaar de onderzeeboten nog in het tempo van de vredestijd aan het front verschenen: tot mei twee nieuwe boten per maand, later in 1940 zes onderzeeboten per maand. De sterkte van de Duitse onderzeevloot was zodoende op 1 september 1940 gelijk aan die van 1 september 1939. Daar kwam nog bij, dat de Luftwaffe niet over voldoende vliegtuigen met grote actieradius beschikte om met de onderzeeboten samen te werken. Pas later werd het verkeersvliegtuig FW-200 ‘Condor’ hiervoor omgebouwd.