Daar werd ik dertien maal gevangen genomen en zeventien maal verkocht in de gebieden van Indië, Ethiopië, Arabia Felix, China Tartarije, Makassar, Sumatra en vele andere delen van de oosterse archipel aan de uiterste grenzen van Azië, die de Chinese, Siamese, Gueose en Lequiose schrijvers in hun geografiën ‘De Wimper van de Wereld’ noemen en waarover ik verderop zeer uitgebreid en in bijzonderheden hoop te vertellen.

Fernão Mendes Pinto, Peregrinação

De wimper van de wereld

Vroege ontdekkingen
van het Verre Oosten

Ernst van den Boogaart

Omslagbeeld: Een Jezuïet in gesprek met een Japanner. Detail van een Japans kamerscherm, Museu de Arte Antiga, Lissabon.

Ontwerp omslag: Mijke Wondergem

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6249 858 7

e-ISBN 978 94 6249 859 4

NUR 685

© 2022 E. van den Boogaart en Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

De uitgeverij heeft ernaar gestreefd alle copyrights van in deze uitgave opgenomen illustraties te achterhalen. Aan hen die desondanks menen alsnog rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met Amsterdam University Press.

Inhoud

Ter inleiding

1. Fernão Mendes Pinto (ca. 1509/11- 1583), een reiziger door Azië en het leven

2. Peregrinação

3. De wonderlyke reizen van Fernando Mendez Pinto: een radicale Nederlandse bewerking van de Peregrinação uit 1652

4. Luis Frois (1532-1597), een jezuïet in Japan

5. Frois’ traktaat over de tegenstellingen tussen de Europese en de Japanse levenswijze

Dankwoord

Noten

Bibliografie

Lijst van afbeeldingen

Register

Ter inleiding

Dit boek gaat over twee zestiende-eeuwse Portugezen in het Verre Oosten. Beiden gingen erheen als jonge man en verbleven er tientallen jaren.

Fernão Mendes Pinto vertrok om fortuin te maken. Hij was een succesvol koopman, die vanuit het Portugese steunpunt Malakka handel dreef met havens in Achter-Indië, Sumatra, Java en Zuid-China. Bij toeval belandde hij in Japan. Hij behoorde niet tot de eerste Europeanen die dit land bezochten, maar was wel een van de vroegste. Onder de indruk van de jezuïetenmissionaris Franciscus Xaverius sloot hij zich aan bij de orde, maar trad na korte tijd ook weer uit. Als gefortuneerd man keerde hij terug naar Portugal en schreef er de Peregrinação, de Pelgrimsreis, gebaseerd op zijn jaren in Azië, wat hij later las en een inventieve verbeelding. Zijn omvangrijke boek geldt als een van de meesterwerken van de Portugese literatuur. Het werd in de zeventiende eeuw in vele talen vertaald, zelfs in het Nederlands. De Nederlandse vertaler wordt gerekend tot de Radicale Verlichting.

Luis Frois werd door de jezuïetenorde naar Azië gestuurd. Hij werkte eerst in West-India en Malakka en daarna ruim dertig jaar in Japan. Hij schreef levendige brieven over zijn ervaringen en een geschiedenis van de jezuïetenmissie in dat land. Om zijn landgenoten te overtuigen van de grote verschillen tussen de levenswijze van de Japanners en die van de Europeanen bracht hij een aantal puntig geformuleerde observaties bijeen in een werkje met de wijdlopige titel: Tratado em que se contem muito susinta- e abreviadamente algumas contradições e diferenças de custumes antre a gente de Europa e esta provincia de Japão, of wel bekort Traktaat over de verschillen en tegenstellingen in levenswijze tussen de Europeanen en de Japanners. Door zijn vorm is dit werkje een literair kleinood.

Vanwege de rol die de orde speelde in het leven van beide mannen is het goed hier kort iets over de jezuïeten te zeggen. De Societas Jesu was een mannelijke katholieke orde, ontstaan in 1534 in de vriendenkring van Ignatius van Loyola. tijdens diens studie in Parijs.1 In 1540 erkende de Paus de orde. In deze tijd werd het katholicisme bedreigd door intern verval en de opkomst van het Protestantisme. Het doel van de jezuïeten was een vervolmaking en verbreiding van de katholieke vorm van christelijk leven. De middelen hiertoe waren prediking, onderwijs en zending. Doorgaans leefden jezuïeten niet afgezonderd in kloosters, maar in huizen midden in de wereld. Zij die toetraden, legden de voor een religieuze orde gebruikelijke geloften af: celibatair te leven, afstand te doen van persoonlijk bezit en de regels van de orde te gehoorzamen. De jezuïeten legden bovendien een bijzondere gelofte af aan de paus om de taken die hij hen opdroeg uit te voeren, waar dan ook in de wereld. Terwijl andere orden hun leiders zelf kozen en ook in andere opzichten min of meer democratisch waren georganiseerd, waren de jezuïeten hiërarchisch georganiseerd. De leiding berustte bij de Generaal-Overste, aangesteld door de paus en residerend in Rome.

De orde groeide snel. In 1556 telde zij vijftienhonderd leden, in 1579 vijfduizend en in 1600 ruim achtduizend.2 jezuïeten vestigden zich vele landen van Europa en in de Spaanse en Portugese koloniën in Amerika en Azië. Franciscus Xaverius, een van de Parijse vrienden van Loyola, en enkele anderen begaven zich naar Portugees Azië en daarbuiten. In 1549 waren er daar vijfenveertig jezuïeten, in 1559 honderdzesentwintig, in 1571 tweehonderdtien en in 1587 driehonderdzevenentachtig, het hoogtepunt in de zestiende eeuw.3 Het merendeel verbleef in de Portugese steunpunten in India, maar in 1587 waren er eenennegentig in Japan en elf in China. Daarnaast waren jezuïeten ook actief in Spaans en Portugees Amerika. Territoriaal was de orde opgedeeld in provincies, met aan het hoofd een provinciaal. De verspreiding over drie continenten vormde een bedreiging voor de interne samenhang. De verplichting om periodiek en vertrouwelijk te rapporteren zorgde er echter voor dat de onderlinge band niet verloren ging. De leiders van de provincies, de subprovincies en de huizen rapporteerden aan hun superieuren over wat er in hun ambtsgebied was voorgevallen en over ieder individueel lid van de sociëteit afzonderlijk. De orde publiceerde geredigeerde versies van die rapporten in het Latijn en diverse Europese volkstalen. Deze publicaties werden gelezen door katholieken en protestanten en droegen bij tot de faam van de Societas Jesu.

Na hun toetreding wijdden de novieten zich eerst, in afzondering, een maand aan de door Ignatius opgestelde geestelijke oefeningen en later in hun leven nog eens gedurende een maand. Jaarlijks herhaalden zij dit gedurende acht à negen dagen. Dagelijks namen zij deel aan de mis, mediteerden, deden intensief gewetensonderzoek en biechtten. Degenen die waren voorbestemd voor het priesterschap volgden een langdurig studieprogramma. Zij bestudeerden eerst twee jaar de zeven vrije kunsten ( grammatica, logica, welsprekendheid, rekenkunde, meetkunde, harmonieleer en sterrenkunde), daarna vier jaar filosofie (inclusief natuurwetenschap, metafysica en ethica) en zeven jaar theologie. Als zij hun opleiding hadden voltooid en tot priester waren gewijd, waren zij volwassen mannen van rond de veertig. Zij vormden de kern van de orde. De opleiding van degenen die niet waren geselecteerd voor het priesterschap, de lekenbroeders, was niet zo uitgebreid. Zij specialiseerden zich meer in technische en praktische vaardigheden. In de wereld waren de jezuïeten actief in het onderwijs en catechisatie van de gelovigen, in de pastorale zorg, speciaal voor de zieken en armen, en in de missie onder de heidenen.

In dit boek worden Peregrinação en het Tratado niet besproken vanwege hun literaire kwaliteiten, maar vanwege hun etnografische inhoud. In het midden van de zestiende eeuw was het Verre Oosten nog vrijwel onbekend in Europa. Dat veranderde onder meer door de geschriften van Mendes Pinto en Frois. Zij verdienen het ook om die reden gelezen te worden. Door de literaire kwaliteiten blijkt dit een groot genoegen.

1. Fernão Mendes Pinto (ca. 1509/11- 1583), een reiziger door Azië en het leven

In 1537 vertrok Fernão Mendes Pinto per schip naar Azië. Hij zou er twintig jaar blijven. Het boek dat hij na terugkeer in Portugal schreef over zijn jaren in de Oost, Peregrinação (Pelgrimsreis), wordt beschouwd als een van de meesterwerken uit de Portugese literatuur.1 Hij schrijft daarin over zichzelf in de ik-vorm. Wat dat betreft lijkt het boek een autobiografie over twintig jaar van zijn leven, doorgebracht in den vreemde.2 Tegelijkertijd maakt hij met de titel duidelijk dat zijn ik ook Elkerlyck is, ieder mens. Pinto stelt zijn reis door Azië voor als een reis door het leven op aarde, een levensreis van een ‘arme stakker’, een zondaar, die ondanks alle tegenslagen iets van zijn leven probeert te maken, maar onderworpen blijft aan de beschikkingen van een rechtvaardige en meedogende God.3

Pinto’s vroege jaren in Portugal (ca. 1510-1537)

In de Peregrinação deelt hij mee dat hij rond 1510 werd geboren in Montemor-o-Velho, een stadje even ten westen van Coimbra in de tegenwoordige provincie Beira litoral. Uit andere bronnen is bekend dat hij twee broers had, Antonio en Alvaro, en minstens twee zusters. Zijn ouders waren arm, vertelt hij. Dat past bij zijn zelfstilering in het boek als arme drommel, maar wat zijn ouders deden vertelt hij niet. Waren zij werkzaam in de landbouw, als kleine boeren, als pachters, als opzichter voor landheren? Of waren het stedelijke ambachtslieden. Het blijven open vragen. Het begin van Pinto’s levensreis is grotendeels terra incognita.

Er is wel verondersteld dat Pinto zo summier was over zijn herkomst, omdat hij een Nieuwe Christen zou zijn geweest, iemand met Joodse voorouders die onder dwang waren overgegaan tot het christendom. Hij zou deze smet hebben willen verdoezelen of uit voorzichtigheid zo hebben gehandeld, omdat Nieuwe Christenen vaak verdacht gemaakt werden en gediscrimineerd. Fernão Mendes Pinto zou verwant kunnen zijn geweest met de invloedrijke nieuwchristelijke familie Mendes. Het zou passen bij zijn levensloop en de kritische inhoud van zijn boek. De vermeende Joodse afstamming is echter op geen enkele manier gedocumenteerd en de verrassende wendingen in zijn leven en zijn kritiek op de Portugese kerk en staat kunnen ook anders worden verklaard.4

Pinto groeide op onder het bewind van de koningen Manuel (1495-1521) en João III (1521-1557) uit de Avis-dynastie, Hun regeringsperiode geld als de Gouden Tijd in Portugals geschiedenis. Het land was welvarend, niet zozeer door een geavanceerde landbouw en nijverheid als wel door de lange-afstandshandel, vooral die in Aziatische specerijen. Manuel versterkte de monarchie door de macht van de hoge en lage adel en de stedelijke bestuurders te verminderen en hen tegelijkertijd overzee nieuwe kansen te bieden De geestelijkheid hield hij in het gareel door een nieuw staatsorgaan, de mesa da consciência e ordens, bestaande uit vijf specialisten in canoniek recht, dat toezag op de benoemingen van geestelijken in Portugal en overzee, op de militaire orden en de missie. Het koninklijk bestuur maakte van Portugal een christelijke natie door in 1497 de religieuze minderheden van moslims en Joden onder dwang te bekeren. Door de oude wetten te verzamelen en die evenals de nieuwe verordeningen te laten drukken, versterkte Manuel de juridische basis van het koninklijk bestuur over alle Portugezen.

In de Gouden Tijd heerste vrede. De traditionele conflicten met het Iberische buurland Spanje waren bijgelegd. De grenzen die het koninkrijk in de voorafgaande eeuwen had verkregen, waren onomstreden. De verdragen van Tordesillas en Zaragoza bakenden de invloedsferen van beide landen in de overzeese wereld af. Huwelijksbanden verbonden de koningshuizen van Spanje en Portugal. Manuel en João III huwden Castiliaanse prinsessen en de Spaanse koning Karel V nam de zuster van de Portugese koning tot vrouw. Opstanden en revoltes deden zich niet voor.

De koningen ondersteunden de kunsten, de wetenschappen en het onderwijs. Manuel haalde geleerden naar zijn hof, stichtte twintig colleges voor hoger onderwijs en stelde vijftig beurzen in voor studie aan de Universiteit van Parijs. João stichtte in 1537 de Universiteit van Coimbra. Er kwamen steeds meer leraren die lezen, schrijven en rekenen onderwezen. Garcia de Resende verkeerde als dichter en kroniekschrijver aan het hof van Manuel en kreeg toelages van João III, evenals de toneelschrijver Gil Vicente en Damião de Gois, de geschiedschrijver van de maritieme expansie. Manuel liet ondermeer het Jeronimos klooster en de Torre de Belem aan de monding van de Taag bouwen. Grão Vasco uit Viseu schilderde indrukwekkende altaarstukken. Andere schilders illustreerden kaarten en atlassen zo magnifiek dat een vorst ermee kon pronken. In 1519 schonk Manuel een indrukwekkend versierde atlas, later bekend als de Miller atlas, aan de Franse koning François I.

Terwijl in het Noorden van Europa het Protestantisme aanhang verwierf, spanden de Portugese koningen zich in om in hun land het katholicisme tot enige religie te maken. In 1496 organiseerde koning Manuel de verdrijving van de moslims en de bekering onder dwang van de Joden. Deze Nieuwe Christenen mochten als tweederangs onderdanen in het land blijven. In 1531 wist de dichter Gil Vincente een vervolging van Nieuw Christenen in Santarem te voorkomen, maar zij kwamen wel steeds meer onder toezicht te staan. In 1536 steunde João III de invoering van de Inquisitie in Portugal. Het koninklijk bestuur maakte van Portugal een exclusief katholiek land met een opdracht de islam te bestrijden, sporen van Jodendom uit te wissen en waar het maar kon het katholicisme te verbreiden.

Pinto zal van deze Gouden Tijd alleen de laatste tien jaar enigermate bewust hebben meegemaakt. Op 13 december 1521, de sterfdag van de koning Manuel I, nam een oom hem mee naar Lissabon en deed hem in dienst bij een ‘dame van tamelijk edele afkomst’, waarschijnlijk Dona Joana da Silva e Castro. Zij was getrouwd met een kamerheer van de koning: Francisco de Faria. Zo wel de familie Silva als de familie Faria hadden banden met Montemor-o-Velho. Toen haar echtgenoot in 1523 ontdekte dat zij een affaire had, liet hij haar en haar minnaar ombrengen. Pinto achtte het toen verstandiger haar huishouden te verlaten. De negen jaren daarna zijn een hiaat in zijn biografie. In 1531 duikt hij weer op als page van João de Lencastre, de bastaardzoon van koning João II en als hertog van Coimbra, admiraal van de Portugese vloot en als lid van de orde van Santiago en de Orde van van Aviz een zeer vooraanstaand man. Deze aanstelling zou hij te danken hebben aan een andere Francisco de Faria. João de Lencastre zou zijn reis naar Azië hebben gefinancierd.5 Hij vertrok op 11 maart 1537, vermoedelijk in dienst van de Portugese koning, of anders in het gevolg van Pero de Faria, die net tot gouverneur van Malakka was benoemd.6

Pinto in het westelijk deel van de Estado da India 1537-1539

In 1537 bestond Portugees Azië, de Estado da India, uit een keten van steden, forten en handelsposten langs de Oost-Afrikaanse kust en de kusten van zuidelijk Azië. Deze politieke constructie was een creatie van de Portugese koning en stond onder zijn bevel. Als gevolg van een afspraak met de Paus bezat hij ook de zeggenschap over de seculiere en reguliere geestelijken. Het doel van de keten was de handelsroutes van de Portugezen te beschermen tegen de moslims, tot dan toe de dominante macht in deze regio. Het ging hierbij om de careira da India, de route tussen Portugal en Goa, en om handelsroutes binnen Azië. De Portugezen wilden door deze met militaire macht ondersteunde handel rijkdom verwerven en de kruistocht tegen de moslims, begonnen in Europa, voortzetten in Azië.

Op de oostkust van Afrika bezaten de Portugezen steunpunten in Mozambique en Malindi. Met Ormuz beheersten zij de toegang tot de Perzische Golf. Op de westkust van India veroverden zij het centraal gelegen Goa. Vandaar breidden zij hun macht uit naar het Noorden met forten in Diu en Chaul en naar het Zuiden met versterkingen in Cananore, Calicut en Cochin. Goa maakten zij tot de hoofdstad van de Estado da India. Ten oosten van Kaap Comorin veroverden zij Malakka en bouwden zij een fort op Ternate in de Molukken. In deze steunpunten stelde de Portugese koning bestuurders aan, die zich bekommerden om de verdediging tegen de lokale vijanden, bestuur en rechtspraak over de Portugezen en ondersteuning van de katholieke kerk. In 1533-4 kreeg Goa een bisschop, ondergeschikt aan de bisschop van Funchal op de Azoren. Pas in 1557 werd het een aartsbisdom met ondergeschikte bisdommen in Cochin en Malakka.7

Alle handel in Azië was koningshandel, althans volgens de verordeningen. Het ging daarbij in hoofdzaak om specerijen. De agenten van de Portugese koning kochten peper op de Malabar kust, kaneel op Ceylon en nootmuskaat en foelie in de Molukken. Deze specerijen werden voorheen door islamitische kooplieden naar het Midden-Oosten gebracht. Een klein deel ervan verkochten zij door aan vooral Venetiaanse en Genuese kooplieden, actief in de Middellandse Zee handel. Deze route via het Midden Oosten bleef in gebruik, maar al snel waren de hoeveelheden peper en andere specerijen, door de Portugezen aangevoerd via de route om Kaap de Goede Hoop, groter.

Aan het hoofd van de Estado da India stond de onderkoning in Goa. Kapiteins gaven samen met andere beambten leiding aan de overige forten en handelsposten in zuidelijk Azië. In het westelijk deel van de Estado kon de onderkoning enige zeggenschap uitoefenen over zijn ondergeschikten en de Portugese kolonialen. In het oostelijk deel was door de grote afstanden het koninklijk gezag zwak. In feite was het bestuur van de Estado in hoge mate gedecentraliseerd. Vooral in het Oosten gingen allerlei avonturiers en vrijbuiters hun eigen gang. Zij traden in dienst van inheemse heersers, verinlandsten en gaven weinig om hun kerkelijke plichten. Sommigen probeerden hun geluk in de handel op China en Japan, vaak gecombineerd met kaapvaart. Zij stichtten hun eigen factorijen op de Chinese kust zoals Liampo, Lampacao en ten slotte Macao. Van zijn kant wilde de onderkoning in Goa graag diplomatieke relaties met het Chinese keizerrijk aanknopen. In zijn opdracht ondernam Tomé Pires van 1517 tot 1521 een diplomatieke missie naar de Keizer in Peking, maar die wees hun verzoek af om met de koning van Portugal een vriendschapsverdrag te sluiten. Evenmin wilde hij toestaan dat Portugezen factorijen oprichten in Chinese havensteden.

In de loop der jaren bleven steeds meer Portugezen in Azië achter. Zij hadden relaties met Aziatische vrouwen en stichtten families. Deze casados (gehuwden) bleven zich verbonden voelen met Portugal en de katholieke kerk, bleven naast inheemse talen Portugees spreken, maar namen allerlei inheemse gebruiken over en creëerden zo een hybride cultuur. In 1550 waren er ongeveer tweeduizend casados in Goa en enkele honderden verspreid over de rest van de Estado da India. Door zijn lange verblijf in Azië ging Pinto deel uit maken van dit hybride gezelschap.

Hieronder volgt een beknopt overzicht van zijn wederwaardigheden in Azië, gebaseerd op wat hij er in Peregrinação over zegt. In deze biografische schets zijn, zoals overal in het boek, feit en fictie met elkaar verweven.

Op 5 september 1537 kwam de vloot waarmee hij uit Portugal was vertrokken aan bij Diu, ten noordwesten van Bombay. Deze vesting was sinds twee jaar in handen van de Portugezen. Islamitische troepen belegerden de stad in opdracht van Suleiman de Grote, de sultan van het Ottomaanse Rijk. Pinto bleef daar kort en werd op 22 september 1537 meegestuurd met een Portugees eskader dat een verkenningstocht uitvoerde naar de Rode Zee om vast te stellen of de Turken een vloot met nieuwe troepen naar Diu hadden gestuurd. Het eskader kwam nabij de kust van Arabië in zwaar weer terecht en dreigde reddeloos ten onder te gaan. Zij weken uit naar het eiland Socotra, ravitailleerden daar en keerden terug naar de Straat van Mekka.

Daar maakten zij een schip buit, waarvan de kapitein bekende op Mallorca te zijn geboren en vier jaar eerder te zijn overgegaan tot de islam. Desgevraagd verklaarde hij niet van plan te zijn weer christen te worden. ‘Met een heilige ijver voor de eer van God’ beval de bevelhebber van het eskader hem aan handen en voeten te binden. ‘Met een grote kei aan zijn nek werd hij levend in zee geworpen, waar de duivel hem meenam om hem deelgenoot te maken van de martelingen van Mohammed, in wie hij zo vast geloofde.’8

Het eskader maakte vervolgens een korte stop in een Ethiopische haven om een bericht voor de koning van dit Christelijke rijk door te geven. Vier bemanningsleden, onder wie Pinto, werden naar de vesting in het binnenland gestuurd, waar de Ethiopische koningin-moeder verbleef. Zij reisden van klooster naar klooster totdat zij hoog in de bergen het koninklijk hof bereikten. De koningin-moeder onderhield zich met de delegatie minzaam over de oorlog tegen de Grote Turk. Na negen dagen aanvaardden de Portugezen de terugreis. Dit verblijf van Pinto aan het Ethiopische hof is waarschijnlijk een verzinsel. Hij kan daarvoor de Verdadera Informaçam das Terras do Preste Joam van Francisco Alvares uit 1540 hebben gebruikt of de Spaanse vertaling ervan uit 1561.

Kort nadat het eskader op 6 november 1537 de Ethiopische haven had verlaten, maakten drie Turkse galleien zich meester van de schepen. De Turken brachten de Portugezen naar Mekka in Zuidwest-Arabië, aan de toegang tot de Rode Zee. Daar verkochten zij Pinto als slaaf aan een Griek die zich bekeerd had tot de islam en een wrede meester bleek te zijn. Nadat Pinto had gedreigd zelfmoord te plegen om aan de kwellingen een eind te maken, verkocht de Griek hem voor dadels ter waarde van dertig dukaten door aan een joodse koopman. Zijn nieuwe meester bracht hem via de karavaanroute naar Ormuz, aan de toegang tot de Perzische Golf. De gouverneur van dit Portugese steunpunt kocht hem vrij voor driehonderd dukaten. Pinto monsterde vervolgens aan op een vrachtschip bestemd voor Goa. Het schip bracht hem naar echter naar Chaul, een haven ten zuiden van Bombay, die in het bezit was van de Portugezen. Daar plaatste de gezaghebber hem tegen zijn zin op een vloot die jacht maakte op Turkse schepen in de Arabische Zee. Hij nam deel aan verschillende gevechten en bereikte uiteindelijk toch Goa.9 Pinto kan in de eerste jaren van zijn verblijf in Azië naar Ormuz zijn gestuurd als soldaat; de verhalen over zijn gevangenschap en slavernij onder de moslims zijn waarschijnlijk fictie.

Pinto in Malakka, Sumatra en Maleisië, juni 1539-mei 1540

In Goa trad hij in dienst van Pero de Faria, die was benoemd tot gouverneur van het door de Portugezen veroverde Malakka en een lid van de clan die Pinto in Portugal had geprotegeerd.10 Op 13 april 1539 vertrok Pinto met hem naar dit handelsknooppunt in het Verre Oosten. Vanwege de entrepotfunctie in de specerijhandel tussen Zuidoost Azië en het Midden-Oosten, was Malakka een van de rijkste Portugese bezittingen, wat de gouverneur en zijn beschermelingen goede kansen bood hun fortuin te vermeerderen.11 Pero de Faria stuurde Pinto op diplomatieke missies naar een aantal kleinere koninkrijken op Sumatra om bondgenoten te werven voor de strijd tegen het islamitische rijk Atjeh in het Noorden van het eiland. Hij kon zich daarbij wijden aan privéhandel en de commerciële belangen van zijn superieuren, die er volgens hem meer op uit waren zich te verrijken dan de koning van Portugal te dienen en zich te bekommeren om de bondgenoten.

Zo ging hij eerst naar de Bataks op de westkust van Midden-Sumatra. Dit heidense volk was in oorlog met de islamitische Atjehers, omdat hun koning had geweigerd moslim te worden. Pinto bood hem de hulp van de Portugezen aan, die hem zouden helpen zich te wreken voor het hem aangedane onrecht. De koning zei echter geen enkel vertrouwen te hebben in de Portugezen. Bij voorgaande gelegenheden hadden zij het onrecht dat de Atjehers hen hadden aangedaan steeds ongewroken gelaten. Hij noemde daarbij specifieke voorbeelden. Pinto deed er beschaamd het zwijgen toe en moest zich bekennen dat de koning van de Bataks gelijk had.

Op de terugweg uit de Bataklanden deed hij het koninkrijk Kedah aan, op het vasteland van Malakka. De koning daar was juist bezig met de begrafenis van zijn vader, die hij zelf enkele dagen voor de komst van Pinto, ‘met dolksteken om het leven had gebracht om zijn moeder te kunnen trouwen die al zwanger van hem was’12 Hij had ook de meeste vooraanstaande mannen van zijn rijk laten doden, evenals vele handelaren van wie hij het bezit had geconfisqueerd. Daartoe gedwongen door de soldaten van de koning ging Pinto bij hem op audiëntie. Trillend van angst hoorde hij aan hoe de koning zijn gruweldaden rechtvaardigde. Zijn vader had hem willen doden, omdat boze lieden kwaad hadden gesproken over hem. De beweerde moord was een daad van legitieme noodweer geweest. Als de goede zoon die hij altijd was geweest, had hij zijn moeder tot vrouw genomen ‘om te voorkomen dat zij onverzorgd en eenzaam achter zou blijven als zovele andere weduwen.’ Pinto deed alsof hij hem geloofde en verliet Kedah halsoverkop zodra hij de kans kreeg .13

Terug in Malakka trof hij daar de gezant aan van het koninkrijk Aaru aan de noordoostkant van Sumatra. Die liet weten dat zijn heer graag samen met de Portugezen wilde optrekken tegen Atjeh. De zittende gouverneur wees dit verzoek af, omdat hij nog maar korte tijd in het ambt zou zijn, Pero de Faria wees het af, omdat hij nog geen gouverneur was en geen toezeggingen kon doen. De gezant hield een gepassioneerde rede waarin hij zijn diepe teleurstelling uitsprak over de houding van de Portugezen, tegenover wie de koning van Aaru zich steeds een trouwe vriend had betoond.14 Kort daarop kreeg Pero da Faria spijt van zijn beslissing. Hij haalde Pinto over om in oktober 1539 met buskruit, musketten en kanonskogels naar Aaru te gaan en de vriendschappelijke relaties te herstellen.

De koning van Aaru was moslim. Hij liet Pinto zijn armelijke residentie zien en toonde hem de wapens die hij al had verzameld voor de oorlog tegen de Atjehers. Hij bedankte voor de wapens en het buskruit, maar liet blijken weinig vertrouwen te hebben in de verzekeringen van de Portugezen, dat zij hem met troepen zouden steunen. Toen het bericht doorkwam dat uit Atjeh een vloot naderde om het land te veroveren, verliet Pinto hem haastig. Onderweg naar Malakka leed hij tijdens een noodweer schipbreuk op de klippen voor een moerassige en verlaten kust. Wadend door het slijk ging hij met een paar lotgenoten op zoek naar een bewoonde plek. Langskomende vissers namen hen aan boord in de verwachting hen in het dorp Siak in het koninkrijk Djambi als slaaf te kunnen verkopen. Dat bleek lastig, omdat zij zwaar ziek en uitgemergeld waren. Een islamitische koopman, die handel wilde drijven met de Portugezen in Malakka, kocht hen ten slotte, in de hoop een goede indruk te maken als hij hen daar afleverde. Zijn plan lukte: Pero de Faria was blij Pinto levend terug te zien en beloonde de koopman passend.

Pero de Faria belastte Pinto vervolgens met een missie naar het koninkrijk Pahang aan de oostkust van het Maleise schiereiland. Hij moest daar goederen afgeven bij zijn handelsagent en zien of hij door bemiddeling van de vorst van Patani enkele Portugezen vrij kon krijgen, die gevangen werden gehouden door de koning van Siam. Tijdens Pinto’s verblijf in Pahang werd de koning vermoord door de gezant van Borneo vanwege een liaison met diens vrouw. Er ontstond chaos in het koninkrijk, waarvan enkele ‘leeglopers’ gebruik maakten om de factorij van de Portugezen te plunderen. Pinto en de handelsagent Tomé Lobo besloten uit te wijken naar Patani. Daar ontmoetten zij de koopman António de Faria, ook weer een lid van de clan door wie Pinto was geprotegeerd in Portugal.15 Faria had moeite in Patani zijn goederen kwijt te raken en zond enige mannen, onder wie Pinto, naar de drukke haven Lugor, het tegenwoordige Nakhom si Thamatat in Thailand.

In de monding van de toegangsrivier tot Lugor overviel een piraat het schip van Pinto. Die sprong met enkele Portugezen over boord en wist zo zijn leven te redden. Weer wadend door het slijk bereikten zij de oever. Zij werden opgepikt door een barkas, die zout vervoerde. De bemanning wilde hen aanvankelijk aan hun lot overlaten. Onder de opvarenden was echter een oude, aanzienlijke vrouw, die de schepelingen op andere gedachten bracht. Zij had ervaring met zware tegenslagen en de wisselingen van het lot. In het verleden was zij gevangen genomen en tot slavin gemaakt door de koning van Siam, zo vertelde zij. Zij had moeten aanzien hoe haar vader, zonen, twee broers en een schoonzoon door de olifanten van de Siamees in stukken waren getrokken. Haar moeder en tweeëndertig neven en nichten waren in brandende ovens geworpen. ‘De Heer aller Heren had in Zijn oneindige genade haar smeekbeden om deze wandaden tegen te houden niet verhoord.’ Maar zij berustte: ‘De waarheid is dat wat God beschikt het beste is.’16 Zij liet Pinto terugbrengen naar Patani.

António de Faria was ten einde raad door het verlies van zijn handelsgoederen, die hij in Malakka op krediet had gekocht. Hij zwoer een eed op de Heilige Schrift dat hij zich zou wreken op de piraat. Van een matroos op de barkas was Pinto te weten gekomen dat de piraat een Moor uit Gujarat was, genaamd Khoja Hassim en met brazielhout onderweg was naar het Chinese eiland Hainan. Samen met enkele tientallen jonge Portugezen besloot Pinto, die ook alles had verloren, zich aan te sluiten bij António de Faria. Andere landgenoten gaven Faria geld voor zijn expeditie. Nu begon de achtervolging van Khoja Hassim, die Pinto naar zuidoost China bracht.

Pinto in China, Japan en de Rykyu eilanden, (mei 1540-augustus 1544?)

Zij voeren eerst langs de kust van Cambodja en Vietnam, voor hen onbekend gebied.17 Voor de kust van Vietnam werden zij belaagd door een Maleise piraat. Zij wisten de aanval af te slaan. Op een schaars bewoonde plek ontmoetten zij arme vissers, die zeiden nog nooit witte mensen te hebben gezien. Faria informeerde bij de kustbewoners naar de goederen die er werden verhandeld, naar het voorkomen van goud in het binnenland en naar de bewapening van de inwoners. Zij bereikten uiteindelijk het grote Chinese eiland Hainan en verkenden ook daar de kust uitgebreid. Zij zagen een volkrijke, versterkte stad met in de haven tientallen jonken.

Voor de kust van Hainan kaapten zij zelf een Chinese jonk. Hierbij werd kort, maar hard gevochten. ‘In minder tijd dan het kostte om drie Credo’s te bidden’ kwamen twaalf Portugezen en zeven van hun slaven om het leven. De lijken van de piraten wierpen zij in zee. Zij maakten een grote hoeveelheid goederen buit, die eerder waren geroofd van Portugese kooplieden. Het ging hierbij om peper, nootmuskaat, foelie, sandelhout, fijn adelaarshout, tin, ivoor en was. In het ruim van de jonk troffen zij twee christenen aan, met vijf kinderen, twee slavinnen en acht slaven. De Chinese piraat was als christen opgegroeid onder de Portugezen in Malakka, maar weer heiden geworden en had van de zeeroverij een beroep gemaakt, zo bleek bij navraag. Faria liet het dode lichaam van de piraat uit zee vissen. Vervolgens beval hij ‘het lijk naar de boeg te slepen, waar het werd onthoofd en in stukken gehakt.’18

Faria en zijn mannen voeren verder naar het Oosten, veroverden opnieuw enkele scheepjes en verkochten hun buit in een haven op het vaste land. Daarna keerden zij terug naar Hainan. Daar veroverden zij een jonk van een Chinese piraat. Ook deze man was opgegroeid bij de Portugezen in Malakka. Omdat hij door hen met minachting was behandeld, had hij zich tot de islam bekeerd.19 In de haven bevonden zich nog andere jonken. Faria was nu zo’n gevreesde kaperkapitein geworden, dat hij op verzoek van de Chinese handelaren vrijgeleides uitgaf tegen betaling van 20.000 taels in zilver.

Zeven-en-een-halve maand bleven zij kruisen in de Golf van Tonkin, totdat zij in een noodweer nabij een eiland schipbreuk leden. Een deel van de bemanning wist het strand te bereiken. Faria prentte zijn mannen in dat zij op God moesten vertrouwen en dat dan alles weer goed zou komen. Naakt en ongeschoeid zwierven zij langs het strand en door de bossen. Zij stalen een Chinees bootje terwijl de bemanning aan land water haalde. Vervolgens overmeesterden zij een vissersboot en daarna een jonk. Kort daarop ontmoetten zij een Chinese zeerover die een goede vriend van de Portugezen bleek te zijn en zelfs Portugezen onder zijn bemanning had.20 Faria maakte met hem een afspraak dat ze in het vervolg samen zouden optrekken en naar Liampo zouden varen, een haven zo’n vijfhonderd kilometer naar het Noorden. Onderweg pikten zij uit een vissersprauw acht zwaar gewonden Portugezen op, die waren overvallen door Khoja Hassim. In een haven aan de Straat van Formosa verkocht Faria de lading van de buitgemaakte jonk en kocht twee grotere jonken en twee roeiboten. Voor zijn schepen wierf hij honderdzestig zeelieden aan. Hij en zijn nieuwe compagnon beschikten nu over een vloot met vijfhonderd man van diverse nationaliteiten.

Na drie dagen troffen zij de schepen van Khoja Hassim aan in de monding van een rivier. Zij verkenden de situatie zorgvuldig en vielen aan bij het ochtendgloren. Het gevecht vond plaats onder groot ‘kabaal van wapengekletter, trommels, gongs en bekkens, het geschreeuw en gebrul van beide zijden, het voortdurend geknal van kanonnen en haakbussen, terwijl de echo’s van dat alles over de heuvels en dalen in die streek rolden.’21 Faria velde Khoja Hassim met een zwaardslag op het hoofd en ‘met een volgende slag hakte hij zijn benen af.’ ‘In iets meer dan twee Credo’s’ doodden hij en zijn mannen achtenveertig vijanden; aan zijn kant sneuvelden slechts veertien man. ‘Aangemoedigd door de naam van Christus onze Heer, die zij voortdurend aanriepen, maakten de onzen verder iedereen tot op de laatste man af.’22

Faria gaf opdracht om zijn gewonde soldaten te verzorgen en ging aan land om de doden te begraven. De goederen die Khoja Hassim van de Portugezen had gestolen werden teruggevonden en in de eigen schepen geladen. De slaven die hadden meegevochten beloonde Faria door hen in vrijheid te stellen. Daarna zeilde hij verder noordwaarts langs de Chinese kust om in de Portugese factorij in Liampo, een handelshaven op de zuidoever van de Baai van Hangzhou, de herkregen goederen te verkopen. Bij een landtong liep zijn schip in noodweer echter op de klippen. Tijdens een poging het los te krijgen, moest hij de lading, inclusief al het zilver verkregen door de kaapvaart, over boord zetten. Faria stapte over op een van de andere schepen.

Op een plaats aan de kust wilde hij Portugezen vrijkopen, die vanwege piraterij door een mandarijn gevangen waren gezet. Dit mislukte, omdat hij niet de zeer onderdanige toon wist te treffen, waarin de mandarijn aangesproken wenste te worden. Daarop bevrijdde Faria hen met geweld en plunderde de stad. Na nogmaals een overval van piraten te hebben afgeslagen bereikte hij Liampo.

De Portugezen daar ontvingen hem als een held. Zij haalden hem in met veel gevlag, saluutschoten en tableaux vivants. In feestredes prezen zij hem als een tweede Scipio, In de kerk droegen zij een dankmis op, waarbij zij hem op het hoofdaltaar lieten plaatsnemen in een zetel onder een baldakijn. De klungelige toespraak van de feestredenaar mocht de vreugde niet bederven. Daarna onthaalden notabelen hem op een banket. Faria logeerde vijf maanden in het huis van een van de aanzienlijken. Hij nam deel aan jachtpartijen met valken en haviken, vistochten en drijfjachten op herten, zwijnen, stieren en wilde paarden. Zijn wapenbroeder, de Chinese piraat, kwam te overlijden, maar hij sloot direct een nieuwe vriendschap met Similau, een andere zeerover.