Theodoor

Over het leven van Theodoor Samuel van Ravenswaaij, arts in de Verenigde Staten, Nederlands-Indië en Den Haag (1888-1961)

Jasmijn Derckx

Alle afbeeldingen zijn afkomstig uit de privécollectie van de familie Van Ravenswaaij

Omslagontwerp: Mijke Wondergem

Omslagbeeld: Theo arriveert in New York bij het Vrijheidsbeeld. Foto uit privécollectie van de familie Van Ravenswaaij

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6249 860 0

E-ISBN 978 94 6249 861 7

NUR 691

© ٢٠٢٢ J. Derckx, p/a Uitgeversmaatschappĳ Walburg Pers, Zutphen

© ٢٠٢٢ Uitgeversmaatschappĳ Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wĳze, hetzĳ elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelĳke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelĳk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zĳn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Inhoud

Stamboom

Voorwoord

1. In Nederland, jeugd in Den Haag – 1888-1904

2. Leiden, Boonville en wo I – 1904-1921

3. Op reis naar Sumatra en reis naar het verleden – 1921 (familiebrieven 1842 e.v.)

4. Arts in Tebing Tinggi – 1920-1931

5. Crisisjaren in Nederland – 1931-1940

6. Oorlogsjaren in Den Haag, Kamp Amersfoort – 1940-1943

7. Oorlogsjaren in Den Haag, bombardement Bezuidenhout – 1943-1945

8. Wederopbouw en verlies – 1945-1948

9. Een nieuw gezin – 1948-1951

10. De verloren zoon – 1951-1953

11. Vader en zoon – 1953-1958

12. Slotakkoord – 1958-1961

Nawoord

Dankwoord

Levensloop Theodoor Samuel van Ravenswaaij (1888-1961)

Bronnen

Stamboom

Voorwoord

Het diepste gevoel dat ik heb meegenomen van mijn reis naar Indonesië is dat je nooit alleen bent. In Indonesië zijn er altijd en overal oogjes. Oogjes van gekko’s, mensen op straat, mensen naast je huis of in de tuin, oogjes van familieleden, oogjes van personeel. Oogjes van kikkers, vogels, oogjes van alles wat leeft in de maat van de jungle. Oogjes van goden, van steen of in bomen. Oogjes van voorouders. Overal zijn oogjes. Op het moment dat je je ongezien waant, blijkt er toch nog altijd iemand in de buurt te zijn. En dat maakt, wellicht onverwacht, gelukkig.

Jasmijn Derckx, fragment reisverslag, Sumatra, 2020

Het leven is soms een samenspel van onzichtbare draden die uiteindelijk weer bij elkaar lijken te komen. Dat is ook het geval bij het verhaal van de familie Van Ravenswaaij. De leden van deze familie waaierden over de hele wereld uit en bleven door het schrijven van duizenden brieven nauw met elkaar verbonden. In dit boek komen hun levenslijnen samen. De brieven zijn de ‘oogjes’ waarmee de familieleden elkaar bleven zien.

Aanleiding tot het schrijven van dit boek

In 2019 verhuisde ik van de Veluwe naar Den Haag. Ik ontmoette daar nieuwe mensen, zoals mijn buurtgenote Jeanette Lotz. Zij vertelde mij tijdens een fietstochtje over een oudere heer die bij ons om de hoek woont, samen met zijn zwart-witte kat Plumeau. ‘Jasmijn, ik zou je graag aan Boem van Ravenswaaij willen voorstellen. Boem wil graag dat zijn familieverhaal wordt doorgegeven. Misschien zou jij dat boek willen schrijven?’

Jeanette organiseerde een lunchafspraak voor ons drieën. Zij stelde mij in het buurtrestaurantje voor aan Boem. Hij bleek een artistieke en erudiete man, keurig in het pak, met donkere ogen en haar dat alle kanten uitwaaide. Mijn eerste vraag aan hem was waar zijn wonderlijke naam vandaan komt. ‘Mijn ouders lazen mij vroeger voor uit een prentenboekje dat ging over drie beertjes: Bim, Bam en Bom. Toen zei ik dat ik wel Boem wilde heten in plaats van Cornelis Alexander. En iedereen kent mij dus als Boem.’

Boem vertelde mij dat hij een paar jaar geleden, na het overlijden van zijn vrouw, bij het opruimen in een kast een koffer had gevonden. Daarin vond hij ruim duizend brieven, verzameld door zijn tante Corry, de zus van zijn vader, die in Bry-sur-Marne (in de buurt van Parijs) woonde. Na omzwervingen via hun familie in de Verenigde Staten kwam een gedeelte van de Nederlandstalige brieven bij Boem in Den Haag terecht.

Na het overlijden van zijn geliefde Marlene begon Boem met het uittypen van de brieven, om zichzelf af te leiden van zijn verdriet. Ruim drie jaar lang werkte hij ze een voor een uit. De brieven waren vaak moeilijk leesbaar, ze dateerden uit de periode van 1873 tot 1961. Vaak waren het dunne luchtpostvelletjes. En sommige brieven waren ingrijpend gecensureerd door de Duitsers.

‘Heb je zin om er een boek van te maken, Jasmijn?’ vroeg Boem, en hij keek mij doordringend aan. Ik aarzelde even. Ik was net begonnen aan een nieuw boek en er lag nog een boek te wachten om te worden uitgegeven. Daarnaast had ik nog een drukke baan. Maar hoe kon ik dit interessante verzoek weerstaan? Dus zei ik ‘ja’, las de uitgewerkte brieven en besloot: dit verhaal móést ik inderdaad delen.

In dit boek vertel ik het verhaal van de familie Van Ravenswaaij, vanaf het laatste decennium van de negentiende eeuw tot aan het begin van de zestiger jaren van de twintigste eeuw. Het is gebaseerd op de persoonlijke brieven van familieleden in Europa, de Verenigde Staten en Indonesië. Deze zijn door mij bewerkt en vermengd met persoonlijke verhalen van Boem tot een leesbaar familieverhaal over en tijdsbeeld van een nog altijd relevante periode van onze Nederlandse koloniale geschiedenis.

Het verhaal speelt zich afwisselend af in Nederland, Frankrijk, Duitsland, Borneo, Sumatra, Java en de Verenigde Staten. In vredestijd en tijdens de twee wereldoorlogen. Gelukkige momenten, zoals geboorten, huwelijken en vakanties, worden voortdurend afgewisseld met bombardementen, vervolgingen en hongersnoden. Er is sprake van een centraal familiethema dat in alle generaties terugkomt: een onmetelijke bewijs- en prestatiedwang – het was niet snel goed genoeg. Ik besloot er één familielid uit te lichten, om overzicht te houden: de vader van Boem, Theodoor Samuel van Ravenswaaij.

Reis naar Indonesië

Nadat ik de brieven had gelezen, besloot ik op reis te gaan in het voetspoor van Theo van Ravenswaaij. Ik was nog nooit in Indonesië geweest en ik wilde graag meer gevoel krijgen bij zijn leven als arts in het ziekenhuis in Tebing Tinggi, vlak bij Medan op Sumatra. In januari 2020 stond ik met een map vol brieven van Van Ravenswaaij in mijn hand in de tuin voor zijn voormalige huis. Dat had hij in 1921 in Tebing Tinggi laten bouwen, recht tegenover het ziekenhuis, dat er nog steeds is.

Ik ging naar Samosir voor een kennismaking met het Batak-volk. Ik bezocht Medan en ontdekte hotel De Boer en het oude postkantoor. Ik wandelde over de Esplanade waar Theo en zijn vrouw vroeger wandelden en probeerde me – in de dynamiek van deze Indonesische stad, met scooters, eetkraampjes en drukte – de grandeur van vroeger voor te stellen.

Ik reisde naar Singapore, waar ik sliep in het Fullerton Hotel, dat vroeger de General Post Office was. In dat gebouw werden vroeger de brieven van de familie Van Ravenswaaij gesorteerd, na een lange reis per stoomboot. Er is nog een museum in het hotel, dat de geschiedenis van het voormalige postkantoor toont.

Ik reisde door naar Bali, waar ik na een dag zoeken, samen met gidsen van het Agung Rai Museum in Ubud, twee schilderijen van een oom van Boem ontdekte, Alexander van Ravenswaaij. En op de dag dat ik op het vliegveld op Bali stond om terug te vliegen naar Nederland, werd het bericht omgeroepen dat Covid-19 was uitgebroken. Een dag later werden alle vluchten geannuleerd. Net op tijd was ik thuis, dankbaar dat ik deze reis nog had kunnen maken voor de lockdown werd afgekondigd.

Overweldigd door de hoeveelheid brieven probeerde ik mijn weg te zoeken. Na mijn terugkeer uit Indonesië was ik al een aantal maanden aan het schrijven, toen er een berichtje van Lisa van Ravenswaaij binnenkwam. Jasmine, I’ve got a surprise for you. Bijgevoegd waren een aantal foto’s van reiskoffers vol brieven, foto’s en ansichtkaarten. Lisa had nog eens vierduizend brieven gevonden. De hoeveelheid was nauwelijks te overzien.

Ik had al begrepen van medewerkers van het Haags Gemeentearchief dat met deze collectie van duizend brieven dit al de grootste collectie Haagse familiebrieven was. Deze vondst maakte de collectie nog omvangrijker. Echter door de reisrestricties was het helaas niet mogelijk om naar de Verenigde Staten af te reizen, of vice versa. Dus als ik van een bepaalde periode brieven miste, stuurde ik een berichtje naar de VS: Can you help me out Lisa? Zij dook dan in een van de koffers en maakte een kopie van de desbetreffende brief of ansichtkaart. De brieven die zich nu nog in de Verenigde Staten bevinden, zullen te zijner tijd ook naar het Haags Gemeentearchief worden overgebracht, ter archivering en voor verder onderzoek.

Met behulp van schrijfster en schrijfcoach Vilan van de Loo ging ik aan de slag met het categoriseren van de duizenden brieven. Ik koos voor de vorm van literaire non-fictie en nam de vrijheid om een aantal dialogen te schrijven, omwille van de leesbaarheid.

De fragmenten heb ik rechtstreeks uit de brieven overgenomen, waarbij ik de spelling grotendeels intact liet. Slechts hier en daar paste ik iets aan. Ik begreep dat ik, om een eigen perspectief te ontwikkelen, moest kiezen uit de vele verhalen die zich verschuilen in deze omvangrijke correspondentie. En zo ontvouwde zich dit verhaal.

Een eeuw aan Haagse familiegeschiedenis trok aan mij voorbij. Ik las over de ontdekking van de elektriciteit, de opkomst van moderne communicatiemiddelen, van fotografie, televisie en luchtvaart, de ontwikkeling van de scheepvaart. Ik probeerde me voor te stellen hoe het in die dagen geweest moest zijn voor de overgrootouders van Boem op Borneo, hoe het was om soms wel drie maanden te moeten wachten op een berichtje van een van je kinderen in Europa. Want moeders wisten in tijden van oorlog, cholera, tyfus of de Spaanse Griep soms maanden niet of hun kind nog wel in leven was.

Hoe anders is dat tegenwoordig? Op een dag ontving ik een video call van mijn zoon, die in Nieuw-Zeeland studeerde en in een omgebouwde auto door het land trok: Kijk eens mam, ik heb gisteren mijn auto per ongeluk in een zeeleeuwenkolonie geparkeerd en nu zit ik havermout te eten tussen de zeeleeuwen. En toen mijn dochter in Tanzania verbleef, waar zij vrijwilligerswerk deed, kreeg ik een live verbinding met een jeep met het gebrul van leeuwen op de achtergrond. Voor ons is het normaal om met moderne techniek contact te houden met onze geliefden over de hele wereld, maar door het lezen van dit boek realiseer je je hoe bijzonder dit eigenlijk is.

Biografie

De hoofdpersoon van dit verhaal, Theodoor Samuel van Ravenswaaij, werd in 1888 in Den Haag geboren. Hij woonde in de Verenigde Staten, op Sumatra en in Den Haag. Zijn leven is tekenend voor hoe het ging ‘in die dagen’. Het is het leven van een jongen die opgroeit in een gezin met een vader die vecht in de oorlog in Atjeh en met een moeder die de dochter is van Duitse zendelingen die Dajakkers bekeren op Borneo. Na zijn studie Geneeskunde in Leiden moet hij tijdens de Eerste Wereldoorlog meteen als arts in het leger dienen. Vervolgens bouwt hij aan zijn toekomst door zich als arts op Sumatra te vestigen.

Van Ravenswaaij raakt op verschillende momenten in zijn leven alles kwijt. Door de economische crisis, de Tweede Wereldoorlog, door ziekte en door rampspoed. Zo overlijdt het tweede dochtertje van het echtpaar Van Ravenswaaij door een noodlottig ongeval, nog voor haar eerste levensjaar.

Daarnaast wordt Van Ravenswaaij wordt geïnterneerd in Kamp Amersfoort, omdat hij zich heeft aangesloten bij het artsenverzet. Ten tijde van het bombardement op Bezuidenhout is hij de laatste nog aanwezige huisarts en helpt hij de gewonden die bij hem thuis naar binnen worden gedragen. Hierna wordt ook zijn huis volledig verwoest.

Na de oorlog is er de wederopbouw, maar helaas overlijdt dan zijn jonge vrouw en blijft hij met twee kinderen achter. In de jaren die volgen, blijft de liefde voor zijn patiënten leidend voor de keuzes die hij moet maken.

De rode draad in de familiebrieven is het familietrauma, het – over de hele wereld – met elkaar contact proberen te houden in tijden van gebrekkige communicatiemiddelen. De band tussen de familieleden blijkt onverwoestbaar sterk te zijn, en de levens van de voorouders zijn leidend voor de keuzes van volgende generaties.

Nog even dit

Omdat Theo van Ravenswaaij en zijn gezin een intensieve correspondentie onderhielden met ‘tante Corry’, heb ik omwille van de leesbaarheid op veel plekken haar naam weggelaten bij een nieuw citaat. Als er geen naam vermeld is, betreft het dus een brief aan haar.

1. In Nederland, jeugd in Den Haag

1888-1904

Den Haag kent in het fin de siècle, de tijd van Couperus en het flaneren op de Boulevard, een opbloeiende grandeur. De stad is de regeringszetel van een uitgestrekt koloniaal rijk waar veel bedrijven hun hoofdkantoor hebben, zoals de Koninklijke Rotterdamsche Lloyd en de Nederlandsch-Indische Spoorweg Maatschappij. Het ministerie van Koloniën is verantwoordelijk voor de uitzending van honderden ambtenaren. Rond 1880 worden tegen de duinen de wijken Statenkwartier, Duinoord en Archipelbuurt gebouwd. Deze zijn met name bedoeld voor welgestelde burgers en oud-militairen, die wegens de slechter wordende economische omstandigheden met verlof of pensioen uit Nederlands-Indië terugkeren.

Nederlands-Indië wordt tussen 1880-1905 getekend door gevaar en onrust, zoals de Atjeh-0orlog (1873-1904). Op 6 september 1898 vindt in de Nieuwe Kerk te Amsterdam de inhuldiging van koningin Wilhelmina plaats. Zij zal zich sterk maken voor een ethische revolutie. Steeds meer Nederlanders emigreren naar de Verenigde Staten, het land van de onbegrensde mogelijkheden. Het is in deze woelige tijd dat Theodoor Samuel van Ravenswaaij zijn jeugdjaren doorbrengt in Den Haag.

Op 11 april 1888 laat Theodoor Samuel van Ravenswaaij luid en duidelijk horen dat hij ter wereld is gekomen. Zijn wieg staat in de chique Archipelbuurt in Den Haag. Het herenhuis met vier verdiepingen is zo groot dat de klanten beneden in de apotheek van zijn vader het gehuil niet kunnen horen. Het in neorenaissance-stijl gebouwde huis is begroeid met wisteria en staat op de hoek van de Bankastraat en de Billitonstraat. De wind blaast het geluid van de fontein op het Bankaplein door de open ramen naar het kraambed. Moeder Clementine legt haar negende kind behoedzaam aan de borst. Ze streelt hem zachtjes over zijn nog natte donkere haartjes: ‘Welkom in de familie Van Ravenswaaij, lieve Theodoor. Je bent werkelijk een godsgeschenk.’

De ouders van Theo, Clementine van Hoefen en Arie van Ravenswaaij, leerden elkaar in 1868 kennen, in Bandjermasin op Borneo. Clementine was op Borneo geboren; Arie kwam uit Nederland en diende in het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger (KNIL). Na hun huwelijk in 1869 trokken ze in bij de ouders van Clementine, die op Borneo woonden. De vader van Clementine, Carl van Hoefen, was in 1842 met zijn vrouw vanuit Duitsland naar Borneo uitgezonden, als missionaris voor het Duitse Rheinische Missionsgesellschaft (RMG).

Op Borneo werden in het huis van de Van Hoefens de oudste broers van Theo geboren: Karel, Cornelis en Daniël. In 1873 verhuisde het jonge gezin naar Soerabaja (Oost-Java). De ouders zetten hun drie oudste jongens op de boot naar Nederland, voor hun opleiding. Zij verbleven daar in gastgezinnen. Als Arie als militair apotheker op campagne meegaat in de Atjeh-oorlog, keert Clementine met de jongste kinderen terug naar haar ouders op Borneo. Nadat Arie heelhuids is teruggekeerd, besluit de familie in het voorjaar van 1886 definitief naar Nederland terug te gaan. Daar worden de drie oudste broers met hun ouders en jongere broertjes en zusjes herenigd.

Begin april 1888 schreef grootvader Carl van Hoefen zijn dochter Clementine nog een brief vanuit Bandjermasin, om haar sterkte te wensen met de naderende bevalling. Ondanks de grote afstand probeert grootvader Van Hoefen het gezin in Den Haag met goedbedoelde raad bij te staan, en hij houdt hen op de hoogte van het leven in Nederlands-Indië.

Grootvader kent een enorm plichtsbesef en is zeer vroom. Zijn normen en waarden wil hij zijn kinderen en kleinkinderen meegeven. Daarom deelt hij zijn plichtsbesef met zijn schoonzoon Arie van Ravenswaaij. Die is afkomstig uit een arm gezin uit Loenen aan de Vecht en heeft zich met hard werken weten op te werken tot tweede luitenant in het KNIL. Hij wordt uiteindelijk militair apotheker en chirurg. Grootvader schrijft aan zijn dochter:

‘Tot nu toe heeft onze lieve God ons behoed en bewaard. Op mijn oude dag ben ik in een tamelijk goede gezondheid en heb ik kracht in het lichaam en de ziel zodat ik geheel en al niets te klagen heb en heb ik veel. Ik bleef enige tijd in Madoera en heb daar in het Dajaks gepreekt. Dat het met de apotheek goed vooruitgaat verheugt mij zeer. Zou de apotheek goede gelegenheid kunnen bieden aan een van de lieve kinderen, Karel, Cornelis of Daniël voor een apothekers-opleiding? Ik bid God, lieve Clementine dat hij u bijstaat bij de verwachte bevalling. Wanneer deze brief in uw handen komt, zal de bevalling, hoop ik, afgelopen zijn. Van hieruit kan ik u niet veel bijstand verlenen.’

Maar tegen de tijd dat de brief eindelijk per boot in Nederland arriveert, is baby Theo al een paar maanden oud. Het gezin Van Ravenswaaij telt nu maar liefst negen kinderen: Karel (18), Cornelis (17), Daniël (16), Clementine (13, zij werd ‘Nonnie’ genoemd), Ludwig (11), Marie-Louise (9, ‘Marietje’), Elvira (zij stierf op éénjarige leeftijd in 1884) en Cornelia (3, ‘Corry’). Na Theo zal een jaar later nog een broertje volgen, Alexander.

Theo is het eerste kindje van de familie Van Ravenswaaij dat op Nederlandse bodem is geboren. Hij groeit op tot een zachtaardig en slim jongetje. Theo is drie jaar oud als hij op maandag 28 augustus 1890 trots als een pauw zelf naar de fröbelschool in de Indische Buurt mag lopen. Het schooltje van mejuffrouw Ipenburg staat in de Atjehstraat, een zijstraat van de Bankastraat. Moeder heeft hem geholpen de Bankastraat over te steken en hem gewezen op het gevaar van de snel rijdende paardentrams.

Theo voelt zich geborgen in het grote gezin. Zijn ouders stimuleren hun kinderen om hun vleugels uit te slaan; veel oudere broers en zussen vertrekken dan ook naar het buitenland om te werken of te studeren. Karel, Theo’s oudste broer, vertrekt na de afronding van zijn studie, in 1890, naar de Verenigde Staten om daar zijn ooms Ludwig en Samuël te helpen. De broers van moeder Clementine zijn namelijk befaamde artsen in Boonville, een stad in de staat Missouri.

Karel blijkt echter de aangewezen opvolger van zijn vader te zijn. Hoe groot moet het verdriet van zijn familie niet zijn geweest toen hij in 1894, op verzoek van zijn ouders, terugkeerde uit de Verenigde Staten om zijn vader te komen helpen en tuberculose kreeg. Hij was pas drieëntwintig jaar oud toen hij stierf.

In de ons bekende brieven wordt het overlijden van Karel nergens genoemd, maar het moet ongetwijfeld indruk hebben gemaakt op de toen pas zesjarige Theo. Niet alleen de broers, maar ook de zussen van Theo zijn allemaal druk bezig met hun studie of carrière. Het is bijzonder voor die tijd dat de ouders ook hun dochters aanmoedigden om te werken of te studeren. Samen met zijn lievelingsbroertje Alexander luistert Theo aandachtig naar zijn moeder, die in het voorjaar van 1895 een brief van zus Marietje voorleest. Marietje is voor haar studie naar Engeland afgereisd:

‘Je kunt begrijpen met wat een genoegen ik weer thuiskom na acht maanden afwezig geweest te zijn geweest. Van huis weg zijn doet iemand goed vind ik en ik hoop dat ik een goede dochter zal zijn. Nonnie wil al in juni examen doen, de oproep heeft al in de krant gestaan. Mijn plan om datzelfde te doen is niet veranderd, en ik ben van plan flink te beginnen, als ik thuiskom want ik heb hier nu nog meer gezien hoe nodig het is voor meisjes om voor de toekomst te zorgen in deze tijd. Ook houd ik van lezen en Papa’s voorbeeld moet iedereen wel aanmoedigen. Hoe een meisje heel alleen te Londen kan gaan met de onderaardse spoorweg en zakkenrollers en lastige bagage weet ik nog niet.’

Theo vindt het spannend om de avonturen van Nonnie te horen. Als hij later groot is wil hij ook gaan reizen. Op een middag in de zomer van 1895 komt hij thuis van de lagere school en zit zijn moeder in tranen aan de keukentafel. Als hij vraagt wat er aan de hand is, vertelt ze dat ook zijn broer Daniël binnenkort vertrekt, helemaal naar Java.

Met het reizen komt eveneens het bitterzoete verdriet van het afscheid nemen, zo leert Theo. Hij troost zijn moeder en zegt: ‘Maar dat is toch leuk, hij gaat allemaal avonturen beleven en Alex en ik zullen mooie tekeningen aan hem sturen.’ Moeder geeft hem een aai over zijn bol, en dan gaat hij weer snel naar buiten om te voetballen. Dat is zijn lust en zijn leven. Een paar weken later vertrekt grote broer Daniël naar Batavia. ‘Pas goed op moedertje, Theo. Beloof je me dat?’ zegt hij. Theo knikt en vraagt: ‘Ga je ons wel schrijven?’ Daniël lacht. ‘Natuurlijk broertje, maar ik zie je snel weer.’ Het zal vijftien jaar duren voordat de broers elkaar weer zien.

Theo voelt voortdurend het verdriet van zijn ouders, het gemis van de kinderen die zo ver weg wonen. In januari 1896 schrijft zijn moeder aan Daniël hoe ze hem mist en dat ze zich zorgen maakt over de gezondheid van zijn vader:

‘Gisteren ontvingen we je lieve brieven vanuit Batavia. Het spijt mij erg dat je niet in Batavia blijven kan. Vorige week heb ik levendig van je gedroomd, ik zag je in mijn droom, je was heel grijs geworden en heel vermagerd. Ik was zo geweldig bedroefd dat ik van het snikken en wenen wakker werd. Vandaag heb ik de hele dag aan je gedacht. Hoe wonderlijk dat ze jou niet dadelijk geplaatst hebben, als ze je maar niet onrechtvaardig behandelen, want op Batavia is het altijd lastig, en toch denk ik dat het de plaats is om vooruit te komen. Theo en Alex tekenen er maar flink op los voor jou en ik moet het goed bewaren voor jou. Pa is weer erg ziek geweest. Nelis hebben wij uit Utrecht terug moeten laten komen, want wij hier hadden hem erg nodig, Ludwig is nog wat jong om alles dadelijk te vatten. Ik mis je heel erg, als het avond is verbeeld ik me dat je binnenkomt en “Dag, Ma” zegt. Die tijd is ook weer voorbij en zal niet weer komen. Nu ik weet dat je naar de buitengewesten gaat maak ik me erge zorgen dat je nog heel veel mist wat je daar hoognodig hebt.’

Theo krijgt van zijn ouders voortdurend ingeprent dat zij als kinderen iets van hun leven moeten maken. Zo wordt hun oudste broer Daniël steevast bestempeld als toekomstig resident op Java. Iedere dag wordt in huize Van Ravenswaaij gesproken over zijn mogelijke promotie. In mei 1896 schrijft moeder Van Ravenswaaij:

‘Ik kan je niet beschrijven hoe gelukkig je mij maakt met je lange en hartelijke brieven. Ik heb alle vertrouwen dat het goed met je zal gaan en dat je spoedig promotie zult maken. In die geest zie ik de Resident al voor mij staan en met verlof naar ons toekomen. Wat zal dat een heerlijke tijd zijn. Theo speelt al aardig viool en de meester zegt dat hij ook een goede stem heeft. Het begint nu bepaald leuk te worden, als de zusjes bezig zijn met zingen.’

De gedegen en ambitieuze opvoeding van hun kinderen in combinatie met het harde werken, vraagt veel van Clementine en Arie. Theo vindt het moeilijk om te zien hoe zijn vader worstelt met zware astmatische aanvallen, en zijn moeder heeft veel last van haar benen en loopt daarom steeds moeilijker. Broer Cornelis probeert naast zijn studie zijn ouders te helpen. Theo en Alexander zijn dan pas tien en acht jaar oud.

In juli 1896 schrijft moeder Clementine aan Daniël: ‘God geve dat je spoedig promotie maakt en op een grotere plaats komt. Cornelis is nu een ernstige en vlijtige huisvader voor ons allen. Zit op de plaats van Pappa aan tafel en ’s nachts houdt hij in Nonnies kamer de wacht op de bel van de apotheek.’

Arie van Ravenswaaij probeert met flink veel oefeningen en buitenlucht zijn longen weer goed te laten functioneren. Tijdens het avondeten vertelt hij opgetogen aan de kinderen: ‘Vandaag heb ik de lindebloesem weer kunnen ruiken, wat een verademing. Die kolenlucht is toch niet goed voor een mens.’ Theo is blij voor zijn vader, met wie het beter lijkt te gaan. Arie van Ravenswaaij schrijft in juni 1897 aan Daniël:

‘Het zomerweertje heeft mij gelukkig goed gedaan. Hoewel mijn longen nog niet in orde zijn, hoop ik toch dat de heerlijke zomer mij genezen zal. ’s Morgens ga ik, als het weer gunstig is, naar de Scheveningse bosjes en zet daar mijn longen een paar uur te gymnastiseren. Ik merk dat zo duidelijk bij het roken, dat ik enige tijd heb moeten nalaten. De keuken en de entree van het huis zijn verbouwd en vergroot en met tegels belegd. Het gewone fornuis is vervangen door een gasfornuis, waarop thans in enkele minuten het eten klaarkomt zodat het verblijf in de keuken en het bereiden van spijzen een waar genot is geworden. Dagelijks zoek ik in de courant naar uw benoeming tot adspirant Controleur, doch immer tevergeefs. Ik kan mij voorstellen hoe gij zich daaronder voelt. Doch houdt moed.’

De tienjarige Theo is net als zijn vader vaak ziek. Zijn huisarts moedigt hem dan ook aan om veel aan buitensport te doen. Met enthousiasme wordt hij lid van voetbalvereniging HVV in Benoordenhout. Het is voor hem een uitlaatklep om minder viool te hoeven oefenen en even aan de benauwde sfeer van thuis te ontsnappen. Vader Van Ravenswaaij ervaart namelijk de gevolgen van de concurrentie van een nieuwe apotheek in Den Haag. Hij vindt het eigenlijk allemaal wel welletjes na vijftig jaar apotheker te zijn geweest. Hij maakt zich zorgen over Cornelis en schrijft Daniël in februari 1898:

‘Het is lang geleden dat ik aan je schreef, hoewel gedachten dagelijks herhaaldelijk bij je verwijlden. Het is een gevolg van mijn drukke leven, overdag zoals reeds vijftig jaar, poeders en pillen en zo veel andere narigheden wisselen elkaar gedurig af, steeds oppassen, accuraat werken, niet duur zijn en nette aflevering geven, veel werk en blij als men zijn klanten mag behouden. Maar ja, thans is hier in de stad een centrale apotheek opgericht waarvan de concurrentie zich al danig doet gevoelen en als er nu nog meer apotheken opdoemen in deze stad dan is het met geld verdienen gedaan. Ik heb goede tijden gehad en nog gaat het zaakje goed waarvoor ik God dankbaar ben, want waarvoor is het anders dan om de kinderen behoorlijk in de maatschappij te brengen.

Ik wilde dat Nelis bij ons was, hij is daar in een land van ruwe gasten, waar het revolver dagelijks speelgoed is. Als hij geld genoeg heeft voor de reis kan hij teruggaan. Nu ik zal het schrijven en zo nodig met geld te hulp komen. De berichten uit de Molukken zijn ontzettend. Gij zult er waarschijnlijk nog beter van op de hoogte zijn dan wij. Ook van Europa zijn er belangrijke berichten, de strijd van Zola en de mensonterende handelingen van de Franse generaals zijn dagelijks onderwerp van gesprek.’

Niet alleen om hun zoon Cornelis zijn er zorgen, maar ook over Daniël, van wie de familie maandenlang niets hoort. Opgelucht schrijft moeder in augustus 1898 hoe blij ze is weer eindelijk iets van hem te hebben vernomen, en ze vertelt hem dat binnenkort de inhuldiging van koningin Wilhelmina zal plaatsvinden in de Nieuwe Kerk in Amsterdam. In Den Haag zijn er ook bijeenkomsten, zoals de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid, waardoor het er druk is:

‘Wij zijn zo gelukkig en dankbaar dat het zo goed met je gaat. Je hebt je kranig gehouden. God zij dank voor al die weldaden. Houd je verder zo kalm mogelijk, zorg voor je gezondheid, mijn schat. Ik ben werkelijk als moeder zeer gelukkig, alle kinderen groeien heel goed op en allen zijn rijk bedeeld met verstand, tot nu toe is er geen andere die moeilijk leert. Theo die vroeger toch zo ziekelijk was, is heel vlug in het leren. Het kroningsfeest is dichtbij, dat zal een echt volksfeest geven, het wordt nu al erg woelig en druk op straat en aan het strand, voor een dame alleen is het haast niet te doen om buiten te lopen. Morgen gaan Theo en Alex weer naar school, dan is de vakantie afgelopen. Het zijn echt zonnestraaltjes in huis. Ze hebben beiden een kleurtje gekregen door de frisse zeelucht. Er is hier tegenwoordig een tropische hitte, Marietje en ik lopen in huis in sarong en kabaja, nog nooit heb ik hier zulke hete dagen meegemaakt.’

Theo doorloopt de lagere school met goede resultaten en hij geeft bij zijn ouders aan dat hij graag toelatingsexamen wil doen voor de hbs. Hij wil per se toegelaten worden tot deze ‘Eerste Gemeentelijke Hoogere Burger School met vijfjarige cursus’, omdat het een zeer hoog aangeschreven Haagse school is en zijn oudere broers hier ook naartoe gingen. Hij legt de lat hoog. Nonnie schrijft in mei 1901 aan Daniël over haar zorgen over hun zieke vader en de prestatiedrang bij Theo, die zijn tol lijkt te eisen:

‘Voor enige dagen ontvingen we je brief van begin april. Je spreekt daarin je verwondering uit dat ik nog niet in het land der klappers was en vraagt of ik wel kom. Zeker kom ik, maar beste jongen, dat gaat zo verschrikkelijk gauw toch niet. Begin augustus ga ik in de boot en dan over de zee en dan voor ons dierbare Insulinde. “On revient toujours à un premier amour.” Waar we als kinderen de djamboes van de bomen plukten en naar de ontzettende doerianbomen opkeken in de hoop dat een stekelvarkenachtige vrucht naar beneden zou plonsen en toch in zo’n benauwdheid dat die onze hoofden als tussenstation mocht kiezen. Ik vind het heerlijk, beste Daniël dat je me kunt gebruiken, want ik verlang zo erg een beetje meer te zien van de wereld. Spoedig begin ik allerlei in orde te brengen voor de grote reis.

Met Pa gaat het niet heel goed. Hij ziet er slecht uit. Het is een ziekte waar men niet veel aan kan doen, we moeten alles maar kalm in Gods hand overlaten. “Alles heeft een einde,” zuchtte Ma vanmorgen. “Nee, Ma,” antwoordde de kleine filosoof Akkie, “daar is geen einde aan want alles is een cirkel. Kijk maar naar de hemel en dat is een cirkel.” Het zijn enige en allerliefste jongens, die twee. Theo met zijn bleke gezichtje is immens sterk en heeft armen en benen als van staal. Theo en Akkie hebben allebei vioolles van mr. Stuvel, maar het is wel een harde beproeving voor beiden om te moeten studeren met zulke korte en dikke vingertjes en dat terwijl al de kameraden buiten zo lekker spelen.

Theo wil dit jaar examen doen voor de HBS. Ik geloof wel dat hij er komen zal, als ze hem maar zijn gewone gang laten gaan, maar hem niet zo onmogelijk volproppen. Die arme jongen doet me denken aan een pop, die we vroeger hadden. Dat was een pop van katoen en gevuld met zaagsel en zand. Nu denk ik wel dat Theo’s hoofd elastischer is dan het poppenhoofd, maar wat moet men wel denken van kleine jongens, die bijvoorbeeld voor geschiedenis niet alleen de jaartallen moeten weten, maar van die jaartallen ook de data?’

Maar met dat volle hoofd van de dertienjarige Theo zit het wel goed en tot zijn grote vreugde wordt hij toegelaten tot de hbs. Nonnie is inmiddels naar Cornelis in de Verenigde Staten afgereisd en schrijft Daniël eind februari 1902 over het leven in Boonville. Ze vertelt trots hoe Nelis ‘dé arts’ is en dat zelfs de gouverneur zich door hem wilde laten opereren:

‘De dertiende van de volgende maand is het je verjaardag. Op zulke dagen voelt men het ’t meest welke de schaduwkanten van het verspreiden van een familie zijn, vind je niet? Hoe aangenaam zou het zijn als we allen in één grote stad woonden en wanneer wij, vooral op feestdagen, allen bij elkaar konden komen. Maar hoe ver ook van elkaar nu, eens hopen wij allen elkaar weer te zien en wensen we elkaar toe dat we elkaar dan met genoegen op de afgelopen tijd kunnen terugzien. Vanmorgen ontvingen we je fotografieën van je huis. We zijn allen trots op je. Excellentie, onze Daniël.

Laat ik je nu iets vertellen over onze omgeving en het verdere Boonville. Hier zijn ongeveer zestien dokters. Voor operaties is Nelis dé man. Ze komen van wijd en zijd opdagen. Ze hunkeren naar het mes van Nelis. Gisteren viel hem een grote eer te beurt. De vroegere Gouverneur van Missouri, Stevens, kwam helemaal van Jefferson City, waar zijn home is, naar Boonville om Nelis over zijn ogen te laten consulteren en hij wordt ook door Nelis geopereerd. Dat komt natuurlijk later in de krant en dan zal zijn naam nog bekender worden. De mensen hier zijn allen bijzonder aardig voor Nelis en hebben mij ook met de grootste gastvrijheid opgenomen.

Missouri behoort tot de Zuidelijke staten. Boonville is een stilstaande stad. Voor ondernemende jongelui is ’t geen geschikte plaats, die gaan ook allen weg. Nelis is verreweg de jongste die hier werkt. De dames hier in Boonville zijn zeer ondernemend en houden het leven gaande. Het initiatief van bijna alles gaat van de vrouwen uit. Nu hebben ze voor enige maanden een “womensclub” opgericht. Daarin wordt over alles wat de stad nodig heeft gesproken. Voor de armen wordt gezorgd en de mensen die uit de gevangenis komen worden onder bescherming genomen. Voor jonge misdadigers wordt gezocht naar een geëigende behandeling. De scholen worden voorzien van goede platen en er worden moties in de stadsraad ingediend voor allerlei verfraaiingen der stad. Als men nagaat dat velen, de meesten van deze dames, geen hulp in de huishouding hebben en velen getrouwd zijn en kinderen hebben, dan moet men ze toch bewonderen dat ze bij zo veel werk nog zin voor zoiets hebben. En de meesten zijn goede en praktische huisvrouwen.

Boonville bezit nu een nieuw operahuis, iedereen is er trots op. In het begin waren de “plays” onmogelijk slecht, maar langzamerhand wordt het wat beter. De directie schijnt betere gezelschappen te kunnen engageren. Het uitgaan is hier ook verschillend van dat in Europa. Elke jonge man vraagt een jonge dame om met hem te gaan. Zo is elk land een beetje anders, maar in de grond der zaak toch weer eender. Het geheel maakt op mij de indruk van meer frisser en jonger dan Europa. De natie is nog niet geheel volwassen, maar zoals ze nu is, is ze vol kracht en belofte voor een glorierijke toekomst van zo’n handelswijze.’

En terwijl zijn oudere broers en zussen pronken met hun successen slaagt Theo er niet in om over te gaan naar de tweede klas van de hbs. Als hij het bericht hoort dat hij zijn examen niet heeft gehaald, is hij ontroostbaar. ‘Ik heb gefaald moeder,’ huilt hij. Zijn moeder probeert hem moed in te praten, maar zijn vader is merkbaar teleurgesteld. Theo zet alles op alles om alsnog te slagen voor zijn herexamen. Moeder Van Ravenswaaij schrijft in juli 1902 aan Daniël:

‘Nelis en Non zijn uit logeren geweest bij de Gouverneur van Missouri, zij zijn daar luisterrijk ontvangen. Het zijn twee oude mensen zonder kinderen. Nelis heeft de ogen van de gouverneur behandeld en daardoor is Nelis door heel Missouri bekend geraakt. Alex is in de eerste klas van de HBS gekomen, maar onze lieve Theo is niet in de tweede klas gekomen maar wil in september herexamen doen. Het was een hele schrik voor Theo toen hij dat bericht kreeg, hij raakte van schrik in tranen. Hij begon hard te huilen. Vanmorgen om vier uur was hij al aan het studeren.’

Theo doet er alles aan om zich te concentreren op zijn studie, maar dat valt niet mee in een huis met een chronisch zieke vader en een moeder die zich veel zorgen maakt. Nu zijn er zorgen om Daniël: de familie heeft al maanden niets meer van hem gehoord. Clementine schrijft in augustus 1902 een brief naar Daniël:

‘Reeds twee maanden geleden hebben we geen letter van je ontvangen. Natuurlijk zijn we erg ongerust. Bij ons gaat het tamelijk goed als pa het tenminste niet zo erg op de borst heeft. Ludwig weet nog niet waar hij naar toe zal gaan. Nelis heeft hem ook geschreven om eerst maar naar Amerika te gaan. Onze Corry gaat, als God het wil, in september naar Berlijn voor een jaar. Ik heb aan de redactrice van het blad “Sisters Haus” geschreven en haar gevraagd een goed tehuis voor mijn dochter te vinden die in Berlijn de vioolstudies wilde voortzetten. Zij heeft mij dan Fräulein Westfeld aanbevolen. Wij zullen Corry hier erg missen, zij was het zonnetje in huis, maar het is in haar belang dat wij het doen. Het kringetje in huis wordt steeds kleiner en kleiner.’

Dan is er eindelijk een bericht van Daniël. Hij schrijft dat hij een periode van hongersnood en cholera heeft overleefd. Moeder Van Ravenswaaij is opgelucht, maar ze moet nu ook afscheid nemen van Ludwig en Nonnie. Zij vertrekken naar Cornelis in Amerika. Ze schrijft in september 1902 aan Daniël:

‘Veel dank voor je hartelijke brief van 24 augustus. Gelukkig gaat het je goed, behalve dat je het erg druk hebt. Het is te hopen dat je spoedig een betere plaats krijgt en dat je gauw promotie maakt, want van hetgeen we van je gehoord hebben, sta je goed aangeschreven. De naam Van Ravenswaaij is goed bekend in Indië, zelfs in Delft. Toen Ludwig examen deed, waren de professoren ook zo vriendelijk, klopten hem op de schouder en zeiden: “Zo ben jij een zoon van die resident Van Ravenswaaij? Dat was nog eens een vriend van ons.”

Onze beste Lud is vijfentwintig augustus van ons gegaan. Met de boot De Statendam is hij vertrokken. Dezelfde avond om zeven uur is hij van hier naar Rotterdam gegaan. Dit alles is nu gedaan, nu hebben we slechts de twee kleintjes die ons het gemis wat verzachten. Zij kunnen reeds zo aardig en verstandig praten. Alweer zag ik een zoon vertrekken met een gezond en mooi voorkomen en een braaf en goed hart. Wij hebben alles gedaan wat wij konden en ik moet zeggen dat als ik sommige moeders hoor vertellen over hun kinderen hoe zij niet vooruit kunnen komen met leren en soms allerlei dingen doen die ellende en verdriet veroorzaken, kan ik in stilte niet nalaten een dankgebed te doen aan onze trouwe God, die mijn geringe verstand en krachten zo gezegend heeft voor de opvoeding. Toen Ludwig mij voor het laatst vaarwel toewenste zag ik nog snel met een ware trots die stoere gestalte na. Menig koning zou trots zijn op zulke zoons.’

Vol enthousiasme schrijft Ludwig vanuit St. Louis een paar maanden later aan zijn broer Daniël – in november 1902 – over zijn avonturen in ‘het beloofde land’:

‘Ik heb in New York ongeveer alle Railroad companies afgelopen om een aanstelling te zoeken, maar overal kreeg ik hetzelfde antwoord, dat zij mij niet konden aannemen daar ik nog niet bekend genoeg was met de Amerikaanse werkwijze en de taal. Ik ben toen maar ineens doorgegaan naar St. Louis, welke stad voor mij in zoverre aantrekkelijker is daar ik dan dichter bij Non en Cornelis woon en het huis van oom Samuel kan bezoeken zo veel als ik wil. Reeds de derde dag vond ik hier werk bij de Missouri, Kansas & Texas Railing Company. De maten en gewichten zijn anders, de constructie der bruggen, de baan, de gebouwen enzovoort. De verhouding tussen chef en onderschikte is hier anders dan in Europa. Men spreekt met elkaar met de hoed op en beschouwt elkaar als gelijken. Het enige verschil is dat de een meer salaris krijgt dan de ander.

Amerika is een land dat zichzelf gemaakt heeft en Europa heeft slechts weinig invloed gehad op het karakter van het volk. Alles is hier gebaseerd op het grote beginsel dat allen elkaars gelijken zijn. Het zogenaamde baas-systeem vindt men hier niet en ook klassengeest is hier ver te zoeken. Men kan hier gemakkelijk zijn brood verdienen als men werken wil en het leven is hier goedkoop als men het er een weinig op inricht. Vooral voor de werkman is Amerika het beloofde land. Er is hier steeds een gebrek aan arbeidskrachten.’

Hoewel hij zich op grote afstand bevindt, blijft Ludwig nauw betrokken bij zijn familie in Den Haag. Over zijn broertje Theo heeft hij zo zijn mening, en die wordt door zijn vader in augustus 1903 bevestigd:

‘Ludwig zond in zijn brief aan Theo en Akkie een dollar in papier. Je begrijpt hoe aangenaam de kinderen dat vonden en hoeveel ze van hem houden en daarbij kwam een enorm hartelijke brief waarin hij Theo aanraadde niet in Delft te gaan studeren maar aan de machinistenschool, waardoor hij zich veel praktischer kan ontwikkelen. Ik geloof wel dat Ludwig gelijk heeft en als ik mijn zin krijg, zullen wij deze weg ook gaan, doch Mamma heeft haar zin erop gezet dat Theo officier van gezondheid, dus arts, moet worden en vind ik nu dat de lieve jongen door dat verschil van mening benadeeld zal worden en er zo voor zijn toekomst weinig zekerheid bestaat. Volgens mijn mening is Theo niet geschikt voor arts, hij is een sportsman, hoewel hij een goed hoofd heeft, is hij zeer nerveus, alles doet hij dravend en hoewel hij thans een jaar bij de Graaff op school geweest is is hij nog steeds zo gejaagd; hij is een goede pendant van Alex, die doet alles langzaam, maar met overleg. Hij studeert regelmatig en voor hem ben ik niet bang, hij zal zijn doel wel bereiken, maar over Theo ben ik steeds in zorgen en daarbij is hij Mamma’s lieveling en wordt hem veel te veel toegegeven, wat ook wel met Alex het geval is, doch deze denkt meer na. Ik zeg: Theo is vluchtig en zo ook in zijn studie. Ik vrees met Theo nog veel zorgen te zullen hebben, met weinig hoop op succes.

Mijn portret heb je ontvangen. Je ziet, ik ben erg afgetakeld, dat is allemaal het gevolg van die ongelukkige bronchitis. Als Marietje getrouwd is moet ik er sterk aan denken de apotheek van de hand te doen, want mijn borstlijden maakt mij voor de achterblijvenden zeer bezorgd, want wanneer de dood mij plotseling overvalt dan is ook het kapitaal weg. Mamma is volkomen onkundig in geldzaken en de kinderen zijn te jong. Ge begrijpt de moeilijkheden des levens die zich hier voordoen. Dat is dan ook waarom ik vol zorg het naderend sterven tegemoet ga. Je raadgevingen zal ik in acht nemen. Ik ben uitgepraat.’

Maar vader Van Ravenswaaij blijkt nog niet uitgepraat, want in december 1903 gaat het toch weer beter met hem. Misschien ligt het aan het nieuws over Van Heutsz, die in 1898 gouverneur van Atjeh is geworden, en aan het feit dat sultan Mohammed Daoed zich heeft overgegeven. De Atjeh-oorlog lijkt gewonnen te zijn, en dat moet voor Van Ravenswaaij een opluchting zijn geweest. Corry schrijft aan Daniël over sinterklaasavond:

‘Alle drukte van Sint-Nicolaas is nu voorbij. Wat vliegt zo’n avondje om. Zo veel drukte vooruit, in de stad altijd propvol. Pa was voor de eerste keer naar beneden gekomen. We vierden het met ons vijven. Elk jaar vermindert het aantal. Pa is een tijdje ziek geweest, maar nu gelukkig weer op de weg naar beterschap. De winter is voor Pa altijd een harde tijd. Het is hier akelig weer, regen, hagel en mist, niets voor Pa. Ma helpt Pa goed. Ach, ik kan je het gevoel niet beschrijven. Toen ik Ma voor het eerst weer zag, na dat jaar in Berlijn, met Ma’s grote bonte kraag met dat lieve roze gezichtje en die vriendelijke bruine oogjes. Het is werkelijk bewonderingswaardig hoe goed Ma er nog uitziet. Zo gezond en fris en altijd vriendelijk en opgewekt. Je zal Ma wel dadelijk herkennen als je thuiskomt.’

Het blijkt helaas een tijdelijke opleving te zijn. Op 18 maart 1904 overlijdt Arie van Ravenswaaij. Met pijn in zijn hart kijkt de vijftienjarige Theo naar het betraande gezicht van zijn moeder, als zijn vader op de Algemene Begraafplaats in Den Haag wordt bijgezet in het familiegraf onder de dennenbomen. ‘Nu is Karel niet meer alleen,’ merkt Alexander wijs op. Alleen de jongste kinderen kunnen bij de begrafenis zijn, de oudere broers en zussen zijn in het buitenland. Theo voelt een rare opluchting als de kist in het graf zakt. Hij pakt de hand van zijn moeder vast en zegt: ‘Ik zal goed voor je zorgen, dat beloof ik hierbij plechtig, lief moedertje.’ Maar diep in hem knaagt het en denkt hij: hoe moet het nu verder? Hoe kan ik ervoor zorgen dat mijn moeder trots op me is?

1. Het huis met de apotheek aan de Bankastraat 24 in Den Haag.

2. Het gezin Van Ravenswaaij omstreeks 1893; Daniël ontbreekt wegens een verblijf op Java.

2. Leiden, Boonville en wo I

1904-1921

In juni 1904 raakt Nederland in de ban van de komst van luitenant-generaal Van Heutsz, die als nationale held in Den Haag gehuldigd wordt. Er vindt een audiëntie bij koningin Wilhelmina plaats. En hij wordt in november 1904 benoemd tot gouverneur-generaal.

Tegen de achtergrond van de Eerste Wereldoorlog, waarin Nederland onder leiding van koningin Wilhelmina een precaire neutrale positie inneemt, verdwijnt de urgentie om in Indië actief het opkomende nationalisme te bestrijden. Nederland beseft dat alleen dankzij een door alle staten geaccepteerde rechtsorde de koloniën behouden kunnen blijven. In 1899 en 1907 worden in Den Haag vredesconferenties gehouden. Als resultaat van de tweede conferentie wordt in Den Haag het Vredespaleis gebouwd; in 1913 wordt het officieel geopend. In 1914 breekt de Eerste Wereldoorlog uit. Dit heeft voor Theo directe gevolgen.

Den Haag, juli 1904

Er hangt een wildebeestenlucht in het klaslokaal van de Hogere Burger School (hbs) aan de Raamstraat. Het heeft geregend en de scholieren hebben net een potje gevoetbald in de pauze. Het nieuws zoemt door de klas: morgen is er een optocht door de stad. Koningin Wilhelmina zal generaal Van Heutsz een officiële ontvangst aanbieden. Theo probeert zich te concentreren op de les, maar zijn gedachten dwalen telkens af naar zijn vader. Zou die zich ooit hebben kunnen voorstellen dat zijn voormalig bevelhebber een paar straten van zijn huis als nationale held zou worden onthaald?

De begraafplaats waar zijn vader ligt, is maar een paar straten verwijderd van het ouderlijk huis. Theo kan wanneer hij wil het graf bezoeken. Toch heeft hij na de begrafenis deze behoefte nog niet één keer gevoeld. Hij mist zijn vader wel, vooral hun uitstapjes naar de dierentuin in Benoordenhout of – op zondag – naar de muziektent in het Haagse Bos van Sociëteit de Witte. Toch overheerst een gevoel van opluchting. Ondanks de zorgen van moeder om de jonge kinderen en de apotheek is er nu veel meer vrolijkheid in huize Van Ravenswaaij.

De volgende dag staat hij met zijn moeder en Corry en Alexander met een vlaggetje in de hand op het Lange Voorhout. Langs de route spelen muziekkorpsen; een grote menigte zwaait Van Heutsz toe terwijl hij in een rijtuig passeert. In Hotel Des Indes wacht hem een plechtige ontvangst door ministers en andere autoriteiten. ‘Wat zou je vader hier blij mee zijn geweest,’ zegt moeder stralend.

Tijdens het avondeten vertelt ze de kinderen over de oorlog van Atjeh. ‘Atjeh was een van de grootste peperproducenten en lag na de bouw van het Suezkanaal in 1869 ook nog eens heel strategisch. Alle westerse schepen die richting het Suezkanaal voeren, kwamen langs Atjeh om hun voorraad aan te vullen en eventueel te verhandelen. Atjeh was een vrije staat en de islamitische bevolking begon een Heilige Oorlog – dat noemen ze ook wel jihad – tegen de Hollanders.’

‘Waarom deden ze dat?’ vraagt Alexander.

‘Ze wilden hun vrijheid behouden en ze dulden geen indringers. De Hollanders wilden hun gezag daar vestigen en ze wilden rust, orde en welvaart scheppen. Jullie vader heeft daar ook een bijdrage aan geleverd, vergeet dat nooit lieve kinderen.’ Hun moeder kijkt hen doordringend aan.

‘Ik vind oorlog maar stom,’ roept Alexander. ‘Theo, ga je mee voetballen?’

Theo springt op van tafel. ‘Tot straks moedertje!’

Theo voetbalt veel met Alexander. Ze spelen vaak bij de Scheveningse Bosjes of op het voetbalveld bij Quick. Aan zijn grote broers heeft hij niet zoveel, die zijn al aan het studeren of aan het werk. Ook Ludwig heeft onlangs aangekondigd dat hij naar Nederlands-Indië vertrekt. Hij wordt daarin gesteund door Daniël, die op Java woont en inmiddels is getrouwd met de inheemse Titi. Hoe ze verder heet weet niemand, en ze kan nauwelijks lezen of schrijven. Daniël en Titi hebben inmiddels een dochtertje, Annie, en een zoontje, Jo.

Ludwig schrijft Daniël in oktober 1904, na diens aankomst in Nederlands-Indië:

‘Het heeft mij heel wat moeite gekost mijn houseboat gebouwd en ingericht te krijgen zoals ik dat gaarne wilde. Met die Chinezen is haast geen opschieten mogelijk, ze beginnen met buitensporig hoge prijzen te stellen en leveren dan nog slecht werk als je er zelf niet voortdurend achter zit. Het portret van kleine Annie heb ik in dank ontvangen. Met de inkomsten van de apotheek, al zijn die niet groot, kan hiervan ruim geleefd worden. Zoals de toestand thuis is, behoeven we ons weinig zorgen te maken, want dat zouden we ons pas behoeven aan te trekken of de apotheek wel op dezelfde hoogte blijft, het huis blijft wel zijn waarde behouden. Bovendien blijft Ma graag in het huis wonen. Nee, dan was de toestand vroeger veel zorgwekkender, toen we wisten dat Pa met zijn wankelende gezondheid er nog was. Voor hem was het een levensbehoud om werk te hebben, maar toch was de toestand veel pijnlijker dan nu. Liever had ik gezien dat Ma de zaak van de hand deed en van de opbrengst in een ander huis ging wonen, het zou ook voor de jongere broers veel beter zijn.’

Nu moeder er alleen voor staat, helpen Theo en Alexander veel mee in de apotheek en in het huishouden. Dit gaat echter wel ten koste van de schoolprestaties van Theo. Zijn moeder schrijft Daniël aan het eind van december 1904 over haar zorgen over de jongste kinderen. Ze probeert haar financiën weer op orde te krijgen, zodat ze nog wel kan zorgen voor goed onderwijs voor hen:

‘Eer het jaar voorbijsnelt wil ik gaarne nog enige regels aan je schrijven. Ik hoop dat het goed met je gaat. Met ons gaat het goed. Theo en Alex verheugen zich dat zij over enige dagen bevrijd zijn van de schooldwang. Ik ben verplicht Theo privaatles te laten geven, ik ben bang dat hij niet overgaat. Alex werkt veel rustiger dan Theo, daardoor loopt hij minder gevaar. Met de apotheek gaat het vrij goed, doch het personeel kost zo veel, dat voor ons geen verdiensten overblijven.’

In de zomer van 1905 voegt Cornelis zich weer bij zijn broers. Hij is uit de Verenigde Staten overgekomen om zijn moeder bij te staan. Ook Daniël maakt plannen om zijn moeder te bezoeken. Hij heeft haar al tien jaar niet gezien en kon ook niet de begrafenis van zijn vader bijwonen. Alexander schrijft aan Daniël over hun broederlijke avonturen en hoe ze zich verheugen op de komst van hun broer uit Java:

‘Zoals je wel zult weten is Nelis nu bij ons thuis. We hebben nu veel pret. Gisteren hebben we een picknick gehouden. We zijn toen naar Warmond, boven Leiden, gegaan, we hebben daar geroeid en gevist. Toen hebben we heerlijk pannenkoeken gegeten en wat gebiljart. Vanmorgen zijn we in zee gaan zwemmen, Nelis wil elke dag in zee gaan zwemmen omdat er in Amerika zo weinig gelegenheid toe is. Op 4 september begint de school. Met ons allen gaat het goed. Ik herinner me nog goed dat Theo en ik toen we nog klein waren en toen je naar Indië ging, uitrekenden dat je over tien jaar zeker terug zou komen en wij dan in de vierde klas zouden zitten. Dat is nu gelukkig ook zo.’

Cornelis schrijft in augustus 1905 aan Daniël hoe fijn het is om weer thuis te zijn. Hij dringt er bij hem op aan om zijn reis te bespoedigen, zeker omdat hun moeder haar kleinkinderen die op Java wonen nog nooit heeft gezien:

‘Ik ben nu sinds een week weer thuis. Mijn eerste thuiskomst sedert Pa’s overlijden. Het was wel een droevig thuiskomen, de apotheek binnen te stappen zonder Pa daar te zien om mij te verwelkomen. Ma ziet er goed uit, wat dikker geworden en Alex en Theo zijn zeer groot geworden. Theo is een hoofd groter dan ik en gelijkt veel op Karel. Beide zijn goede en beste jongens en heel lief tegen Ma en Corry. Ze doen hun best op school, ze zijn beiden in de vierde klas van de Hogere Burgerschool en zijn beiden muzikaal. Alex speelt de cello en Theo op de viool en Theo heeft een zeer mooie stem. Corry is een lief meisje en staat wat karakter betreft tussen Nonnie en Marietje in en zij speelt heel lief viool en heeft een goede stem. Zij heeft een goed hoofd en alles draait om haar heen en zij houdt de sleutels van de geldkast. Studeert voor apotheker en kan heel gewoon niet gemist worden.

Ma is nog steeds ’t zelfde, ze slooft zich nog steeds uit voor ons allen en ik denk over een paar dagen een tochtje met haar te maken. Het zou Ma groot verdriet doen als je niet gauw komt. Het is toch al tien jaar geleden sinds ze je voor het laatst gezien heeft. Het is toch een heel lange tijd, sinds ik je naar Parijs bracht. Die tijd is wel snel voorbijgegaan en heel veel is er thuis veranderd. Je zal je ouderlijk huis en ons allen bijna niet meer herkennen. Ma wordt toch wel erg oud. Den Haag en Scheveningen zijn er sterk op vooruitgegaan. Scheveningen vooral is zeer gegroeid, grote hotels en gebouwen en allerlei grote villa’s tussen Den Haag en Scheveningen. Het is hier toch wel mooi. Wel Daniël, stel je komst maar niet uit. Ma verlangt zo sterk naar je.’

Daniël ziet geen kans om naar Nederland te komen. De correspondentie wordt pas vervolgd in mei 1907, wanneer Theo zijn hbs-diploma heeft behaald. Iedereen haalt opgelucht adem. Theo speelt inmiddels in het eerste elftal van Quick in Den Haag. Met Alexander maakt hij grote plannen om op reis te gaan. De jongens besluiten naar Zwitserland te gaan voor een wandelvakantie. Als ze een paar dagen de St. Gotthard Galenstock hebben beklommen en de top hebben bereikt, roept Theo uit: ‘Hoe hoger de berg, hoe mooier het uitzicht. Het lijkt warempel mijn examen wel.’

‘Jij bent er tenminste van af, ik moet nog een jaar,’ reageert Alexander.

‘Volgend jaar gaan we jouw eindexamenreis maken,’ zegt Theo, en hij geeft zijn broer een dreun op zijn schouder. ‘We gaan later samen een praktijk beginnen, dokter & dokter Van Ravenswaaij. Dat klinkt goed toch?’

‘Zorg jij nou maar dat je je studie Geneeskunde wat voortvarender laat verlopen dan je middelbareschoolperiode,’ grijnst Alexander.

Na de vakantie start Theo gemotiveerd met zijn studie Geneeskunde aan de Rijksuniversiteit Leiden. Alexander volgt een jaar later. Hij kiest dezelfde studie en dezelfde universiteit als zijn broer. Ze blijven in Den Haag wonen en pendelen op en neer met de tram. Overdag mist moeder de levendigheid van de twee-eenheid in huis. Cornelis is inmiddels teruggekeerd naar de Verenigde Staten.

In oktober 1908 schrijft Clementine Van Ravenswaaij aan Daniël over haar lege nest:

‘Op 1 november is onze lieve Annie jarig. Hartelijk gelukgewenst, mijn zoon. God moge haar en de lieve Jo behouden en bewaren naar ziel en naar lichaam. Als je die betrekking krijgt, zal dat zeer eervol voor je zijn, maar je zal veel meer werk en zorgen krijgen, hoe hoger in rang, hoe meer zorgen, doch dat is niets als je maar gezond blijft en steeds steun zoekt waar de ware hulp te krijgen is, dat is bij onze trouwe God, die alles genadig bestiert. Het is zo doodstil in huis als de kinderen weg zijn, ik ben zo gewoon aan drukte.’