We hebben alles onder controle

Risico en corona

Christ Klep

Omslagontwerp: Gijs Mathijs Ontwerpers

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6249 865 5

e-ISBN 978 94 6249 866 2

NUR 740

© 2022 C. Klep / Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoudsopgave

Voorwoord

Inleiding: ‘Groter dan de oliecrisis…’

Tijdlijn van de pandemie

1. Over risico ‒ Meten is weten, gissen is missen en gokken is dokken

Wat is risico?

Risicoperceptie als centraal begrip

Historisch risico, dobbelstenen en onze hedendaagse risicomaatschappij

2. De overheid – ‘We zijn zeer goed voorbereid…’

Risicodynamiek en overheid

Uit voorzorg

Een goedmoedige moloch?

Een tussenconclusie – trots en tevreden?

3. De wetenschap – Op weg naar een expertocratie?

Wetenschappers als BN’ers en pionnen

Een ongemakkelijke omhelzing

Wetenschappelijke kinnesinne en intussen achter de geraniums

4. De burgers – To risk or not to risk

Een beetje vertrouwen, graag

Een kwestie van risico voelen

Een democratisch virus? Risico-ongelijkheid en de pandemie

Dus toch een ‘angstige’ burger?

Begrijp ik u goed? Over risicocommunicatie en de burger

Conclusie

En de toekomst?

Noten

Literatuur

Register

Voorwoord

Coronavirussen sluipen al een tijdje rond. Een team wetenschappers onderzocht genetisch materiaal in Oost-Azië en concludeerde dat de eerste coronavirussen al zo’n 25.000 jaar geleden opdoken.1 Hoe oud ook, het virus blijft voor nogal wat mensen mysterieus, om niet te zeggen griezelig. Maar daar valt blijkbaar iets aan te doen. Volgens psycholoog John Johnson (Penn State University) hebben liefhebbers van akelige films over zombies, aliens, besmettelijke ziekten en andere catastrofes waarschijnlijk een voordeel. Deze kijkervaring maakt mensen namelijk weerbaarder tegenover de ontwrichtende coronapandemie.2 Vergelijkingen met films als Alien (1979) van regisseur Ridley Scott waren sowieso niet van de lucht. Ook hier drong een griezelig wezen de mens binnen om dood en verderf te zaaien. Anders gezegd: ‘Mensen kiezen wat te vrezen en hoe sterk de vrees zal zijn.’3

Zelfs dan nog beklijft het gevoel dat de coronacrisis ons heeft overvallen. (Een niet helemaal terecht gevoel overigens, zoals verderop zal blijken.) De eerste berichten over het nieuwe coronavirus COVID-19 kwamen eind 2019 binnen uit het Chinese Wuhan. Binnen enkele weken was er sprake van een mondiale pandemie. Overal ter wereld balanceerden overheden, wetenschappers en burgers op het slappe koord van risico en coronamaatregelen: hoe ver moesten die gaan? Het Britse Collins Dictionary koos ‘lockdown’ als woord van het jaar 2020. (Ook in Nederland breidde het corona-idioom zich snel uit, met woorden als ‘quarantinderen’ en ‘coronazi’.)

Wetenschappers stortten zich massaal op epidemiologische schattingen, gezondheidsmaatregelen en de ontwikkeling van vaccins. Sterker nog, nooit is de wetenschap zo nauw verweven geweest met dagelijkse beleidskeuzes en de uitvoering daarvan. Burgers probeerden, zo goed en zo kwaad als het ging om te gaan met thuiswerken, Zoomsessies, sociaal isolement, anderhalve meter afstand en mondmaskers. ‘We worden gedwongen onze eigen sterfelijkheid en economische kwetsbaarheid onder ogen te zien,’ schreef een team Britse sociaalpsychologen, ‘en om nieuwe manieren te vinden om te leven en te werken in een virtuele wereld. En de ongelijkheid aan te pakken die de pandemie heeft blootgelegd.’4

De coronapandemie komt neer op een soort uitputtingscrisis: de acute spanning van het begin loopt over in chronische stress. Het is een sluipende crisis, enigszins vergelijkbaar met klimaatverandering of de energietransitie: geen scherpe uitschieters en iedereen beseft dat een oplossing niet om de hoek ligt. In een dichte mist van onzekerheid de neus stoten en improviseren, dat ritme bepaalt de orde van de dag. De coronacrisis valt in de categorie wicked problems. Dit zijn ongestructureerde problemen die lastig of vrijwel niet op te lossen zijn. De bouwstenen van het probleem grijpen in elkaar. Probeer je één deelprobleem op te lossen, dan duiken vanzelf nieuwe problemen op. Zo worstelt iedereen zich door de pandemie. Juist door nieuw beleid, veranderende inzichten of gedragsaanpassingen verandert de coronacrisis steeds van vorm. Al snel lijkt het alsof iedereen achter de feiten aanhobbelt. De maatregelen van vandaag veroorzaken de problemen van morgen. Een wicked problem als de coronacrisis overstijgt beleidsdomeinen, regiogrenzen, bestuurslagen, privésferen en tijdsplanning. En ja hoor, binnen de kortste keren telde Nederland 17 miljoen coronadeskundigen.

Logisch dat beslissers, wetenschappers en burgers niet altijd door één deur konden. En trouwens, hadden we met z’n allen niet gewoon ongelooflijk veel geluk? ‘De maatregelen waren niet meer dan zandzakjes tegen de dijk bij een grote overstroming,’ schreven wetenschappers Sake de Vlas en Denny Borsboom. ‘Als er geen vaccin was geweest, was het maar zeer de vraag of we in staat zouden zijn geweest menselijk gedrag voldoende te sturen om deze pandemie in goede banen te leiden. We zijn gered door de gong, dat is pure mazzel.’5 De coronacrisis was al met al ook één groot en uniek wetenschappelijk experiment.

Dit boek heeft zijn wortels in een cursus die ik begin 2020 verzorgde voor een werkgroep internationale studenten aan de Universiteit van Amsterdam (UvA). De cursus draaide om zogeheten collectieve-actieproblemen. Als alle individuen in een collectief (zoals een staat of beroepsgroep) meewerken aan het oplossen van belangrijke gezamenlijke problemen, dan heeft het hele collectief daar voordeel van. Denk aan het innen van belastingen, de verdediging van het vaderland of het garanderen van de best mogelijke gezondheidszorg.

In de praktijk echter varen individuen vaak een eigen koers die botst met het collectief belang. Daar zijn heel wat redenen voor, zoals onwetendheid, luiheid, principes, onwil of opzet. Stel dat een pacifist uit overtuiging niet meebetaalt aan de defensiebegroting. Heeft deze ongetwijfeld vriendelijke en welwillende burger dan nog steeds recht op een plaats in de schuilkelder als de vijandelijke bommenwerpers naderen? En als bijna iedereen zich laat vaccineren, waarom zou ik zélf dat risico dan nog nemen? De gewenste groepsimmuniteit komt er immers toch wel. Dagelijks worden we overspoeld met dit soort keuzes.

Halverwege de cursus barstte de coronacrisis los. Fysiek onderwijs maakte plaats voor digitaal onderwijs. Ook ik moest geloven aan de 22-inch dwangbuis van Zoom en Teams. (Noem me ouderwets, maar er echt aan wennen, zal ik nooit.) Eén inzicht was toen echter al diep ingedaald. De dynamiek achter collectieve-actieproblemen – zoals de coronacrisis – wordt in de praktijk sterk aangestuurd door ons risicodenken, ofwel het voortdurend inschatten, afwijzen en nemen van risico’s. Vrijwel elk politiek besluit, elke economische afweging, elke sociale interactie en elke individuele keuze vloeide in deze pandemie uiteindelijk voort uit risicodenken en de daarmee nauw samenhangende risicogevoelens (risicoperceptie). Het ene individu kruipt angstig in zijn schulp, de buurman leeft schijnbaar onverstoord zijn leventje en weer een ander ziet juist kansen. Een onvrijwillig groot risico als de pandemie vereist dagelijks hele reeksen vrijwillige of onvrijwillige risicokeuzes: anderhalve meter afstand houden? Toch naar het werk met een snotterige neus? De wetenschappers van het eerstverantwoordelijke Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) vertrouwen? De premier vertrouwen? Minister Hugo de Jonge vertrouwen? Enzovoort. Vaak zijn dat bewuste keuzes, maar even zo vaak routineuze of onbewuste beslissingen.

Collectieve-actieproblemen als de coronacrisis hangen dus nauw samen met vertrouwen. In dit soort complexe gevallen van dreiging, onzekerheid en risico(-acceptatie) moeten de spelers elkaar zien te vinden. Vanwege de overzichtelijkheid is in dit betoog gekozen voor een vertrouwensdriehoek van overheid, wetenschap en burgers.6 Corona heeft het risicodenken van alle spelers op scherp gezet en heel wat gezamenlijke belangen en scheidslijnen blootgelegd. Uiteindelijk doemt de vraag op of de risicoreacties in een onverhoopte soortgelijke crisis in de toekomst hetzelfde zouden zijn. Is het antwoord daarop ja, dan is dat zowel geruststellend als verontrustend.

Christ Klep

Oudenbosch, najaar 2021

Inleiding: ‘Groter dan de oliecrisis…’

[O]nderzoek van KPMG liet zien dat slechts 7 van de 25 AEX bedrijven een pandemie als risico zagen in 2019. Dat lijkt best raar wanneer je kijkt naar het feit dat we midden in een pandemie zitten met mondiaal heftige effecten. Ik heb hier toch een dubbel gevoel bij. Want ik snap heel goed dat je het risico op een pandemie nou niet als belangrijk risico ziet, zeker niet wanneer je een traditionele manier van kijken naar risico’s hanteert. Want wat is de ‘kans van optreden’ en wat is de ‘gevolgschade’ van een pandemie? Wie had voorzien dat dit zo groot kon zijn in moderne tijden?

‒ Jan Heinen, directeur PLUC! (september 2020)1

In 2019 had nog zowat niemand van het coronavirus gehoord. In 2020 verkozen we ‘anderhalvemetersamenleving’ tot Woord van het Jaar. Het kan verkeren. Het pre-coronatijdperk keert niet meer terug, verzekerden deskundigen in koor. Het ‘oude normaal’ maakte plaats voor het ‘nieuwe normaal.’ Wat is ons de afgelopen twee jaar eigenlijk overkomen? Een verontrustende voorbode van wat aan mondiale dreigingen nog komen gaat? ‘Nou, in peace-time misschien wel de grootste crisis die ons als samenleving raakt sinds de oorlog,’ peinsde premier Rutte* al kort na het begin van de pandemie. ‘Het lijkt mij groter dan de oliecrisis van begin jaren zeventig. Aanzienlijk groter.’21

De coronapandemie ondermijnde hoe we informatie verwerken en risico inschatten. Volgens sommige psychologen viel de pandemie simpelweg buiten de reguliere kaders van menselijke intuïtie. De pandemie zette alles onder druk: de klassieke rol van de overheid als gids en beschermer, de rol van de wetenschap als ontdekker en raadgever, het dagelijkse leven van de burger. En aan kritiek geen gebrek, zowel binnen als buiten de lijnen van het coronaspeelveld.

Wie probeert greep te krijgen op de effecten van de pandemie kan kiezen uit een reeks invalshoeken: politiek, bestuurlijk, economisch, maatschappelijk, juridisch of psychologisch bijvoorbeeld. Dit boek kiest voor een specifieke invalshoek om de pandemie en de bijzondere relatie tussen overheid, wetenschap en burgers te ontrafelen: risico en risicoperceptie. Dit is een bewuste keuze. Juist risicodenken verklaart in hoge mate de dynamiek achter de keuzes die overheid, wetenschap en burger maakten tijdens de pandemie.

Dit betoog dient dus niet als politiek schotschrift of moreel pamflet. Het is bovenal de zo nuchter mogelijke doorgronding van een ingrijpend proces – op mondiale, nationale, groeps- en individuele schaal – met als basis risico-inschatting en risicomanagement. Langs welke lijnen reageerden overheid, wetenschappers en burgers toen een ernstig en vervreemdend risico ze in het gezicht staarde? Niet alleen dat, als ons risicodenken inderdaad bepalend blijkt en niet ingrijpend wijzigt – waar het niet naar uitziet – dan zal onze reactie op de eerstvolgende vergelijkbare pandemie langs dezelfde lijnen verlopen.

In zowat elk besluit en elke daad schuilt risico. Soms zo minimaal en alledaags dat het risico niet eens wordt opgemerkt. Soms ontaardt risicobesef dan weer in paniekvoetbal. Tussen deze uitersten zijn eindeloos veel variaties mogelijk. Kortom, een stevige bodem onder deze analyse vereist helder inzicht in het concept risico. Het volgende hoofdstuk neemt het fenomeen risico nader onder de loep. Risico is trouwens niet hetzelfde als ‘onzekerheid’ of ‘gevaar’. Risicodenken maakte de afgelopen eeuwen een duidelijke ontwikkeling door en heeft volgens sommige wetenschappers de status van een dominante kracht verworven. Een kracht die ons dagelijkse leven is gaan bepalen en ons angstig maakt. De literatuur slaat ons om de oren met begrippen als world risk society, ‘voorzorgmaatschappij’ en ‘pech moet weg’. De coronapandemie biedt de kans het risicobegrip te toetsen aan een complexe werkelijkheid. Als ware het een snelkookpan.

In de daaropvolgende hoofdstukken stelt het betoog scherp op de belangrijkste spelers: overheid, wetenschap en burgers (met een bijrol voor de media), met name in hun onderlinge interactie. Er ontvouwt zich een breed palet aan politieke, sociale, institutionele, economische en psychologische gebeurtenissen, ontwikkelingen en keuzes. De rol die de overheid op zich nam, vloeide uiteindelijk voort uit een eeuwenlang proces van toenemende staatsbemoeienis. Omgang met risico maakte daar integraal deel van uit. En hoe zat het dan met de eigen risicoverantwoordelijkheid van de burger, die nogal eens het predicaat ‘angstig’ of ‘irrationeel’ opgeplakt heeft gekregen? Ten slotte, met de toename van kennis en technologie dwong het risicobesef de wetenschap in een steeds lastiger spagaat. Risico omringt al deze spelers vanouds – tijdens de pandemie al helemaal.

De lezer zal zich de afgelopen coronajaren ongetwijfeld nog goed voor de geest kunnen halen. Daarom wordt hier volstaan met een beknopte tijdlijn die de belangrijkste gebeurtenissen, besluiten en actoren nog eens voor het voetlicht haalt.3

Tijdlijn van de pandemie

Prompt maakte het ‘briefje van Bruins’ furore. Hoe toevallig kon iets zijn? De datum was 27 februari 2020, het tijdstip tien voor half tien in de avond. De NOS verzorgde een speciale uitzending over het nieuwe coronavirus. Ook minister voor Medische Zorg & Sport Bruno Bruins was aangeschoven. De nog mysterieuze infectieziekte waarde al rond in met name China, Zuid-Korea en Italië. In Nederland waren nog geen besmettingen gemeld. Na vijftig minuten uitzending viel presentator Rob Trip iets op: ‘Mijnheer Bruins, u krijgt nu een briefje in uw hand geduwd.’

En inderdaad, een eindredacteur overhandigde de minister een briefje, dat de redacteur op zijn beurt van Bruins’ woordvoerders had gekregen. Enigszins gedragen las Bruins het briefje voor: ‘Patiënt bevestigd, direct in isolatie, Elisabeth-TweeSteden Ziekenhuis Tilburg, man.’ Het betrof een 56-jarige man uit het Brabantse Loon op Zand. De vakantie had hij kort daarvoor doorgebracht in Noord-Italië. De eerste besmetting in Nederland was een feit. Althans, de eerste gemelde besmetting. Het eerste officieel vastgestelde sterfgeval vond plaats op 6 maart in Rotterdam, maar vermoedelijk waren er in februari al zeker vijf overlijdens door corona.4

Wie was in Nederland de eerste coronadrager, ofwel de eerste Nederlandse patient zero? De geschiedenis kent verschillende fameuze ‘oerpatiënten’. Mary Mallon bijvoorbeeld verwierf aan het begin van de twintigste eeuw een legendarische status als ‘superverspreider’ van tyfus: mensen met een bijzonder hoge virale lading in de mond en neus, die vele anderen aansteken.5 Gretig stortte het journaille zich op het epos van ‘Typhoid Mary’ (‘Mary de tyfuslijder’). Op een cartoon bakte ze menselijke schedels als eieren in een pan. Een andere bekende patient zero is de Frans-Canadese steward Gaetan Dugas. Deze werd ervan beschuldigd startpunt te zijn van de aidsepidemie die in de jaren tachtig ook de VS teisterde. ‘The Man Who Gave Us AIDS’, kopte The New York Post onbeschaamd. De beschuldiging bleek later uit de lucht gegrepen, maar bleef als een taaie mythe rondwaren.6

Is de Brabantse Lea Kant de Nederlandse oerpatiënt? Dat is heel goed mogelijk. Toen minister Bruins zijn briefje voorlas, lag Lea Kant al een week op de intensive care van het Beatrixziekenhuis in Gorinchem. Pas na overplaatsing naar het Erasmus Medisch Centrum in Rotterdam gaf een test uitsluitsel. Ze bleek positief. Het Beatrixziekenhuis ging alsnog op slot. ‘Ik wist niet eens wat corona was. Mijn man heeft het me moeten vertellen toen ik wakker werd,’ verhaalde Lea Kant later.7 Noord-Brabant bleek al snel een coronahotspot. Carnaval – één collectieve dronken en dampende superverspreider – was daar mede debet aan. Ook terugkerende wintersporters verspreidden het virus, dat al snel voet aan de grond kreeg elders in Nederland.

Het is op het moment van schrijven (najaar 2021) nog steeds niet helemaal duidelijk waar ter wereld en wanneer het coronavirus precies als eerste opdook. Veel van de symptomen zijn vergelijkbaar met die van een gewone griep. Sommige besmette mensen blijken geen symptomen te ontwikkelen. Verschillende onderzoeken (onder andere in Italië en de VS) concludeerden dat bepaalde individuen eind 2019 al antistoffen hadden opgebouwd. Spijkerhard was het bewijs echter niet.

Hoe dan ook, helemaal als een verrassing kwam de corona-uitbraak natuurlijk niet achter de Hollandse dijken. De overheid en de NOS hadden niet voor niets op 27 februari 2020 de speciale uitzending opgetuigd – nog in de stilte voor de storm. Begin januari 2020 werd het virus voor het eerst geïdentificeerd. Half januari dook het ook buiten China op. Op 21 januari bevestigde de World Health Organization (WHO) dat het nieuwe coronavirus ook tussen mensen overdraagbaar was. Van een internationale noodsituatie wilde de WHO toen nog niet spreken – ten onrechte, naar al snel bleek.

In Nederland gespen de verantwoordelijke autoriteiten zich dan in. Op 24 januari 2020 riep het RIVM een Outbreak Management Team (OMT) bijeen, zoals standaard gebeurt bij een regio-overschrijdende uitbraak van een infectieziekte of internationale gezondheidsdreiging. Het team bespreekt op basis van actuele informatie en beschikbare kennis hoe de uitbraak bestreden kan worden, welke maatregelen gewenst zijn en waar de risico’s liggen. Het OMT-advies gaat naar het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS).

Per 28 januari 2020 gold het nieuwe coronavirus als een zogenoemde ‘groep A meldingsplichtige infectieziekte’. Vanaf nu moesten artsen bij alleen al een virusverdenking (longklachten, kortademigheid, koorts) alarm slaan. Minister Bruins ging in kaart brengen welke aantallen patiënten alle ziekenhuizen samen zouden kunnen bergen. Een toegangscontrole op Schiphol of een mondkapjesplicht vond het OMT nog niet nodig. Netjes hoesten in de elleboogholte, papieren zakdoekjes gebruiken, goed de handen wassen en niet te dicht bij zieke mensen komen. Dergelijke basisregels moesten voorlopig volstaan.

Begin maart liepen de besmettingen in Nederland gestaag op. Tijdens een persconferentie op 9 maart benadrukte premier Rutte: ‘We zitten nog steeds in de fase waarin we proberen de ziekte in te dammen. Dat kan alleen als we dat met zijn 17 miljoenen doen. […] Doe wat u wilt, voetzoenen of ellenbogen geven. Maar we stoppen nu met handen schudden.’ De wijze waarop gebarentolk Irma Sluis tijdens de persconferentie met graaiende gebaren het woord hamsteren vertolkte, ging viraal. Overigens schudde de premier na afloop zelf routineus de hand van Jaap van Dissel, de directeur van het Centrum Infectieziektebestrijding van het RIVM. Rutte lachte zijn vergissing weg (‘O sorry, sorry, dat mag niet meer […] Het is zó een gewoonte, hè!’). Ook deze beelden gingen viraal – uiteraard.

De sfeer sloeg in maart merkbaar om. Het virus liet zich niet zomaar uitroeien. Even golfde er hamstergedrag door de supermarkten. Vooral toiletpapier, handgel en paracetamol gingen hard. Op 11 maart schaalde de WHO de corona-uitbraak op tot een pandemie: een epidemie op wereldwijde schaal. Een dag later riep de regering iedereen op zoveel mogelijk thuis te blijven bij klachten en sociale contacten te mijden. Nederland stond vanaf nu te boek als een ‘anderhalvemetersamenleving’. Thuiswerken was de norm, behalve voor mensen in zogenoemde onmisbare functies. Er kwam een lijst met ‘cruciale beroepen’ (zoals zorgmedewerkers, openbaar vervoer en boeren) en ‘vitale functies’ (zoals bij de politie, het betalingsverkeer en de energiesector). De scholen bleven open, tot onvrede van de Tweede Kamer en leraren.

De omgang met de nieuwe pandemie leek niet zelden op tasten in het duister. ‘In crises als deze moet je met 50 procent van de kennis 100 procent van de besluiten nemen, en de gevolgen daarvan dragen,’ verzuchtte premier Rutte op 12 maart. Drie dagen later volgde wederom een aanscherping van de maatregelen: alle eet- en drinkgelegenheden (afhalen nog wel mogelijk), sport- en fitnessclubs, sauna’s, seksclubs en coffeeshops moesten sluiten. Alle basisscholen en kinderdagverblijven gingen dicht (maar niet voor kinderen van ouders in vitale beroepen), alsmede scholen in het voortgezet en middelbaar beroepsonderwijs.

Voor het eerst sinds de oliecrisis in 1973 richtte een premier zich in een live tv-toespraak rechtstreeks tot de Nederlanders. De boodschap die Rutte op 16 maart afgaf, was somber: ‘De realiteit is dat het coronavirus onder ons is en voorlopig ook onder ons zal blijven. Er is geen eenvoudige of snelle uitweg uit deze zeer moeilijke situatie.’ In afwachting van een vaccin of medicijn, stelde Rutte, is er geen andere keuze dan te proberen de verspreiding van het virus af te remmen. Dat moest met name gebeuren door het gecontroleerd opbouwen van groepsimmuniteit (of kudde-immuniteit): wie het virus had doorgemaakt, was daarna meestal immuun. ‘Net als vroeger met de mazelen,’ aldus Rutte. Hoe groter deze immune groep, hoe kleiner de kans dat het virus kwetsbare ouderen en mensen met een zwakke gezondheid zou raken. Rutte sprak van ‘een beschermende muur’. Intussen moesten deze kwetsbare mensen wel zoveel mogelijk worden afgeschermd, wat doorgaans neerkwam op verplicht binnenblijven. Maar voor hoe lang?

De op groepsimmuniteit gerichte aanpak – het ‘zo zacht mogelijk laten landen’ van het virus – riep al direct veel discussie op. De dodelijkheid van het virus schommelde rond één procent bij besmetting, aldus het RIVM. Dit impliceerde dus dat de ziekte zomaar tienduizenden Nederlanders het leven kon gaan kosten. OMT-lid en microbioloog Marc Bonten erkende bij WNL dat het aantal sterfgevallen wel eens kon oplopen tot 50.000. Reinoud Bon, voormalig inspecteur bij de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd, verwoordde de kritiek van velen:

Aan de ene kant moeten mensen afstand nemen, thuis werken, maar aan de andere kant zeg je: ‘Iedereen gaat het krijgen.’ Dat werkt niet. Dan gaan mensen denken: weet je wat, ik ga eropuit, dan krijg ik het maar alvast. En dan verspreidt het virus zich weer sneller. Als je nu een discussie over kudde-immuniteit start zonder vaccin, dan heeft dat niets met wetenschap te maken.8

Het regeringsbeleid was mede ingegeven door zorgen over de ziekenhuiscapaciteit, met name die van de intensive cares. Volgens het kabinet was uitbreiding van het aantal ic-bedden naar maximaal 2.000 mogelijk. Dan was de rek eruit. De rem op het sociale leven was dus ook met name bedoeld om de zorgsector te ontlasten.

Een ander zorgpunt was het draaiend houden van de economie. Op 17 maart kondigde de regering een verstrekkend economisch noodpakket aan, inclusief extra inkomensondersteuning voor zelfstandigen en uitstel van belastingbetaling. Werkgevers konden voor een periode van drie maanden een tegemoetkoming tot 90 procent van de loonkosten krijgen. Om de economie te redden, trok het kabinet desnoods alles uit de kast: ‘We doen wat nodig is en zolang dat nodig is,’ verzekerde minister van Financiën Wopke Hoekstra.

Daalde de strenge boodschap van de regering al onmiddellijk in? Blijkbaar nog niet. In het weekend van 21 en 22 maart trokken mensen massaal naar stranden, parken en bossen. Minister van Justitie en Veiligheid Ferdinand Grapperhaus reageerde mopperend: ‘Dat is slordig, laconiek en daarom asociaal. Het kost levens, onnodig. Gebruik je verstand.’ Wat volgde, was een zogenoemde ‘intelligente lockdown’: geen groepsvorming van meer dan twee personen in de publieke ruimte, bijna alle contactberoepen (zoals kappers en masseurs) lagen voorlopig stil, een maximum van drie gasten per huishouden, boetes voor overtreders en alle evenementen met een vergunnings- en meldplicht werden tot 1 juni verboden. Als iemand in een huishouden verhoging had, moest dat hele huishouden binnenblijven.

Op 31 maart bereikte het aantal meldingen van coronadoden zijn top: 165 overledenen. Het regeringsbeleid bleef intussen rusten op de drie ankerpunten: afdoende zorg voor corona- en niet-coronapatiënten, voldoende bescherming voor ouderen en kwetsbaren en goed zicht op de verspreiding van het virus, onder andere via een speciale CoronaMelder-app. Gedurende de maand april stabiliseerde de coronagolf. De ic’s konden – met 2.400 bedden – de druk net aan. Het kabinet riep op om vol te houden. Het paasweekeinde passeerde redelijk rustig. Tegelijk waarschuwde premier Rutte bij herhaling dat de anderhalvemetersamenleving niet zomaar zou verdwijnen. Festivals als Pinkpop en Lowlands werden geschrapt. De jaarlijkse dodenherdenkingen vonden doorgang, maar zonder publiek. Tijdens de nationale dodenherdenking van 4 mei speechte de koning voor een lege Dam.

Begin mei bleken dan toch de eerste grote versoepelingen van de coronamaatregelen mogelijk. Minister Hugo de Jonge (VWS) presenteerde een ‘routekaart’ die Nederland de daaropvolgende maanden langzaam ‘van het slot’ moest halen. De anderhalvemeterregel bleef staan. ‘Blijf zoveel mogelijk thuis’ werd verzacht tot ‘blijf thuis bij klachten’ en ‘vermijd drukte’. Contactberoepen en buitensporten waren onder voorbehoud weer mogelijk, evenals groepsgroottes tot tien man. Bibliotheken openden hun deuren weer.

Stap voor stap kroop Nederland uit de intelligente lockdown. Begin juni mochten restaurants, middelbare scholen, musea, theaters en bioscopen weer open. Wel kwam er een mondkapjesplicht in het openbaar vervoer. Per 1 juli openden campings en vakantieparken hun slagbomen en waren bijeenkomsten met maximaal 100 personen toegestaan. De sportscholen en sauna’s volgen op 1 september. Intussen introduceerde het kabinet een ‘Corona Dashboard’ met data over ziekenhuisopnames, besmettingen en het reproductiegetal (‘R’). Het dashboard moest het kabinet in staat stellen de coronamaatregelen te sturen, dus te versoepelen of juist te verscherpen. Verder werkte de regering aan een efficiënt testbeleid: vanaf juni – zo was de bedoeling – moest iedereen met klachten zich kunnen laten testen.

Aan het eind van de vakantieperiode liep het aantal coronabesmettingen echter opnieuw stevig op. De tweede coronagolf was een feit. Pas begin november zou deze golf met ongeveer 2.600 coronapatiënten in de ziekenhuizen over haar piek heen raken. In eerste instantie zag het kabinet nog geen reden de coronamaatregelen opnieuw aan te scherpen. Vaderlijke waarschuwingen bleven de mantra. ‘Het virus is nog steeds onder ons,’ maande minister Grapperhaus. ‘Dit is geen goede ontwikkeling. De stijging van het aantal besmettingen is een stroomstoot die ons alert moet houden.’ De aandacht van de Nederlanders verslapte blijkbaar, waarschuwde de minister.

Maar de opmars van het virus zette door. Medio oktober besloot het kabinet tot een nieuwe (gedeeltelijke) lockdown. De horeca sloot opnieuw de deuren. Koopavonden werden geannuleerd en de verkoop van alcohol na 20.00 uur was niet meer geoorloofd. Thuis was bezoek van maximaal drie personen per dag toegestaan en in openbare binnenruimtes gold een maximum groepsgrootte van dertig mensen. Sporten mocht, maar maximaal in een groepje van vier. Alles uiteraard zoveel mogelijk op anderhalve meter afstand.

Terwijl in november het aantal besmettingen gestaag daalde, klonk er veelbelovend nieuws van het vaccinfront. Onverwacht snel eigenlijk. Het Pfizer/BioNTech-vaccin beloofde een hoge werkzaamheid te hebben. De beperkingen van de tweede lockdown bleven voorlopig gewoon van kracht. Begin december werden mondkapjes ook verplicht in overdekte openbare ruimten. Tegelijk was er ook weer verontrustend nieuws. In Groot-Brittannië dook een extra besmettelijke mutatie van het virus op. Al snel kreeg ook ons land met deze Britse variant te maken.

Het kabinet zag nu geen andere optie dan een harde lockdown. ‘Nederland gaat op slot,’ bezwoer premier Rutte in een live-toespraak vanuit het Torentje op 14 december. Op de achtergrond was vaag het gejoel en gefluit van demonstranten te horen. Deze protesteerden tegen de strengere lockdown en het dragen van mondkapjes: ‘Het is gewoon een normale griep! En doodgaan hoort bij het leven.’ Een ander vulde aan: ‘Er wordt een dictatuur uitgerold.’9 De premier haakte tijdens zijn toespraak direct in op het protest: ‘Dit is geen gewone griep, zoals sommigen – zoals de demonstranten buiten – wel denken.’

Alle niet-noodzakelijke winkels gingen (weer) dicht, net als dierenparken, pretparken, musea, theaters, sauna’s, bibliotheken, sportscholen, zwembaden en sporthallen. Kappers en andere contactberoepen moesten wederom stoppen. Scholen sloten, onderwijs op afstand was de norm. De kinderopvang bleef alleen open voor kinderen van ouders in vitale beroepen. Sporten buiten mocht, maar met een maximale groepsgrootte van twee en op anderhalve meter afstand. De maximale groepsgrootte buiten ging terug naar twee personen.

Inmiddels kwam er wel vaart in de ontwikkeling van vaccins. Op 21 december gaf het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA) groen licht aan het Pfizer/BioNTech-vaccin. In januari 2021 volgden de vaccins van Moderna en AstraZeneca. Op 6 januari 2021 kreeg verpleeghuismedewerker Sanna Elkadiri de eerste prik, met het Pfizer-vaccin: ‘Ik begrijp dat sommige mensen twijfelen of ze zich moeten laten inenten. Ik vond het ook spannend. Maar ik heb er veel over gelezen en heb vertrouwen in de wetenschap. Het voelt veilig.’10

Mede vanwege de onzekerheid over de Britse variant verlengde het kabinet niettemin medio januari de harde lockdown. Intussen kwam het vaccinatieprogramma op gang. Veel te traag, volgens criticasters. Een tijdlang bungelde ons land onderaan het internationale lijstje. Tegenvallende leveringen van vaccins speelden daarbij een rol. In de Tweede Kamer vroegen zowat alle politieke partijen zich af of de vaccinatiecampagne niet te versnipperd werkte. En moest Defensie geen grotere rol krijgen? Minister De Jonge vroeg om geduld. Binnen enkele weken zou Nederland ‘het been bijtrekken’.

Eind januari 2021 greep de regering – geconfronteerd met een derde coronagolf – alsnog naar een drastisch middel, dat sommige andere landen al langer kenden. Vanaf 23 januari gold een avondklok: tussen 21.00 uur en 04.30 uur moest iedereen binnen blijven. Hondenbezitters kregen dispensatie. Wie op pad moest voor het werk behoorde een werkgeversverklaring te overleggen. Overtreders liepen kans op een boete: in een week tijd deelde de politie er 16.000 uit.

Het was ’s nachts extra stil op straat. Alhoewel, niet overal. Diezelfde 23ste januari braken ‘avondklokrellen’ uit, die een paar dagen zouden aanhouden. Op Urk gooide een menigte vuurwerk en stenen naar de politie. Een coronateststraat van de GGD ging in vlammen op. In meer steden waren er rellen. Beelden uit Eindhoven gingen de wereld over. Een woedende burgemeester John Jorritsma brieste: ‘Als we zo doorgaan, zijn we op weg naar een burgeroorlog.’ Velen namen hem deze uitspraak niet in dank af: hoorde een burgervaarder immers geen kalmte uit te stralen? Justitie koos voor een harde aanpak van de relschoppers. Enkelen kregen een celstraf.

Half februari 2021 kende de coronatijdlijn een verrassende oprisping. In een rechtszaak tegen de staat, aangespannen door Stichting Viruswaarheid, besliste de rechter dat de avondklok direct opgeheven moest worden. Volgens de rechter was de avondklok ten onrechte gestoeld op een speciale wet voor noodgevallen. Deze wet was bedoeld voor bijvoorbeeld dijkdoorbraken, aldus de rechter, en niet voor een langdurige crisis als de coronapandemie. Snel boog het Gerechtshof in Den Haag zich in hoger beroep over de zaak. Vlak voor het ingaan van de avondklok vernietigde dit Gerechtshof de eerdere uitspraak. Volgens het hof was wel degelijk sprake van ‘buitengewone omstandigheden’ en was de avondklok proportioneel. ‘En nu gauw naar huis, want de avondklok geldt nog,’ aldus de voorzitter van het hof aan het einde van de zitting. Een verbolgen voorman Willem Engel van Viruswaarheid schreeuwde door de uitspraak heen. Zijn advocaat sprak over ‘het einde van onze rechtsstaat. Hier is meer aan de hand!’

Hoewel de besmettingscijfers van de derde golf hoog bleven, kondigde het kabinet eind februari toch enkele gerichte versoepelingen aan. Middelbare scholen gingen deels weer open en klanten mochten winkelen op afspraak. Ook kappers en andere contactberoepen konden weer aan de slag. De avondklok bleef van kracht. Halverwege maart waren er verkiezingen voor de Tweede Kamer. Vooraf strooide de regering met positieve verwachtingen en beloftes. Na de verkiezingen kwam daar vooralsnog weinig van terecht. Enkele leden van het kabinet raakten zelf besmet. Vooral de avondklok bleef voor discussie zorgen, ook binnen het kabinet. Sommige burgemeesters zeiden deze avondklok niet te kunnen handhaven.

In de loop van april kwam het vaccineren op stoom. Het aantal besmettingen nam gestaag af. Op 28 april werd de avondklok afgeschaft en er kwamen nieuwe versoepelingen, overigens tegen het advies van het OMT in. Het aantal coronapatiënten in de ziekenhuizen daalde. Ook de protesten luwden en na een regenachtige meimaand klaarde ook het weer op, zodat mensen vaker buitenshuis waren. In mei startte Viruswaarheid nog een rechtszaak tegen alle coronamaatregelen, maar zonder succes.

Per 5 juni eindigde de harde lockdown. Intussen was discussie ontstaan of de versoepelingen toch niet te snel kwamen, met name vanwege de extra besmettelijke Delta-variant van het virus. Volgens het kabinet waren de versoepelingen mogelijk. Jongeren mochten het uitgaansleven weer in, onder het motto van minister De Jonge: ‘Dansen met Janssen’ (of: ‘Sjansen met Janssen’).* Kort daarop stegen de besmettingscijfers opnieuw snel. Deskundigen van het RIVM stelden in de media dat hun adviezen om terughoudend te zijn met de versoepelingen waren genegeerd. Premier Rutte bood zijn verontschuldigingen aan, maar ontweek de schuldvraag: het kabinet had zich gebaseerd op de berekeningen van het RIVM zelf.2

Aanvankelijk bleef het aantal ziekenhuisopnames vanwege corona veel lager dan voorheen, een teken dat de vaccins hun werk deden. Al snel echter – nog in de zomer van 2021 – was sprake van een vierde coronagolf. Experts kondigden bovendien een najaarsgolf aan, in combinatie met het griepseizoen. Daarmee was een accentverschuiving in de discussie over corona merkbaar. Nu werd de vraag steeds acuter of de overheid (maar ook bijvoorbeeld werkgevers en verzekeringsmaatschappijen) ongevaccineerden niet toch een vorm van drang of dwang moesten opleggen. Hield een kleine ongevaccineerde groep niet de ruime meerderheid van gevaccineerden gegijzeld? Dit was een bijzonder lastige afweging van grondrechten. Het kabinet bleef een vaccinatieplicht afwijzen, maar probeerde wel met voorlichtingscampagnes en ‘zachte druk’ (zoals het niet langer gratis beschikbaar stellen van coronatests) niet-gevaccineerden over te halen zich alsnog te laten inenten.

Intussen klaagden critici over stigmatisering van ongevaccineerden, al helemaal toen de overheid in november een aantal coronamaatregelen (opnieuw) invoerde, zoals het tonen van een inentingsbewijs en het dragen van mondkapjes. Personen boven 80 jaar en zorgmedewerkers met direct patiëntencontact kregen een aanvullende vaccinatie (‘booster shot’) beschikbaar gesteld. In feite herhaalden zich de al bekende patronen in het coronabeleid: het zoeken van een middenweg tussen wetenschappelijk advies, maatschappelijk debat en de besmettingscijfers.

1* In januari 2021 viel het kabinet-Rutte. Vanaf dat moment droegen bewindslieden de toevoeging ‘demissionair.’ Maar omdat het kabinetsbeleid de gehele coronaperiode bestrijkt en om steeds wisselende aanduiding van bewindslieden te vermijden, is hier gekozen voor het weglaten van de demissionaire status.

2* In geval van het Janssen-vaccin volstond één prik in plaats van twee.

1. Over risico ‒ Meten is weten, gissen is missen en gokken is dokken

Wetenschappers en gezondheidsdeskundigen wereldwijd hebben ons al jarenlang gewaarschuwd dat een pandemie veroorzaakt door een onbekend virus niet een kwestie was van ‘als’, maar van ‘wanneer’, en dat we ons moesten voorbereiden.1

Over risico denken we graag en gretig na. Elke dag organiseren overheden, organisaties en instituten ergens ter wereld officiële en niet-officiële risicodagen, risicoseminars, risicocursussen en wat dies meer zij. De Amerikaanse staat Texas viert 1 maart als ‘Dag van de risicobewustwording’. Durham University herbergt een Institute of Hazard, Risk and Resilience (Instituut voor gevaar, risico en weerbaarheid). Darwin College (Cambridge University) organiseerde in 2010 een zeer succesvolle lezingencyclus rond het thema risico. Vrijwel alle grotere universiteiten en hogescholen bieden cursussen risicomanagement of risicoanalyse aan. Sinds 1989 kent de VN een jaarlijkse internationale dag voor de beperking van natuurrampen (13 oktober). Deze VN-dag moet een wereldwijd besef van risicobewustzijn en de noodzaak van rampenreductie promoten.