Drugssmokkelland

Hoe Nederland een paradijs
voor drugshandel werd

Stephen Snelders

Ontwerp omslag: Bart van den Tooren

Lay out: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6249 867 9

e-ISBN 978 94 6249 868 6 (ePub)

NUR 686

© 2022 S.A.M. Snelders en Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Inleiding: De geschiedenis van Nederland als drugssmokkelland

1 Illegale drugsmarkten in wording: van farmaceutische industrie tot Chinese genootschappen

2 Van Indische hennep tot nederwiet: de Nederlandse cannabissmokkel

3 Van brandkastkrakers tot succesvolle amfetamine-industrie

4 Van Summers of Love tot illegale exportindustrie: LSD en XTC

5 Heroïnesmokkel uit Azië: triaden en misdaadfamilies

6 Cocaïne en kartels

7 Een ondermijnde samenleving?

Nawoord

Afkortingen in noten

Noten

Literatuurverwijzingen

Index

Inleiding: De geschiedenis van Nederland als drugssmokkelland

We zijn inmiddels gewend geraakt aan het beeld van ministers en hoge functionarissen, die verontwaardigd verklaren hoe beschamend het wel niet is dat het kleine Nederland een leidende rol speelt in de wereldwijde illegale drugshandel. En we horen ze het regelmatig een schande noemen dat criminelen miljarden met de handel verdienen en bovendien de samenleving ondermijnen. De door overheid en media aan het publiek getoonde cijfers over de drugshandel mogen over het algemeen discutabel zijn, de verontwaardiging is geenszins gespeeld en wordt gedeeld door een groeiende en invloedrijke groep commentatoren, wetenschappers, politie- en justitieambtenaren en anderen. Nederland Drugsland, zo luidde de titel van een boek van een invloedrijke bestuurskundige en een journalist uit 2020.1 Buitenlandse journalisten zijn er als de kippen bij om het tolerante Nederland weg te zetten als maffiaparadijs. Een omslag van Der Spiegel toonde ons in oktober 2021 een Hollands kaasmeisje met een joint, een automatisch geweer en cocaïne verstopt in een kaas.2 Berichtgeving rondom een toenemend aantal afrekeningen tussen criminelen, bedreigingen van burgemeesters, en periodieke recordvangsten van cocaïne in de Rotterdamse haven herhalen en bevestigen een beeld van ons land als meer en meer overgenomen of ondermijnd door iets dat ‘georganiseerde misdaad’ heet.

Drugshandel en georganiseerde misdaad lijken hierbij vaak als synoniemen te worden beschouwd. Maar hoe ze precies samenhangen is vaak niet helemaal duidelijk. Wat bedoelen we eigenlijk precies als we het hebben over ‘georganiseerde misdaad’? Hoe ziet de organisatie van de drugshandel en drugssmokkel eruit? Ook wordt niet altijd duidelijk wat er nieuw is aan onze huidige situatie. Sinds wanneer en waarom is Nederland eigenlijk het drugssmokkelparadijs geworden zoals dat gepresenteerd wordt in allerlei media? Ons land speelt namelijk al honderd jaar een belangrijke rol in de internationale drugshandel.

Dit boek is het resultaat van een jarenlange speurtocht naar de historische wortels en ontwikkeling van Nederland als natie van drugssmokkelaars. Een speurtocht waarin feiten en fictie, beelden en werkelijkheid van elkaar gescheiden moesten worden. Want het bleek al snel dat de historische en actuele werkelijkheden meer gefragmenteerd en chaotisch waren dan vaak wordt aangenomen.

Kuifje en de sigaren van de farao

Zijn drugsbaronnen en drugskartels verantwoordelijk voor drugssmokkelparadijs Nederland? Het beeld van een strak georganiseerde criminele organisatie onder een autoritaire en sinistere leider, die zijn ondergeschikten zijn bevelen laat uitvoeren op straffe des doods, is een bijzonder krachtige en één waarmee wij al op jeugdige leeftijd bekend raken. Zo laat al in de jaren dertig van de vorige eeuw de Belgische tekenaar Hergé in zijn beroemde stripverhalen De sigaren van de farao (1934) en De Blauwe Lotus (1936) zijn held Kuifje de strijd aanbinden met de Griekse schurk Rastapopoulos. Diens drugskartel, dat wereldwijd opium in sigaren smokkelt, heeft over de gehele wereld zijn tentakels en is georganiseerd als een geheim genootschap, op meedogenloze wijze bestuurd door de meester. Men hoeft maar populaire boeken en films over latere drugsbaronnen te bekijken om de enorme invloed van dit beeld te zien.

Een organisatievorm zoals die van Rastapopoulos is een typisch voorbeeld van een piramidemodel van de misdaad en de drugshandel. De piramide heeft aan de bovenkant een smalle top (de leider), en wordt dan steeds breder naar de bodem toe. De leider is omringd door een kleine groep naaste medewerkers die in grote hoeveelheden drugs handelen. Meer naar beneden worden de criminelen meer en meer onderworpen aan bevelen van bovenaf, zijn ze minder machtig, en handelen ze in steeds kleinere hoeveelheden drugs.

Rastapopoulos was niet de eerste superschurk in populaire fictie. Hij had illustere voorgangers zoals bijvoorbeeld Professor Moriarty, die in de Sherlock Holmes-verhalen gepubliceerd tussen 1893 en 1917 opgevoerd wordt als heerser over de Londense onderwereld. Maar Hergé legde een voor zijn tijd relatief nieuw verband tussen aan de ene kant de supermisdadiger en diens organisatie, en aan de andere kant de illegale drugshandel. Dit verband had te maken met de introductie van een nationaal en internationaal regiem van drugsreguleringen en -verboden na de Eerste Wereldoorlog. Dit regiem werd vastgelegd in internationale verdragen en nationale wetgeving (zie kader 1). In Nederland leidde dit in 1920 tot de invoering van de eerste Opiumwet. Die wet verbood de productie en distributie van drugs als opium, morfine, heroïne en cocaïne voor niet-medische doeleinden. De Opiumwet is in de afgelopen honderd jaar meer en meer uitgebreid (zie kader 2). Maar dit betekende ook dat in reactie hierop steeds meer individuen en kleine groepen, los met elkaar verbonden in allerlei vaak tijdelijke en opportunistische netwerken, een illegale drugsmarkt gingen bevoorraadden. Een proces dat al begon in de jaren twintig van de vorige eeuw.

Kader 1: Internationale drugsregulering in de twintigste eeuw3

De twintigste eeuw is een sleutelperiode in onze omgang met drugs. Rond 1900 waren opiaten (zoals opium, morfine en heroïne) en cocaïne ín Nederland en andere westerse landen nog niet gereguleerd. Met name vanuit de Verenigde Staten en China kwamen er echter steeds meer zorgen over de negatieve gevolgen van drugsgebruik. In de VS was men vooral bezorgd over misbruik onder minderheden als zwarte bevolkingsgroepen en Chinese migranten: een bezorgdheid met een duidelijk racistische toon. In China geloofde men dat het land verzwakt raakte tegenover de westerse mogendheden en dat opiumgebruik hieraan bijdroeg – met name sinds de Opiumoorlogen van 1839-1942 en 1856-1860, waarin Groot-Brittannië en Frankrijk China dwongen de grenzen open te stellen voor de import van opium, vooral uit Brits-Indië. Europese landen hadden daarentegen nog geen reëel drugsprobleem in eigen land (het grootste probleem was hier de alcohol). Maar ze hadden wel, Nederland ook, opiummonopolies in hun Aziatische kolonies, waar ze zelf uit ruwe opium gefabriceerde rookopium produceerden en distribueerden onder de koloniale bevolking. Een winstgevende handel waar ze geen afstand van wilden doen. Bovendien hadden landen als Duitsland, Nederland en Japan een belangrijke farmaceutische industrie die in opiaten, zoals morfine en in cocaïne handelde. Niet iedereen was dan ook enthousiast over de pogingen om tot internationale controle van opiaten en cocaïne te komen, al deed ook Nederland mee aan de eerste bijeenkomst van de Internationale Opiumcommissie in Shanghai in 1909 en aan de eerste internationale opiumconventie van Den Haag in 1912.

Het was echter de Eerste Wereldoorlog die definitief tot nationale wetgeving zoals de Nederlandse Opiumwet voerde. Drugsregulering werd opgenomen in het vredesverdrag van Versailles en de uitvoering in handen gelegd van een commissie van de nieuwe Volkenbond, de voorloper van de Verenigde Naties, en later van een Permanent Central Opium (later Narcotics) Board. De Verenigde Staten werden geen lid van de Volkenbond maar werkten wel nauw samen met deze organen. De leden ervan rapporteerden jaarlijks aan elkaar over hun voortgang met betrekking tot het bestrijden van de drugshandel in hun land.

Na de Tweede Wereldoorlog namen de Verenigde Naties en de Commission on Narcotic Drugs van haar Economic and Social Council (ECOSOC) de rol van de Volkenbond over. Internationale verdragen, met als belangrijkste het Enkelvoudig Verdrag inzake verdovende middelen van 1961, bevatten lijsten van verboden middelen en scheppen verplichtingen voor VN-leden. Aanvullende verdragen zijn het Verdrag inzake Psychotrope Stoffen uit 1971 en het Verdrag tegen de sluikhandel in verdovende middelen en psychotrope stoffen van 1988. Een International Narcotics Control Board (INCB) houdt sinds 1968 toezicht op de uitvoering.

Overigens zijn de mogelijkheden van het INCB beperkt. In principe is het VN-beleid aanmoedigend en bevorderend, maar de uitvoering is overgelaten aan de nationale staten. Zo is het Nederlandse coffeeshopbeleid negatief beoordeeld door het INCB, maar heeft dit nooit consequenties gehad. Maar een land dat niet meedeed of meedoet aan het nieuwe regiem verloor en verliest status als volwaardig lid van de internationale gemeenschap.

Kader 2: Drugswetgeving in Nederland4

In Nederland is de uitvoering van internationale drugsverdragen gebaseerd op de Opiumwet. De eerste Opiumwet werd aangenomen in 1919 en werd in 1920 van kracht. De wet verbood de productie en verkoop van opium en derivaten van opium (zoals heroïne en morfine), en van cocaïne voor niet-medische doeleinden. Dit had als onbedoeld gevolg het ontstaan van illegale drugsmarkten. Sinds 1920 is dan ook de wetgeving steeds opnieuw uitgebreid. De tweede Opiumwet van 1928, die nog steeds de basis is van ons drugsbeleid, verbood naast productie en handel ook het gebruik van genoemde drugs, alsmede de import en doorvoer van cannabis. In 1953 werd ook het bezit en gebruik van cannabis verboden, in 1966 gevolgd door dat van LSD en andere hallucinogene of psychedelische middelen. De herziening van de Opiumwet van 1976 haalde, in overeenstemming met het internationale Enkelvoudig verdrag (zie kader 1), het gebruik maar niet het bezit van drugs uit de wet. Wel werd een onderscheid gemaakt tussen een lijst 1 van ‘harddrugs’ en een lijst 2 van ‘softdrugs’ (toen hasjiesj en marihuana), en werd in officiële richtlijnen het bezit van kleine hoeveelheden cannabis gedecriminaliseerd (hetgeen Nederland op de beschuldiging zou komen te staan een mekka voor drugsgebruik te zijn). Tegelijk werden amfetaminen echter op lijst 1 gezet, vanaf 1988 gevolgd door MDMA en andere stoffen die bekend zijn onder de straatnaam ‘Ecstasy’ of XTC. De lijst is sindsdien regelmatig uitgebreid met nieuw uitgevonden middelen, de zogenaamde ‘Nieuwe Psychoactieve Stoffen’ (NPS), terwijl vrij recent nog allang bestaande middelen zoals psychedelische paddenstoelen of ‘paddo’s’ (in 2008) en het stimulerende khat (in 2013) op lijst 2 kwamen.

Terwijl meer en meer middelen in de loop van de afgelopen honderd jaar in de Opiumwet terechtkwamen, namen ook de straffen voor overtreding toe. In 1919 was de maximumstraf voor overtreding van de Opiumwet nog ‘maar’ 3 maanden gevangenis of 1000 gulden boete (zo’n 6000 euro in koopkracht nu) voor een eerste overtreding, en zes maanden of 3000 gulden voor herhaling. In 1928 werd de maximumstraf een jaar voor een eerste overtreding en twee jaar voor herhaling; in 1953 werd dit opgeschroefd naar maximaal vier jaar, en in 1976 naar acht jaar voor binnenlandse handel in harddrugs en twaalf jaar voor smokkel ervan, en naar twee respectievelijk vier jaar voor binnenlandse handel in en smokkel van softdrugs.

Het Super- en Hiepermodel van criminele anarchie

Een heel ander model van misdadige ondernemers ontmoeten we in de Heer Ollie B. Bommelverhalen van Marten Toonder. Zijn archetypische criminelen, Bul Super en Hiep Hieper, debuteerden in 1944 en vertonen duidelijke overeenkomsten met de onderwereldfiguren uit Toonders tijd. Het zijn opportunistische vrije jongens zonder moraal, steeds op zoek naar nieuwe en meestal illegale activiteiten om geld te verdienen. Super wordt door Hieper de baas genoemd, hetgeen slechts betekent dat de eerste de laatste domineert door zijn persoonlijkheid en fysieke kracht. De beide ‘zakenlieden’ hebben een uitgebreid netwerk van gelijkgestemde onderwereldfiguren in de kroegen en stegen van hun stad Rommeldam. Maar er is geen sprake van een georganiseerde misdaad, slechts van wisselende samenwerkingsverbanden. Alleen in 1966 lijkt Super een stap verder te kunnen gaan als hij in het verhaal Bombom de Geweldige de onderwereld van Rommeldam verenigt in de Zwarte Gruwel, een bende van roofovervallers en ontvoerders, maar het succes ervan is (zoals bij de meeste van zijn ondernemingen) slechts van korte duur.

Super en Hieper zijn individualisten. Tegelijk zijn ze sociaal en cultureel ingebed in de Rommeldamse onderwereld: door hun sociale contacten en ontmoetingsplekken, en door een gedeelde culturele kijk op de wereld.5 Regelmatig slagen ze er ook in tijdelijke verbonden te sluiten met de Rommeldamse bovenwereld, zoals met Heer Bommel zelf. Hun voorbeelden uit het werkelijke leven van Toonders tijd zullen we al meteen in het eerste hoofdstuk tegenkomen.

De (tijdelijke) samenwerkingsverbanden die de werkelijk bestaande Supers organiseerden werden door een Rotterdamse politiecommissaris ‘primitief georganiseerde dievenbendes’ genoemd. Er was een initiatiefnemer, die was meestal ook de ‘baas’, en die gebruikte allerlei ‘hulpjes’ of specialisten voor de verschillende klussen waaruit een bepaalde onderneming bestond.6 Deze organisatiemethode mogen we misschien als primitief beoordelen, maar hij blijkt uiterst effectief te kunnen zijn. Neem bijvoorbeeld één van de meest bekende en beruchte misdaadbaronnen in de geschiedenis: Al Capone. Na het verbod op alcohol in de Verenigde Staten van 1920 groeide Capone in Chicago uit tot een belangrijke criminele ondernemer. Hij distribueerde illegaal gestookte alcohol in de door hem gecontroleerde kroegen, gokhuizen en bordelen en vocht gewelddadige conflicten uit met andere bendeleiders. Hoewel het succes van Capone niet valt te betwijfelen, moeten we ons niet te veel voorstellen van de Outfit, zoals hij zijn organisatie noemde. De Outfit was geen misdaadfamilie of -groep met bureaucratische neigingen of sterk toezicht van bovenaf. In de kern bestond de Capone-organisatie uit vier geassocieerde partners, waarvan Capone er één was. Deze misdaadondernemers stonden in een netwerk dat in verschillende samenstellingen allerlei gedecentraliseerde activiteiten ondernam. In het netwerk zaten onder andere de managers van verschillende criminele operaties (die in de winst deelden), leveranciers uit andere gebieden en gun men, maar ook contacten binnen de politiek, de rechterlijke macht, en de politie. Het resultaat was een uiterst flexibele ‘organisatie’ die kon inspelen op de vraag naar goederen en diensten van een breed publiek dat door de drooglegging van zijn alcohol was beroofd. Dit en soortgelijke criminele netwerken in de VS waren aanvankelijk geworteld in etnische groepen in achterstandswijken en gebaseerd op een gedeeld cultureel systeem met waarden en gedragingen als loyaliteit, een ethiek gebaseerd op vriendschap en onderlinge gunsten, en een verheerlijking van gangsters.7

Een organisatie als de Outfit was aan de ene kant niet zo machtig als wel wordt voorgesteld, maar aan de andere kant was ze juist daardoor minder vatbaar voor justitie. De netwerken waar ze deel van uitmaakte konden wel verstoord worden, maar waren zo plat georganiseerd dat ze zich ook weer gemakkelijk in andere vormen en met andere leden kon herstellen. Dit soort organisatiepatroon, waarbij in reactie op overheidsregulering individuen en kleine groepen, verenigd in losse en vaak tijdelijke netwerken, directe actie ondernemen en methoden ontwikkelen om de markten te bevoorraden, noem ik in dit boek criminele anarchie.8

Op het spoor van de drugshandel

Zoals criminologen al dertig jaar betogen gaat het piramidemodel à la Rastapopoulos niet op voor de georganiseerde drugssmokkel.9 Juist omdat de markt illegaal is, zijn grote hiërarchische organisaties vaak nogal onhandig. Om opsporing te bemoeilijken helpt het als het aantal betrokken mensen beperkt wordt gehouden, als operaties lokaal en niet van veraf worden gedirigeerd, en als er geen marketing en adverteren op grote schaal plaats vindt. Zoals dit boek zal laten zien zijn de structuren van de drugssmokkel dan ook divers geweest en niet strikt hiërarchisch of verticaal georganiseerd. Vanwege het gebrek aan formele banden worden deze vormen vaak als ‘gedesorganiseerd’ voorgesteld, maar het is juist een vorm van organisatie die in onze maatschappij vaak uiterst effectief blijkt te zijn om uit de greep van de overheid te blijven.10

En uit de greep van geschiedkundigen. Voor de historicus van misdaad zijn er tal van bronnen die gegevens opleveren. Gezien de aard van de zaak zijn al deze bronnen echter in meerdere of mindere mate onbetrouwbaar. Uiteraard probeert de misdaad gewoonlijk uit het zicht van de openbaarheid te blijven (al zijn er hier uitzonderingen op). Voor dit boek zijn verschillende soorten bronnen geraadpleegd, waaronder statistieken van de illegale drugshandel verzameld door overheidsorganisaties, krantenberichten, publicaties en rapportages van misdaadjournalisten en academische onderzoekers en criminologen, en egodocumenten en journalistieke biografieën van drugssmokkelaars en politiefunctionarissen. Al deze publicaties moeten kritisch, en met een flinke korrel zout, bekeken worden.

Wanneer we al deze bronnen individueel bekijken en naast elkaar leggen, krijgen we een optelsom van een fascinerende maar tegelijk gevarieerde en verwarrende hoeveelheid individuen en groepen die Nederland de afgelopen eeuw groot hebben gemaakt in de internationale drugshandel. Kijken we echter naar gemeenschappelijke elementen in alle verhalen en analyses dan ontdekken we een patroon. Een patroon dat Chinese en Griekse smokkelaars uit het interbellum verbindt met Turkse heroïne- en Colombiaanse cocaïnesmokkelaars in de laatste decennia van de twintigste eeuw, en met de hippiesmokkelaars van de jaren zestig en zeventig en de criminele ondernemers uit onze autochtone onderwereld. Een patroon van criminele anarchie waarvan we de eerste voorbeelden al in de jaren tussen de wereldoorlogen ontdekken.

1 Illegale drugsmarkten in wording: van farmaceutische industrie tot Chinese genootschappen

Op 14 september 1931 hield advocaat mr. Haex een opzienbarend pleidooi voor de rechtbank van Maastricht. Haex verdedigde de Rotterdamse expediteur (transportbemiddelaar) S. Deze bemiddelde blijkbaar ook in het transport van een sinds meer dan tien jaar in Nederland verboden drug: cocaïne. Smokkel van deze drug stond op dat moment net zoals vandaag de dag in de ‘aandacht van de hoogste autoriteiten’ – aldus een geheim beraad van vertegenwoordigers van justitie, politie, marechaussee en Belastingdienst. Dit beraad was drie maanden eerder gehouden in Heerlen. Heerlen, omdat Limburg als de naaf gezien werd van een cocaïnesmokkel die van de Merck-fabriek in het Duitse Darmstadt over de grens naar Amsterdam en Rotterdam liep, en vandaar verder Frankrijk in.1 De expediteur S. was volgens justitie één van de spelers in deze smokkelketen. Op verzoek van zijn voormalige (eerste) echtgenote, die in Maastricht woonde, had hij samen met zijn nieuwe (tweede) echtgenote een koffer met een kilo cocaïne in flessen als bagage vanuit Duitsland naar Maastricht vervoerd. Toen hij de smokkelwaar wilde overhandigen aan zijn ex bleek de meegenomen vriend van de laatste echter een undercover Duitse politierechercheur te zijn. Samen met een binnenvallende Maastrichtse rechercheur werd met getrokken revolver en onder het uitroepen van de kreet ‘Hände hoch!’ S. aangehouden. Meegenomen naar het bureau en ondervraagd was S. op 8 juni tot vier maanden gevangenisstraf veroordeeld.

In beroep maakte mr. Haex voor de rechtbank ernstig bezwaar tegen deze gang van zaken. Hij had twijfels over het inzetten van buitenlandse undercoveragenten om Nederlandse smokkelaars aan te houden, en hij vroeg zich af of hier geen sprake van uitlokking was. Maar het opzienbarendste was dat hij zijn pleidooi begon met een heel ander principieel punt. Want deed S. niet hetzelfde als de Nederlandse staat, namelijk een illegale drug verhandelen? Haex refereerde aan het opiummonopolie van de koloniale staat in Nederlands-Indië, waar alleen de overheid het recht had ruwe opium te importeren (uit India), het te verwerken tot rookopium (in een staatsfabriek), en waar alleen die staatsopium gedistribueerd en verkocht mocht worden volgens een vergunningensysteem. ‘Hoe komt het,’ vroeg de strafpleiter zich af, ‘dat de Staat hier [in Nederland] op straffe verbiedt, wat hij zelf elders verricht?’ En hij trok volgens een dagblad ‘vergelijkingen tussen dit verschijnsel en de menschen, die wel het minst ’t recht hebben iets af te keuren wijl zij er zich zelf schuldig aan maken.’2

Minstens even opmerkelijk als dit pleidooi was dat S. inderdaad werd vrijgesproken door de rechtbank van Maastricht, niet vanwege de opmerkingen over de hypocrisie van de staat maar vanwege de verdenking van uitlokking door de Duitse politie.3 In hoger beroep draaide het gerechtshof van Den Bosch deze uitspraak weer terug.4 Maar misschien nog wel het opmerkelijkst aan de hele zaak was dat tien jaar na de invoering van de Opiumwet Limburg al welig bleek te tieren met drugssmokkelaars die, net als vandaag de dag, verschillende delen van Europa met elkaar verbonden in smokkelnetwerken.

Limburgse cocaïnesmokkel

S. was geen grote speler in dit geheel. Net als talloze andere smokkelaars dook hij even op in de publieke aandacht, om daarna weer te verdwijnen. Hij was hiermee wel kenmerkend voor een gevarieerde groep opportunisten die na de invoering van de Opiumwet kansen begonnen te zien op de nieuwe illegale drugsmarkten. De vraag naar drugs zoals cocaïne en morfine was immers niet verdwenen. Veel van deze smokkelaars waren bekend bij de politie door het gebruik van informanten. In de politierapporten over de illegale drugshandel van de jaren dertig komen we professionele smokkelaars tegen naast niet nader omschreven ‘kooplieden’, en souteneurs, cafébazen en dansleraren naast garagehouders en taxichauffeurs. Maar er waren (misschien niet geheel verbazingwekkend) ook apothekers bij betrokken.5 Allemaal op voor onze hedendaagse begrippen kleine schaal, maar de winst was aanzienlijk. In 1936 was de inkoopprijs van een kilo cocaïne op de legale medische markt 400 gulden (ongeveer 4000 euro in koopkracht vandaag de dag). Voor gesmokkelde cocaïne werd echter zo 1800 gulden per kilo neergeteld.6 Via detailhandelaren zoals souteneurs vonden cocaïnepoeders dan hun weg in het uitgaanscircuit en naar prostituees, maar ook naar de ‘hoogere kringen’.7 Bepaalde bars, cafés en danszalen waren ontmoetingsplaatsen van smokkelaars. Zo stond in 1932 Wilhelm von den Hoff, die een bar runde in het Limburgse Kerkrade vlak over de grens met Aken in Duitsland, bekend als een notoire cocaïnesmokkelaar. Von den Hoff kwam uit een mijnwerkersfamilie. Hij was in 1894 aan de andere kant van de grens in het Duitse Kohlscheid geboren, ging werken in de Limburgse mijnen, en vestigde zich in Kerkrade waar hij in 1919 huwde.8 De cocaïnehandel was voor hem een stap omhoog op de maatschappelijke ladder. Hij werd een groothandelaar met contacten in Amsterdam, Rotterdam, en Den Haag, en over de grens tot in Antwerpen, Hamburg, Zürich en Parijs.9 In Aken ontmoetten smokkelaars en toeleveranciers elkaar in plekken als de bar de Bonte Bühne en danszaal Libelle. Die laatste was volgens een Nederlandse politie-inspecteur ‘eene gelegenheid waar alle gespuis zich treft’.10 Von den Hoff werd in 1932 door de Duitse politie opgepakt en, zo meldde een Kriminalkommissar aan zijn Nederlandse collega’s, ‘op zijn vrijlating behoeft in het geheel niet gerekend te worden.’ Maar hij erkende daarbij ook dat de handel gewoon werd voortgezet door Von den Hoffs ‘vertrouwensmannen’.11 Von den Hoff zal de maximumstraf hebben gekregen voor overtreding van de Duitse versie van de Opiumwet: drie jaar, meer dan de maximumstraf van één jaar in Nederland.12 Daarna keerde hij terug naar Kerkrade, waar hij in 1963 stierf.13

De politierapporten uit de jaren dertig schetsen een schimmige en donkere sfeer van illegale drugshandel in een onderwereld. Een sfeer die sterk doet denken aan de donkere plaatjes van De Blauwe Diamant, een stripverhaal uit 1942 waarin detective Dick Bos een cocaïnebende oprolt. Net als in deze strip of in de Kuifjestrip De sigaren van de farao was die onderwereld echter tegelijk nauw verbonden met op het eerste gezicht meer respectabele figuren. In 1932 werden de burgemeester van een Duits stadje en een gepensioneerde Nederlandse politiecommissaris met de smokkel in verband gebracht. Zo ook een Duitse arts die opium en cocaïne smokkelde in samenwerking met een invalide mijnwerker in Heerlen.14 In 1935 arresteerde de marechaussee bij het Brabantse Roosendaal twee bekende smokkelaars met drie kilo opium. De opium werd naar de kantoren van de Nederlandsche Centrale tot bestrijding van de smokkelhandel in verdoovende middelen in Rotterdam gestuurd. Deze centrale was in 1932 opgericht als politiedienst om de strijd tegen illegale drugs te leiden. Bij inspectie vond men iets vreemds aan de blikken opium: ze bleken al eerder in beslag te zijn genomen en waren door een ambtenaar weer stiekem doorverkocht op de zwarte markt. De ambtenaar was hierbij overigens zelf bedrogen, omdat hij betaald was met vals geld.15

De illegale drugsmarkt was er sowieso één waarop je voor bedrog op je hoede moest zijn. De meeste zaken die de Centrale in het eerste jaar van zijn bestaan onderzocht betroffen nepdrugs.16 Die waren soms vrij knullig in elkaar gezet, zoals de nep-cocaïne die in omloop was met een verkeerd gespeld etiket van de plek van oorsprong: Merk in plaats van Merck.17 Deze poging tot bedrog toont echter wel aan wat beschouwd werd als de primaire bron voor illegale cocaïne: de Merck-fabriek in Darmstadt. Ontvreemding van drugs uit deze fabriek vond op grote schaal plaats, aldus de Duitse politie. De Rotterdamse hoofdcommissaris van politie, en later eerste hoofd van de Centrale, Adriaan Sirks rapporteerde in 1930 dat werknemers van Merck en van een andere grote Duitse chemische fabriek, Boehringer in Ingelheim, cocaïne ontvreemdden en aan smokkelaars doorverkochten, die het daarna naar Nederland brachten.18 Zo kocht een bareigenaar en theaterdirecteur in Keulen cocaïne van werknemers van Merck, en leverde die aan detailhandelaren in Kerkrade.19

Transport

Cruciaal in de groei van de cocaïnesmokkel waren de transportmogelijkheden die Nederland bood. Om te beginnen werd er gesmokkeld op de duizenden binnenschepen – een niet te controleren hoeveelheid, zo klaagde Sirks in 1930.20 Landroutes waren echter ook belangrijk. Hieraan droeg de expansie van het aantal automobielen in Nederland na de Eerste Wereldoorlog aanzienlijk bij. In 1924 waren er al meer dan 30.000 op de weg, in 1938 nog eens drie keer zoveel (op 8,6 miljoen inwoners). Het was gemakkelijk om met auto’s cocaïne uit Duitsland de grens over te brengen en zo verder Nederland en de rest van West-Europa in (hoewel er hierbij ook wel van de tram gebruik werd gemaakt, en soms van de trein). Politie en de voor de grensbewaking verantwoordelijke marechaussee stonden hier relatief machteloos. De grenspost Locht tussen Aken en Heerlen werd bijvoorbeeld ’s nachts niet of nauwelijks bewaakt. Alle wagens controleren zou overlast betekenen voor ‘te goeder naam en faam bekend staande lieden’. Bovendien reden smokkelaars gewoon door, zelfs als er met revolvers of karabijnen schoten op hen werden gelost. Rode stoplichten werden uiteraard ook genegeerd, en het enige afdoende middel leek een wegversperring te zijn, bijvoorbeeld het plaatsen van een boerenkar op de weg.21 De Haagse souteneur Frederik van der Tuyn maakte met de prostituee Hubertine Tummers regelmatig een ritje in zijn rode tweezitter, een Buick. Ze haalden zo voorraden cocaïne van Von den Hoff op in Heerlen, of reden ervoor door naar Aken of Keulen.22 Over de grens van Limburg en België smokkelde een scheikundige cocaïne in zijn Bugatti. Hij deed daarin ook mee aan de race Luik-Rome-Luik en snoof dan zijn eigen smokkelwaar.23

Lokale smokkelcultuur

Er werd in Limburg en andere Nederlandse grensgebieden veel meer gesmokkeld dan alleen drugs. De smokkelnetwerken van tussen de wereldoorlogen waren net zoals vandaag de dag divers, gevarieerd, en gebaseerd op persoonlijke contacten. Die contacten waren landelijk en zelfs internationaal. De smokkelcultuur was niet georganiseerd in grote bendes, zelfs al sprak een marechausseecommandant van professionele smokkelaarsorganisaties gecontroleerd door onbekende bazen (het Rastapopoulos-scenario).24 In het begin van de twintigste eeuw vond smokkel daarentegen plaats op kleine schaal en was voornamelijk een zaak van individuele smokkelaars en hun netwerken. Sommigen daarvan vonden hun weg naar de cocaïnesmokkel, maar in de jaren dertig was de smokkel van levensmiddelen veel omvangrijker. Suiker, boter en andere goederen werden door werkloze arbeiders naar België gesmokkeld. Tabak (toen nog in België verbouwd), shagpapier, pistolen en ammunitie gingen de andere kant op. Elke nacht zouden honderden smokkelaars de grens oversteken.25 Sommige dorpen in Noord-Brabant stonden bekend als smokkeldorpen, maar dat betekende niet dat de meeste mensen er bezig waren met smokkelen, maar meer dat smokkel op zich niet moreel afgekeurd werd. Hier lag de basis voor de fameuze botersmokkel die in de jaren dertig tot grote ontwikkeling kwam en zijn hoogtij zou krijgen tussen 1949 en 1969. Roomboter was tot het laatste jaar duurder in België dan in Nederland en het loonde om de accijnzen te ontheffen door het erheen te smokkelen. Net zoals cocaïnesmokkelaars maakten botersmokkelaars hierbij gebruik van nieuwe technologieën, met name auto’s. De botersmokkelaars gingen daarbij nog een stapje verder door gepantserde auto’s te gebruiken tegen schoten en wegversperringen van de politie, en hun eigen metalen kraaienpoten te strooien en rookbommen te werpen om achtervolgers af te schudden. Dit leverde legendarische verhalen rond figuren zoals de Zwarte Ruiter op.26 Nadat de Europese eenwording de botersmokkel onnodig had gemaakt zouden smokkelaars overstappen naar het produceren en smokkelen van eerst illegale alcohol en daarna illegale drugs (zie hoofdstuk 3).

Het netwerk van Nieuwenhuis

Een groot verschil tussen de eerste smokkelnetwerken in Nederland en die van vandaag is de herkomst van de gesmokkelde drugs. In het interbellum was er nog geen sprake van illegale drugslaboratoria in Nederland. Drugs op de illegale markt waren voor een belangrijk deel ontvreemd uit legale fabrieken. Duitse chemische fabrieken vlak over de grens gelegen waren zoals we hebben gezien een belangrijke bron. Maar ook Nederlandse legale productie kwam weleens terecht op de zwarte markt. Dit was overigens niet alleen een kwestie van diefstal door werknemers. Op hogere niveaus in de ondernemingen werden wel eens zakelijke deals gemaakt die misschien niet strikt genomen illegaal waren, maar wel indruisten tegen geest en bedoeling van de Opiumwet. De Nederlandse handelsgeest bleek zich door die wet niet (altijd) te laten bedwingen, en zocht nieuwe wegen. De schimmige wereld van criminele ondernemers, drugshandelaren en smokkelaars bleek zich toen al prima te kunnen verbinden met meer ‘respectabele’ figuren. Een cocaïnehandelaar in het plaatsje Geldrop, vlakbij Eindhoven, betrok bijvoorbeeld zijn handelswaar in 1932 van een bron met nauwe contacten met de farmaceutische industrie: F. M. Nieuwenhuis.27 Deze 41-jarige Amsterdammer kwam uit een volkomen ander sociaal milieu en deel van het land dan bijvoorbeeld Von den Hoff. Maar ze hadden gemeen dat ze het nieuwe Opiumregime als een mogelijkheid zagen, en niet als een beperking.

In 1932 was Nieuwenhuis een goede bekende geworden van de politie, maar vijf jaar ervoor was hij nog een respectabele procuratiehouder die een leidende rol speelde bij het bedrijf dat hij vertegenwoordigde, de Chemische Fabriek Naarden. Deze fabriek was opgericht in 1905 en produceerde geur-, smaak- en kleurstoffen. Maar in het midden van de jaren twintig ging het niet goed met de zaken.28 Een slimme jongen in het bedrijf, misschien Nieuwenhuis zelf, begon daarom out of the box te denken. Hij kreeg mee dat internationaal farmaceutische bedrijven die drugs produceerden steeds meer omzet- en afzetmogelijkheden aan het verliezen waren. Dit had te maken met een aanscherping van de internationale controle op de handel in drugs. Het Verdrag van Genève van 1925 stelde een Volkenbondcommissie in die gegevens over de productie, distributie en export van drugs bijhield. Voor zowel import als export moesten nationale overheden certificaten uitgeven, en dat kon alleen voor medische en wetenschappelijke doeleinden. Daarnaast werden nieuwe middelen in het verdrag opgenomen: het cocablad, basis voor cocaïne, en wat destijds Indische hennep werd genoemd en waaruit hasjiesj en marihuana werden vervaardigd.29

De grote markt voor het niet-medische gebruik van farmaceutische drugs als morfine, heroïne en cocaïne lag niet in Europa maar in China. Rond 1928 werd de import van heroïne in dat land op 5000 kilogram per maand geschat. Die drugs kwamen uit Europa en Japan, en werden geëxporteerd door de farmaceutische industrie. Maar de intensievere controle en het certificatensysteem van 1925 belemmerde die bedrijven daarin. De oplossing? De Chemische Fabriek Naarden had vergunning voor de doorvoer van chemische producten. Bedrijven als het Duitse Boehringer, het Zwitserse Sandoz en het Franse Societé Industrielle de Chimie Organique zonden hun producten naar Naarden. De Chemische Fabriek overtrad niet de Nederlandse wet, omdat ze de drugs niet importeerde en weer exporteerde, maar alleen ‘in transito hield’. Daarbij werden de drugs opnieuw verpakt en verborgen tussen onschuldig ogende zendingen van medicijnen, parfums, glycerine en talkpoeder, en doorgezonden naar het buitenland. Bepaalde firma’s in Shanghai waren een belangrijke afnemer: zo nam Oriental and W.J. Almeida & Co. 300 tot 500 kilo heroïne per maand af, voor 34 Britse pond per kilo (meer dan 2600 euro vandaag de dag). Zelf betaalde de Chemische Fabriek 276 gulden voor een kilo (ongeveer 2100 euro vandaag de dag). Een behoorlijke winstmarge dus die de inbeslagname van ongeveer 5 procent van alle zendingen door de douane in het buitenland wel kon velen. Naar schatting verhandelde de fabriek de helft van alle heroïne in de wereld. Daarnaast werd gehandeld in cocaïne en morfine. Het bedrijf leverde niet alleen aan China, maar aan smokkelaars wereldwijd. Het ging hier om hoeveelheden waarbij de activiteiten van Von den Hoff en de Limburgse smokkelaars bleek afstaken.

Een geniale operatie dus van Nieuwenhuis die pas aan het licht kwam in maart 1928. Toen ontdekten twee rechercheurs 60 kilogram heroïne op een schip in de Rotterdamse haven met Shanghai als bestemming. De ontdekking leidde tot nationale en internationale commotie, maar tot frustratie van de politie kon de fabriek niet vervolgd worden: er was geen nationale wetgeving overtreden. Er kwam dan ook geen vervolging, al werd wel (overigens op eigen verzoek) de doorvoervergunning van de fabriek ingetrokken. De meningen over de operaties van de Chemische Fabriek bleken verdeeld. Waar de Nederlandse vertegenwoordiger in de opiumcommissie van de Volkenbond de operaties volkomen immoreel noemde, verdedigde de rechtse De Telegraaf de Nederlandse handelsgeest en klaagde: ‘Er schiet zoo zoetjes aan van de economische vrijheid van den Nederlandschen ondernemer nog maar een bitter beetje over.’30

Dit zal ook de mening van Nieuwenhuis geweest zijn. Hij had inmiddels de smaak, en het internationale netwerk van contacten, voor de internationale drugshandel te pakken. In Naarden was het afgelopen, maar hij begon nu voor zichzelf. Hij communiceerde met zijn zakenrelaties met de modernste communicatiemogelijkheden van zijn tijd, de telefoon en de telegraaf, en hield zakelijke conferenties in het Amsterdamse Victoria Hotel, recht tegenover het Centraal Station en dus per trein gemakkelijk bereikbaar voor buitenlandse zakenvrienden. Hiermee werd hij één van de eerste fulltime professionals op het gebied van illegale drugshandel in Nederland. Voor veel criminele ondernemers en smokkelaars was drugssmokkel immers iets dat ze deden naast het smokkelen van andere goederen. Nieuwenhuis bleef bovendien ongestraft en dit is des te opmerkelijker aangezien hij sinds de Naarden-affaire in het zicht van de politie bleef. Toen de Amsterdamse politie op 16 december 1930 een inval deed in Nieuwenhuis’ woning op de Van Baerlestraat, troffen de rechercheurs een uitgebreide gecodeerde correspondentie aan. De inval vond plaats op verzoek van de Franse politie, die in de haven van Marseille een lading heroïne had onderschept. Net als hun collega’s die vanaf 2019 miljoenen gecodeerde berichten van criminelen op hun versleutelde telefoons wisten te kraken (zie hoofdstuk 7), had de Nederlandse politie in 1930 met de codes van Nieuwenhuis weinig moeite. Een uitgebreid netwerk van leveranciers, afnemers en collega’s verspreid over de hele wereld kwam aan het licht. Nieuwenhuis was gewoon blijven bemiddelen voor zijn oude klanten, maar nu voor eigen rekening. Hij zocht leveranciers van heroïne, morfine en cocaïne, alsmede van precursoren: stoffen als benzylmorfine, codeïne en ethylmorfine die niet verboden waren en weer omgezet konden worden in heroïne. Nieuwenhuis was ook op zoek naar mogelijkheden om fabrieken op te zetten in Istanboel of op andere plekken waar de controle van het Volkenbondsregime minder strikt was. Zo zou hij later bemiddelen in morfine van een Joegoslavische fabriek. Verstopt in conservenblikken of vermomd als talkpoeder en zelfs als kauwgom gingen de drugs dan in postpakketten per schip naar Azië. Hierbij deden de zendingen nooit Nederlandse havens aan, maar gingen via Marseille, Suez, of Port Saïd in Egypte. Een reden waarom Nieuwenhuis nooit iets ten laste kon worden gelegd is dat hij de drugs zelf nooit in eigen bezit had.31

De farmaceutische inspectie

Bij dit alles is het opmerkelijk dat waar de politie gefrustreerd raakte doordat het de handen niet op Nieuwenhuis kon leggen, de andere handhaver van de Opiumwet, het farmaceutisch inspectoraat van de Dienst Volksgezondheid, weinig problemen met hem leek te hebben. Waar de politie, die viel onder het ministerie van Justitie, serieus zaak wilde maken met de strijd tegen de internationale drugshandel, was het inspectoraat, dat viel onder het ministerie van Arbeid, altijd al sceptisch geweest over de implementatie van de Opiumwet en voornamelijk geïnteresseerd in het bewaken van de belangen van de Nederlandse farmaceutische industrie. Het is bijvoorbeeld bijzonder opmerkelijk dat toen Nieuwenhuis in 1928 vertrok bij de Chemische Fabriek Naarden hij in december van dat jaar zonder problemen een opiumvergunning kreeg van het ministerie van Arbeid, waardoor hij gerechtigd was in onder de Opiumwet vallende middelen te handelen (zij het dan voor legitieme doeleinden). Nieuwenhuis was ook niet de eerste schimmige figuur die een opiumverlof had gekregen: de internationale wapenhandelaar Salomon Hoornstra was hem voorgegaan. Weliswaar was Hoornstra’s vergunning in 1925 ingetrokken omdat hij opium in Hongkong had verhandeld namens de beruchte Japanse smokkelaar Takomoto. Maar het jaar daarop kocht Hoornstra van Nieuwenhuis 13.000 kilo Perzische opium geïmporteerd door de Chemische Fabriek Naarden, en betaalde daarvoor meer dan 51.000 gulden in contanten (meer dan 400.000 euro in koopkracht vandaag de dag). De opium ging per vrachtwagen van Naarden naar Amsterdam, en werd aan de rand van de stad overgedragen aan Takomoto. Nieuwenhuis zelf nam alvast een voorschot op zijn opiumvergunning door al een maand voor de toekenning ervan heroïne, cocaïne en morfine in Turkije te bestellen. Maar niet iedereen vond de activiteiten van Nieuwenhuis business as usual. Het Verenigd Koninkrijk weigerde in 1929 aan Nieuwenhuis een uitvoervergunning vanwege zijn betrokkenheid in de Naarden-affaire. De Nederlandse hoofdinspecteur van volksgezondheid bleef Nieuwenhuis echter beschermen en weigerde op zijn beurt zelfs als represaille een invoervergunning aan een Amsterdams farmaceutisch bedrijf voor de aankoop van morfine in Engeland (met legitieme doeleinden). Maar uiteindelijk moest het ministerie van Arbeid toch bakzeil halen en werd in januari 1930 ook de opiumvergunning van Nieuwenhuis ingetrokken, net als die van een andere handelaar die in de belangstelling van de politie stond voor illegale drugssmokkel.32

Zoals we gezien hebben maakte dit geen einde aan Nieuwenhuis’ activiteiten. Het betekende ook niet dat de farmaceutische inspecteurs nu enthousiast met de politie gingen samenwerken. Nederlandse bedrijven met een opiumverlof, een vergunning voor de productie van opiaten en cocaïne, waren op dat moment de Nederlandsche Cocaïnefabriek (NCF) in Amsterdam (in de jaren zeventig zou die onderdeel gaan worden van AkzoNobel) en Pharmaceutisch-Chemische Producten voorheen Bonnema in Apeldoorn (tevens vervaardiger van Zwitsal-producten en later opgegaan in Akzo). Cocaïne van de NCF werd in 1929 aangetroffen op de illegale markt in Italië, maar Nederland pleitte de fabriek vrij van betrokkenheid.33 In 1934 bleek Nieuwenhuis namens Pharmaceutisch-Chemische Producten op te treden voor de afzet van heroïne. De Centrale vroeg om de fabriek het opiumverlof te ontnemen. Maar de regeringsadviseur voor internationale opiumzaken adviseerde het ministerie van Sociale Zaken (voorheen Arbeid) dat de fabriek alleen maar bezig was zijn bedrijf winstgevend te maken en niets viel te verwijten.34