De selfmade dominee als auteur

Zesentwintig portretten uit
de lange negentiende eeuw

Cees Houtman

De uitgave kwam tot stand met steun van:

Gravin van Bylandt Stichting

Stichting De Vrijzinnige Fondsen

Stichting Fonds Legaat ‘Ad Pias Causas’

Stichting Frederik Mullerfonds

Stichting Luthers Diakonessenhuis Fonds

Stichting Zonneweelde

J.E. Jurriaanse Stichting

Omslagontwerp: Mijke Wondergem

Omslagbeeld: Eduard Gerdes aan zijn schrijfbureau; afbeelding ontleend aan: Weezen-almanak voor het jaar 1892, een-en-twintigste jaargang, ten voordeele der Weesinrichting te Neerbosch en Nijmegen.

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6249 869 3

E-ISBN 978 94 6249 870 9

NUR 680

© 2022 Cees Houtman, p/a Uitgeversmaatschappĳ Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wĳ ze, hetzĳ elektronisch, mechanisch, door fotokopieen, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelĳ ke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelĳk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zĳn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Inhoud

Inleiding

Het protestants-kerkelijk decor

De selfmade dominee in verschillende gestalten

De godsdienstonderwijzers: een vergeten beroepsgroep

De selfmade dominee als auteur

Verantwoording en aanwijzingen

1. J.A. Oostkamp (1778-1845)

Bewonderd geleerde

Biografische schets

Kenmerken van Oostkamps oeuvre

Fysicotheoloog

Verlicht protestant met een orthodoxe geloofsleer

Advocaat van de deugdzaamheid

Dapperheid en moed als bijzondere deugden

Zelfstandig oordeel

Godsdienstige verdraagzaamheid als ideaal

Een prominent Zwollenaar

Geschriften

2. H. Polman Az. (1779-1840)

Meesterlijk herverteller van de Bijbel

Biografische schets

Auteur

Begenadigd herverteller van de Bijbel en geboren docent

Representant van een licht verlicht christelijk geloof

Auteur van schoolgezangen en gelegenheidsdichter

De eigen tijd vrijwel buiten beeld

Een vorstelijke begrafenis

Geschriften

3. A. Elberts (1782-1852)

Theoloog van de troost

Biografische schets

Een weekblad als proeve van bekwaamheid

Een miskend talent?

Onbetwist de aangewezen persoon

Auteur

Vertaler van boeken voor de jeugd

Vertaler van stichtelijke en vormende geschriften

Het christendom als superieure godsdienst

Verlicht protestant en theoloog van de troost

Geschriften

4. H. Anneveld (1800-1876)

Prominent vrijmetselaar

Biografische schets

Publiek auteur

MaÃ§onniek auteur

Het christelijk geloof toegelicht

Maatschappijvisie

De ideale opvoeding

Deugd en rede

Godsdienstonderwijzer en prominent vrijmetselaar

Publieke geschriften

MaÃ§onnieke geschriften

5. J.P. Heukelom (1811-1895)

Bevlogen exponent van de moderne theologie

Biografische schets

Auteur

Jezus, het middelpunt van het christelijke geloof

Jezusâ€™ leerlingen als de stichters van de zuivere godsdienst

Spirituele interpretatie van wonderen

De onsterfelijkheid van de mens

De omgang met de Heilige Schrift

Nadruk op de christelijke levenswandel

Verder in het voetspoor van de Hervorming

Afkeer van de Rooms-Katholieke Kerk en haar leer en instituties

Een bevlogen exponent van de moderne theologie

Geschriften

6. K. van Belkum (1811-1886)

Evangelist in de sloppenwijken

Biografische schets

Schrijver over de Hervorming

Evangelist in de sloppenwijken

Evangelist versus evangelist

Evangelist

Ontmoetingen in de sloppen

Negatieve portretten

Positieve portretten

Een man met een missie

Bewogen Ã©n maatschappelijk behoudend

Geschriften

7. J.H. Duisdeiker Lz. (1814-1881)

Schrijver voor de jeugd

Biografische schets

Auteur

Apostel van de deugd

Propagandist van algemene religiositeit

Verhaalde versus historische werkelijkheid

Een heilig geloof in â€˜de Voorzienigheidâ€™

Geschriften

8. J.H. Maatjes (1815-1870)

Onderwijzer in de gereformeerde godsdienst

Biografische schets

Auteur en tekstbezorger

In de ban van de oude schrijvers

Onderwijzer in de gereformeerde godsdienst

Opvoeder van de jeugd

Een door God geroepen strijder voor â€˜de waarheidâ€™

Geschriften

9. P. Los Gz. (1815-1888)

Onheilsprofeet

Biografische schets

Rigide geloofsovertuiging

De wereld van de verhalen

Het vrome volk

Getrouwd met een schrijfster

Geschriften

10. E. Gerdes (1821-1898)

Evangeliseren vanachter de schrijftafel

Biografische schets

Gevarieerd oeuvre en program

PoÃ«tisch werk

Feestverhalen: bekeringsverhalen

Korte verhalen

Romans en novellen46

De herkomst van de verhaalstof

Dialoog, sfeertekening, personages

Voorbeeldige personen

Wouter Harmsen: Gerdesâ€™ alter ego

Kind van zijn tijd

Authenticiteit en de wereld van het verhaal

God als de werkzame kracht in de geschiedenis

Weerkerend themaâ€™s en wijsheden

De Hervorming als keerpunt

Protestanten versus rooms-katholieken

Meer dan de schrijver van jeugdboeken

Beoordeeld door tijdgenoten

Geschriften

11. H.H. Huisman (1821-1873)

Gemangeld door â€˜Wel Eerwaarde en Zeer Geleerde Heerenâ€™

Biografische schets

Mislukt als boekverkoper

Misluk als godsdienstonderwijzer

Levens- en wereldbeschouwing

Antipapist, antiklerikaal en allergisch voor kleinering

Miskend en hunkerend naar erkenning

Geschriften

12. E. Tobi (1822-1901)

Gevangenispastor

Biografische schets

Tobi over zichzelf en anderen over Tobi

Aanhanger van de Groninger richting

Theologische positie

Christelijke ethiek als antwoord

Godsdienst van de vooruitgang

Overtuigd protestant

Antirooms-katholiek

Zorgen om de eigentijdse kerk

Een rechtgeaard Nederlander

Gevangenispastor

Geschriften

13. P. Duijs (1822-1899)

Veelzijdig literator

Biografische schets

Auteur van een omvangrijk en divers verhalend oeuvre

Algemene karakteristiek van de novellen

Verhaaltrant en couleur locale

De personages

Gods- en mensbeeld

Bekering als noodzaak, vergeving als christelijke plicht

Protestanten en rooms-katholieken

De samenleving

Levens- en wereldbeschouwing in historisch perspectief

Specifiek godsdienstige geschriften

Lectuur voor de jeugd

Novellen

14. H. Driesman (1823-1894)

Meer schoolmeester dan evangelist

Biografische schets

Schoolmeester en schrijver van â€˜kinderwerkjesâ€™

Evangelist in dienst van de Evangelische Maatschappij

Zedenmeester

Exponent van de godsdienst van de deugd

Te weinig overtuigingskracht bij een onmogelijke taak

Meer schoolmeester dan evangelist

Geschriften

15. K. Holleman (1828-1880)

Kerkplanter

Biografische schets

Vijandig bejegend

Kerkplanting als doel van evangelisatie

Een kerk in verval

Evangelisten van verschillende snit

In rustiger vaarwater

â€˜Nachwuchsâ€™

Geschriften

16. F. van Kooij (1829-1917)

Selfmade kerkhistoricus

Biografische schets

De Bijbel verteld en de kerkgeschiedenis gespeld

Historicus van de eigentijdse kerkgeschiedenis

In trek bij de orthodoxie, maar ook als partijdig afgewezen

Geschriften

17. H. Tillema (1829-1908)

Klokkenluider

Biografische schets

Vrijwillig ontslag genomen

Onvrijwillig ontslagen

Lust tot schrijven

Een weeshuisnovelle

Een Drentse novelle

Diepe afkeer van de orthodoxie

Overtuigd modern

Onbehagen over de hem opgelegde rol

Wars van uiterlijke vroomheid en bekrompenheid

Geschriften

18. P.J. Baale (1830-1901)

Boetprediker

Biografische schets

Auteur met een donkere ondertoon

Dichter

Schrijver van bevindelijk-protestantse verhalen

Geschriften

19. J. Witmond Cz. (1832-1899)

Vakbondsman en schrijver

Biografische schets

Evangelieverkondiging door middel van de pen

De gepropageerde levensbeschouwing

De echte christen

Van dissenter tot conformist

Geschriften

20. A. Hardenberg (1832-1880)

Het â€˜eene noodigeâ€™ als program voor de jeugd

Biografische schets

â€˜Christelijkeâ€™ lectuur

Grote verscheidenheid

De personages

Antirooms-katholiek

De waarheid van de Bijbel aangetoond

Presentatie

Gekunstelde plot

De herkomst van de verhaalstof

De Bijbel als fundament

Perspectief dankzij Jezusâ€™ verzoenend sterven

Arm en rijk

Liefde voor de medemens

God, de goede en wijze Albestuurder

Maatschappelijk behoudend

De ware christen

Geschriften

21. A.C. de Zwart (1836-1885)

Schoolmeester en evangelist

Biografische schets

Publicaties voor onderwijzers

Publicaties voor leerlingen

Voor jonge mensen bestemde verhalende lectuur

Kenmerken van de verhalende lectuur

Vrouwen versus mannen

Doorlopend commentaar

Het leven als kruisweg

Geschriften

22. H. Karssen (1845-1916)

Een scheurkalender als levenswerk

Biografische schets

Verhalen voor de jeugd

Kenschets van de verhalen voor de jeugd

Verhalen voor volwassenen

Kenschets van de verhalen voor volwassenen

Stof voor de catechese en de zondagsschool

Stichtelijke poÃ«zie

Een scheurkalender als levenswerk

Geschriften

23. J. van Beijeren (1845-1904)

Stichter van een militair tehuis annex kinderopvang

Biografische schets

Stichter van een tehuis voor militairen5

Stichter van een kinderopvang

Zondagsschoolwerk

De zakelijke kant

Een bevlogen prediker

Overtuigd orthodox-protestant

Wars van kerkisme, fel gebeten op dwaalleren

Pleitbezorger van verdraagzaamheid

Het einde der tijden nabij

Kenner van het kerklied en het kerkelijk jaar

Geschriften

24. J. Verhagen jr. (1847-1893)

Christen-zijn en martelaarschap

Biografische schets

Karakter van de geschriften

Godsbeeld, de vrome mens en de moraal

De kerkhistorische geschriften

Bronnen van de geschiedschrijving

Martelaarsverhalen

Eigentijdse geloofshelden

Het martelaarsverhaal en de identiteit van de christen

Antirooms-katholiek

De ware kerk en de eschatologische â€˜kerkâ€™

Geschriften

25. J.A. Schalekamp (1859-1944)

Gehuwd met een uit het klooster getreden novice

Biografische schets

Autobiograaf

Biograaf van zijn tweede echtgenote

Middelpunt van lastercampagne

Bevindelijke gelovigen

Schrijver van verhalen

Christenen in woord en daad

Typisch bevindelijke trekken

Evangelist in de crisisjaren

Bekering, gebed en de Bijbel als kompas

Het nagelaten zelfportret

Geschriften

26. S. Bison (1866-1940)

Bevindelijk en boosaardig

Biografische schets

Teneur en inhoud van de romans

Opvallende trekken

Bekering als noodzaak

Bekering als een ingrijpende gebeurtenis

Een kerk in verval

Negatieve belichting van joden

Teneur en inhoud van de verhalen voor de jeugd

Overeenkomsten en verschillen

Bevindelijk en boosaardig

Geschriften

Besluit

Verantwoording

Noten

Registers

Verantwoording van de illustraties

Inleiding

Het protestants-kerkelijk decor

In 1896, ten tijde van de Bataafse Republiek, verloor de publieke, heersende Gereformeerde Kerk de bevoorrechte positie die zij tijdens de Republiek der Verenigde Nederlanden genoten had, en werden alle geloofsgemeenschappen voor de wet gelijkgesteld. De veranderde verhouding van kerk en staat betekende niet het einde van de overheidsbemoeienis met de kerkgenootschappen. Toen Nederland na de Franse tijd in 1813 onder het Huis van Oranje herrees, zette koning Willem I (1772-1843) zijn stempel op de organisatie van het kerkelijk leven in zijn rijk. Het liefst had de verlichte monarch alle protestantse denominaties in het noordelijk deel van de Lage Landen (doopsgezinden, gereformeerden, lutheranen, remonstranten) samengebracht in Ã©Ã©n nationale hervormde kerk. Toen dat een te hoog gegrepen ideaal bleek te zijn, legde hij de bestaande protestantse kerkgenootschappen een soortgelijk organisatiemodel op dat voor de grootste, de bevoorrechte kerk van weleer, omgedoopt tot Nederlandse Hervormde Kerk, is beschreven in het Algemeen Reglement van 1816. Met lede ogen moest de vorst echter aanzien dat het godsdienstig leven van zijn onderdanen zich niet liet inkaderen. Het protestants-kerkelijke landschap raakte al tijdens zijn regering versnipperd. De Afscheiding van 1834 veroorzaakte een flinke scheur in de Nederlandse Hervormde Kerk. De orthodoxe kerkverlaters waaierden vervolgens uiteen in groeperingen van diverse snit, christelijk afgescheidenen, kruisgezinden, ledeboerianen.1 In de tweede helft van de negentiende eeuw viel de Hervormde Kerk ten prooi aan de richtingenstrijd en onderging zij een forse aderlating door de Doleantie van 1886. In de marge van het kerkelijk â€˜toneelâ€™ waren inmiddels uit afkeer tegen de bevoogdende â€˜staatskerkâ€™ nieuwe, on-Nederlandse protestantse kerken ontstaan: baptistengemeenten, zich als Vergadering der Gelovigen presenterende gemeenschappen en Vrije Evangelische Gemeenten. In dit verkavelde landschap van gevestigde kerken, nieuwe kerkgenootschappen en vrije gemeenten figureerde de selfmade dominee, de niet-academisch gevormde â€˜godgeleerdeâ€™.

De selfmade dominee in verschillende gestalten

â€˜Selfmade domineeâ€™ is in dit boek de verzamelnaam voor uiteenlopende typen kerkelijk werkers en lekenpredikers die gemeen hebben dat ze hun theologische kennis met name aan zelfstudie hebben te danken. Negentien van de geportretteerden kunnen als â€˜godsdienstonderwijzerâ€™ betiteld worden, een benaming die in de negentiende eeuw in zwang raakte en in het midden van de eeuw een officiÃ«le, kerkordelijke status kreeg.2 De godsdienstonderwijzer is de catechiseermeester van weleer, die meer dan eens zijn functie combineerde met die van â€˜krank(en)bezoekerâ€™, eveneens een kerkelijk â€˜ambtâ€™ met een lange geschiedenis.3

De godsdienstonderwijzer dankt zijn naam aan de in de negentiende eeuw heersende visie op religie. â€˜Godsdienstâ€™ was de aanduiding voor het christelijk geloof in zijn protestantse vorm. Het gebruik ervan in combinatie met â€˜onderwijzerâ€™ illustreert, evenals het gebruik van de aanduiding â€˜leeraarâ€™ voor de dominee, hoezeer het kerkelijk leven in die tijd in het teken stond van opvoeding en vorming. Zowel de predikanten als de kerkelijke werkers van weleer hadden de taak de kerkleden te kweken tot trouwe lidmaten en fatsoenlijke burgers met liefde voor het vaderland. De tegenwoordige associatie van â€˜onderwijzerâ€™ met exclusief het werk op een school is derhalve ongepast.

De eisen gesteld aan de godsdienstonderwijzer, een bekende verschijning bij de gevestigde protestantse maar ook bij de joodse kerkgenootschappen, waren reglementair vastgelegd. De protestantse godsdienstonderwijzer verkreeg zijn bevoegdheid dankzij zelfstudie onder begeleiding van een predikant. Na met gunstig gevolg kerkelijk geÃ«xamineerd te zijn, had de godsdienstonderwijzer twee beroepsperspectieven. Hij kon als kerkelijk werker aan de slag bij een gemeente.4 Afgezien van de bediening van de doop en het Heilig Avondmaal, typisch ambtelijke verrichtingen, was hij gerechtigd hetzelfde werk te doen als de predikant: verkondiging, catechese, pastoraat en diaconaat. Bovendien kon hij belast worden met bijzondere taken, zoals de geestelijke verzorging in de gevangenis, het bestedelingenhuis en het krankzinnigengesticht, of de â€˜inwendige zendingâ€™, de evangelisatie onder de randkerkelijken, activiteiten die de dominees graag aan â€˜de lagere geestelijkenâ€™ overlieten. Als â€˜generalistâ€™ kon de godsdienstonderwijzer ook als â€˜hulppredikerâ€™ tijdelijk in een dorp, waar de predikantsplaats vacant was, de honneurs van de â€˜leeraarâ€™ waarnemen.

Het bezit van de akte voor godsdienstonderwijzer bood ook de mogelijkheid om als evangelist werkzaam te zijn voor een landelijke of een lokale evangelisatievereniging.5 In het laatste geval was de godsdienstonderwijzer, hoewel als â€˜evangelistâ€™ betiteld, feitelijk de voorganger/pastor van een kerkelijke gemeente, hetzij van (1) een kerkje in de kerk, een groep gelovigen die zich niet thuis voelde onder de prediking in de plaatselijke hervormde gemeente en daarom kerkdiensten belegde in een eigen gebouw, vaak evenals de er kerkende gemeenschap als â€˜Evangelisatieâ€™ aangeduid,6 hetzij van (2) een â€˜evangelisatiepostâ€™, een kerkelijke gemeente in wording in een dorp in opkomst, waar de kerk tot dan toe niet present was. In het eerste geval had de vereniging als doelstelling â€˜kerkherstelâ€™, in het tweede was â€˜gemeentestichtingâ€™ het oogmerk.

De landelijke evangelisatieverenigingen zetten aanvankelijk hun personeel7 vooral in om een dam op te werpen tegen de gevreesde opmars van de Rooms-Katholieke Kerk nadat Rome in 1853 had besloten tot herstel van de bisschoppelijke hiÃ«rarchie in Nederland, maar streefden later ook kerkherstel binnen de Hervormde Kerk na. Behalve geÃ«xamineerde godsdienstonderwijzers hadden zij ook selfmade dominees in dienst, die aan hun statutair vastgestelde eisen voldeden. Vier van de geportretteerden8 werkten voor de in 1855 door ds. Jan de Liefde opgerichte Vereeniging tot Heil des Volks en waren door hem persoonlijk in de theologie ingewijd.9

Niet alle godsdienstonderwijzers gebruikten hun bevoegdheid als broodwinning. Sommigen (bv. S. Bison) beperkten zich tot het voorgaan in kerkdiensten, waar zij de gemeenten onderhielden met een â€˜stichtelijk woordâ€™, in feite een â€˜leerredeâ€™, maar niet als zodanig betiteld, omdat die benaming voor de preek aan de dominees was voorbehouden.

Drie van de geportretteerde selfmade dominees (P.J. Baale, P. Los, J. Verhagen) waren â€˜oefenaarsâ€™, ongebonden, charismatische lekenpredikers, doorkneed in de Bijbel en de â€˜oude schrijversâ€™.10 Zij waren welkome gasten in â€˜gezelschappenâ€™ (conventikels), huiselijke bijeenkomsten van vromen, waarin de Schrift werd overdacht en het persoonlijke geloofsleven voorwerp van gesprek was,11 en geliefde sprekers in niet-kerkelijke samenkomsten van gelovigen in hofsteden en schuren. Zij voorzagen in de â€˜Schriftgetrouweâ€™ prediking die de vromen zozeer misten in de officiÃ«le kerk. Het â€˜oefenenâ€™ heeft in Nederland een lange traditie die teruggaat tot de tijd van de Reformatie,12 maar was niet onomstreden. Zowel het kerkelijk als het burgerlijk gezag had weinig op met het type bevindelijk prediker dat in de gezelschappen â€˜gekweektâ€™ werd. In hun ogen waren zij verstoorders van de harmonie van kerk en staat. Naar het toeschijnt, had de godsdienstonderwijzer zijn reglementair ingekaderde kerkelijke positie te danken aan de wens van het establishment om greep te krijgen op het fenomeen lekenprediker. Dat was een vrome wens. Het ontstaan van het instituut â€˜godsdienstonderwijzerâ€™ leidde niet tot â€˜einde oefeningâ€™. In het kerkelijk leven van de afgescheidenen en andere verwante groeperingen speelden de oefenaars een prominente rol, ook al waren de meer ontwikkelden onder hen bepaald niet gecharmeerd van de lekenpredikers.13

Onder de selfmade dominees in dit boek figureren er twee die hun loopbaan eindigden als bevestigd predikant, een hervormd godsdienstonderwijzer en een hervormd oefenaar. Een hervormd godsdienstonderwijzer kon de status van â€˜leeraarâ€™ binnen zijn kerk slechts bereiken door het behalen van de vereiste universitaire graad.14 Stapte hij over naar een kerkgenootschap dat artikel 8 van de Dordtse kerkorde (1619) in ere hield, dan hoefde hij de academische weg niet te volgen. Het genoemde artikel bood de mogelijkheid tot toelating tot het predikantsambt op grond van â€˜singuliere gavenâ€™. Dankzij zulke kwaliteiten werd de desbetreffende godsdienstonderwijzer (J.H. Maatjes) predikant. Bijzondere gaven werden ook toegeschreven aan menig â€˜van God geleerdâ€™ oefenaar. De hervormde oefenaar (P. Los) had er zijn bevordering tot â€˜hoger dienstâ€™ in een vrije kerkelijke gemeente aan te danken.15

De godsdienstonderwijzers: een vergeten beroepsgroep

Ofschoon de reformatoren tegenover Rome met zijn scherpe onderscheid tussen priester en leek het algemeen priesterschap van de gelovigen (1 Petr. 2:5-9) benadrukten, zijn niettemin ook de door hen gestichte kerkgenootschappen hiÃ«rarchisch gestructureerd. Het protestantse Nederland van weleer kende standen, in de maatschappij, maar ook in de kerk. Eeuwenlang had de â€˜hogere geestelijkheidâ€™, de bedienaren van het Goddelijk Woord, een dominante positie. In menig kerkgebouw werden hun namen vastgelegd op een wandbord of op een naamlijst. Zo werd gehoor gegeven aan de aansporing van de schrijver van de brief aan de HebreeÃ«n om de â€˜voorgangersâ€™ te gedenken â€˜die het Woord van God tot u gesproken hebbenâ€™ en om hen in geloof en levenswandel na te volgen (Heb. 13:7).

De in de schaduw van de predikanten ploeterende godsdienstonderwijzers smaakten niet het genoegen van de vereeuwiging van hun namen. Ook zijn zij er in de geschiedschrijving bekaaid van afgekomen in vergelijking met de predikanten,16 maar ook in vergelijking met de oefenaars, van wie velen dankzij de in de rechterflank van de gereformeerde gezindte geliefde hagiografie vereerd zijn met een gedocumenteerde levensbeschrijving.17 De historicus â€˜ontmoetâ€™ de godsdienstonderwijzer slechts terloops her en der in de historische literatuur.18 Soms treft hij in publicaties over lokale kerkgeschiedenis een portret van een godsdienstonderwijzer aan die in bepaalde gemeente zijn sporen heeft verdiend.19 Ook stuit hij weleens op de â€˜biografieâ€™ van een godsdienstonderwijzer geschreven door een bewonderaar.20 Als beroepsgroep zijn de godsdienstonderwijzers echter vergeten. Het hierboven van hen reeds geschetste beeld kleur ik nog wat verder in.

Godsdienstonderwijzers waren werkzaam in steden, maar ook in dorpen. De meeste hervormde stadsgemeenten hadden er Ã©Ã©n of meer in dienst. In Amsterdam waren zij steeds ruim vertegenwoordigd.21 In 1869 waren er bij de hervormde gemeente naast de 27 predikanten 24 godsdienstonderwijzers (m/v) actief; in 1875/1876 bekleedden 32 mannen en 6 vrouwen de functie naast 26 predikanten; aan het begin van de twintigste eeuw bedroeg het aantal selfmade dominees 15 tegenover zoâ€™n 30 dominees. Landelijk waren er in 1851 in de Nederlandse Hervormde Kerk 175 godsdienstonderwijzers (m/v) werkzaam. In de eerste helft van de twintigste eeuw telde zij meer dan 350 dienstdoende godsdienstonderwijzers (m/v). De verschillende protestantse richtingen die de negentiende eeuw rijk was, van het oud-liberale, rationalistisch supranaturalisme tot het modernisme en van de Groninger richting tot de bevindelijke conventikelvroomheid waren onder hen vertegenwoordigd.22

De godsdienstonderwijzer was met name in de eerste helft van de negentiende eeuw vaak afkomstig uit de werkende stand, waar het brood met de handen verdiend werd, maar in latere tijd telde de beroepsgroep ook tot onderwijzer(es) opgeleide dames en heren. Vele selfmade dominees hadden graag predikant willen worden, maar het ontbrak hun aan de financiÃ«n om een academisch opleiding te bekostigen en een studiebeurs lag doorgaans buiten hun bereik.23 Het godsdienstonderwijzerschap bood hun de mogelijkheid hun ambitie althans ten dele in vervulling te doen gaan. Hun keuze voor het â€˜ambtâ€™ bezorgde hun overigens geen zorgeloos bestaan. De beloning was karig. Zij moesten vaak de eindjes aan elkaar knopen en waren gedwongen hun salaris aan te vullen met nevenwerkzaamheden. Voor hun besef werden zij als maar â€˜catechiseermeesterâ€™ ondergewaardeerd. Met lede ogen zagen zij aan dat voor de welgestelden de â€˜leeraarsâ€™ het gezicht van de kerk waren en zij goed genoeg waren om de kerk bij de armen en de â€˜gewoneâ€™ mensen te vertegenwoordigen.24 Het laat onverlet dat zeer getalenteerde godsdienstonderwijzers â€“ een aantal van de in dit boek voorgestelde selfmade dominees behoort daartoe â€“ lokaal deelden in het aanzien dat de predikanten genoten.

De selfmade dominee als auteur

De godsdienstonderwijzers zijn als beroepsgroep vrijwel vergeten. Weliswaar is de herinnering aan een aantal opmerkelijke individuele representanten van de â€˜standâ€™, tien van de geportretteerden, bewaard gebleven in een algemeen,25 een theologisch26 en/of letterkundig naslagwerk,27, maar niet alle bijzondere selfmade dominees hebben het zo getroffen. Zesentwintig getalenteerden worden in dit boek voorgesteld. Met de enkele andere zeer begaafden, aan wie geen bijzondere aandacht wordt geschonken, waarover hieronder meer, vormen zij tezamen maar een fractie van de vele selfmade dominees die de negentiende eeuw rijk was. Zoals niet elke predikant een hoogvlieger was, blonk ook het gros van de selfmade predikanten niet uit door opvallende gaven. In vergelijking met de predikanten hebben getalenteerde auteurs onder de selfmade dominees echter minder aandacht gekregen dan hun op grond van hun prestaties toekomt. Sommige begaafde godsdienstonderwijzers publiceerden handboeken en (populair-)wetenschappelijke geschriften, waarmee zij zich konden meten met gedoctoreerde predikanten. Andere selfmade dominees waagden zich met bellettrie, proza en poÃ«zie, romans en novellen en lectuur voor de jeugd in de republiek der letteren. Weer andere leden van de â€˜lagere geestelijkheidâ€™ luchtten met hun scherpe pen hun hart over aangedaan onrecht of bestaande misstanden. Allen waren zij bijzondere mensen, het waard geportretteerd te worden.

Onder de voorgestelde schrijvende selfmade dominees bevinden zich maar drie oefenaars. Hadden het er meer kunnen zijn? Onder deze lekenpredikers bevinden zich zeker opmerkelijke personen die over schrijfvaardigheid beschikten, zoals de landbouwer Wulfert Floor (1818-1876),28 de landbouwer-schoenmaker en latere predikant Elias Fransen (1827-1898)29 en de meester-smid en latere predikant Harmen Hendriks Middel (1802-1882).30 Zij hebben geschriften van verschillende aard en met name preken nagelaten, maar geen bijdrage geleverd aan de (populair)wetenschappelijke literatuur en de letterkunde, terreinen, waarop de aandacht in dit boek primair gericht is bij de portrettering van de selfmade dominee. Een uitzondering, op zichzelf een portret waard, is Antonius van der Linde (1833-1897), enige tijd oefenaar en een geleerde van formaat wiens bonte en bewogen leven ten einde kwam in Duitsland. Opzien baarde hij met de stelling dat niet de Haarlemmer Laurens Jansz. Coster, een nationaal coryfee, maar Johannes Gutenberg de uitvinder van de boekdrukkunst was.31

Niet alle negentiende-eeuwse begaafde, schrijvende godsdienstonderwijzers en evangelisten hebben in de portrettengalerij een plaats gekregen. Tot de afwezigen behoren Johannes van â€™t Lindenhout (1836-1918), de stichter van het wezendorp Neerbosch en redacteur van diverse periodieken, en Theodorus Matthijs Looman (1816-1900), wiens naam de titelpagina siert van talloze geschriften. Van â€™t Lindenhout heeft zijn portret al ontvangen.32 Ook Loomans leven en werk zijn al geschetst.33 Zijn werk als auteur heb ik buiten beschouwing gelaten, omdat zijn naam weliswaar aan zeer veel geschriften verbonden is,34 maar onhelder is in hoeverre hijzelf daarvoor verantwoordelijk is. Enkele andere negentiende-eeuwse, schrijvende selfmade dominees worden en passant genoemd binnen het kader van de opgenomen portretten. In de eerste helft van de twintigste eeuw hebben Willem de Weerd (1878-1946), â€˜De Domeneer van Turflandâ€™, kerkplanter in Klazienaveen,35 en Hilbrandt Boschma (1869-1954), â€˜de evangelist van Ruurloâ€™,36 de aandacht op zich gevestigd als schrijvende selfmade dominees.

Alle geportretteerden zijn mannen. Zoals reeds bleek bij de beschrijving van het aantal godsdienstonderwijzers dat in de negentiende eeuw actief was, was de functie niet voorbehouden aan het mannelijk geslacht. De catechiseermeester had al van oudsher als vrouwelijk equivalent de catechiseermeesteres, lid van het â€˜gildeâ€™ van de voor loon arbeidende vrouwen, waartoe onder anderen ook de baker en de gouvernante behoorden.37 Zo nu en dan duikt zij op in de kerkhistorische literatuur. Ik geef een enkel voorbeeld. In Zwolle was in de negentiende eeuw mejuffrouw Everdina Wilhelmina van Voorst (â€  1867) eenenvijftig jaar lang als godsdienstonderwijzeres werkzaam.38 In 1830 beklaagde de zeventigjarige mejuffrouw Eelke Bruins, â€˜catechiseermeesteresse op het N. Stadskanaalâ€™, zich er bij het hervormde classicaal bestuur van Winschoten over dat de oefenaar Jan Menses Kloppenburg (1757-1843) haar het brood uit de mond stootte door leerlingen van haar af te kapen.39 Over de godsdienstonderwijzeres en haar werkzaamheden, waaronder haar schriftelijke arbeid, is verder weinig bekend. Een catechiseermeesteres van wie enkele geschriften bekend zijn, is de Leidse Maria Hoogendorp (1765-1826).40 Een markante schrijvende selfmade dominee, van wie leven en werk gedocumenteerd beschreven zijn, is Jacoba Frederika DaniÃ«lla Mossel (1859-1935).41 Andere schrijvende selfmade predikantes zijn de als lieddichteres bekende evangeliste Marie (S.M.) van Woensel Kooy (1875-1934) en de in de Tweede Wereldoorlog als verzetsvrouw actieve Corrie (C.A.J.) ten Boom (1892-1983).42

Verantwoording en aanwijzingen

Twintig portretten zijn bewerkingen van eerder gepubliceerde tijdschriftartikelen.43 Zes hoofdstukken zijn geheel nieuw. De portretten zijn chronologisch geordend met als uitgangspunt de datum en het jaar van geboorte van de geschetste persoon. Alle selfmade dominees zijn in de negentiende eeuw geboren of/en gestorven. Acht overleden in de twintigste eeuw, twee zelfs tijdens de Tweede Wereldoorlog, in achtereenvolgens 1940 en 1944. Allen zijn evenwel representanten van de negentiende eeuw, waarvan het in het laatste kwart van de eeuw ontstane kerkelijk en maatschappelijk landschap tot ver in de twintigste eeuw intact is gebleven.44 Halverwege de twintigste eeuw raakt de godsdienstonderwijzer buiten beeld. In de in 1951 door de Nederlandse Hervormde Kerk in gebruik genomen nieuwe kerkorde heeft hij het veld geruimd.

Het selfmade predikantschap van verscheidene geportretteerden valt niet samen met de duur van hun schrijverschap.45 Bepalend voor de portrettering van de selfmade dominees-schrijvers was niet de duur van hun â€˜ambtsperiodeâ€™, maar de mate waarin hun leven en werk stof bood voor een boeiend portret. Bovendien geldt ook hier: eenmaal dominee, altijd dominee.

Elk portret begint met een biografische schets van de betreffende selfmade dominee en eindigt met een paragraaf Geschriften. De daarin gegeven informatie is gebaseerd op bibliotheekcatalogi (PiCarta, WorldCat Discovery), Brinkmanâ€™s catalogus der boeken, plaat- en kaartwerken [â€¦], berichten in het Nieuwsblad voor den Boekhandel en advertenties in dagbladen en periodieken. In de paragraaf worden de volgende afkortingen gebruikt: ill. = met Ã©Ã©n (vaak een titelprent) of meer illustraties (vaak chromolithoâ€™s);46 z.j. = zonder aanduiding van het jaar van uitgave; z.p. = zonder aanduiding van de plaats van uitgave; * = niet beschikbaar in een Nederlandse openbare collectie.47 De geschriften zijn genummerd. Beschreven wordt de gebruikte editie, eventueel gevolgd door meer informatie over de uitgavengeschiedenis, waarbij volledigheid niet is nagestreefd. De getallen tussen ronde haken in de tekst van het portret hebben betrekking op de nummering van de geschriften.

Wat de schrijfwijze en de afkortingen van de Bijbelboeken betreft, zijn de door het Nederlands-Vlaams Bijbelgenootschap opgestelde regels gevolgd. Voorts zijn algemeen bekende afkortingen, zoals â€˜bv.â€™ = bijvoorbeeld, en â€˜o.a.â€™ = onder andere(n), gebruikt.

De hoofdstukken staan op zichzelf en kunnen afzonderlijk gelezen worden. Interne verwijzingen komen voor, maar wat dat betreft is niet naar volledigheid gestreefd. Voor weerkerende themata raadplege men het register van onderwerpen. Gebruikte secundaire literatuur is traceerbaar met behulp van het register van auteurs. De eerste keer dat een boekwerk wordt aangehaald, wordt een volledige beschrijving gegeven. Wanneer het in een volgend hoofdstuk weer wordt genoemd, wordt de titel verkort weergegeven. Plaats en jaar van uitgave worden wel volledig vermeld.

Ontwerp van het monument voor J.A. Oostkamp.

1. J.A. Oostkamp (1778-1845)

Bewonderd geleerde

Biografische schets

Jan Antonij1 Oostkamp werd op 12 juli 1778 te Zwolle geboren als zoon van de meester-kleermaker Philippus Oostkamp. Op 19 juli 1778 werd hij, één van een drieling, tezamen met zijn zusjes gedoopt. Zijn moeder was in het kraambed gestorven. Zijn zusjes leefden maar kort. Hij trouwde op 2 juni 1806 met Cornelia Visscher (1778-1849). Uit het huwelijk werden acht kinderen geboren van wie er drie al jong overleden. Zijn leven lang woonde hij in zijn geboortestad, waar hij op 18 maart 1845 overleed. Het is niet mogelijk zijn loopbaan gedetailleerd te schetsen.2 Zelf heeft hij zich niet uitgelaten over zijn leven en werk. Bij zijn begrafenis typeerde zijn vriend, de Zwolse predikant G.H. van Senden (1793-1851),3 hem als mens, maar zijn carrière belichtte hij niet. De hoofdlijnen daarvan kunnen evenwel met behulp van enige bronnen gereconstrueerd worden.

Bij zijn overlijden was Oostkamp bijna een halve eeuw werkzaam geweest ten dienste van de Zwolse Nederduitsche Gereformeerde Kerk, in 1816 omgedoopt tot Nederduitsche Hervormde Gemeente. Hij was nog geen twintig jaar oud toen hij reeds door de kerkenraad werd toegelaten tot ‘’t getal der vaste catechiseermeesters’ van zijn woonplaats na een examen waarbij hij ‘veele blijken van kunde en rechtzinnigheid’ had gegeven.4 Behalve catechiseermeester was Oostkamp in elk geval sedert 1829 ook ‘krankbezoeker’ (ziekentrooster)5 en nadien (?) tevens ‘leeraar’ (pastor) van het Zwolse ‘huis van arrest’.6

De veronderstelling is gerechtvaardigd dat Oostkamp aanvankelijk als lid van de arbeidende stand zijn brood met de handen verdiende. Dankzij een goed verstand en grote studiezin beschikte hij kennelijk reeds op negentienjarige leeftijd over voldoende kennis om als catechiseermeester op te treden. Vanaf 1811 deed hij, inmiddels drieëndertig jaar oud, zich als schrijver gelden. Als zodanig blijkt hij goed thuis te zijn, niet alleen in de Bijbel en de theologie, maar ook in de wis- en natuurkunde, de astronomie, de aardrijkskunde en de geschiedenis. De kennis daarvan had hij zich in periode 1800-1810 eigen gemaakt. Kortom, door zelfstudie ontwikkelde hij zich tot een erudiet geleerde. Zijn ‘boekerij’, na zijn dood openbaar verkocht, bevatte 674 werken.7

Oostkamp was niet alleen binnen de kerk actief, maar ook in het maatschappelijke en culturele leven van zijn woonplaats. Vanaf het oprichtingsjaar 1815 tot 1832 was hij secretaris van het Departement Zwolle van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. Ook was hij betrokken bij de in 1816 opgerichte Zwolse Nutsschool in de hoedanigheid van ‘voorzitter der commissie tot deze school’.8 Daarnaast manifesteerde hij zich als filantroop.9 Verscheidene van zijn leer- en leesboekjes voor de jeugd droeg hij op aan het Zwolse Departement van het Nut. Prominente stadgenoten als de literator Rhijnvis Feith (1753-1824) en de bestuurder, geleerde en pedagoog Jan ter Pelkwijk (1769-1834)10 mocht hij tot zijn vrienden rekenen.

Oostkamps laatste boek dateert uit 1836. Hij had te kampen met ziekte en beschikte blijkbaar niet meer over de energie om naast zijn dagelijkse werk nog de pen op te nemen. In 1844 was hij wegens ‘ligchaams-zwakheid’ ook niet meer in staat het godsdienstonderwijs te verzorgen.11

Kenmerken van Oostkamps oeuvre

Als schrijver was Oostkamp zeer productief. Hij liet een gevarieerd oeuvre na van zo’n vijftig boeken. De meeste hebben een klein formaat en een beperkte omvang. Vijfendertig daarvan zijn leer- en leesboekjes voor de jeugd.12 De op volwassenen gerichte geschriften bestaan vooral uit de bewerkte tekst van voordrachten die hij hield voor de Zwolse afdeling van het Nut (bv. 4, 6, 8). Verscheidene publicaties beleefden één of meer herdrukken.

Over de Bijbelse geschiedenis schreef Oostkamp acht leesboekjes en twee leerboekjes.13 Aan de kennis van de Bijbel en het christelijk geloof wijdde hij daarnaast nog vijf geschriften (bv. 2 en 7).

Voor de jeugd publiceerde hij acht boekjes over de vaderlandse geschiedenis (11), waarvan de meeste over de maritieme historie. Bijzondere aandacht genieten de ‘zeehelden’, onder wie Jan van Galen (1604-1653 [12]) en Oostkamps tijdgenoten Gerrit Verdooren (1757-1824 [15]) en J.C.J. van Speijk (1802-1831 [13]). Ook ‘landhelden’ als de prinsen Maurits (1567-1625) en Frederik Hendrik (1584-1647) en de krijgsheren Maarten van Rossum (ca. 1490-1555) en Maarten Schenk (1540-1589) worden ten tonele gevoerd (14). Bovendien worden vier ‘landheldinnen’ met een portret geëerd: Trijn van Limpen (Leemput) die de stoot gaf tot de sloop van Kasteel Vredenburg in Utrecht, Catharina Stevins (Katrina Simons) die van 1610-1614 als soldaat onder prins Maurits diende en pas bij haar dood in 1625 een vrouw bleek te zijn, Kenau Simons Hasselaar die zich tijdens het beleg van Haarlem in 1572-1573 ontpopte als een vaderlandse versie van de Bijbelse Debora (Recht. 4-5) en – als Franse noot toegevoegd aan dit trio – Jeanne d’Arc (14, p. 206).

In zijn geschiedenisboeken meet Oostkamp ook zijn aardrijkskundige kennis breed uit. Geheel op Oostkamps aardrijkskundige expertise berusten tien leerboekjes over stad en land, gewijd aan onder meer Amsterdam, Drenthe (10) en Deventer (12), zijn woonplaats Zwolle en de provincie Overijssel, maar ook aan het ‘vaderland’, tussen 1815 en 1830 bestaande uit de unie van de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden. Geregeld geeft hij blijk van godsdiensthistorische en cultuurhistorische interesse. In zijn boekje over de betekenis van de christelijke feestdagen en de viering van nieuwjaarsdag staat hij stil bij de oudtestamentische godsdienstige feesten. Goede Vrijdag brengt hij bijvoorbeeld in verband met de Grote Verzoendag van het jodendom (7, p. 70-83). Ook licht hij de bij nieuwjaarsdag en Pasen behorende gebruiken toe (2, p. 50-56, 86-88).

Oostkamps geschriften bevatten allerlei wetenswaardigheden. In de boekjes over stad en land roert hij talloze onderwerpen aan. Zo passeren in zijn boekje over Drenthe de ‘voornaamste oudheden’ de revue, zoals de hunebedden (10, p. 15-17). Hij roemt de gezonde lucht en stelt vast dat ‘in deze provincie, minder dan elders, algemeene en besmettende koortsziekten heerschten’ (10, p. 18). Bijzondere aandacht schenkt hij aan de vervening, verricht door ‘buitenlanders, die in het vroege voorjaar hier graven, en vervolgens naar Groningen, Friesland en Holland gaan, om gras te maaijen’ (10, p. 29-30). Ook geeft hij een uitvoerige karakteristiek van de Drent. Hij merkt op dat men in geen gewest ‘zoo veel gezond verstand, stille opmerkzaamheid en redelijke Godsdienstkennis, onder den landelijken stand’ vindt als in Drenthe. De Drent is ‘bij uitstek geschikt om de gelukkigste vorderingen in reken- en meetkunde te maken’, maar ‘muzijk’ en ‘beeldende en schoone kunsten’ zijn aan hem niet besteed, zo meent hij (10, p. 32). Oostkamp maakt een fictief toeristisch reisje langs alle Drentse plaatsen. In Coevorden portretteert hij de lokale held Meindert van Tienen, een schoolmeester aan ‘wiens kunde en dapperheid’ het te danken was dat het door de bisschop van Münster bezette vestingstadje in 1672 heroverd werd (10, p. 67-70). In Dwingeloo attendeert hij de lezer op de ‘de Fransche huizen’, die herinneren aan ‘de bescherming’ die er geboden werd aan ‘Fransche vlugtelingen, na de trouwelooze vernietiging van het Edict van Nantes (1685), door den Franschen koning Lodewijk XIV’ (10, p. 76).

Ook zijn andere aardrijkskundige boekjes bevatten zulk soort bijzonderheden. In dat over Deventer wordt de stad ‘eene gezonde plaats’ (12, p. 15) genoemd, rijk aan kerkgebouwen en ‘liefdadige gestichten’. De historie en het ex- en interieur ervan worden beschreven (12, p. 36-44). Zo komt de lezer aan de weet dat de in 1798 gestichte synagoge ‘klein [is], echter niet onbevallig gebouwd’.14

In sommige leerboekjes is voor de catechismusstijl gekozen: vragen worden gevolgd door antwoorden (bv. 1 en 3). In andere staan de vragen achter de in een les vervatte informatie (bv. 11, 12), zij het niet altijd (2, 10). Jeugdboekjes ter ontspanning en lering worden doorgaans gepresenteerd als een ‘samenspraak’. Iemand die veel weet van een thema deelt zijn kennis mee aan de jeugd. Vaak is het een vader die het gesprek voert met zijn kinderen en eventuele andere jeugdige familieleden. Door zijn vragen aan de kinderen en hun reacties komen de verschillende kanten van het onderwerp tot hun recht. Opmerkelijk is dat bij het opvoeren van helden uit de geschiedenis de jeugd uit uitsluitend jongens bestaat (5, 13,15 14, 15, 16). Aan het gesprek over godsdienstige onderwerpen (7) en de Bijbelse geschiedenis16 nemen ook meisjes deel. ‘Krijgsbedrijven’ zijn voorbehouden aan het mannelijk geslacht, dat zich echter ook mag spiegelen aan ‘heldinnen’ (14) die voor een man niet onderdeden.

Fysicotheoloog

‘De aandachtige beschouwing van het geschapene levert de duidelijkste, en meeste overtuigende bewijzen op voor Gods bestaan en eigenschappen, en voor het vaste geloof aan eene weldadige en alles omvattende Voorzienigheid’ (3, p. iv). Met deze uitspraak doet Oostkamp zich kennen als een fysicotheoloog pur sang.17 Beoefening van de natuurkunde is het zoeken naar de goddelijke wijsheid, zoals die in de schepping tentoon wordt gespreid. Om die reden hoort de natuurkunde thuis in het godsdienstig onderwijs, aldus Oostkamp, en behoort de catechiseermeester zijn pupillen wegwijs te maken in de rijken der natuur, de delfstoffen, het planten- en dierenrijk (3, p. 22-24) en de eigenschappen van vuur en licht (3, p. 31-34). Ook moet hij hen op de hoogte brengen van ‘de ligchamen des sterrenhemels’ (3, p. 37-41) en de ‘algemeene eigenschappen van het heelal’ (3, p. 48-50).

De fysicotheologie is ook in Oostkamps niet-natuurkundige publicaties aanwijsbaar. In zijn boekje over Drenthe wijst hij erop dat de heide ten onrechte veracht wordt. De bij verzamelt er ‘den zoete honig’, het ‘plukken’ van heide levert ‘aan geringe lieden, middelen van bestaan, in een jaargetijde, waarin anders weinig te verdienen valt’, terwijl heide bovendien ‘het gewone voedsel der Drentsche schapen’ is. Hij sluit af met: ‘Ziet, kinderen! zoo goed en wijs is God! Zelfs door eene geringe plant bevordert Hij het nut zijner schepselen’ (10, p. 27).

In het bijzonder de ‘Sterren- of Hemelkunde’ heeft Oostkamp gefascineerd. Zij doet de mens ‘den oneindigen Schepper in zijne aanbiddelijke grootheid’ kennen en zichzelf in ‘geringheid’ (1, ‘Voorrede’). Als astronoom werpt hij zich op als advocaat van een bewoond heelal en put hij zich uit al die sceptici te overtuigen die ‘het nogal als onmogelijk, ja zelfs als belagchelijk beschouwen’ dat de hemellichamen, ‘alle deze millioenen werelden’, bewoond zijn ‘door wezens die zich over hun aanzijn verblijden en hunnen Schepper verheerlijken’ (4, ‘Voorberigt’, p. 6). Onder zijn argumenten neemt ‘de overeenkomst der aarde met de overige planeten’ een belangrijke plaats in. Ook beklemtoont hij dat zijn opvatting niet door de Schrift weersproken wordt. Die tekent God als ‘de Koning van het Heelal’ (4, p. 46-52).

Oostkamp is geïmponeerd door de ‘harmonische gelijkheid, of bewonderingwekkende overeenkomsten’ tussen de maan en ‘onzen Aardkloot’ (6, p. 12). Hij ontkent niet dat er ook verschillen zijn. De bewoners van de maan zijn andersoortige wezens dan de mensen, omdat de natuurlijke omstandigheden op de maan verschillen van die op aarde, maar ‘Gelijk van onze Aarde stamelende lofzangen der beweldadigde stervelingen zich verheffen tot den Oppertroon des algemeenen Vaders. Alzoo stijgen ook van daar de jubeltoonen der lofzingende Seleniten [maanbewoners] tot hunnen Schepper en Vader, die ook daar zijne weldadige hand opent, en verzadigt al wat leeft, naar zijn welbehagen!’ (6, p. 42). Oostkamp weet ook de woonplaats van God aan te wijzen, een vast punt in het heelal, waarop alle vaste sterrenstelsels en melkwegen betrekking hebben, ‘het cardinale middelpunt van alle middelpunten’. Het is ‘het Heilige der Heiligen in den Tempel der Schepping, de Troonzaal des Onëindigen, waar zich millioenen Serafs en Engelen voor den voetschabel des Konings aller koningen nederbuigen en Hem, eindeloos lofzingende verheerlijken’ (8, p. 25-26).

Verlicht protestant met een orthodoxe geloofsleer

Voor de jeugd omschrijft Oostkamp de betekenis van de komst van Jezus in de wereld als volgt:

Hij verscheen […] om den ouden schaduwdienst van Mozes afteschaffen en eenen zuiveren Godsdienst in te voeren; – om al de oude offeranden en slagtofferen te doen eindigen, door de eenige offerande, die Hij zelf zoude aanbrengen; – Hij kwam, om de scheiding tusschen Jood en Heiden weg te nemen, en alle volken door zijne reine leer te verlichten; ja, hij verscheen, om door een gehoorzaam lijden en sterven eene ware verzoening onzer zonden, en een eeuwig zalig leven te verwerven. (7, p. 33)

In aansluiting daaraan benadrukt hij de betekenis van Jezus’ ‘leer’, het ‘Evangelie’ dat de volken heeft ‘verlost uit de duisternis der afgoderij en des bijgeloofs’. ‘Woeste zeden’ zijn ‘beschaafd, en de wreedheden, zelfs van de oorlogen, beteugeld’, ‘eene algemeene zachtheid en toegeeflijkheid ingevoerd’ met als resultaat het ontstaan van ‘zoo vele menschlievende instellingen en gestichten voor treurende weduwen, weenende weezen en hulpbehoevende kranken’ (7, p. 33-34). De ‘God der liefde’ komt dank toe voor ‘zijne wijsheid, magt, liefde, trouw en waarheid’ die hij liet zien door zijn zoon te sturen. De zoon komt eveneens dank toe, omdat hij ‘gewillig zijne heerlijkheid voor eenigen tijd verborg’ (7, p. 36).

De betekenis van ‘al dat lijden en dat verschrikkelijke sterven van Jezus’ duidt hij voor de jeugd als volgt aan: het diende ‘tot verzoening voor onze zonden, en ter herstelling van zondaars in de vriendschap met God’ (7, p. 80). Jezus’ opstanding impliceert dat hij ‘alle die in Hem gelooven’ ‘door zijne kracht eens opwekken [zal]’ en zij ‘met Hem eeuwig zalig [zullen] leven in den hemel’ (7, p. 91).

Oostkamps uiteenzetting voor de jeugd is in overeenstemming met de geloofsleer die hij verwoordt in zijn Onderwijs in den godsdienst (2). Deze had tot uitgangspunt het Eenvoudig onderwijs […] welke de Hervormde Kerk naar den Woorde Gods belijdt en verdedigt, een geschrift waaraan de namen van de predikanten A. Ledeboer (1735-1808) en W. de Roo (1753-1813) verbonden zijn. Het werk dateert uit 1781, maar werd nog in 1843 opnieuw in een twaalfde druk uitgebracht. Blijkens de titelpagina is het ‘door eenen voorstander van dezelve ontworpen’ en niet het werk van de genoemde heren zelf, maar door hen ‘uitgegeven’. Afgaande op een recensie van Oostkamps boek zou de ‘voorstander’ de Utrechtse hoogleraar G. Bonnet (1723-1805) of diens echtgenote Anna Apollonia Wesseling († 1797) kunnen zijn.18

Oostkamps ‘dogmatiek’ draagt een klassiek, orthodox stempel. Hij benadrukt dat de Bijbel ‘het onfeilbaar woord van God is’ en ‘wij’ alles moeten ‘gelooven, wat ons dezelve leert’. Hij is ‘het eenigste rigtsnoer van onzen wandel’. Hij bevat ‘de volkomene leer der zaligheid’ en is ‘het handboek van iederen Christen, op den weg naar den Hemel’ (2, p. 23-27). Hij zet uiteen hoe volgens de Schrift Jezus ‘als plaatsbekleedende borg van zondaren, voor hen, en in hunne plaats, leed en stierf, om hen te verlossen van het eeuwige verderf, en hen Gods genade en zaligheid deelachtig te maken’ (2, p. 110). Klassiek zijn ook de beschouwingen over ‘den toekomenden staat’. Oostkamp gaat uit van ‘een algemeen oordeel’ over de mensen, voltrokken door Jezus Christus als ‘regter van levenden en dooden’. Voor de goddelozen betekent het dat zij ‘ter eeuwige straf’ overgegeven worden. ‘De gezaligden [daarentegen] zullen bevrijd zijn van alle droefheid en smart; noch ziels- noch ligchaamskwellingen zullen daar [in de onmiddellijke gemeenschap met God] plaats hebben, om dat de zonde, de onzalige bron van die allen, voor eeuwig vernietigd zal zijn’ (2, p. 178-185). Bovendien zullen ‘een nieuwe Hemel [dampkring] en een nieuwe Aarde te voorschijn komen; een vernieuwd luchtgewest, volkomen gezuiverd van het verderf, waaraan het om der zonden wil onderworpen was. Geene besmettende noch schadelijke dampen, geene verschrikkende donders, geene vernielende bliksems noch woedende stormen zullen meer bespeurd worden’ (2, p. 186).

In Onderwijs in den godsdienst hangt Oostkamp de orthodoxe geloofsleer aan, maar blijkens zijn andere geschriften is hij toch vooral een verlicht protestant voor wie de Bijbel niet in de eerste plaats het boek van de ‘leer’ is, maar vooral de bron van het door verlichte christenen gekoesterde gods- en mensbeeld. Zijn hervertelling van Mozes’ eerste levensfase, opgenomen in Feestgeschenkje (7, p. 121-157), loopt uit op een schets van God als de wijze en zorgzame Vader van de mensen, en van Mozes als een ‘in zijne edele deugden’ navolgenswaardig voorbeeld. Het godsbeeld wordt ook in andere boekjes gepropageerd. De jeugd krijgt het advies: ‘Berust altijd in Gods wijzen en goeden wil, dan zult gij vergenoegd leven’ (14, p. 20). God wordt haar voorgehouden als de Allerhoogste op wie men zijn vertrouwen in nood kan stellen en aan wie dank toekomt ‘voor zijne goedheid jegens ons, die ook nu ons niet begeeft, noch verlaat, maar in het barnen van den nood helden doet optreden’ (14, p. 59). In Oostkamps geloofsbeleving had God – niet zo vreemd voor een fysicotheoloog – een grotere plaats dan Jezus en was die voor hem meer de ‘menschenvriend’ en een voorbeeld (7, p. 173, 178, 184) dan de Verlosser.

Advocaat van de deugdzaamheid

Oostkamp heeft één boekje speciaal voor kleine kinderen samengesteld, De hernieuwde kinder-vermaken en kinder-spelen (17). Het bestaat uit twaalf hoofdstukken, elk verlucht met een ingekleurd plaatje. De inhoud is zeer gevarieerd en wordt gepresenteerd in de vorm van gesprekken tussen kinderen, maar ook van versjes. Oostkamp blijkt een moralist en een navolger van Hieronymus van Alphen (1746-1803) te zijn. De lezertjes worden geconfronteerd met een ‘in het zweet gelopen’ knaap die ‘schielijk twee glazen koud water [dronk], welke onbedachtzaamheid hij den volgenden dag met den dood bekoopen moest’ (17, p. 21), voorts met een meisje dat vanwege de pokken ‘stekeblind’ was geworden, omdat haar ouders haar niet hadden laten inenten (17, p. 32).

Een lange reeks regels voor allerlei spelletjes wordt gepresenteerd. Touwtjespringen mag niet langer dan een uur gedaan worden en zeker niet ‘op plaatsen, daar een doorgaande togt is’ (17, p. 67-68). Ook mogen spelletjes nooit ten koste gaan van ‘het leren van nuttige kundigheden’ (17, p. 84). De kinderen wordt dierenliefde bijgebracht. Mensen mogen dieren ‘niet plagen of martelen’ en ‘niet te lang laten arbeiden’ of ‘boven hunne krachten laten trekken’ (17, p. 9-10). Zij worden alvast gewaarschuwd om als volwassenen ‘kwakzalvers’ te mijden, omdat het bedriegers zijn die niets weten van ‘de ware geneeskunde’ (17, p. 101).

Aan wijze lessen ontbreekt het evenmin in Oostkamps andere geschriften. Zijn opmerking over Deventer als een gezonde stad, prikkelt hem tot het advies: ‘Wenscht gij dan […] gezonde, welgemoed en vrolijk te leven, gewen u dan van de jeugd af, aan zedelijkheid, reinheid, matigheid en arbeidzaamheid; dekt u behoorlijk in tegen den invloed van eene al te spoedige afwisseling van koude en hitte, en wacht u voor alles wat met uw wezenlijk geluk strijdig is’ (12, p. 15). Hij stelt vast dat ‘wij’ nooit ‘stout’ moeten oordelen ‘over zaken, welke wij niet genoegzaam kennen; want bij aldien ons oordeel het verstand vooruit loopt, zullen wij in de meeste gevallen dwalen’ (10, p. 35; vgl. 7, p. 73). Ook signaleert hij hoe ‘treurig’ het is dat wij mensen ‘zoo dikwijls aan ziekten en ongemakken onderhevig zijn’, zodat wij ‘de noodzakelijkste werkzaamheden’ niet kunnen verrichten. Het moet een stimulans zijn ‘om in gezonde dagen den tijd wel te besteden’ (16, p. 72). Hij adviseert niets tot de avond uit te stellen ‘hetwelk in den morgen geschieden kan. Luiheid is de vruchtbare moeder van het gebrek en den nood; maar nuttige arbeidzaamheid brengt vergenoegen aan’ (16, p. 73). Daarbij wijst hij erop ‘dat de waarde van des menschen leven niet bestaat in het aantal jaren, welke het geduurd heeft, maar in de wijze, op welke het door den mensch besteed is’ (14, p. 23).

Dapperheid en moed als bijzondere deugden

‘De geschiedenis is eene oefenschool voor de jeugd, die haar door voorbeelden leert, de ondeugd te haten om de ware deugd te betrachten, ten einde in het tegenwoordige en in het toekomende waarlijk gelukkig te zijn’, aldus Oostkamp (16, p. 13). Om die reden en om haar liefde voor en ‘standvastige trouw aan Vorst en Vaderland’ bij te brengen (14, p. vi-viii; 15, p. 6) beschrijft hij het leven van de groten uit de vaderlandse geschiedenis. Alle nadruk valt daarbij op moed en dapperheid als de grootste deugden. Uit dat gezichtspunt en in het licht van hun tijd kunnen ook Maarten van Rossum en Maarten Schenk tot de helden gerekend worden, ondanks de gruwelijkheden waaraan zij zich schuldig maakten (14, p. 110).

Van Speijk, die op 5 februari 1831 in Antwerpen zijn kanonneerboot met bemanning en al de lucht in liet vliegen, was voor Oostkamp de held bij uitstek. Deze commandant liet zien ‘wat echte vaderlandsliefde, wakkere heldenmoed, onbezwekene trouw en waar gevoel van eer, zelfs in het bangst gevaar, vermogen, en ter verbazing van vriend en vijand durven daarstellen’. Door de wijze waarop deze ‘vriend der deugd, die voor eene regtvaardige zaak strijdt’ de dood met ‘kalme gerustheid’ onderging, is Van Speijk een voorbeeld voor jonge mensen om evenals hij ‘ware deugd en ongeveinsde godsvrucht’ na te streven. Zijn daad beweegt Oostkamp tot de volgende raad: ‘Sterf [in geval van oorlog] liever den dood der helden, dan u, met verzaking van eere en trouw, op genade aan den vijand over te geven’ (14, p. iii, 37, 59).

Oostkamp beschrijft de vaderlandse historie vooral als krijgsgeschiedenis. Hij gaat daarbij de vraag van de legitimiteit van de oorlog niet uit de weg. Oorlog is ‘een monster’, maar ‘het regt van zelfverdediging’ noodzaakt steeds weer tot het opnemen van de wapens (14, p. 7-8). De opstand van de Nederlanders tegen de Spaanse tirannie was gerechtvaardigd, want niet anders ‘dan eene verdediging hunner eigene regten om dezelve dan ook met Goddelijken zegen achtervolgd werd’ (11, p. 22). ‘Onze voorouders’ vochten zich ‘ten prijs van goed, bloed en leven’ vrij ‘van barbaarsche dwingelandij en vreemde overheersching’, zo stelt hij vast. In dat opzicht strekken zij latere generaties tot voorbeeld (14, p. vii). Hoezeer het verzet tegen onderdrukking opstand en strijd rechtvaardigt, betuigt Oostkamp ook in zijn aan het Ottomaanse Rijk in Europa gewijde boek, geschreven naar aanleiding van de Griekse onafhankelijkheidsoorlog (1821-1829). De Grieken namen het op tegen de Turken wier optreden beheerst werd door de ‘dweepzucht van hunne godsdienst [de islam], en gevoed [werd] door ingekankerden haat tegen al wat Christen heet’ (9, p. 5).

Zelfstandig oordeel

Oostkamps fascinatie voor wetenschappelijke kennis ging gepaard met zelfstandige meningsvorming over geloofsopvoeding en natuurkundig en historisch onderzoek. Hij verdiepte zich in kwesties als: ‘Hoe kan men kinderen bij het bidden tot nadenken opleiden?’, ‘Hoe bevordert men bij kinderen de gehoorzaamheid en andere deugden?’, ‘Hoe maakt men het kind mededeelzaam, hulpvaardig, medelijdend?’19 Als natuurkundige werd hij geboeid door ‘de sneeuwwormen, of zoogenoemde sneeuwvlooijen’ en ‘de rabarber en de marmot’.20 Als historicus gaf hij zijn mening ten beste over ‘de tegenwoordige Samaritanen’ en de historische Xantippe, Socrates’ vrouw, die volgens hem bepaald geen feeks was.21 Ook verdedigde hij met verve de opvatting dat de uit Neurenberg afkomstige navigator en geograaf Martin Behaim (1459-1507) de ontdekker van de Nieuwe Wereld was en niet Columbus (5).

Als geschiedkundige neemt Oostkamp zijn historische helden in bescherming en houdt hij hun blazoen onbevlekt. Ten onrechte is prins Maurits in de geschiedschrijving het slachtoffer geworden van auteurs ‘die zijne partij niet waren toegedaan’. Hij kan aanspraak maken op ‘de meeste achting’ en doet ‘in zedelijke deugden’ niet onder voor Frederik Hendrik. Onjuist is het ‘de glorie’ van Johan van Oldenbarnevelt (1547-1619) te bouwen ‘op de puinhopen der eere van Maurits’. De raadpensionaris rekent hij met Hugo de Groot (1583-1645) tot de ‘benijders’ van Maurits (14, p. 58, 106-107).

Oostkamp verhaalt hoe de zeeheld Jan van Galen ooit beroofd werd van een grote som geld, ontvangen ‘voor een groot aantal verkochte en geleverde slaven die hij op onderscheidene togten krijgsgevangen had gemaakt’ (13, p. 53). Hij benadrukt dat het goed is ‘dat de slavenhandel thans is afgeschaft’, want, hoewel het blijkens de Bijbel ‘een zeer oud bedrijf’ is, is het tevens ‘een akelig bedrijf’. Ter rechtvaardiging van Van Galen vergelijkt hij diens optreden met dat van de Barbarijse zeerovers die hij bestreed. Die maakten de gevangen christenen tot slaaf en gaven hen over ‘aan de wreedste martelingen’. Van Galen daarentegen handelde met de gevangenen die hij tot slaaf maakte ‘zoo zacht, hem mogelijk was’. Daarnaast wijst Oostkamp erop dat de wereld met de afschaffing van de slavenhandel niet in een paradijs is veranderd. De ‘wilde volken’ van Afrika ‘slaan nu hunne gevangenen dood en eten dezelve op’, omdat ze hen niet meer aan de Europeanen kunnen verkopen (13, p. 125-126).

Wie de levensloop van viceadmiraal Verdooren volgt, kan geneigd zijn hem als een opportunist te beschouwen. De man die nooit uitblonk door Oranjegezindheid belooft in 1813 bij de ineenstorting van Napoleons rijk, trouw ‘aan Oranje en het vaderland’. Daaraan voorafgaande, toen Nederland tot het ‘Koninkrijk Holland’ was gemaakt (1806) om vervolgens bij Frankrijk te worden ingelijfd (1810-1813),22 diende hij trouw koning Lodewijk Napoleon (1778-1846) en keizer Napoleon Bonaparte (1769-1821), maar niet om er zelf beter van te worden. ‘Nooit heeft hij zich, noch bij den voormaligen Koning van Holland, noch bij den Franschen keizer zoeken in te dringen, of om eenige gunst te bedelen, maar veeleer dezelve van de hand gewezen’. Steeds stond hem uitsluitend het belang van het vaderland voor ogen, zo betoogt Oostkamp. ‘Moedig’ en ‘in mannentaal’ diende hij in 1813 zijn ontslag in bij de Franse minister van het zeewezen (16, p. 87, 92, 99-100).

De suggestie dat Van Speijk onbezonnen en roekeloos handelde door zijn schip op te blazen, wijst Oostkamp van de hand. Hij typeert hem als ‘een tweede Simson, die ook meer vijanden bij zijn sterven dan in geheel zijn leven gedood heeft!’ (Recht. 16:30)23 Hij prijst Van Speijk uitbundig als ‘een onvergelijkelijke held’, omdat ‘de edele en grootmoedige man’ zich niet overgaf, maar ‘de volstrekte getrouwheid aan eed en pligt hooger schatte dan zijn leven’ (14, p. 25, 38-45).24

Godsdienstige verdraagzaamheid als ideaal

Oostkamp genoot als schrijver en geleerde nationale faam.25 Wie zo’n 175 jaar na zijn overlijden de geschriften van de ooit vooraanstaande Zwollenaar van het stof ontdaan heeft, ziet voor zich het portret van een begaafd mens, een autodidact met een onstuitbare werklust en een fabelachtige kennis, die met zijn leer- en leesboekjes voor de jeugd bijdroeg aan de effectuering van nationaal onderwijs met een algemeen christelijk karakter, de doelstelling van de onderwijswet van 1806. In lijn met de pedagogiek van zijn tijd presenteerde hij in de schoolboekjes in kort bestek een overvloed aan informatie. Ook beklijft het beeld van een man die met nu gedateerde curieuze denkbeelden over een bewoond heelal indruk op zijn tijdgenoten maakte. Wat echter vooral blijft hangen is het beeld van een religieus pacifist en advocaat van de godsdienstvrijheid die in 179626 in de Bataafse Republiek werd ingevoerd. Om dat beeld zichtbaar te maken maak ik enkele omtrekkende bewegingen.

Oostkamps mening over de Bataafs-Franse tijd is in het algemeen bepaald niet positief. Hij verhaalt hoe de ‘woelzieke’ Fransen in 1795 ‘ons geheele vaderland’ overstroomden en hoe de Nederlanders met hen een verbond sloten met ‘treurige gevolgen’. Bovendien werd ‘de regeringsvorm gedurig willekeurig veranderd’. In 1806 bij de stichting van het Koninkrijk Holland werd ‘onze republikeinse regeringsvorm, daar onze vaderen zoo veel goed en bloed voor opgeofferd hadden’, verwisseld ‘voor eene koninklijke heerschappij’, terwijl in 1810 bij de inlijving bij Frankrijk ‘de onderdrukking van het reeds zoo diep vernederde vaderland eerst regt eenen aanvang’ nam (11, p. 55-59).

De laatste zin getuigt van Oostkamps liefde voor Nederland. Hij dacht ‘nationaal’. Zijn horizon reikte verder dan de stad of het gewest waarin hij woonde. De helden die hij ten tonele voert zijn, ongeacht het landsdeel waaruit zij afkomstig waren, voor hem voorbeelden voor alle Nederlanders. Vaderlandsliefde staat bij hem hoog in het vaandel. Klaarblijkelijk nam naar zijn mening de reeds genoemde Verdooren in de Franse tijd de politiek juiste houding aan. Het belang van het vaderland staat voorop en bepaalt de opstelling ten opzichte van het heersende gezag. Vanuit dat oogpunt kan hij Lodewijk Napoleon als koning van Holland typeren als ‘deze goede man’ die ‘door de bekrompenheid zijner magt en middelen, weinig goeds voor zijne onderdanen [heeft] kunnen doen, doch veel smart naar zijn vermogen [heeft] gelenigd’ (16, p. 80).

Vóór, maar ook na 1813 was Oostkamp klaarblijkelijk meer patriot dan orangist. Hij is overtuigd van de aanwezigheid van ‘de hand eener allesbesturende Voorzienigheid’ die ‘over ons Vaderland waakte, hetzelve uit ontelbare gevaren verloste en tot heden toe bewaarde’ (11, p. 3), maar geen propagandist van het bestaan van een drievoudig snoer God-Nederland-Oranje. Zo is het geen toeval is dat hij een hagiografie schreef over Van Speijk (14), maar slechts kort het optreden memoreert van de erfprins van Oranje, de latere koning Willem II (1792-1849), die bij Quatre-Bras in 1815 bijdroeg aan de nederlaag van Napoleon. Over koning Willem I (1772-1843) vermeldt hij slechts dat deze in 1813 in Nederland verscheen ‘op de algemeene begeerte der natie’ (11, p. 62, 64). De enige Oranje die hij verheerlijkt, is de eerste Willem (1533-1584), de Vader des Vaderlands (11, p. 24-25).

Voor Oostkamp is de godsdienst ‘de grondslag van alle beschaving en maatschappelijk geluk’. De uitoefening ervan is daarom noodzakelijk, want zij ‘maakt de overheden billijk en regtvaardig, de onderdanen gehoorzaam en getrouw in al hunnen betrekkingen’ (10, p. 37). De godsdienst die hij op het oog heeft, is het geloof in zijn verlicht-protestantse vorm. Tot de belangrijkste kenmerken daarvan rekent Oostkamp het respecteren van de godsdienstvrijheid. In zijn leerboek over Drenthe benadrukt hij dat iedere inwoner, christen of jood, ‘onder de bescherming der wet, de vrijheid geniet, om zijnen Godsdienst ongestoord uit te oefenen’ (10, p. 35). Die vrijheid is gebaseerd op ‘de hoofdles des Christendoms’: ‘alle dingen, die gij wilt, dat u de menschen doen, doet hun ook alzoo; en al wat gij niet wilt, dat aan u geschiede, doet dat ook niet aan anderen’ (Luc. 6:31). Toegespitst op de praktijk, betekent het dat de godsdienst, ‘eene bron des vredes’, ontheiligd wordt, ‘wanneer men over denzelve twist, of wanneer de eene mensch den anderen haat, omdat hij in dezen van zijne denkwijze verschilt’ (10, p. 36).

In zijn boekje over Deventer geeft Oostkamp een beeld van de kerkelijke verscheidenheid onder de 9372 inwoners, die de stad volgens de laatste volkstelling (1795-1796) had. De grote meerderheid (7074) is hervormd. Daarnaast zijn er 1857 rooms-katholieken, 187 evangelisch-luthersen, 20 hersteld luthersen, één remonstrant, 116 joden en twee behorende tot de ‘niet genoemde gezindten’. Zij allen, benadrukt Oostkamp, genieten de ‘volkomene vrijheid van Godsdienst’, het grote voorrecht ‘om, zoo wel in het openbaar als in het verborgen, hunnen Schepper, naar hunne overtuiging en geloofsbelijdenis, te dienen’ (12, p. 83).

In de inleiding van Onderwijs in den godsdienst schrijft Oostkamp dat zijn geloofsleer gebaseerd is op ‘de zuiverste uitlegkunde des Bijbels’, maar dat hij zich er ‘op het zorgvuldigst’ voor gehoed heeft ‘om iemand mijner andersdenkende Medechristenen, door eenige scherpe uitdrukking, in het allerminst te beleedigen: want dit ware strijdig met den geest der christelijke liefde, welke de Heer onzer belijdenis en zijne eerste Volgelingen, ons zoo nadrukkelijk hebben ingescherpt’ (2, p. ix).

De man die in zijn historiewerken alle ruimte biedt aan strijdtonelen te land en ter zee, blijkt allergisch te zijn voor godsdienstige polemiek en twisten. Voor kerkgeschiedenis heeft hij geen bijzondere interesse. In zijn aardrijkskundige boekjes noemt hij in de beschrijving van steden en dorpen nauwkeurig welke godsdienstige groeperingen er een kerkgebouw hebben, maar wat de verschillen tussen de denominaties zijn, laat hij onvermeld. Hij beschrijft de Reformatie neutraal als ‘eene groote verandering in den Godsdienst’ en plaatst Erasmus, Luther, Calvijn en Zwingli op één lijn als personen ‘wier schriften en prediking veel opziens maakten, en wier leer door duizenden aangenomen en gevolgd werd’ (11, p. 18).27 Ook memoreert hij het conflict tussen remonstranten en contraremonstranten tijdens het Twaalfjarig Bestand (1609-1621), maar zonder op de inhoud in te gaan. Geloofstwisten rakelde hij liever niet op. Zijn wens was ‘dat men het in alle belangrijke zaken van den Godsdienst onderling bij alle Christenen eens ware, en omtrent min belangrijke zaken, elkander in liefde verdroege’ (7, p. 118). Met dat ideaal manifesteerde hij zich als een exponent van de patriottische elite van de Bataafs-Franse tijd. Hoe illusoir het was, heeft hij tijdens zijn leven nog kunnen vaststellen. In zijn kerk, de hervormde, werd in 1834 de eerste barst zichtbaar. Binnen het kader van de zogenaamde Afscheiding keerden orthodoxe gelovigen haar de rug toe. Het was het voorspel op de richtingenstrijd die het negentiende-eeuwse Nederlandse protestantisme zou verscheuren.

Een prominent Zwollenaar

Als krankbezoeker en catechiseermeester was Oostkamp een bekende persoonlijkheid in de Zwolse samenleving. In de periode 1817-1840 gaf hij jarenlang aan meer dan 100, soms zelfs aan 130 of 140 catechisanten per week les.28 Hij is geprezen ‘om het talent, om kundigheden over te storten in anderen’.29 De achting en de waardering die men hem toedroeg, bleek uit de indrukwekkende begrafenis die hem op zaterdag 22 maart 1845 met steun van het stadsbestuur ten deel viel. In de raadzaal van het stadhuis verzamelden zich vooraf de familie en een illuster gezelschap van burgerlijke en kerkelijke notabelen. Een stoet van maar liefst elf koetsen, vijf vóór en vijf achter de lijkwagen, ging van het stadhuis naar ‘het Kerkhof der Hervormden’ aan de Meppelerstraatweg. Daar sprak de eerdergenoemde ds. Van Senden. Na de graflegging van de man die ‘Door woorden en door daden toonde,/ Dat in zijn’ ziel de Christus woonde’, keerde het gezelschap terug naar het stadhuis.30

De begrafenis was niet het laatste eerbetoon. Zes weken later signaleerde een anonieme bewonderaar van Oostkamp zijn onvervulde hoop dat Zwolle ‘een bewijs van hare erkentelijkheid en vereering’ op het graf zou plaatsen. Hij pleitte ervoor het te markeren met ‘eene eenvoudige zerk’ met daarop de tekst ‘Het dankbare Zwolle aan een Nuttig Burger’.31 Tot plaatsing van die zerk op kosten van de stad is het niet gekomen,32 maar wel heeft Oostkamp zijn monument gekregen. Vrienden en leerlingen sloegen de handen ineen33 met als resultaat de inwijding op 31 oktober 1846 van een ‘gedenknaald’. Ook bij die gelegenheid voerde ds. Van Senden het woord. Hij sloot zijn toespraak af met de volgende woorden:

Ongeschonden beware dit grafteeken den naam, die op hetzelve is gebeiteld! Het vertoone ook, in zijnen bescheiden vorm, het beeld van die eenvoudigheid des harte, welke het schoonste sieraad was van den waarlijk verdienstelijken en edelen Oostkamp.34

Van Sendens wens is niet in vervulling gegaan. Blikvangers op de begraafplaats zijn de imponerende monumenten ter nagedachtenis aan Oostkamps vrienden Feith, Ter Pelkwijk én Van Senden. Oostkamps graf en gedenkteken zijn onvindbaar.35 Het latere Zwolle heeft hem geen blijvende postume aanwezigheid in de nabijheid van zijn notabele vrienden gegund.

Geschriften

Van Oostkamp zijn omstreeks vijftig boeken bekend.36 Slechts de boeken waaruit ik geciteerd heb, vermeld ik.

1. Allereerste beginselen der hemelkunde voor de jeugd. Haarlem: François Bohn, 1811 [16 cm; 24 p.].

2. Onderwijs in den godsdienst, of handleiding ter beantwoording der vragen, voorkomende in het onderwijs van de heeren A. Ledeboer en W. de Roo, ten dienste der leerlingen, naar dien leidraad onderwezen wordende. Amsterdam, tweede, verbeterde druk: A.B. Saakes, Zwolle: Clement, De Vri en Van Stegeren, 1821 [16 cm; xii + 187 p.]. Eerste druk, 1814.

3. Eerste beginselen der natuurkunde voor de jeugd. Haarlem: François Bohn, 1815 [16 cm; viii + 53 p.; ill.]. Tweede druk, 1828.

4. Proeve ten betooge, dat ook de planeten, even als onze aardbol, door levende en redelijke schepselen bewoond worden. Nevens een tafereel van ons zonnestelsel, volgens de nieuwste ontdekkingen. Haarlem: François Bohn, 1815 [16 cm; 58 + (1) p.].

5. Korte geschiedenis van den ridder Martinus Behem, eersten ontdekker van Amerika. Een leesboek voor de jeugd. Zwolle: J.L. Zeehuisen, 1818 [13 cm; 58 p.].

6. De maan, een bewoonbare en door levende en redelijke schepselen bewoonde wereldbol, kunnende beschouwd worden, als een vervolg op de proeve […] bewoond worden. Amsterdam, tweede, verbeterde druk: G.J.A. Beijerinck, 1829 [21 cm; 48 p.]. Eerste druk, Haarlem: François Bohn, 1819. Beijerinck had al in 1821 de eerste druk van De maan opnieuw uitgebracht onder de titel: Hemel-beschouwing of proeve van betoog over de grootheid, gedaante en algemeene bewoning van de maan, de planeten en al de overige hemelbollen, door levende en redelijke schepselen. De uitgave is een titeluitgave. Na de titelpagina met Beijerinck als uitgever volgt de oorspronkelijke titelpagina met daarop de naam van Bohn.

7. Feestgeschenkje voor de christelijke jeugd. Zwolle: J.L. Zeehuizen, z.j. [1821] [13 cm; 188 p.; ill.].

8. Proeve over de grootheid, gedaante en algemeene bewoning van het heeläl, zijnde een vervolg op de verhandelingen over de bewoning der maan en planeten door levende en redelijke schepselen. Amsterdam: G.J.A. Beijerinck, 1821 [21 cm; 46 + (1) p.].

9. Korte geschied- en aardrijkskundige beschrijving van het tegenwoordige Europisch Turkijë. Ten dienste van courantenlezers. Zwolle, tweede vermeerderde druk: J.L. Zeehuisen, 1828 [24 cm; 48 p.; kaart]. Eerste druk 1821.

10. Aardrijkskundig schoolboek van de provincie Drenthe, in leeslessen, voor de jeugd. Koeverden: D.H. van der Scheer, 1822 [16 cm; ii + 84 + (4) p.; kaart].

11. Korte handleiding tot de beoefening der Vaderlandsche Geschiedenis, in leeslesjes voor de Nederlandsche jeugd. Groningen: J. Oomkes, z.j. [1822] [16 cm; 65 + (3) p.].

12. Korte aardrijks- en geschiedkundige beschrijving der stad Deventer, van derzelver eersten oorsprong, tot op den tegenwoordigen tijd. In leeslesjes voor de jeugd. Deventer: J. de Lange, 1823 [16 cm; iv + 88 p.; kaart].

13. Het leven, de voornaamste daden en lotgevallen van den kommandeur Jan van Galen, heer van Papendorp. Voor de jeugd bewerkt. Deventer: A.J. van den Sigtenhorst, 1830 [17 cm; iv + 148 p.; ill.].

14. De Noord-Nederlandsche zeeheld onzer eeuw J.C.J. van Speijk, ridder der militaire Willems-Orde, tweede luitenant ter zee en kommandant op ’s konings kannonneerboot no. 2, voor Antwerpen. Een leesboekje voor de vaderlandsche jeugd. Deventer: A.J. van den Sigtenhorst, 1830 [17 cm; 63 p.].

15. Korte levensbeschrijvingen van eenige der voornaamste Nederlandsche landhelden en heldinnen. Amsterdam: J.C. van Kesteren, 1834 [19 cm; viii + 215 p.; ill.].

16. Het leven, de voornaamste daden en lotgevallen van Gerrit Verdooren van Asperen, vice- admiraal in koninklijke dienst, kommandeur der militaire Willemsorde. Voor de jeugd bewerkt. Deventer: A.J. van den Sigtenhorst, 1830 [17 cm; vi + 120 p.; ill.].

17. De hernieuwde kinder-vermaken en kinder-spelen. Deventer, derde vermeerderde druk: A.J. van den Sigtenhorst,37 z.j. [183x] [13 cm; 108 p.; ill.].

Oostkamp publiceerde ook vele artikelen. Zijn medewerking aan Bijdragen ter Bevordering van het Onderwijs en de Opvoeding en Vaderlandsche Letteroefeningen kwam al ter sprake (noten 19-21).

In: Philopaedion. Tijdschrift voor de Jeugd publiceerde hij: ‘Nieuwe uitvinding’, 1822, 281-283; ‘Iets belangrijks voor de jeugd’, 1823, 58-60; ‘Gods voorzienigheid zigtbaar in het toevallige’, 1824, 103-104; ‘Onder de woeste volken zijn ook eerlijke menschen’, 1824, 241-242; ‘Men kan uit een vat niet meer tappen dan er in is’, 1824, 280-281; ‘De roekelooze spotter gestraft’, 1826, 221-223; ‘Zamenspraak tusschen Philopaedion en een’ zijner jeugdige vrienden over het verwisselen van kleederen enz.’, 1827, 300-309; ‘Zamenspraak tusschen Philopaedion en zijnen vriend Johannes over het kind Icabod’, 1828, 361-367; ‘Zamenspraak tusschen Philopaedion en Johannes, over de beteekenis van het woord eenvoudig’, 1829, 224-230; ‘Treffend voorval, dat iedere opmerking waardig is’, 1830, 477-479; ‘Het minst geachte dier heeft zijne nuttigheid’, 1831, 26-28.

In: W.H. Suringar (red.), Herinneringen en wenken, ter onderhouding van het geleerde, voor jeugdige lieden, welke de scholen hebben verlaten, I, Amsterdam/Leeuwarden 1824-1825, verzorgde Oostkamp de hoofdstukken ‘Inleiding tot eene eenvoudige beschouwing der hemelsche ligchamen’ (I/1, 65-74), en ‘Eenvoudige beschouwing der hemelsche ligchamen’ (I/3, 7-19).

2. H. Polman Az. (1779-1840)

Meesterlijk herverteller van de Bijbel

Biografische schets

Hendrik Polman werd op 4 november 1779 geboren te Genemuiden.1 Zijn jeugd bracht hij door in Blokzijl. In 1799 vestigde hij zich in Haarlem. Vanwege de (mislukte) invasie van de Engelsen en de Russen in Noord-Holland in dat jaar met het doel het ancien régime te herstellen, verruilde hij de stad voor korte tijd weer voor Blokzijl. In 1800 keerde hij terug naar de Spaarnestad om haar trouw te blijven tot zijn dood op 2 februari 1840. Hij was gehuwd met Margaretha Muller (*1769).2

Polman was voorbestemd zijn brood te verdienen als metselaar en ‘steenkooper’, activiteiten waarmee familieleden te Haarlem in hun onderhoud voorzagen. Zijn ambities lagen echter elders. Hij had graag predikant willen worden, een gezien de financiële draagkracht van zijn ouders onbereikbaar ideaal. Het weerhield hem niet zich intellectueel te ontwikkelen. Als jongeman verwierf hij in Vollenhove al kennis van onder meer de Duitse en Franse taal en muziek. Als autodidact bekwaamde hij zich in het Engels, de klassieke talen en de uitleg van de Bijbel. Zo bereikte hij geleidelijk aan ‘door eigen vlijt eene kennis, welke die van vele gestudeerden te boven ging’.3 In 1829 dong hij mee in een door Het Genootschap tot Verdediging van de Christelijke Godsdienst uitgeschreven prijsvraag over het lijden van Christus. Hoewel zijn verhandeling niet bekroond werd, bood hij in 1833 de tekst niettemin ‘het lezend Publiek’ aan, daar zij als ‘niet geheel en al onbelangrijk’ beoordeeld was en de beschouwingen ‘over den angst des Verlossers’ in zijn ogen een zekere originaliteit bezaten (12, p. iv).4 Hoe erudiet en geleerd hij was, blijkt uit zijn boekenbezit. Het bevatte, afgaande op de na zijn dood uitgebrachte veilingcatalogus, ‘meerendeels de Godgeleerdheid en Hebreeuwsche taal, maar ook verder verschillende vakken […], vooral dat van opvoeding en onderwijs’.5

Omdat het predikantschap buiten zijn bereik lag, streefde Polman naar het ‘ambt’ van catechiseermeester. Qua kennis was hij al bij zijn komst in Haarlem voldoende geëquipeerd voor een loopbaan als lid van de ‘lagere geestelijkheid’ binnen de Nederduitsche Gereformeerde (later: Hervormde) Gemeente aldaar. Vanaf 1802 raakte hij steeds meer geïnvolveerd in het kerkelijk werk. In november van dat jaar trad hij toe tot de kring van voorgangers van ‘de onverpligte wekelijksche Godsdienstoefeningen’, waaraan hij tot december 1838 zijn medewerking verleende.6 In het begin van 1803 werd hij ‘Catechisant’ over de Heidelbergse Catechismus en in het begin van 1804 ‘Catechisant’ over het Nieuwe Testament in de leerdiensten die gedurende de winter op respectievelijk de maandag- en de donderdagavond in de St. Janskerk werden gehouden. In die rol beantwoordde hij de door de predikant gestelde vragen.7 In januari 1804 verkreeg hij de bevoegdheid om als ‘openbaar Onderwijzer in de Godsdienst’ (catechiseermeester) werkzaam te zijn. In maart van dat jaar werd hij aangesteld tot voorzanger en voorlezer in de Nieuwe Kerk. Van meet af aan trok hij als kerkelijk werker op met Jacob Hofman (1754-1829) die een lange staat van dienst als catechiseermeester had en in wie Polman een leermeester en een dierbare vriend bezat.8 Na Hofmans overlijden in 1829 volgde Polman hem op als ‘krankbezoeker’ van de hervormde gemeente.

Ook buiten de kerk was Polman actief. Hij was lid van het Departement Haarlem van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen en trad voor het genootschap op als lector.9 Groot succes boekte hij met de onder auspiciën van het Nut op 3 april 1815 aangevangen ‘inrigting tot Onderwijs in de Bijbelsche Geschiedenis aan de jeugd’, een cursus Bijbelse geschiedenis voor jongelui van alle gezindten die wekelijks gedurende een uur in ‘de gewone vergaderkamer’ van het departement aan de Zijlstraat plaatsvond. De belangstelling was zo overweldigend groot dat in 1818 besloten werd afzonderlijke bijeenkomsten voor jongens en meisjes te beleggen en alleen jongelui van acht tot veertien jaar toe te laten.10

In 1816 werd Polman ook betrokken bij het onderricht aan toekomstige onderwijzers op de gerenommeerde ’s Rijks Kweekschool voor School-Onderwijzers te Haarlem.11 Hij was daar ‘de voornaamste mede-onderwijzer’ van ‘meester’ P.J. Prinsen (1777-1854),12 zijn vriend en een vermaard vernieuwer van het onderwijs. Het ‘geschiedkundig Bijbelsch Onderwijs’ en ‘dat der Christelijke zedekunde’ werd hem toevertrouwd. In 1817 werd hij ook nog ingeschakeld bij het onderwijs op de stadsarmenscholen.

Door zijn diverse activiteiten was Polman een bekende persoonlijkheid in de Haarlemmer samenleving. Zijn naam valt herhaaldelijk in de Opregte Haarlemsche Courant, onder meer in zijn rol als executeur-testamentair (bv. 10 en 13-11-1832), maar ook in een advertentie om financiële ondersteuning voor molenaar Klaas Roos, ‘de aanbehuwden zoon’ van ‘den verdienstelijken onderwijzer in de Godsdienst alhier, H. Polman Anthz.’. Roos’ ‘Pel- en Runmolen, de Fortuin’, was in vlammen opgegaan (13-12-1831; 5-1-1832).

Polman is beschreven als een lange man, ‘gewapend’ met een Goudse pijp. Afgaande op de jeugdherinneringen van een inwoner van Haarlem viel hij in het straatbeeld op door zijn ‘ambtskledij’, een kuitbroek, zijden kousen, schoenen met gespen en op het hoofd de steek, de driekantige hoed.13 Volgens de herinneringen van een ander had hij geen speciale dracht en was hij bepaald niet modieus gekleed. Het ontbrak hem aan een ‘schoon uiterlijk’ en ook nam hij ‘de mode [niet] te baat, om door watten of andere kunstjes datgene te herstellen, waarmede hem de natuur óf schaars óf in het geheel niet bedeeld had’. Wat hij wel bezat, waren volgens deze getuige ‘eene schoone, reine ziel, een welgeplaatst hart, en een schat aan kundigheden, die hij op de duidelijkste wijze wist mede te delen’.14 Hoe het ook zij, Polman trok de aandacht. ‘Zondagsmiddags […] schaamde hij zich niet tot ontspanning in de kom van ’t Buitenspaarne wat te roeien, terwijl Ds. [H.] Manger [1773-1844] uit zijn koepel […] met zijn vrouw en eenige vrienden en vriendinnen, een kopje thee drinkende, het aanzagen’.15

Tijdens de theevisite zullen de notabele Haarlemmers met bewondering over Polman gesproken hebben, in lijn met de wijze waarop tijdgenoten hem hebben gekarakteriseerd als ‘een groote geest’16 en een ‘man van buitengewone begaafdheid en genialiteit’.17 Hoewel hij in de negentiende-eeuwse standenmaatschappij als ‘maar’ een godsdienstonderwijzer op de lagere sporten van de maatschappelijke ladder stond, genoot Polman het respect van academici en notabelen. Met personen uit hun midden verkeerde hij op vertrouwelijke voet. In correspondentie spreekt hij Nicolaas Beets (1814-1903), eens zijn leerling, aan als ‘Mijn Heer en vriend!’18 en mevrouw Enschedé-Dalen, lid van de Haarlemmer elite, als ‘Mevrouw & vriendin!’19 Met haar wisselt hij onderwerpen van huiselijke aard uit. Blijkens de correspondentie met haar had hij tijdens de ziekte, waaraan hij zou overlijden, een hooggeleerde geneesheer, de Leidse professor Cornelis Pruys van der Hoeven (1792-1871), geconsulteerd.

Polman was ook als schrijver actief. Kennisname van zijn geschriften biedt de mogelijkheid zijn portret scherpere contouren te geven en zijn geestelijke ligging te typeren.

Auteur

De lijst van Polmans geschriften bevat vijftien titels. Zij leggen getuigenis af van zijn diverse capaciteiten: docent en dichter, theoloog en veelzijdig geleerde. In de laatstgenoemde hoedanigheid publiceerde hij een antropologie (6).20 Daarin contrasteert hij de eigen tijd, vol van ‘zuivere bijbelsche kennis’ en in het bezit van ‘reine godsdienstige begrippen’, met de middeleeuwen, de ‘dagen van diepe onwetendheid’ en ‘barbaarschheid’. Zijn kompas was ‘onzen dierbaren Bijbel’, de bron van de goddelijke openbaring, ‘door velen [ten onrechte] niet gekend in deszelfs waarde, en daarom verachtelijk in eenen hoek geschoven’ (6, p. 2-3, 12, 50). De mens, door God geschapen, schetst hij als het wezen dat zich van de dieren onderscheidde door ‘hoogere vermogens’, in het bijzonder de ‘Rede’, en voorts door het bezit van onder meer de ‘vatbaarheid voor Godsdienst’ en ‘zedelijk goede handelingen’. Door God was hij ‘voor de onsterfelijkheid en voor een zalig leven aan de andere zijde van het graf’ gevormd (6, p. 29, 49, 88, 120, 139).

Zelfs waagde Polman zich aan de creatie van een roman met als strekking dat een goede zedelijke en godsdienstige opvoeding geen garantie biedt tegen de verleidingen van de zonde (14).21 Dat had hij beter niet kunnen doen. De rol van romancier paste hem niet.22

Twee geschriften (13, 14) zijn postuum verschenen na door Polman zelf voor de pers gereedgemaakt te zijn. In het ‘Woord vooraf’ van een ervan (13), merkt hij op dat hij als godsdienstonderwijzer ‘veel geschreven, en nog meer gesproken heeft’, stof opgetekend door ‘de kweekelingen van ’s Rijks kweekschool voor School-onderwijzers’, waaronder ‘de gansche geschiedenis des Bijbels, en de Christelijke Zedekunde’ (13, p. ix). Het is zijn ‘ernstige wil’, zo deelt hij mee, ‘dat er niets van mij [door anderen genoteerd], onder mijnen naam, of van mij afkomstig, na mijnen dood zal uitgegeven worden’. Hij voegt eraan toe dat, indien dat wel gebeurt, men het betreffende geschrift moet beschouwen als ‘een werk, waarin men mogelijk wel iets van mijnen geest zou kunnen bespeuren, doch dat door mij niet zóó zou gegeven zijn’ (13, p. x). De wens is gerespecteerd.

Behalve van gepubliceerde werken is om Polman te kenschetsen gebruikgemaakt van een manuscript van zijn hand, een hervertelling van het Nieuwe Testament (15), dat hem ten voeten uittekent als verteller.23

Begenadigd herverteller van de Bijbel en geboren docent

De bovenvermelde schildering van Polman in ambtskledij en als roeier is afkomstig van de doopsgezinde predikant Adriaan Loosjes (1828-1902), een van degenen op wie Polman een onuitwisbare indruk heeft gemaakt. Hij beluisterde als leerling van de departementale school van het Nut Polmans hervertelling van de Bijbel. Polman ging, zo verhaalt Loosjes, zelf geheel op in het Bijbelverhaal. Hij maakte gebruik van ‘schilderende gebaren, ja van plastische voorstelling’, en bracht het verhaal zo ‘dat ge wel luisteren moest en het gehoorde nooit zoudt vergeten’.24 Nicolaas Beets, wiens herinnering terugging op de jaren dat hij lager onderwijs volgde bij de reeds genoemde Prinsen, deelde die mening. Hij memoreert hoe Polman de Bijbelse geschiedenis verhaalde ‘op een toon en wijze, die ze in alle bijzonderheden voor goed in hart en geheugen prentte’.25 Een andere leerling bevestigt dat ‘het [uit de mond van Polman] gehoorde voor het geheele leven in het geheugen geprent’ bleef.26 Niemand kon ‘onderhoudender dan hij de geschiedenissen des Ouden en Nieuwen Verbonds aan onze jeugdige harten mededeelen’ en niemand kon ‘met helderder kleuren ons het voor eeuwen gebeurde voor oogen stellen’. De door hem gegeven ‘uren van onderwijs [waren] uren van ontspanning’, oordeelde weer een ander.27

De taak die Polman als kerkelijk docent had te vervullen, was sinds 1816 officieel beschreven als de verzorging van ‘het onderrigt van eerst beginnenden en meer gevorderden in de Bijbelsche geschiedenis, en in de christelijke geloofs en zedeleer; bijzonder van de genen, die tot het lidmaatschap der Hervormde Kerk verlangen toegelaten te worden’.28 Over de wijze waarop het onderwijs ingericht diende te worden, zowel wat betreft de inhoud als de behandeling van de leerstof, had Polman een uitgesproken mening. Die heeft hij uiteengezet in een handboek uit 1817 (3) dat getypeerd is als een ‘in deszelfs soort, waarlijk gouden Boek’.29

Dankzij Polmans hervertelling van het Nieuwe Testament (15) kunnen we kennismaken met Polmans presentatie van de Bijbelse geschiedenis. Elders heb ik drie lange fragmenten uit het handschrift geanalyseerd.30 Hier volsta ik met een impressie van wat Polman in zijn handboek over de methodiek van het onderwijs in de Bijbelse geschiedenis opmerkt en stip ik enkele voor de hervertelling kenmerkende punten aan.

Polman prijst in zijn handboek de hervertelling aan als dé manier om de leerlingen de kennis van de Bijbelse geschiedenis bij te brengen. Zij valt verre te prefereren boven het gebruik van een vraag-en-antwoordboekje of het in de les lezen van hoofdstukken uit de Bijbel. Hervertelling biedt vele voordelen: men ‘laat weg, dat min belangrijk is, en staat bij gewigtige gebeurtenissen langer stil’, men ‘geeft, door de wijze van verhalen, opheldering aan den tekst’, men ‘bindt gebeurtenissen aan elkander, of wijst het verband met elkander aan’. Door toon en woordkeuze kan men het karakter van het verhaal tot uitdrukking brengen: ‘Is de geschiedenis roerend, dan moet gij dezelve ook op eene roerende wijze trachten voortestellen; is zij vrolijk, dan moet uw verhaal op eenen vrolijken toon zijn.’ De aandacht van de leerlingen kan worden vastgehouden door de ‘verhalen zoo smakelijk te maken als mogelijk is’, met gebruikmaking van eenvoudige taal en vermijding van ‘straattaal’ (3, p. 150-157; vgl. ook p. 207).

En passant kan de leerlingen een juist beeld van het christelijke leven bijgebracht worden. Illustratief is in dit verband wat Polman in zijn hervertelling opmerkt over de bruiloft te Kana (Joh. 2:1-11): ‘Sommige menschen meenen dat vreugde en aardsche genoegen zonde is. Zij denken dat vroome menschen moeten schreijen, doch dat is niet zoo. Het aardsche genoegen is niet alleen voor de goddeloozen. Hier geeft Jezus ons het bewijs, doordat hij op de bruiloft ging; want gepaste vrolijkheid is wel geoorloofd’ (15, p. 49).

Hervertelling maakt het ook mogelijk de strekking ‘betrekkelijk Gods goedheid, bestuur’ en de ‘blijken van zijn ongenoegen over de ondeugd’ helder in het licht te stellen. Dat moet kort geschieden, want ‘kinderen houden niet van uitgerekte aanmerkingen of betogen’. Hervertelling biedt voorts de mogelijkheid ‘ondergeschikte bijzonderheden’ en zaken die ‘minder leerzaam zijn of niet wel aan kinderen verhaald kunnen worden’ onvermeld te laten (3, p. 149, 157, 162, 165-166). Tot de laatste categorie rekent hij bijvoorbeeld het verhaal over de incest van Lot en zijn dochters (Gen. 19:30-38).

Polman benadrukt dat de binnen het kader van de hervertelling gegeven toelichting opbouwend moet zijn. In zijn handboek verhaalt hij hoe hij ooit, na het verhaal over Jezus’ verheerlijking op de berg verteld te hebben, ‘de houding aannam van eenen bestrijder’ en zijn leerlingen op de hoogte bracht van een natuurlijke verklaring van de geschiedenis:

Jezus en zijn leerlingen hadden de berg beklommen, terwijl de lucht betrokken was; tijdens het gebed van Jezus waren de leerlingen in slaap gevallen; van enig gerucht werden zij wakker op een moment dat de wolken voorbij waren gedreven en de maan in volle kracht scheen; zij schrokken daarvan en meenden ‘dat het aangezigt van Jezus blonk, schoon het niet anders was dan het licht van de maan’; ‘door eene verhitte verbeelding’ zagen zij ‘twee boomstruiken’ voor Mozes en Elia aan; toen kwam er weer een wolk voor de maan ‘die, en de zoo genoemde heerlijkheid van Jezus, en Mozes en Elia weder wegnam’. (3, p. 159)

Toen het verhaal weer eens ter sprake kwam, bleken enkele leerlingen slechts de natuurlijke verklaring onthouden te hebben. Het voorval bracht Polman tot de conclusie dat een docent, wil hij voorkomen een kwade naam te krijgen, zijn leerlingen niet met de opvattingen van ‘de bestrijders van den Bijbel’ moet confronteren (3, p. 158). Ook was hij beducht voor het averechtse effect van de vermelding van afkeurenswaardige zedelijke en dogmatische opvattingen (3, p. 207-213). Naar zijn mening moet een leermeester geen slapende honden wakker maken, maar wel op de hoogte zijn van ‘de bedenkingen en tegenwerpingen der Bijbelbestrijders’ en in staat zijn ze, wanneer leerlingen ze uit eigen beweging ter sprake brengen, te weerleggen (3, p. 10). In zijn geloofsleer houdt hij zichzelf overigens niet aan dit uitgangspunt. Daarin roept hij zo nu en dan zelf scepsis op. Zo bijvoorbeeld ten aanzien van Jezus’ opstanding, wanneer hij naar aanleiding van het lege graf (Mat. 28:1-15) de vraag stelt: ‘Zouden de Apostelen het lijk [van Jezus] niet uit het graf hebben kunnen wegnemen? Zou het niet door de vijanden weggenomen zijn?’ (7, p. 42)

Polmans was de in zijn tijd gangbare mening toegedaan dat een beschrijving van het leven van Jezus slechts zinvol kan geschieden door middel van een harmonie van de uit alle evangeliën bekende gegevens, daar ‘de Evangelisten slechts eenige losse aanteekeningen leveren, en zich dikwijls niet aan de tijdsorde binden’ (3, p. 155). Het noopte hem soms tot een zeer inventieve reconstructie van het verloop der gebeurtenissen. Illustratief is zijn hervertelling over de opstanding van Jezus.31

Polman rekende het niet tot zijn taak wonderen te verklaren. Wel duidt hij in zijn hervertelling van de wonderverhalen steeds de bedoeling ervan aan. Soms is zijn toelichting bepaald gezocht. Zo merkt hij naar aanleiding van het verhaal over de bruiloft te Kana, waar Jezus water in wijn veranderde op:

Nu zal men vragen: ‘Waartoe dit wonder?’ Hij [Jezus] had zich aan de menschen nog niet openbaar gemaakt. Nu weten wij, alle wonderen hebben een algemeen doel, maar ook een bijzonder oogmerk; dit kunnen wij niet altijd ontdekken, maar in de bruiloft te Kanaän [sic] wel. Waarom nu dit wonder? De Heiland had voor zijne moeder tot zijns vaders dood met timmeren de kost gewonnen, waarmede de bloedverwanten wel in hunne schik waren. Maar nu hij 30 jaren oud was, leeraar wilde worden, zich had laten doopen, 40 dagen onzigtbaar was geweest en deze groote verandering te weeg bragt, had de famille niet veel schik in hem. De een zeide: ‘Hij is te luij’; een ander: ‘Het is te gemakkelijker’; een derde: ‘Het is meer eer leeraar te zijn’; een vierde: ‘Hij wilde de aardsche grootheden hebben’; een vijfde zeide weer: ‘Ik wil zijne moeder niet onderhouden; laat hij blijven timmeren’. [Daarom deed hij het wonder nu de familie bijeen was] om de geheele familie beschaamd te maken en dat hij dus voor zijne moeder niet behoefde te arbeiden, dewijl hij haar wel op eenen andere wijze kon onderhouden. Hier geeft Jezus zijne bloedverwanten een bewijs, dat hij dus niet noodig had voor zijne moeder te timmeren, en ook omdat zijne bloedverwanten hem nu niet zouden tegenwerken. (15, p. 51-52)

Over het algemeen is Polmans beschrijving van wonderen sober. Van de hemelvaart van Jezus geeft hij echter een zeer aanschouwelijke beschrijving:

[E]n terwijl hij [Jezus] daar zoo in het midden van hen [de leerlingen] staande, sprak, zoo was het alsof zijne voeten van de aarde losgemaakt werden en hij vaart uit hun midden ten Hemel, want God voor wien geen natuurkrachten bestaan, nam hem met ziel en ligchaam tot zich. Mogelijk heeft de Heiland, opgenomen zijnde, zijne leerlingen nog snel toegeroepen ‘Ik ben met ulieden alle dagen tot de voleindiging der wereld’ [Mat. 28:20].

[De leerlingen staren naar de hemel (Hand. 1:10)] en de Heiland werd al kleiner en kleiner in hun oog, zoodat het slechts eene zwarte stip was.

Daar vaart hij nu heen en laat de aarde en zijn tijdperk daar rusten, vaart door zonnestelsels en zonnestelsels al hooger en hooger met eene snelheid die niet te beschrijven is en komt eindelijk in den Hemel aan, alwaar hij door zijnen vader ontvangen wordt, die hem alle heerlijkheid, magt, eer en bestuur over alle dingen toekent. En daar zit hij nu op de troon des vaders, zittende ter regterhand van den allerhoogste.32

Zoals vermeld, maakte Polman door de inhoud en de presentatie van de leerstof een onuitwisbare indruk op zijn leerlingen. Wat hen daarnaast ook aan hem bond was zijn authentieke omgang met hen, ‘gewoon en eenvoudig’ en wars van alle moralisme.33 Het maakte Polman tot de ‘zeer geliefde leermeester’, ‘met wien wij zoo gaarne ons onderhielden’,34 en tot een ‘vriend’.35 Van zijn bijzondere talenten gaf Polman ook blijk bij de catechese ter voorbereiding op het belijdend lidmaatschap van de hervormde gemeente, waarvoor hij een leerboekje schreef (7) dat ook in verkorte vorm verscheen (8).

Representant van een licht verlicht christelijk geloof

Polmans Christelijke geloofs- en zedeleer (7) is op uiteenlopende wijze geprezen. Het is getypeerd als het werk van ‘een onzer bekwaamste en geoefendste katecheten’, bewonderenswaardig vanwege de ‘gematigde liberaliteit’ die het kenmerkt en ervan ‘getuigt, hoe onafhankelijk, verstandig en voorzigtig’ de auteur ‘de leer van de Godsdienst uit den Bijbel zelve afleidde, en hoe hij daardoor bewaard bleef van die scholastieke denkbeelden en bepalingen, welke eenmaal de Godsdienstleer hebben ontluisterd’.36 Benadrukt is hoe het boek, het resultaat ‘van het gezond onderwijzers verstand’ enerzijds vernieuwend is, ‘al het systematisch scholastieke [is] uit de godsdienstleer geweerd’, maar anderzijds behoudend, omdat daarin ‘de echt Gereformeerde leer, in het wezenlijke en het belangrijke van haren inhoud’ duidelijk voorgedragen wordt.37

De gunstige beoordeling bewijst hoe Polman in zijn geloofsleer de toon wist te treffen die vele tijdgenoten aansprak. Als exponent van de rechterflank van het toentertijd binnen het protestantisme dominante rationalistisch supranaturalisme, kende hij naast de Schrift38 aan de rede een rol toe in de verwerving van de kennis over God (7, p. 3). Hij was overtuigd van de betrouwbaarheid van de Bijbelse wonderverhalen, maar erkende dat het ontstaan van ‘de Bijbel in vroegeren tijd, en in een ander land’ een probleem kan zijn bij het verstaan (7, p. 9). De leer van de Drie-eenheid kwalificeerde hij als ‘eene verborgenheid’, ‘onverklaarbaar’ voor ‘ons verstand’ (7, p. 19-21).

Over Jezus merkt hij op dat die ‘door zijne Goddelijke leer, de zuiverste denkbeelden, aangaande God, voorgedragen; de voortreffelijkste zedekunde onderwezen, en de leer der onsterfelijkheid bevestigd’ heeft. Jezus is ‘niet slechts Zaligmaker door zijne leer en voorbeeld. Maar Hij is het vooral door de verdiensten van zijn gehoorzaam lijden en sterven’. Daarmee heeft hij ‘den grondslag gelegd van onze verzoening met God’ en aldus voor ‘de vergeving van onze zonden’. Dat hebben ‘wij’ te geloven. Waar ‘wij’ van moeten afzien is ‘om door menschelijke vindingen en denkbeelden, het verband tusschen JEZUS gehoorzaam sterven en de vergiffenis onzer zonden, te willen vinden’ (7, p. 44-46). Met zijn beschouwing kwalificeerde Polman aldus indirect de orthodoxe leer van Jezus’ bloedstorting aan het kruis als een zoenoffer voor God als een menselijk bedenksel.

Veel aandacht schenkt Polman in zijn leerboek aan ‘matigheid’ en andere christelijke deugden en ‘verpligtingen’ (7, p. 48-65). De hemel beschrijft hij als ‘de plaats, waar de Regtvaardigen de eindelooze gelukzaligheid zullen genieten’. De hel, of beter ‘de plaats der rampzaligheid’, wordt naar zijn mening in de Bijbel ‘zinnelijk voorgesteld’ om aan te duiden hoe de ‘rampzaligen’ in ‘eenen allerjammerlijksten toestand’ verkeren. Voor eeuwig? Polman vraagt zich af of die veronderstelling niet in strijd is met ‘Gods oneindige liefde’ en rekent met de mogelijkheid dat ‘de rampzaligen’ zich toch nog ‘eenmaal kunnen bekeeren’ (7, p. 85-91).

Wat bekering betreft, koestert Polman grote verwachtingen. Hij voorziet dat ‘eenmaal Joden, Heidenen en Mohammedanen, met ons, JEZUS CHRISTUS als hun’ Zaligmaker zullen belijden’ (7, p. 78). Ten aanzien van het Nederland van zijn tijd wijst hij op het bestaan van ‘onderscheidene Kerkgenootschappen, welke in hun leerstelsel min of meer verschillen’, maar die alle ‘thans gelijke vrijheid van Godsdienst-oefening, en bescherming door ’s Lands Bestuur’ genieten. In dat verband roert hij het thema ‘verdraagzaamheid’ aan (7, p. 77-78). In zijn handboek uit 1817 was hij daarop al ingegaan en had hij de mening verdedigd dat de opvattingen van critici van de Bijbel en de christelijke geloofsleer in het onderwijs genegeerd kunnen worden, maar de geloofsvoorstellingen van de vertegenwoordigers van de kerkgenootschappen die leerlingen van nabij kenden, zoals rooms-katholieken, lutheranen, doopsgezinden en remonstranten, serieuze aandacht verdienen. In dat verband spreekt Polman collega-onderwijzers als volgt toe:

Laat ons toch, bij onze getrouwheid en ijver voor de regtzinnige leer, de verdraagzaamheid voegen! Dan – en dan alleen zullen wij medewerken, om die heuglijke dagen schielijker te doen aanbreken, waarin de bewoners dezer aarde ééne kudde zullen zijn, gelijk er één Herder is. (3, p. 214-218)

Polmans ‘oecumenische’ houding is in overeenstemming met het van hem geschetste beeld van de onderwijzer die zijn pupillen verdraagzaamheid en respect voor de mening van anderen bijbracht en onder zijn gehoor niet alleen hervormden telde, maar ook jeugdigen van andere denominaties.39 Om zijn onderwijs, ‘voorgedragen in eenen geest, die iederen onbevangen beoordeelaar, hij zij Protestant, Roomsch of Jood, niet anders dan behagen kan’, werd Polman geprezen door onderwijsinspecteur Henricus Wijnbeek (1772-1866). Dankzij zijn ‘onpartijdigheid’ volgden ook ‘Roomschgezinde kweekelingen’ Polmans onderwijs.40

In zijn geloofsleer besteedt Polman ook aandacht aan de invulling van het godsdienstig leven van de gelovigen. Hij noemt het lezen van de Bijbel, het bijwonen van de kerkdiensten, de huiselijke godsdienst, het gebed en bedachtzaamheid (7, p. 65-72). Ten behoeve van de huisgodsdienst had Polman samen met Hofman in de jaren 1807-1810 een ‘Weekblad’ uitgegeven dat elke maandag van de pers kwam en voor 1¼ stuiver te koop was. Het blad was bedoeld voor de dagelijkse ‘Overdenkingen’, de godsdienstoefening in huiselijke kring, ’s morgens, ’s middags en ’s avonds. De auteurs streefden ernaar de stof in aantrekkelijke vorm te presenteren door gebruik te maken van ‘de samenspraak’ van een gezin – een vader en een moeder zijn in gesprek met hun kinderen – of van een gezelschap personen van uiteenlopend karakter en verschillende overtuiging. De gesprekspartners betrekken in hun discussie soms ook brieven en overdenkingen van anderen. Bijbeluitleg wordt gegeven. Op vragen waarmee doorsneechristenen worstelen, wordt ingegaan. Het als ‘nuttig’, ‘onderrigtend’ en ‘loffelijk’ gekwalificeerde project41 dat uiteindelijk in twaalf delen stof voor bezinning op alle dagen van het jaar zou moeten bieden en jaar op jaar opnieuw vanaf het begin doorgenomen zou kunnen worden, is onvoltooid gebleven.

Ter illustratie van de inhoud haal ik een enkel voorbeeld aan. Naar aanleiding van het gebruik op nieuwjaarsdag huis aan huis aan te bellen in de hoop voor de nieuwjaarswens een fooi te ontvangen, wordt gediscussieerd over leugenachtig en oprecht spreken (1, I, p. 5-8). Een brief is aanleiding voor een gesprek over de vraag of de ‘zaligheid’ begint, ‘oogenblikkelijk na den dood’ of ‘eerst na den oordeelsdag’ (1, I, p. 20). Jona’s optreden in Ninevé leidt tot de vaststelling dat op ‘ons’ die ‘een uitgebreider onderwijs hebben’ ontvangen dan de Ninevieten, een grotere ‘verpligting’ rust het evangelie ter harte te nemen en dat ‘ons’ daarom ‘onbekeerd sterven’ veel zwaarder aangerekend wordt (1, II, p. 60). Betwijfeld wordt of het Hooglied geestelijk betrokken mag worden op de verhouding van Christus tot de kerk (1, II, p. 63). Verhaald wordt over een predikant die krankzinnig is geworden vanwege het zelfverwijt te lang ermee gewacht te hebben een zondaar te wijzen op ‘JEZUS als den zaligmaker’. Het gemeentelid was inmiddels overleden (1, II, p. 68-69). Matteüs 27:17 is reden voor de constatering: ‘de volkssteun in gerigts-zaken inroepen kan zeer nadeelige gevolgen hebben’ (1, III, p. 215). Cruciale betekenis wordt aan het intermezzo in Matteüs 27, de passage over de droom van Pilatus’ vrouw (vers 19), toegekend:

Wat is God aanbiddelijk in zijne wegen! was die bezending van PILATUS vrouw niet geschied, dan had waarschijnlijk de schare de vrijheid van JEZUS begeerd, en PILATUS had zijn oogmerk bereikt; maar ach! wat was er dan van onze verzoening met God geworden! (1, III, p. 223)

Ook in preken verwoordde Polman zijn geloofsovertuiging. Zeven ervan zijn in druk verschenen. De eerdergenoemde preek ter nagedachtenis aan Jacob Hofman (9) en een zestal postuum gepubliceerde Voorstellen (13), een keuze uit de door Polman in de jaren 1802-1838 voor een breed hoorderspubliek uitgesproken overwegingen.42 Onder meer gaf hij daarin een uiteenzetting van zijn godsbeeld. Hij tekent God als de ‘Alvermogende’, de ‘Schepper der werelden’, ‘verheven boven alles wat door Hem bestaat’, die als zodanig ‘onafhankelijk’ is en alles ‘naar Zijnen vrijmachtigen wil’ regelt, maar die ook de God van liefde is die ‘zijnen eeniggeboren Zoon gegeven heeft’ opdat wie in hem geloven ‘het eeuwig leven hebben’ (Joh. 3:16). Door die daad wekt hij ‘wederliefde’ op (13, p. 13, 17, 23).

De bundel verraadt degelijke kennis van de contemporaine Bijbeluitleg. Toch zijn de preken wat zuinig beoordeeld. Zij zouden niettegenstaande de blijken daarin van Polmans ‘ongemeene kennis, van de eenvoudigheid, de verlichtheid en de gematigdheid, die ook in zijn onderwijs doorstraalden en van eene bevattelijke en innemende voordracht’ niettemin ‘het gemis van akademische opleiding en van homiletische vorming’ verraden.43 Een andere recensent daarentegen die weinig op had met gepubliceerde preken, was evenwel bereid te erkennen ‘dat er wel eens slechter gepredikt is, dan in deze Voorstellen geoefend wordt’ en dat de schrijver ‘daarin de duidelijkste blijken van zijne kunde en bekwaamheid, zoo wel als van zijne heldere denkwijze en zijnen godvruchtigen ernst, aan den dag gelegd’ heeft.44

Auteur van schoolgezangen en gelegenheidsdichter

Op instigatie van Prinsen schreef Polman de Schoolgezangen (5), een gunstig beoordeelde45 en ook buiten Haarlem gebruikte bundel,46 die in de zesde druk 34 liederen bevatte. Twaalf daarvan waren nieuw ten opzichte van de eerste uitgave. Eén lied van de eerste druk ontbrak daarin. De bundel bevat morgen- en avondzangen, liederen bij de aanvang van de lessen en het einde ervan, liederen over deugden, één over Jezus, ‘Vriend van kinderen’, en vele over God die in geen enkel lied ongenoemd blijft. Lied 29, gezongen bij het einde van de lessen, eindigt met:

Tot U verheft zich ons gemoed;

Gij gaaft ons licht en raad.

Wat schenkt Gij veel! wat zijt Gij goed!

Tot U verheft zich ons gemoed,

Nu ’t uur der ruste slaat.

Lied 9, een bede om schuldvergeving, loopt uit op:

Vergeef ons dan, genadig, onze zonden!

Neem ’t kwade weg, dat in ons wordt gevonden!

Dan zullen we ons in uwe gunst verblijden,

En ’t kwaad bestrijden.

Polman was niet alleen verantwoordelijk voor de tekst van de gezangen, maar ook voor de toonzetting van een deel ervan. Klaarblijkelijk was hij ook muzikaal begaafd en stond hij op goede voet met Haarlemmer musici.47 Een bericht uit 1816 noemt hem als dirigent van het godsdienstig zanggezelschap dat op 7 januari in Noordwijk-Binnen een verlate uitvoering gaf van de door Polman gecomponeerde kerstcantate De Menschwording van Gods grooten Zoon.48 Ook elders valt zijn naam als dichter en toonkunstenaar. Zo werden gezangen van hem ten gehore gebracht bij de viering in 1823 te Haarlem van het vierde eeuwfeest van de uitvinding van de boekdrukkunst door Laurens Jansz. Koster.49 In 1831 werd geadverteerd voor een ‘Jagers-Lied’ van zijn hand, op ‘Muzijk gebragt voor drie stemmen door J.P. Schumann’.50

Onder de gelegenheidsgedichten nemen de nieuwjaarsgroeten die Polman dichtte voor de wezen van het Heilige Geest- of Arme Wees- en Kinderhuis in Leiden een bijzondere plaats in (4, 10). Zij werden door de wezen als nieuwjaarsgroet aan de inwoners van de stad aangeboden. De ervoor ontvangen giften mochten zij onder elkaar verdelen. Een van de dichtwerken gaat over de sterfelijkheid van de mens. Onder meer wordt kinderen, nog in het bezit van ouders, erop gewezen hoe opeens hun leven kan veranderen.

Maar, Kindren! ach, wie weet, hoe kort

De tijd zal zijn, dat ook het graf gedolven wordt,

waarin uw grootste schat voor eeuwen weg zal zinken! –

Och, schrikt niet bij die taal! Er leeft een zorgend God –

Hij, Vader van den Wees, bestuurt der Weezen lot. –

Eens zijn wij weêr bij hen, waar de eerekroonen blinken. (4, p. 5)

Het andere gedicht is kort na de Belgische opstand van 1830 gemaakt en is daardoor gestempeld: ‘’t Is alles donkerheid als we in de toekomst staren’. Aan vertrouwen ontbrak het evenwel niet: ‘De God van Nederland zal Neêrland niet vergeten’ (10, p. 3), en evenmin aan strijdlust, ook niet bij de wezen:

De Leydsche Wees is niet ontaard:

Hij is ook nog zijn’ vadren waard.

Getuig dit, jongelingen!

Die thans, ontvlamd door heldenvuur,

Verbeidt het bloedig strijdensuur,

Die voor het weezenkleed den wapenrok ontvingen! (10, p. 5)

De eigen tijd vrijwel buiten beeld

In het zojuist genoemde dichtwerk beweegt Polman mee op de golven van het nationalisme die Noord-Nederland overspoelden na de Belgische opstand. Zijn politieke ‘eruptie’ valt op in zijn doorgaans ‘tijdloze’ geschriften. ‘Tijdloos’ niet in absolute zin – zij weerspiegelen de in zijn tijd door velen aangehangen godsdienstige levensbeschouwing –, maar in die zin dat daarin over het algemeen niet gerefereerd wordt aan concrete temporele gebeurtenissen. Polman heeft de Bataafs-Franse tijd (1795-1813) meegemaakt. Of hij een orangist of een patriot was, valt niet vast te stellen. Slechts kan geconstateerd worden dat de door hem bepleite religieuze tolerantie kennelijk te danken is aan de tijdgeest van die periode. Ook bevatten zijn geschriften weinig concrete informatie over het kerkelijk leven in Haarlem waarin hij een rol van betekenis speelde. Alleen zijn nagedachtenis aan Jacob Hofman (9) bevat enige gegevens daarover. Meer informatie over kerkelijk Haarlem geven de geschriften over Polman. Daarin wordt bijvoorbeeld vermeld dat Polman verantwoordelijk was voor de dichtregels op het grafmonument ter ere van de befaamde Haarlemmer predikant J. van der Roest (1755-1814).51

Slechts in één geschrift van Polman komt de eigen tijd heel scherp in beeld. Als ‘krankbezoeker’ nam hij in 1832, toen de cholera in Nederland om zich heen greep en grote paniek veroorzaakte vanwege de ernst van de ziekte en de onzekerheid aangaande de oorzaak ervan,52 de pen ter hand om door middel van een brochure (11) zijn medeburgers te bewegen tot een nuchtere, christelijke beschouwing van het onheil. Hij wees enerzijds op de dominante positie van God als de ‘Albestuurder’ die geneesmiddelen kan zegenen en anderzijds op de afhankelijkheid van de mens die pas sterft als de voor hem door God bepaalde tijd is aangebroken. Hij riep op tot vertrouwen op God en betoogde dat er geen reden was de geneesheren te wantrouwen en zich te onttrekken aan de medische zorg. Degenen die belast waren met de verpleging van de patiënten hield hij voor hun plicht niet te verzaken, maar getrouw te vervullen.

Een vorstelijke begrafenis

Polman werd door de jeugd van Haarlem op handen gedragen en door de burgerij als een sieraad van de stad beschouwd. Hoezeer hij in aanzien stond, blijkt uit de eer die men hem toebracht bij zijn begrafenis op 6 februari 1840. Hij werd ter aarde besteld als was hij een ereburger van de stad. Zes predikanten van de hervormde gemeente en een evangelisch-luthers predikant gingen op de begraafplaats, toentertijd buiten de stad gelegen,53 aan de baar vooraf. De scholen en tehuizen waar Polman het godsdienstonderwijs had verzorgd, waren vertegenwoordigd door deputaties van leerlingen en onderwijzers. De burgerij met daaronder vele aanzienlijke personen was ruim vertegenwoordigd. Door scholierenkoren werd ‘geaccomponeerd met Bazuingeklank’ gezongen. De ‘lijkrede’ werd gehouden door de nestor van de Haarlemmer hervormde predikanten, de reeds eerdergenoemde ds. Manger. Enkele dichtregels werden voorgedragen door ds. M.P. Meelboom († 1849).54

Met de begrafenis was het ‘hoofdstuk’ Polman voor Haarlem niet afgesloten. De burgerij werd in de gelegenheid gesteld een portret, getekend door Johannes Reekers (1790-1858),55 te kopen56 en herhaaldelijk attent gemaakt op de postuum verschenen boeken van hun erudiete stadgenoot, Christelijke voorstellen (13) en Vruchten van den boom (14).57 Bovendien werd door een drietal bewonderaars, Nicolaas Beets, mr. Johannes Enschedé jr. (1785-1866) en mr. Herman Gerlings (1816-1888), gedreven door ‘dankbaarheid’, het initiatief genomen om zijn graf te sieren met een gedenksteen.58 De witmarmeren zerk59 werd op 16 maart 1841 geplaatst als een geschenk van 160 voormalige leerlingen. Namens hen werd het woord gevoerd door Beets. Hij sprak bij die gelegenheid onder meer de volgende woorden:

Die als kinderen aan zijn mond hadden gehangen,

wilden ook hunne kinderen aanwijzen, waar de geliefde leermeester rustte.60

Geschriften

1. Met Jacob Hofman,61 Overdenkingen, gesprekken, enz. Ten gebruike van godsdienstige huisgezinnen, ter bevordering van den openbaren en huisselijken godsdienst, geschikt voor den morgen, middag en avond. Haarlem: Albert Kampman, Hz., I-III, 1807-1810 [22 cm; I: iv + 376 p.; II: 344 p.; III: 376 p.] Bibliografisch zijn vier jaargangen bekend. Drie zijn er nog beschikbaar.

2.*Inleiding tot de bijbelgeschiedenissen voor de jeugd. Haarlem, tweede uitgave: A. Loosjes Pz., z.j. [1816].

3. Handboek voor het godsdienstig onderwijs; overeenkomstig de bepalingen van het Hervormde Synode, gehouden in ’s Gravenhage, in den jare 1816. Met eenen brief van den Weleerwaarden Zeer Geleerden Heer W.L. Krieger [1749-1822], predikant in ’s Gravenhage […]. Haarlem: François Bohn, 1817 [23 cm; xii + 256 cm].

4. De Leydsche weezen aan de kinderen en derzelver ouders; benevens de gegoede burgerij dezer stad, bij den aanvang van het jaar 1828. Leyden: D. du Mortier en zoon, z.j. [1827] [21 cm; 7 p.].

5. Schoolgezangen, voor drie stemmen; dienende tot dagelijksch gebruik bij het aan- en uitgaan der school, en bij bijzondere gelegenheden. Amsterdam, zesde en vermeerderde druk: Johannes van der Hey en Zoon, 1828 [16 cm; 71 p.]. Eerste druk 1817.62

6. Vier voorlezingen over den mensch. Haarlem: Erven François Bohn, 1824 [23 cm; iv + 154 p.].

7. Christelijke geloofs- en zedeleer, volgens de belijdenis der hervormden. Een onderwijs-boekje. Haarlem: Erven François Bohn, 1826 [16 cm; vi + 91 + (1) p.]. Dit boek bevat de sterk verkorte tekst van een ingebonden manuscript van de auteur, getiteld: De christelijke geloofs- en zedeleer (uitgewerkt) [20 cm; 533 p.], behorende tot de collectie van de bibliotheek van de Protestantse Theologische Universiteit (BC AM Depot A 2195). De hoofdstuktitels van beide versies zijn identiek. De inhoud van de gedrukte versie bevat echter slechts de hoofdzaken van de geschreven versie. De omvang van bv. hoofdstuk 6, ‘Over Jezus Christus, als Verlosser der menschen’, omvat in het handschrift 100 pagina’s (p. 101-201), in het boek 19 pagina’s (p. 29-48), terwijl het boek vragen bevat. Die ontbreken in het manuscript. Dat heeft zijn omvang evenwel onder meer te danken aan uiteenzettingen die in feite de beantwoording zijn van de vragen in het boek gesteld.

8. Korte inhoud der christelijke geloofs- en zedeleer, volgens de belijdenis der hervormden. Een onderwijs-boekje, ten dienste van eenvoudigen. Haarlem: Erven François Bohn, 1827 [16 cm; 31 + (1) p.].

9. Lijk-oefening, ter nagedachtenis van Jacob Hofman, in leven onderwijzer in de godsdienst en krankbezoeker te Haarlem. Haarlem: Erven François Bohn, 1829 [20 cm; iv + 44 p.].

10. De Leydsche weezen, aan hunne hooggeachte stadgenooten, bij den aanvang van het jaar 1831. Leyden: D. du Mortier en zoon, z.j. [1830] [21 cm; 7 p.].

11. Eenvoudig godsdienstig bestuur, bij het bestaan der cholera in ons vaderland. Haarlem: J.B. van Loghem, 1832 [18 cm; 14 p.].

12. Jezus in Gethsemané, en aan het kruis. Haarlem: Erven François Bohn, 1833 [24 cm; xvi + 132 p.].

13. Christelijke voorstellen, in den vorm van leerredenen. ’s-Gravenhage: K. Fuhri, 1840 [22 cm; xiv + 175]. In 1840 ook herdrukt.

14. Vruchten van den boom der kennis des goeds en des kwaads. Een verhaal. ’s-Gravenhage: K. Fuhri, 1840 [23 cm; viii + 334 p.].

15. Bijbelsche geschiedenissen bevattende de verhalen des Nieuwen Verbonds. Als boek ingebonden handschrift van kwartoformaat [23 cm] bevattende, afgezien van de titelpagina, 579 op perkamentpapier beschreven pagina’s. Aanwezig in de bibliotheek van de Protestantse Theologische Universiteit, (BC AM Depot 101 A 21).

Deventer bevrijd van de Fransen. Gelegenheidsgedicht van Elberts.

3. A. Elberts (1782-1852)

Theoloog van de troost

Biografische schets

Alexander Elberts, geboren te Deventer op 10 oktober 1781 en overleden aldaar op 14 oktober 1852, was vanaf het einde van 1816 tot zijn pensionering in 1848 als godsdienstonderwijzer in dienst van de hervormde gemeente van zijn geboortestad.2 Driemaal trad hij in het huwelijk: (1) in 1803/1804 met Hendrina Eijlers, overleden op 12 mei 1819, 29 jaar oud; (2) op 12 november 1819 met Jannetje Noteboom, overleden op 26 september 1824, 32 jaar oud; (3) op 9 juni 1825 met Gartdina Hartelman (1789-1873). Zij overleefde haar man. Niet alleen moest Elberts tweemaal een echtgenote ten grave dragen. Ook werd hij herhaaldelijk met sterfte onder zijn kinderen geconfronteerd. In 1818 ‘zagen’ hij en zijn vrouw binnen zes maanden zelfs ‘de helft’ van hun ‘Kroos’ – drie van hun zes kinderen – ‘in het graf zinken’.3 Ook nadien bleef het leed hem, bij het overlijden van zijn tweede vrouw vader van vijf in leven zijnde kinderen,4 in dit opzicht niet bespaard. Twee kinderen uit zijn derde huwelijk, beiden met de naam Joan Barthold, overleden in hun eerste levensjaar, respectievelijk in 1826 en 1831. In 1831 stierf ook, 22 jaar oud, zijn zoon Alexander Stefanus, geboren uit zijn eerste huwelijk. Willem Antoni (1820-1903), geboren uit zijn tweede huwelijk, maakte naam als historicus.

Elberts, in de akte van zijn tweede huwelijk aangeduid als ‘onderwijzer in de christelijke godsdienst’, noemde zichzelf bij de aanvang van zijn kerkelijk werk ‘krankbezoeker’,5 later ‘Onderwijzer in de Godsdienst’.6 Zo werd hij ook aangeduid in de aankondiging van zijn overlijden.7 Van de zijde van de hervormde gemeente wordt hij in officiële stukken, waarover hierna meer, vrijwel altijd ‘catechiseermeester’ genoemd.

Een weekblad als proeve van bekwaamheid

In autobiografische notities, gemaakt in het door hem als uitgever en redacteur in 1804-1805 volgeschreven weekblad De Vriend van Waarheid, Godsdienst en Deugd (1), treedt Elberts ons tegemoet als een zelfbewust, zeer intelligent en snel geëmotioneerd mens. In een aan zichzelf gewijde aflevering (1, I, p. 361-368) verhaalt hij hoe hij als vierjarige8 zijn vader, van beroep schilder en glazenmaker, verloren had en hoe hij op het moment dat hij zijn weekblad op de markt bracht, een weinig florerend bestaan als boekbinder leidde. Hij typeert zichzelf als een mens van sterk wisselende stemmingen die al jong gegrepen werd door het christelijk geloof. Die ‘Godsdienst’, de ‘Leidsman van zwakke aardelingen’, deed hem, zo schrijft hij, ‘dagelijks in stilte over mijne oproerige driften de heerlijkste overwinningen behaalen; overwinningen die […] mij den hoogen moed instorten, dat rede en Godsdienst steeds meer en meer veld bij mij zullen winnen, en mij […] eens tot eene gezegende heblijkheid, die over alles heerlijk zegeviert, zullen worden’ (1, I, p. 363). Hij is protestant, maar geen aanhanger van de Dordtse orthodoxie. Het ‘redelijk Christendom geloof’ is hij toegedaan. ‘Op grond van het Godlijk zoenbloed van den Verlosser der menschen’ hoopt hij ‘eeuwig gelukkig te worden’ (1, I, p. 363-364).

In het weekblad manifesteert Elberts zich als een erudiet mens. Hij was een selfmade intellectueel. Wat zijn vorming betreft, voelde hij zich ten zeerste verplicht jegens Cornelis Fransen van Eck (1764-1830), predikant te Deventer en hoogleraar aan het Atheneum aldaar.

Hem beschouwde hij als zijn geestelijke vader. In een lofdicht en treurzang typeert hij Fransen van Eck als ‘mijnen vereeuwigden Leermeester en Vriend’, ‘het sieraad mijner vrinden’, ‘de groote Demostheen’ (9, p. 3, 5, 7). Op Fransen van Eck moet hij indruk gemaakt hebben. Ook anderen imponeerde hij door zijn kennis en kunde. In 1805 was de ‘onsterfelijke Feith’, de dichter Rhijnvis Feith (1753-1824), bereid propaganda te maken voor het weekblad (1, II, p. 411). De veelvuldig door hem geciteerde en bewonderde Zwollenaar (14) mocht Elberts, althans in latere jaren, tot zijn vrienden rekenen. In 1819 toonde Feith zich betrokken op Elberts wel en wee. Brieven aan Elberts uit dat jaar bevatten de aanheffen ‘Mynheer en zeer geachte Vriend!’ en ‘Geachte Vriend!’ en worden ondertekend met ‘UEds D:W: Dienaar en Vriend’ en ‘Uw vriend’.9

Het door Elberts opgezette weekblad was voor hem meer dan een middel van bestaan. Het was ook het testimonium van zijn geleerdheid en eruditie. Bladzij na bladzij laat hij, een jonge man van nog maar 22 à 23 jaar, zien over grote schrijfvaardigheid te beschikken, grondige theologische kennis te bezitten en thuis te zijn in de klassieke literatuur. De door hem verdedigde opvattingen waren het resultaat van zelfstandig onderzoek. Zo betoogt hij bijvoorbeeld dat het Bijbels bewijs voor de praktijk van de kinderdoop ‘onvoldoende’ was.10 Hij publiceert de tekst van complete leerreden (preken) met gebeden en liederen daarbij, een alleen op papier ‘gehouden’ preek over de christelijke visie op de dood met als tekst Filippenzen 1:21b (1, II, p. 369-408) en de preek die hij hield in de kring van door hem in het geloof ingewijde jonge mensen (vgl. ook 1, I, p. 366) ‘ter gelegenheid van het uitdeelen der eerprijzen’ met als tekst Hebreeën 3:13. Hij beoogde daarmee ‘van den kant van verstand en hart’ het belang aan te tonen ‘hetwelk wij bij Godsdienst, Bijbelgeschiedenis en Natuurkennis hebben’ (1, II, p. 217-224, 233-247). Ook presenteert hij de voordracht (feitelijk een preek over Filippenzen 4:11-15) die hij had gehouden in een studiekring over ‘de geschikste middelen, om in deze wereld, zelfs onder de zwaarste rampen, onafgebroken gelukkig te zijn’ (1, I, p. 249-272).

Elberts leverde met zijn tijdschrift het bewijs zich te kunnen meten met academisch gevormde theologen en bekwaam te zijn de taken van een dominee, prediking, catechese en pastoraat, uit te oefenen. Al met al maakte hij aldus zijn hoogste wens kenbaar: officieel in dienst van de kerk te treden (1, I, p. 365). Een positieve respons op zijn ongevraagde ‘sollicitatie’ bleef echter uit. Het dreef hem tot wanhoop.

Een miskend talent?

Aan het einde van 1805 en het begin van 1806 verkeerde Elberts in een volstrekte staat van ontreddering. Gedesillusioneerd besloot hij zijn pen verder te laten rusten en de uitgave van zijn tijdschrift te staken. In het laatste nummer van jaargang 1805 van De Vriend (1, II, p. 409-416) rept hij van zijn zwaarmoedige stemmingen vanwege ‘rampspoedige lotgevallen’ die hem getroffen hebben. Concreet is hij niet, maar duidelijk is dat hij zich slachtoffer voelt van tegenwerking. Zichzelf aanduidend als iemand ‘die door zijn verstand, aanleg en beroep, tot een’ vertrooster der lijdende menschheid bestemd en geschikt is’, uit hij ‘bittere klagten […] over alle die Lieden, welke mij het leven draaglijk en aangenaam konden maaken, indien zij slechts wilden’ (1, II, p. 413). Gegriefd was hij omdat ‘edeldenkende Leeraars [dominees] en verstandige Christenen’ zijn capaciteiten niet onderkenden (1, II, p. 414).

Een brief van Elberts aan Johan Meerman (1753-1815),11 gedateerd 28 januari 1806 en blijkens het ‘Naschrift’ verzonden op 23 februari van dat jaar, verklaart de toon en de teneur van de afscheidswoorden in De Vriend. Elberts blijkt de wens gekoesterd te hebben predikant te worden en voor de realisering van dat verlangen geen steun te hebben gekregen in Deventer. Ook blijkt uit de brief dat in feite het gebrek ‘aan genoegzaam debiet’ hem had gedwongen de uitgave van zijn weekblad te beëindigen.