De ‘grouwelyke misdaad’ van een Surinaamse plantagehouder en zijn dochter

Een achttiende-eeuwse incestzaak

Henk Roosenboom

Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij financiële bijdragen van de gemeente Helmond.

Omslagontwerp: Margreet van de Burgt, Hilversum

Afbeeldingen omslag: Een planter op weg naar een naburige plantage. Uit: Benoit, Voyage à Surinam, 1830, afb. 53 (Walburg Pers); De Gevangenpoort met links de executieplaats het Groene Zoodje in Den Haag, geschilderd door Gerrit Berckheyde (1690). Publiek domein (Wikimedia Commons).

Opmaak binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6249 874 7

E-ISBN 978 94 6249 875 4

NUR 681

© 2022 H. Roosenboom, p/a Uitgeversmaatschappĳ Walburg Pers, Zutphen

© 2022 Uitgeversmaatschappĳ Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wĳze, hetzĳ elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelĳke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelĳk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zĳn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Adieu mi Baiea, tan bon mi hati lobie' (Tot ziens mijn lief, vaarwel mijn hartelief).

Keesje Biertempel aan haar vader Johan Godard, 18 maart 1774

Inhoudsopgave

Proloog

1. Van Ieper naar Middelburg

Ieper, circa 1720

Kaapvaart en slavenhandel

Commandeur op De Grenadier

2. Naar Suriname

Een nieuw avontuur

Plantage Jukemombo

Zwarte slavenmacht en blanke leiding

Biertempel als planter

3. Overvallen op Jukemombo

De marrons

Overvallen op Goed Accoord en Jukemombo

Een tweede overval en een dramatische afloop

Op zoek naar Tessisi

Een mislukte expeditie

4. Een fatale hereniging

Terug naar Zeeland

Op het schip de Middeloo

De laatste jaren in Suriname

5. Helmond en Amsterdam

Een nieuw leven?

Daniël Pieter Canisius

Biertempel in Helmond

Dokter Leo

De bevalling

Een ‘smoking gun’

De aanhouding

6. Het net sluit zich

Verder onderzoek

Bij Keesje in Amsterdam

De arrestatie

De intriges van de drossaard

Een nieuw gezicht: Johan van Ommeren

Het ingrijpen van Johan Frederik van Steelant

7. Het proces in Den Haag

De Gevangenpoort

De verhoren

Het requisitoir en het vonnis

Waarom zo streng?

De executie

8. Nasleep

Van Ommeren en Canisius

De kinderen Biertempel

Een boze heer van Helmond

Nawoord

Waarom dit boek?

‘Slaaf’ of ‘slaafgemaakt’?

Bronnen en literatuur

Archiefbronnen

Literatuur en gedrukte bronnen

Noten

Register van persoonsnamen

Register van geografische namen

Proloog

Alle welke zaaken zyn van zeer kwaade en pernicieuse gevolgen die (…) in een land van Politie en Justitie niet kunnen worden getollereerd, neen, maar anderen ten exempel, rigoreuselyk behooren te worden gestraft.

Uit het vonnis van de Raad van Brabant
in de zaak Johan Godard Biertempel1

’s-Gravenhage, 29 juli 1774. In de Gevangenpoort te Den Haag luisteren de 54-jarige Johan Godard Biertempel en zijn 25-jarige dochter Petronella Cornelia naar het vonnis dat de raadsheren van de Raad van Brabant over hen hebben geveld. De griffier leest het nu hardop aan hen voor. Johan Godard is een vooraanstaand burger en schepen van de stad Helmond. Bijna een maand zitten hij en zijn dochter nu vast in dit poortgebouw, dat al sinds 1420 wordt gebruikt als gevangenis. Eerst alleen van het Hof van Holland, later ook van de eveneens in Den Haag gevestigde Raad van Brabant, het hoogste gerechtshof voor Staats-Brabant.

Zoo is ’t dat de Raad, met rype deliberatie van Raaden, doorgezien en overwoogen hebbende, al hetgene ter materie dienende was (…), verklaard den gevangene [Johan Godard Biertempel] van deszelfs voorschreven digniteyt als schepen der stad Helmond met ter daad vervallen te zyn, condemneert hem voorts te worden gebracht ter plaatse daar men is gewoon alhier in ’s-Gravenhage crimineele justitie te doen en aldaar aan een wurgpaal met de koorden te worden bestraft, dat er de dood na volgt, en geblaakt. Confisqueeren wyders de helfte van des gevangens goederen ten behoeve van de Hooge Overheid.

Condemneerd haar gevangene [Petronella Cornelia] om te worden geconfineerd voor den tyd van vyftig jaaren in een tugthuis, ten eynde met haarer handen arbeyd de kost te winnen. Bant haar, na expiratie van dien tyd, uyt den hertogdomme van Brabant ende Lande van Overmaze, ressort van deezen staat, haar verder leeven lang geduurende, op poene dat dezelve daar ooyt weder inkoomende arbitrair naar exigentie van zaaken zal worden gestraft.

Het is voor beiden een verbijsterend vonnis. Vader Johan Godard wordt eerst uit zijn ambt gezet, dan veroordeeld tot de dood aan de wurgpaal en vervolgens moet zijn lichaam ook nog ‘geblaakt’, dat wil zeggen met vuur verschroeid worden. De helft van zijn bezittingen wordt geconfisqueerd en valt toe aan de staat. Zijn dochter wordt iets milder gestraft. Zij wordt veroordeeld tot vijftig jaar tuchthuis en eeuwige verbanning uit Brabant. Maar vijftig jaar tuchthuis, dat overleef je niet. Wat hebben Johan Godard en zijn dochter Cornelia, die hij overigens steeds liefkozend Keesje noemt, voor vreselijks op hun geweten, dat zij zo zwaar gestraft worden? Ook daar zijn de raadsheren duidelijk over.

Alzoo JOHAN GODARD BIERTEMPEL, oud circa eenenvijftig jaren, gebooren te Yperen, woonagtig binnen de stad Helmond, quartiere van Peelland, Mijerye van ’s-Hertogenbosch, en scheepen van voornoemde steede (…), gevangene op de Voorpoort alhier in Den Hage, buyten pyn of banden van yzer aan denzelven Rade heeft bekent (…) dat hy, gevangene zig schuldig heeft gemaakt aan de grouwelyke misdaad van bloedschande, met zyn eyge dogter geperpetreert, zonder iets tot zyn verschooning te hebben kunnen allegueeren.

Johan Godard heeft zich schuldig gemaakt aan ‘de grouwelyke misdaad van bloedschande’, oftewel hij heeft incest gepleegd met zijn dochter. Maar ook zijn dochter is volgens de rechters schuldig:

Dat niettemin zy, gevangene [Petronella Cornelia Biertempel], door het houden van die vleeschlyke conversatie (…) zig alzoo schuldig heeft gemaakt aan de gruwelyke misdaad van bloedschande, met haaren eigen vader geperpetreert, waar jegens zy, gevangene wel, (…) tot haar verschooning omstandig geallegueerd heeft:

Dat zy, gevangene in haare minderjaarigheid van raad en daad ontbloot, tot dien val is gebragt door een eigen vader die haar heeft willen doen geloven dat zy, als een minderjaarig kind was verpligt hem als vader in alles te gehoorzamen.

Dat zy gevangene (…) vrugteloos heeft getragt zig aan zyne vaderlyke magt te ontrekken en dat zy dus alleen in de voorschreeven gemeenschap heeft gecontinueerd uit subordinatie en uit vrees voor denzelven vader (…). Dat egter zy, gevangene, moest erkennen tegens de verleydende poursuites van haar meergemelde vader ten allen tyde niet zoo veel resistentie te hebben gedaan, als zy hadde konnen en behooren te doen.

Alle welke zaaken zyn van zeer kwaade en pernicieuse gevolgen die (…) in een land van Politie en Justitie niet kunnen worden getollereerd, neen, maar anderen ten exempel, rigoreuselyk behooren te worden gestraft.

1. Van Ieper naar Middelburg

Ieper, circa 1720

Alles begon bij de vader, Johan Godard Biertempel. Hij werd naar eigen zeggen rond 1720 geboren in Ieper. Deze stad, gelegen in het uiterste zuidwesten van het graafschap Vlaanderen, vlak bij de grens met Frankrijk, was in het begin van de achttiende eeuw een betrekkelijk kleine plaats met ongeveer 11.000 à 12.000 inwoners. Ieper maakte deel uit van de sinds 1715 onder Oostenrijks bestuur staande Zuidelijke Nederlanden en was na Brugge en Gent de derde stad van het graafschap. Het was toen al een stad met een lange en rijke historie. De oudste vermelding van Ieper, Ypra (de Iepere), dateert al uit 1066 en betekent waarschijnlijk ‘met iepen begroeid’. Vermoedelijk gaat de oorsprong nog vroeger in de tijd terug, omdat er historische gegevens zijn die op de aanwezigheid van een Karolingisch domein uit de achtste eeuw wijzen. Eind twaalfde eeuw kreeg Ieper stadsrechten en een jaarmarkt en in 1214 ook stadsmuren, waarna de stad explosief groeide.1

Het was vooral de handel in wollen stoffen, de lakenhandel, die ervoor zorgde dat Ieper in de middeleeuwen een belangrijke en welvarende handelsstad werd. De wol voor het Ieperse laken kwam aanvankelijk van schapen uit de omgeving, maar werd later ingevoerd uit Engeland en in de stad volgens strikte regels verwerkt door Ieperse ambachtslieden. De stoffen werden vervolgens gekeurd, opgestapeld in de lakenhal en door handelaren verkocht. Rond 1200 was het Ieperse laken in heel Europa bekend. De stad zelf bloeide, telde toen ongeveer 40.000 inwoners en barstte letterlijk uit haar voegen. Nieuwe wijken ontstonden buiten de vestingmuren waar vooral ambachtslieden met een vervuilend beroep, zoals leerlooiers, vollers, ververs, smeden en pottenbakkers, gingen wonen. Binnen de vesting werd het ene imposante gebouw na het andere gebouwd met als hoogtepunt in 1304 de lakenhal met het belfort, een 70 meter hoge toren, als symbool van de macht van de Ieperse burgerij. Deze lakenhal was een van de grootste burgerlijke gebouwen in gotische stijl van Europa.2

De lakenhal met het belfort in Ieper. Het gebouw werd tijdens de Eerste Wereldoorlog volledig verwoest. Later werd het weer opgebouwd, waarbij de architecten hebben geopteerd voor een getrouwe reconstructie van de vooroorlogse toestand. In 1967 werd de gerestaureerde lakenhal voltooid. Foto: Marc Ryckaert (publiek domein).

In de veertiende eeuw begon de neergang. Epidemieën en oorlogen, zoals de Honderdjarige Oorlog tussen de Engelsen en de Fransen en later de Opstand tegen de Spaanse koning Filips II in de zestiende eeuw met de Beeldenstorm in 1566 als treurig dieptepunt, leidden tot de ondergang van de lakenhandel en tot een forse daling van het inwonertal. De Opstand ontaardde in een religiestrijd en een burgeroorlog tussen de katholieke meerderheid die de koning steunde en een fanatieke calvinistische minderheid. Ondanks het verbannen en ter dood brengen door de overheid van duizenden protestanten en ondanks pogingen van gematigde figuren zoals Willem van Oranje om tot een religievrede te komen, grepen in verschillende steden in Vlaanderen en Brabant radicale calvinisten de macht, ook in Ieper. Dit duurde van 1578 tot april 1584, toen de stad werd ingenomen door de Spaanse landvoogd, Alexander Farnese, ook bekend als de hertog van Parma, die de protestanten een vrije aftocht gaf. Veel inwoners van Ieper trokken daarop naar het noorden, met name naar Holland en Zeeland.

Na de desastreuze zestiende eeuw kwam echter in de zeventiende eeuw een licht herstel voor Ieper. De stad kreeg echter wel een ander karakter. Gelegen aan de grens van het onder het bewind van de Zonnekoning, Lodewijk XIV, steeds agressiever wordende Frankrijk werd de stad een belangrijk bolwerk bij de verdediging van de Zuidelijke Nederlanden. Dit leidde in eerste instantie tot een versteviging van de stadsmuren. Dit hielp echter niet, want desondanks werd Ieper in 1678 door de Franse troepen van Lodewijk XIV veroverd. Tot 1697 bleef de stad Frans. In die periode verbouwde de beroemde Franse ingenieur Vauban de vesting tot een enorm complex met voorversterkingen en bastions. Het werd als het ware een militair bastion, dat in de achttiende eeuw als een buffer tussen de strijdende partijen zou functioneren.

In deze stad kwam dus rond 1720 Johan Godard Biertempel ter wereld.3 Zijn vader heette, net als hij, Johan, zijn moeder Pieternella Morgen. Beide ouders waren rasechte Zeeuwen. Verschillende mannelijke leden van beide families dienden als matroos of bemanningslid op een schip van de Admiraliteit van Zeeland. Vooral de Morgens vormden een uitgebreide familie met vertakkingen in Middelburg, Vlissingen en Goes. Gezien deze Zeeuwse achtergrond is de geboorte van Johan junior in Ieper op zijn minst opmerkelijk. Om dit te verklaren moeten we een kort historisch uitstapje maken naar het slot van de zeventiende eeuw.

In 1697 maakte namelijk de Vrede van Rijswijk een einde aan de Negenjarige Oorlog, een oorlog tussen Frankrijk en de zogenoemde Grote Alliantie, bestaande uit onder andere het Heilige Roomse Rijk, Engeland, Spanje en de Republiek der Verenigde Nederlanden. Hierbij kwam Ieper, net als vóór 1678, weer in Spaanse handen. In een aparte clausule werd hierbij afgesproken dat de Republiek het recht kreeg om garnizoenen te legeren in acht versterkte steden in de Spaanse Nederlanden. Deze steden stonden bekend als de barrièresteden en fungeerden als een soort vooruitgeschoven verdedigingslinie. Mochten de Fransen ooit oprukken met het doel de Republiek binnen te vallen, dan moesten ze eerst langs deze gordel van versterkte steden. Dit moest de opmars vertragen of zelfs stoppen. Vier jaar later begon Frankrijk inderdaad een nieuwe oorlog, waarbij het ditmaal ging om de vraag wie koning van Spanje zou worden. Deze oorlog, de Spaanse Successieoorlog, duurde van 1701 tot 1713 en werd beëindigd met de Vrede van Utrecht, waarbij geregeld werd dat de Zuidelijke Nederlanden in plaats van Spaans Oostenrijks werden. Verder kwam er in 1715 een nieuw barrièreverdrag, waarbij afgesproken werd dat de Republiek weer barrièresteden, waaronder nu ook Ieper, kreeg toegewezen. De stad en de vesting zouden weliswaar onder Oostenrijks gezag blijven staan, maar alles wat militair was zou vallen onder het beheer van de Republiek. Dat betekende niet alleen dat de Nederlanders er een garnizoen met soldaten mochten legeren, maar ook dat ze een stevige vinger in de pap kregen in het lokale bestuur bij alles wat te maken had met de veiligheid of de versterkingen van de stad.

Tot de militairen die in 1715 door de Republiek naar Ieper werden gestuurd behoorde ook Johan Biertempel senior. Omdat het om een lang verblijf zou gaan, nam hij, zoals toen gebruikelijk was, zijn vrouw Pieternella Morgen mee. Of hij slechts gewoon soldaat was dan wel een officiersfunctie bekleedde, is niet bekend, maar aangezien officieren, met name de hogere, meestal uit de adelstand werden gerekruteerd en Johan bepaald niet tot de aristocratie behoorde, zal hij gewoon soldaat of wellicht onderofficier zijn geweest. Uiteraard maakte het veel verschil welke rang iemand had, niet alleen in macht en status maar ook in traktement. De soldij van een gewoon soldaat in het leger van de Republiek beliep ongeveer 100 tot 150 gulden per jaar, een bedrag dat in zes termijnen (de ‘heremaanden’) werd uitbetaald. Bij een officier daarentegen kon de beloning, afhankelijk van de rang, variëren van 900 tot zelfs 1200 gulden.4

De militairen werden in de regel bij particulieren in de stad ingekwartierd. Dit zal ook met Johan en en Pieternella zijn gebeurd. Veel burgers hadden graag soldaten en nog liever officieren in huis omdat zij daar meestal een behoorlijke vergoeding, het ‘serviesgeld’, voor ontvingen. Gehuwde soldaten mochten rekenen op een kamer, voorzien van ‘een ledighe bedstede’. Verder was het soldatenleven, zolang het vrede was tenminste, weinig spectaculair. De rekruten werden gedrild in het herkennen van de commando’s, het hanteren van de musketten, pistolen en degens en het uitvoeren van exercities en manoeuvres. Met zo’n eentonig bestaan was het dan ook weinig verwonderlijk dat veel soldaten allerlei vormen van afleiding zochten. Vechtpartijen, drinkgelagen, kaart- en goksessies, ruzies over vrouwen en prostitutie waren in alle garnizoenssteden aan de orde van de dag. Ieper was geen uitzondering.

Een ander probleem vormden de vrouwen van de militairen en hun kinderen. Als ze geluk hadden, konden ze een baantje bij het leger of in de stad bemachtigen of op een andere manier er wat bij verdienen. Echt problematisch werd het echter als de man overleed of overgeplaatst werd naar een andere stad. Soldatenvrouwen en hun kinderen werden namelijk gezien als vreemdelingen en konden zomaar de stad uit worden gezet. Dat gebeurde vooral als zij bijvoorbeeld na het overlijden van hun echtgenoot, geen inkomen meer hadden en aangewezen waren op de bedeling of de plaatselijke armenzorg. Als vreemdeling kwamen zij niet in aanmerking voor het laatste en ook was bedelen verboden voor vreemdelingen.5

Mogelijk was zoiets ook aan de hand met Johan Biertempel en Pieternella Morgen. Kort na 1720 keerde Pieternella namelijk met haar zoontje, maar zonder haar echtgenoot, weer terug naar Zeeland. Ze kwam uiteindelijk terecht in Middelburg, waar ze in het Begijnhof ging wonen, een hofje waar anderhalve eeuw eerder begijntjes hadden gewoond. Al in 1726 overleed ze daar, waardoor de kleine Johan wees werd.6 Het is vervolgens onduidelijk hoe de zes jaar oude jongen daarna opgevangen werd. Mogelijk kreeg hij een plek in een van de twee weeshuizen in Middelburg: het armenweeshuis bij de Noorderpoort of het burgerweeshuis aan het Molenwater en de Koepoort, niet ver van het Begijnhof. Beide weeshuizen werden bestuurd door de diakenen van de Nederduitse gereformeerde kerkenraad.7

In het armenweeshuis werd in principe elke wees of halfwees opgenomen die in Middelburg geboren was of er had gewoond. De criteria voor het burgerweeshuis daarentegen waren veel strenger. Zo werden kinderen jonger dan zes jaar hier niet opgenomen, maar uitbesteed bij burgers of familieleden in de stad. Deze kleine uitbestede weesjes stonden bovendien onder toezicht van een diaken en werden ‘houwkinderen’ genoemd. De burgers kregen een vergoeding voor de verzorging. Ook moest de vader of de moeder in Middelburg geboren zijn of er het burgerrecht hebben gekocht en er ten minste zeven jaar achtereen hebben gewoond. Deze bepalingen maken het onwaarschijnlijk dat Johan Godard in het burgerweeshuis werd opgenomen. Hij zal of naar het armenweeshuis zijn gegaan of als houwkind door de diakenen zijn uitbesteed aan een zogenoemde ‘houwmoeder’.

Een derde mogelijkheid is natuurlijk dat hij in plaats van in een weeshuis terecht te komen, werd opgevangen door een familielid. Heel vaak namen grootouders, ooms of tantes maar eventueel ook verre verwanten, de opvoeding over, liever dan een weeskind over te dragen aan een weeshuis of een houwmoeder. Met name de houwmoeders hadden een slechte reputatie. Niet zelden was het hun alleen om het geld te doen dat zij als vergoeding ontvingen. De kinderen werden vaak uitgebuit als goedkope knechten.

Het lot van een weeskind was in de achttiende eeuw dus weinig benijdenswaardig. Ook in de weeshuizen was het leven voor de kinderen niet gemakkelijk. De instellingen telden vaak honderden kinderen en er waren regelmatig ordeproblemen. Om die het hoofd te bieden werd er vaak en streng gestraft. Een paar voorbeelden: enkele weken een blok aan het been dragen, met een bordje waarop het vergrijp stond vermeld te kijk staan, geseling en als laatste maatregel uitzetting. Ook werden weeskinderen regelmatig buiten de instelling tewerkgesteld bij fabrikanten die goedkope arbeidskrachten zochten.8

Johan Godard Biertempel zal daarom waarschijnlijk geen vrolijke jeugd hebben gehad. Opgevoed door een oom of tante, een houwmoeder of in een armenweeshuis, vervolgens een aantal jaren school, want het armenweeshuis had een eigen school, en daarna jong, zo rond zijn tiende levensjaar, waarschijnlijk uitbesteed als scheepsknecht of matroos op een schip. Middelburg was in de achttiende eeuw tenslotte nog steeds een belangrijke handelsstad, waar werken op een schip een voor de hand liggende keuze moet zijn geweest voor een jonge gast als Johan Godard. Bovendien zou hij later vertellen dat hij een tijdlang zeeman is geweest.

Begin jaren veertig van de achttiende eeuw trouwde hij in Veere met een zekere Kornelia Pot, van wie verder alleen bekend is dat zij in 1744 werd ingeschreven als lidmaat van de Nederduitse gereformeerde gemeente in Veere.9 Op 30 april 1745 kreeg Kornelia een zoon die, net als zijn opa en zijn vader, Johan werd genoemd maar al vijf dagen na zijn geboorte overleed. Kornelia stierf in hetzelfde jaar, op 31 juli.10 Het is niet overgeleverd waarmee Biertempel in die jaren de kost heeft verdiend en zijn gezin heeft onderhouden. Het meest waarschijnlijk is dat hij een baan had gevonden als zeeman.

Kaapvaart en slavenhandel

Biertempels ervaringen in Zeeland en in Middelburg in het bijzonder zijn ongetwijfeld van grote betekenis geweest voor zijn vorming als mens. Ook later, toen hij niet meer in Middelburg woonde, zou hij regelmatig terugkeren naar de Zeeuwse hoofdstad om zaken te doen of om vrienden te ontmoeten. Het is daarom van belang om nader kennis te maken met de Zeeuwse hoofdstad.

Hoewel de grootste bloei van Middelburg voorbij was, had het in de achttiende eeuw als hoofdstad van de autonome provincie Zeeland en als handelsstad nog steeds veel aanzien. Zo vermeldde het deel ‘Zeeland’ van het bekende achttiende-eeuwse twaalfdelige naslagwerk De tegenwoordige staat der Vereenigde Nederlanden dat de stad destijds een ‘menigte van Torens, Spitsen, hooge en mindere Gebouwen’ telde en verdeeld was in 33 wijken waar begin 1739 samen 3885 huizen stonden met circa 25.000 inwoners.11

De haven van Middelburg, eind achttiende eeuw. Mathias de Sallieth (1749-1791). Collectie Rijksmuseum Amsterdam (Walburg Pers).

De bloei was begonnen aan het einde van de zestiende en in de eerste helft van de zeventiende eeuw. Toen kwam tijdens de tachtigjarige oorlog tegen Spanje een ware stroom vluchtelingen, veelal militante calvinisten, op gang van het zuiden naar het noorden. De belangrijkste reden voor hun vlucht was dat in de gebieden waar ze vandaan kwamen het katholicisme de enige toegelaten godsdienst was en alle geloofsrichtingen verboden waren. Vooral protestanten, met name calvinisten, werden er streng vervolgd. Daarnaast speelden vaak ook economische redenen een rol. De vluchtelingen vestigden zich vooral in steden als Amsterdam, Haarlem, Leiden en Middelburg. Het waren zowel rijke kooplieden, geleerden, kunstenaars en geschoolde ambachtslieden, als arme Vlaamse en Brabantse boeren en handarbeiders die het avontuur waagden. Ook na 1648, toen in Münster de vrede werd getekend met de Spaanse koning en het noorden zelfstandig verder ging onder de naam Republiek der Verenigde Nederlanden, bleven nog veel vluchtelingen uit het zuiden naar de Republiek komen. Al die nieuwkomers zorgden ervoor dat de Middelburgse bevolking in de loop van de zeventiende eeuw flink toenam.

De vluchtelingen uit het zuiden namen hun kennis, hun geld en hun netwerken mee en droegen daarmee in belangrijke mate bij aan de bloei van Middelburg. Als gevolg van de inname van Antwerpen door de Spaanse landvoogd Alexander Farnese in 1585 en de daaropvolgende afsluiting van de Westerschelde kreeg de handel in Antwerpen een zware klap. Tegelijkertijd gaven deze gebeurtenissen een enorme impuls aan de handel in Middelburg en leidden ze ook tot nieuwe initiatieven, mede dankzij de bijdrage van de immigranten uit het zuiden. De stad maakte in die tijd een grote economische bloei door, waarbij de in 1602 opgerichte Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) een voorname rol speelde. Van deze handelsvereniging was Amsterdam voor de helft eigenaar, Zeeland voor een kwart en Rotterdam, Delft, Hoorn en Enkhuizen elk voor een zestiende deel. In elk van deze steden was een kantoor gevestigd, ook wel ‘kamer’ genoemd.

In Middelburg betrok de Kamer Zeeland in 1628 na een voorzichtig en bescheiden begin het imposante Oost-Indisch Huis aan de Rotterdamsekaai. Hier bevonden zich, behalve de kantoorruimten, een bonte hoeveelheid opslagruimten voor de vele producten waar de VOC in handelde. Maar ook legde de VOC een grote scheepswerf aan, waar tussen 1602 en 1795 maar liefst 336 Oost-Indiëvaarders werden gebouwd. Er werkten timmerlieden, zeilmakers, smeden, schilders, teerverwarmers en blok- en takelmakers. In totaal werkten er in het Oost-Indisch Huis, de pakhuizen en de scheepswerf meer dan duizend mensen. Daarnaast waren veel toeleveringsbedrijven voor hun inkomsten afhankelijk van de Compagnie. Voor de uitrusting van de schepen waren enorme hoeveelheden levensmiddelen nodig die door tientallen bakkers, bierbrouwers, visverkopers en slagers werden geleverd. Ook voor ambachtslieden als kuipers, glasblazers, wapensmeden en instrumentenmakers was de Compagnie een aanzienlijke afnemer.

Al met al was de VOC een zeer belangrijk bedrijf voor Zeeland en niet minder voor Middelburg. Maar de VOC was niet de enige handelscompagnie die hier gevestigd was. Ook de West-Indische Compagnie (WIC), opgericht in 1621, had kantoren, pakhuizen en een werf in de Zeeuwse hoofdstad. Het door de Staten-Generaal verleende octrooi vermeldde als belangrijkste doelstellingen: ‘de schipvaert, handelinge, de commerciën inde quartieren van Westindien ende Africa’. Er waren vijf kamers: Amsterdam, Zeeland (Middelburg), de Maze (Rotterdam), Stad en Lande (Groningen) en het Noorderkwartier (Hoorn/Enkhuizen). In Amsterdam zetelde de belangrijkste kamer met het meeste ingelegde kapitaal en het grootste aantal bewindhebbers. Zeeland was, net als bij de VOC, de tweede partner in rang. Het bestuur van de WIC ten slotte werd gevormd door de Heeren XIX. Dit bestuur werd gevormd door achttien afgevaardigden van de in de WIC deelnemende kamers, plus een afgevaardigde namens de Staten Generaal. Amsterdam mocht de meeste afgevaardigden leveren, namelijk acht. Daarna kwam Zeeland met vier terwijl de overige drie kamers elk twee bestuursleden leverden. Na 1675 werden de Heeren XIX vervangen door een bestuur van slechts tien leden, de Heeren X.

Aanvankelijk was de WIC een groot succes. De eerste dertig jaar van haar bestaan was de Compagnie vooral bezig om met name het katholieke Spanje en Portugal zo hard mogelijk te treffen. Kaapvaart, eigenlijk een soort piraterij maar dan door de overheid toegestaan en in principe gericht tegen schepen van vijandelijke landen, en gebiedsverovering waren hiervoor de meest effectieve middelen. Volgens Johannes de Laet, geograaf en bewindvoerder van de WIC (1581-1649) die in zijn Iaerlijck Verhael de verrichtingen van de WIC beschreef, werden de Spanjaarden en Portugezen tussen 1623 en 1636 van niet minder dan 547 schepen beroofd.

Deze kaapvaart, met als hoogtepunt de verovering van de Zilvervloot door Piet Heyn in 1628, bracht veel geld in het laatje. Toen echter na de Vrede van Münster het kapen van Spaanse schepen niet langer mogelijk was – Spanje was immers geen vijand meer – moest de WIC het over een andere boeg gooien en ging ze mede daarom steeds meer over op het handelen in tot slaaf gemaakte Afrikanen ten behoeve van de plantages in Zuid-Amerika. Deze handel was vooral in de achttiende eeuw geheel geïntegreerd in de lokale economie van Walcheren. Dit gold in zeer sterke mate voor de twee handelssteden Vlissingen en Middelburg, waar de slavenhandel voor honderden mensen een bron van inkomsten was.12

Met name de Middelburgsche Commercie Compagnie (MCC) ontpopte zich gaandeweg als een echte slavenonderneming. Aanvankelijk in 1720 opgericht ten behoeve van de traditionele handel in Europa, op West-Afrika en West-Indië, ging de MCC zich na de opheffing van het monopolie van de WIC in 1730 vrijwel uitsluitend toeleggen op de handel in tot slaaf gemaakte Afrikanen. Ruim 27.000 Afrikaanse mensen zijn tussen 1732 en 1803 door de MCC naar Amerika gebracht, ruim 20 procent van het Nederlandse slaventransport. Het vervoer ging met gewone handelsschepen, waaronder zogeheten snauwschepen die weinig diepgang hadden waardoor ze erg geschikt waren voor de kustvaart en voor het bevaren van rivierarmen, rivierdelta’s en ondiepe wateren met zandbanken. Daarom werden ze veel gebruikt op de vaarroutes naar West-Afrika en Suriname. Ze vertrokken uit Nederland met een ruillading aan boord, bestaande uit geweren, buskruit, brandewijn en gebruiksvoorwerpen (waaronder aardewerk en textiel). Voor de West-Afrikaanse kust aangekomen gingen de schepen voor anker of kruisten een tijdlang voor de kust. Intussen voerde de kapitein onderhandelingen met inheemse vorsten om zijn lading te ruilen voor zo veel mogelijk slaafgemaakten. Het ging daarbij meestal om overwonnenen van andere stammen, die als krijgsbuit werden beschouwd, maar ook wel om speciaal voor deze ruilhandel geroofde mensen. Na de aankoop werd de levende handelswaar gebrandmerkt op de borst en aan boord genomen.

Een aantal snauwschepen van de Middelburgsche Commercie Compagnie door Engel Hoogerheyden (1740-1807). Collectie Zeeuws Archief Middelburg (publiek domein).

Afhankelijk van de afmetingen konden per schip 100 tot 500 mensen worden vervoerd. De scheepstimmerman bouwde voor hen boven het ruim een extra dek met stellingen van twee verdiepingen waarop de slaafgemaakten moesten slapen. Ze hadden er nauwelijks ruimte om zich te bewegen, zaten geketend, kregen eenzijdig eten en drinken en werden slechts af en toe in kleine groepjes gelucht. Vaak braken er ziektes uit, zoals pokken, dysenterie, tering of een andere epidemische ziekte. Desondanks zorgden de handelaren er wel voor dat de slaven in leven bleven. Ze werden immers beschouwd als handelswaar: hoe meer slaven de overtocht overleefden des te beter de opbrengst zou zijn.

Na een tocht van gemiddeld twee maanden kwamen de schepen in Curaçao of Suriname aan, waar de menselijke handelswaar verkocht werd aan de plantagehouders. Met de opbrengst werden in Zuid-Amerika weer handelsgoederen, met name goud, ivoor, suiker, huiden, tabak, cacao, koffie, indigo en katoen, gekocht en ingeladen en vervolgens vervoerd en verkocht in Europa. Zo’n driehoeksreis duurde gemiddeld 18 maanden. In deze slavenhandel hadden de Zeeuwen een enorme kennisvoorsprong op bijvoorbeeld Amsterdamse handelaren. Het allerbelangrijkste daarbij was de aanwezigheid van zeelieden in Middelburg en Vlissingen die in staat waren om in Afrika zo goedkoop mogelijk mensen in te kopen. Zelfs op slavenschepen uit Amsterdam en Rotterdam voeren vaak Zeeuwen mee in leidinggevende posities.

Het klaarmaken voor de reis van een slavenschip was niet goedkoop en kostte gemiddeld 85.000 gulden per keer. Dat komt qua koopkracht overeen met ongeveer 850.000 euro in hedendaags geld. Een groot deel van dat bedrag (ongeveer 60 procent) besteedden de slavenhandelaren aan de inkoop van waardevolle exportgoederen om in Afrika tegen mensen te ruilen. Het ging daarbij bijvoorbeeld om textiel, koperwerk, geweren en buskruit. De vijf buskruitmolens op het eiland Walcheren leverden het benodigde buskruit, de rest van de handelswaar werd door handelaren van heinde en verre aangevoerd. Het geld van slavenhandelaren werd ook via andere wegen in de lokale economie gebracht, bijvoorbeeld wanneer ze hun schepen wilden laten bouwen of repareren. Ze kochten grote hoeveelheden voedsel in voor de bemanning én voor de in te kopen Afrikanen. Lokale ijzersmeden maakten boeien en kettingen, kuipers timmerden buskruitvaatjes en assuradeurs verzekerden de slavenschepen en de slaven aan boord.

Hoewel de slavenhandel misschien geen bergen goud opleverde, zorgde de Zeeuwse specialisatie in deze handelstak er wel voor dat in de tweede helft van de achttiende eeuw zo’n vijf procent van de Middelburgse economie en zelfs een kwart van de Vlissingse economie verbonden was met de slavenhandel. Veel investeerders waren Zeeuwen, die het niet eens zo erg vonden dat de slavenhandel zelf weinig opleverde. Het ging vaak om investeerders die tegelijk toeleverancier waren van slavenhandelaren. Zij pakten hun winst als scheepsbouwer, buskruitmaker of smid. De ‘gewone man’ had er ook baat bij: veel handelstakken verplaatsten zich naar Holland, maar de slavenhandel bleef. En die leverde flink wat werkgelegenheid voor gewone mensen op.

Van deze bloei moet ook Biertempel hebben geprofiteerd. Hij zal wellicht net als zijn naamgenoot Adriaan Biertempel, die in 1753 als matroos diende op het schip De Jonge Prins van Oranje, werk gevonden hebben als zeeman.13 Of hij ook op een of andere manier betrokken was bij de handel en het transport van tot slaaf gemaakte Afrikanen is niet bekend. Maar ongetwijfeld zal hij hebben geweten van de slavenhandel en van de plantages waar die Afrikanen tewerk werden gesteld. En net als voor veel andere Zeeuwen zal ook voor hem het avontuur in de West en de mogelijkheden daar om snel rijk te worden een aanlokkelijk perspectief zijn geweest.

Commandeur op De Grenadier

Twee jaar na de dood van zijn zoontje en zijn vrouw Kornelia komen we Johan Godard weer tegen en wel als commandeur op het fregatschip De Grenadier. Dit schip was eigendom van de Middelburgsche Commercie Compagnie (MCC) en werd regelmatig door de compagnie voor de slavenhandel ingezet. Zo had De Grenadier in 1742, 1744 en 1747 drie reizen gemaakt naar West-Afrika, daar tot slaaf gemaakte Afrikanen ingekocht en deze vervolgens naar Suriname vervoerd.14 In april 1747 echter had de MCC het schip met Jacob Dirksen als kapitein verhuurd aan de Admiraliteit van Zeeland om de Westerschelde te bewaken. Europa werd namelijk weer eens verscheurd door een oorlog, die in 1740 was begonnen na het overlijden van keizer Karel VI van het Heilige Roomse Rijk, die ook regerend aartshertog van Oostenrijk was. Weer ging het om een erfopvolging, ditmaal in Oostenrijk. Karel had vóór zijn dood zijn dochter Maria Theresia aangewezen als zijn opvolgster. Een aantal Europese vorsten, onder wie de koningen van Frankrijk, Spanje en Pruisen, waren het daarmee echter niet eens en verklaarden Oostenrijk de oorlog. De Republiek der Verenigde Nederlanden stelde zich in deze oorlog aanvankelijk neutraal op, maar toen in 1746 Frankrijk een groot deel van de Zuidelijke Nederlanden veroverde, schaarde de Republiek zich met Engeland aan de zijde van de Oostenrijkers. De Fransen zetten hun opmars daarom voort in de richting van Nederland. In 1747 veroverden ze een deel van Zeeuws-Vlaanderen en namen na een beleg van drie maanden zelfs de sterke stad Bergen op Zoom in.

De Westerschelde was strategisch zeer belangrijk en moest daarom beschermd worden door oorlogsschepen. Verantwoordelijk daarvoor was de Zeeuwse Admiraliteit, die ervoor moest zorgen dat er voldoende oorlogsschepen en soldaten beschikbaar waren om deze taak goed uit te voeren. Omdat de Admiraliteit zelf niet genoeg oorlogsschepen had, huurde het bestuur bewapende koopvaardijschepen en wierf het militairen aan om de kanonnen op de schepen te bedienen. Een van die schepen was De Grenadier, het fregatschip waarop Johan Godard Biertempel aangesteld werd als commandeur, een rang net onder die van kapitein. In dit geval zal het zo zijn geweest dat kapitein Dirksen het bevel had over het schip en de reguliere bemanning, en Biertempel over de militairen. De Grenadier deed overigens niet lang dienst als bewaker en beschermer van de Westerschelde. Eind 1747 werd het huurcontract al beëindigd en kregen Biertempel en de onder hem dienende militairen hun ontslag.15 In augustus 1748 vertrok het schip onder kapitein Albert Steenhoff uit Middelburg weer voor een nieuwe slavenreis, ditmaal naar Angola en Suriname.

Het is niet duidelijk hoe de carrière van Biertempel na de beëindiging van zijn contract op De Grenadier verder verliep. Hij bleef in elk geval in Middelburg wonen, waar hij in 1748 opnieuw trouwde, nu met Jacoba Planke. Op 9 december 1748 kregen Jacoba en Johan Godard een dochter, Petronella Cornelia, roepnaam Keesje of soms ook Keetje. Weer sloeg het noodlot toe toen Jacoba op 14 september 1750 in Middelburg stierf. Maar Johan Godard trouwde voor een derde keer, Adriana Stolk heette nu de uitverkorene. Zij kregen samen nog drie kinderen: Johanna Catharina (Kaatje) in 1752, Wilhelmina Adriana (Willemijntje) in 1755 en Johan jr. (Jantje) in 1660.16 Jantje werd echter niet in Middelburg geboren, maar in Suriname, waar Biertempel vier jaar eerder een eigen plantage had gekocht.17

2. Naar Suriname

Een nieuw avontuur

14 april 1756. In Middelburg ondertekende Johan Godard Biertempel ten overstaan van notaris Jan Bouman een akte die hem eigenaar maakte van de suikerplantage Jukemombo, ook wel Jokkemombo genoemd, in Suriname. De verkopers waren Joan Danckaarts, Jan Macquet, B. Wijbe en Jeremias van Neederveen, die als executeurs optraden namens de weesmeesters van Suriname. Die weesmeesters handelden namens de weeskamer als commissarissen van de onbeheerde boedels in Suriname. Tevens werd bepaald dat de plantage begin september van hetzelfde jaar namens de verkopers in Suriname zou worden overgedragen aan Biertempel.1

Biertempel heeft zich er nooit over uitgelaten hoe hij ertoe kwam om in 1756 die plantage te kopen. Misschien had hij genoeg van het zeemansbestaan en hoopte hij als zoveel anderen op nieuwe kansen in de West en dan met name in Suriname. Suriname was sinds 1683 onder supervisie van de Staten-Generaal eigendom van een particuliere maatschappij, de zogeheten Geoctroyeerde Sociëteit van Suriname. Deze onderneming was in dat jaar in Amsterdam opgericht door drie participanten: de West-Indische Compagnie, de familie van Aerssen van Sommelsdijck en de stad Amsterdam. Het doel van de drie partijen was simpel: zo veel mogelijk winst maken in de kolonie. Om dit te verwezenlijken streefde de Sociëteit er naar een maximaal aantal kolonisten naar Suriname te halen om daar een of meer plantages te exploiteren.

Voor Biertempel zal zeker meegespeeld hebben dat sinds het midden van de eeuw het financieren van een plantage gemakkelijk was geworden. Normaal gesproken had iedere plantage-eigenaar, ook wel planter genoemd, een vaste financiële relatie met een koopman-bankier in Nederland, meestal in de vorm van een rekening-courant. Deze koopman-bankier fungeerde als een soort commissionair voor de planter en voorzag hem van kapitaal en andere benodigdheden in ruil voor de plantageproducten. Hij zorgde er ook voor dat deze producten uit Paramaribo werden vervoerd naar Amsterdam en regelde de verkoop daarvan. Rond 1750 kwam daar nog bij dat onder de Nederlandse beleggers extra kapitaal vrijkwam als gevolg van veel schuldaflossingen door de overheid. Het kostte de kooplieden-bankiers daarom vanaf die tijd weinig moeite deze beleggers over te halen hun geld te steken in negotiatiefondsen: fondsen waarmee de aankoop en uitbreiding van plantages in Suriname werden gefinancierd.