Merdeka

De strijd om de Indonesische onafhankelijkheid en de ongewisse opkomst van de Republiek 1945-1950

Harry Poeze en
Henk Schulte Nordholt

Omslagontwerp: Bart van den Tooren

Omslagbeeld: Aankomst president Soekarno in Djakarta op 28 december 1949. Bettmann/ Getty Images

Kaarten: Elgraphic, naar voorbeeld van kaarten uit Harry Poeze, Verguisd en vergeten: Tan Malaka, de linkse beweging en de Indonesische revolutie, 1945-1949. Drie delen. Leiden: KITLV Uitgeverĳ

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6249 876 1

E-ISBN 978 94 6249 877 8

NUR 686

© 2022 H. Poeze en H. Schulte Nordholt, p/a Uitgeversmaatschappĳ Walburg Pers, Zutphen

© 2022 Uitgeversmaatschappĳ Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wĳze, hetzĳ elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelĳke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelĳk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zĳn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Inhoud

Voorwoord

1 De koloniale staat: geweld en moderniteit, verzet en repressie, 1900-1941

2 De Japanse bezetting: hoop, exploitatie en mobilisatie, 1942-1945

3 Proclamatie, mei-september 1945

4 Lokale revoluties: Bersiap en Daulat, oktober 1945-medio 1946

5 Nederlandse herbezetting en dekolonisatie, 1945-1946

6 De Persatoean Perdjoeangan, oktober 1945-mei 1946

7 Het leger, juni-juli 1946

8 Diplomatie en strijd, augustus 1946-januari 1948

9 Federalisme, 1947-1948

10 Burgeroorlog, februari-november 1948

11 De tweede aanval op de Republiek, oktober 1948-januari 1949

12 Geweld, diplomatie en onafhankelijkheid, 1949

13 Eenheid, 1950

Nawoord

Zetelverdeling Tweede en Eerste Kamer 1945-1950

Biografische schetsen van enkele hoofdpersonen

Bibliografie

Register

Op 18 juni 1970 bracht Mohammad Hatta een bezoek aan Soekarno, die op zijn sterfbed lag. Ze hadden elkaar jaren niet gezien. In 1956 scheidden hun wegen toen Hatta aftrad als vicepresident omdat hij zich niet kon verenigen met het populistische beleid van president Soekarno. In 1965 raakte Soekarno zijn macht kwijt aan generaal Soeharto. In eenzaamheid sleet hij zijn laatste jaren onder huisarrest.

Soekarno en Hatta waren de grote leiders van de nationalistische beweging en samen voerden zij hun land tijdens de oorlog met Nederland naar de onafhankelijkheid. Nu zagen ze elkaar na al die jaren weer. Ondanks de meningsverschillen was er een diepe verbondenheid blijven bestaan.

Toen Hatta naast het bed van Soekarno zat, fluisterde hij: ‘Hoe is het ermee, No?’ Soekarno opende zijn ogen en vroeg: ‘Ben jij het, Hatta?’ Hij kon nauwelijks meer praten.

Ze hielden elkaars hand vast. Veel hoefden ze ook niet te zeggen, want ze wisten: het is ons gelukt.

(ontleend aan Taufik Abdullah 2009:331)

Voorwoord

Hoe schrijf je een boek over een revolutie waarvan iedereen de afloop al kent, terwijl destijds geen van de directe betrokkenen enig idee had hoe deze zou aflopen? Soekarno en Hatta waren er vast van overtuigd dat Indonesië ooit een vrij land zou worden, maar toen zij op 17 augustus 1945 de onafhankelijkheid uitriepen wisten zij niet wanneer hun Republiek zou worden erkend. Wij kunnen in dit boek de lezer niet vragen de voorkennis hierover uit te wissen. Wat wij wel proberen te laten zien is dat de strijd om de onafhankelijkheid een complex proces was, vol van onvoorziene ontwikkelingen en onverwachte uitkomsten.

Dit boek geeft een nieuw overzicht van de Indonesische Revolutie van 1945 tot 1950. Daarin staat de ongewisse opkomst van de Republiek centraal. De Republiek beschikte in augustus 1945 nauwelijks over een georganiseerd kader en evenmin over een uitgewerkt plan voor de toekomst, terwijl concurrerende belangengroepen de koers van de Revolutie probeerden te bepalen. Dat ging gepaard met veel improvisatie, conflicten, strijd en zelfs een burgeroorlog. Zoals we zullen aangeven werd de Revolutie regelmatig gekenmerkt door de wens om een daad te stellen zonder dat de actoren de gevolgen daarvan konden overzien.

Een leidend credo in deze opwindende tijden was het woord ‘Merdeka’ (vrijheid). Het was een alomtegenwoordige kreet, open en licht en vaag genoeg om vaart te krijgen, een programmatische leuze dat een betere toekomst binnen handbereik was, een groet, die te midden van alle onzekerheden en gevaren mensen met elkaar verbond.1 Vandaar de titel.

Bij het schrijven van dit boek hebben wij gebruikgemaakt van de omvangrijke literatuur over de Indonesische Revolutie. De bibliografie van Klooster uit 1997 telt maar liefst zevenduizend titels en daar zijn sindsdien nog vele bijgekomen.2 Daarnaast is dit boek gebaseerd op het grondige archiefonderzoek dat Harry Poeze jarenlang heeft verricht en de tweehonderd interviews die hij heeft afgenomen. De weerslag daarvan is neergelegd in zijn uitvoerige biografie over Tan Malaka, Verguisd en vergeten: Tan Malaka, de linkse beweging en de Indonesische Revolutie, 1945-1949, waar wij veel aan hebben ontleend.3

Wij onderscheiden ons van de oudere, maar nog altijd toonaangevende Amerikaanse studies over de Revolutie van George Kahin en Benedict Anderson, die respectievelijk de vorming van de nieuwe natie en de geromantiseerde rol van de revolutionaire jeugd (pemuda) centraal stelden, maar weinig aandacht schonken aan het geweld dat tijdens de Revolutie plaatsvond.4 Wij zien de Indonesische strijd om de onafhankelijkheid als een gewelddadig proces met talloze slachtoffers onder de bevolking.

In 1974 verscheen het laatste Engelstalige overzicht van de Revolutie van de hand van Anthony Reid.5 Daarna raakte het Angelsaksische onderzoek gefragmenteerd door de vele deelstudies die vooral de regionale dimensies van de strijd blootlegden.6

De Nederlandse en Indonesische benaderingen van het koloniale verleden lopen sterk uiteen. In Nederland bestaat vooral belangstelling voor het koloniale verleden en de ‘dekolonisatie.’ Er is weinig aandacht voor het onafhankelijke Indonesië. Anderzijds begint voor de meeste mensen in Indonesië hun nationale geschiedenis pas in augustus 1945 en is er wel aandacht voor de opkomst van het nationalisme, maar geen belangstelling voor het koloniale regime. In de periode 1945-1950 zijn zowel Indonesiërs als Nederlanders geïnteresseerd, maar ook daar blijken er weinig raakvlakken te bestaan.

De traditionele Nederlandse geschiedschrijving beschrijft de ‘dekolonisatie’ van Nederlands-Indië uit diplomatiek perspectief en vooral ook in termen van ‘verlies.’7 Wij erkennen dat diplomatie een belangrijke rol speelde tussen 1945 en 1950, maar verwerpen het overheersende Nederlandse perspectief. In plaats van nadruk te leggen op de oorzaken van het Nederlandse verlies (‘Wat ging er mis?’), vinden wij de Indonesische overwinning belangrijk en concentreren ons op de opkomst van de Republiek.8

Het heeft lang geduurd voor er in Nederland serieuze aandacht werd besteed aan het gewelddadige karakter van de Indonesische strijd om de onafhankelijkheid en vooral het aandeel dat Nederlandse militairen daarin hadden. Wij gaan hier niet in detail op in, want tegelijkertijd met dit boek verschijnen de resultaten van het onderzoek dat KITLV, NIMH en NIOD daarover hebben verricht.9

In de Indonesische geschiedschrijving vormt de strijd om de onafhankelijkheid het glorieuze fundament waarop de natiestaat werd gevestigd. Hieraan ontleent het leger nog altijd zijn legitimatie als hoeder van de nationale eenheid. De jaren 1945-1950 staan daarom in het teken van eensgezinde strijd tegen de Nederlanders, het overwinnen van interne problemen, het bevechten van de onafhankelijkheid en de opbouw van nieuwe statelijke instituties. Slechts zijdelings komen ernstige interne breuklijnen in beeld en er is betrekkelijk weinig aandacht voor geweld. De vele naamloze slachtoffers worden niet herdacht. Die eer komt alleen de helden toe die in de strijd tegen de Nederlanders zijn gevallen.10 Hopelijk kan de Indonesische vertaling van dit boek bijdragen aan een verruiming van de monolithische opvatting die de officiële Indonesische geschiedschrijving nog altijd domineert.

In 2020 is Revolusi van David van Reybrouck verschenen. Waarom dan nog een boek over hetzelfde onderwerp? In Revolusi staan de persoonlijke ervaringen en getuigenissen van nog levende tijdgenoten centraal. Van Reybrouck was nog net op tijd, want veel van zijn informanten leven inmiddels niet meer. De grote waarde van Revolusi is dat al die verhalen de Indonesische Revolutie bijna tastbaar maken en door de meeslepende wijze waarop Van Reybrouck daarvan verslag doet een groot publiek hebben bereikt.

Ons boek vertelt een ander verhaal dat dieper ingaat op de interne politieke verwikkelingen in Indonesië en het ongewisse traject waarlangs de Republiek uiteindelijk de overwinning behaalde. Omdat Van Reybrouck zijn relaas vooral wilde baseren op de verhalen van nog levende tijdgenoten komen belangrijke gebeurtenissen, waarvan geen getuigen meer in leven zijn, niet of nauwelijks uit de verf. Crises die de Republiek in 1946 bedreigden en die wij in de hoofdstukken 6 en 7 uitvoering belichten, komen bij Van Reybrouck slechts in een bijzin aan bod. Zijn lezing van de Madiunopstand in september 1948 – wij vinden het beter om van een burgeroorlog te spreken – berust op een achterhaalde visie die wij in hoofdstuk 10 weerleggen. Het republikeinse militaire bewind dat volgde op de tweede Nederlandse aanval in december 1948 blijft in Revolusi eveneens buiten beeld, evenals de rol van de vele republikeinse warlords. Het betreft hier militair geweld aan republikeinse zijde dat een donkere schaduw zou werpen op postkoloniaal Indonesië. Opvallend is verder dat Van Reybrouck geen aandacht besteedt aan de positie van groepen Chinezen die, evenals (Indo-)Europeanen, slachtoffer werden van revolutionaire jongeren, maar die ook een cruciale rol speelden in de kwetsbare republikeinse economie en republikeinse militaire leiders van voorraden voorzagen.

Van Reybrouck beperkt zijn verhaal grotendeels tot Java. Onze nadruk is breder. Wij kijken ook naar dramatische ontwikkelingen in Noord-Sumatra, waar zich in 1946 en 1947 gruwelijke taferelen hebben afgespeeld. Er was ook een federaal Indonesië in aanbouw dat met de Republiek concurreerde. Maar er waren ook federale nationalisten – een nu vrijwel vergeten groep – die op een beslissend moment de Republiek te hulp kwamen.

Het inzicht dat wij met Van Reybrouck delen betreft de conservatieve houding van Nederland. Dat gold niet alleen voor de militaire leiding. Ook de als progressief bekendstaande luitenant-gouverneur-generaal H.J. van Mook klampte zich vast aan achterhaalde ideeën. Het bleek een illusie dat Nederland de regie kon voeren over de dekolonisatie van Indonesië. Daar komt nog bij dat Nederland zich tijdens de finale onderhandelingen in 1949 een slechte verliezer toonde.

In tegenstelling tot de meeste historici die over de Revolutie schrijven eindigt ons verslag niet in december 1949, toen de formele soevereiniteitsoverdracht plaatsvond. Het volgende jaar, 1950, vormde het sluitstuk van de Revolutie, toen de federale Republiek ter ziele ging en de eenheidsstaat werd gevestigd. Ook dat ging met veel geweld gepaard, waarbij opvalt dat voormalige militairen van het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger (KNIL) telkens een hoofdrol speelden.

Revoluties zijn er in allerlei soorten en maten. In de meeste gevallen gaat het om een wisseling van de macht waarbij de sociale orde nauwelijks wordt aangetast. Tijdens meer ingrijpende revoluties is er sprake van een sociale omwenteling waarbij heersende klassen van hun troon worden gestoten. Charles Tilly karakteriseerde revoluties als een strijd tussen rivaliserende regimes.11 Dit is van toepassing op de periode tussen 1945 en 1950 in Indonesië toen Britse troepen (zij het kort), Nederlandse bestuurders en militairen, federale staten en de Republiek elk hun gezag probeerden te vestigen. Binnen de Republiek was er bovendien een strijd om de macht gaande tussen seculiere politici, links-radicale organisaties, moslims, militairen en warlords. Wij volgen al deze partijen op de voet.

Het is in dit verband belangrijk om een opmerking van de historicus Frederick Cooper ter harte te nemen. Hij stelt dat het belangrijk is om te kijken naar dat wat zich snel aan het oog onttrekt: de alternatieve routes die men voor ogen had, maar die niet zijn gevolgd, of de pogingen daartoe die zijn mislukt, en de doodlopende trajecten.12 Vanuit het gezichtspunt van de tijdgenoot had de strijd die op meerdere fronten werd gestreden een ongewis karakter. Dat dwingt ons te kijken naar ambities die gerealiseerd hadden kunnen worden, zoals een links bewind dat ingrijpende sociale veranderingen wilde doorvoeren, of een federaal bestel dat in grote delen van de archipel oude lokale elites aan de macht zou hebben gehouden. Dat waren tussen 1945 en 1950 serieuze opties. In dit licht bezien schenken wij veel aandacht aan Tan Malaka, de linkse leider die bij Van Reybrouck slechts terloops wordt vermeld, maar die aan het begin van de Revolutie een serieuze bedreiging vormde voor het leiderschap van Soekarno en Hatta. In september 1948 had het weinig gescheeld of de communistische opstand had het republikeinse leiderschap omver geworpen. Deze ontwikkelingen zijn verdrongen in de geschiedschrijving omdat ze mislukt zijn, maar vormden op het moment zelf reële alternatieven.

Waarom, ten slotte, schrijven twee witte Nederlandse onderzoekers een boek over een Revolutie die niet van hen is? Wij zijn in de eerste plaats historici. Maar wij verhullen niet dat wij de strijd om de Indonesische onafhankelijkheid een warm hart toedragen, zonder onze ogen te sluiten voor de scherpe randen van de revolutie, en constateren ook dat Nederland niet in staat was over zijn eigen koloniale schaduwen heen te springen. Tijdens vele gesprekken met Indonesische collega’s is ons expliciet gevraagd dit boek te schrijven om, zoals hiervoor al is aangegeven, het gesprek over deze periode in Indonesië te verruimen.

Onze dank gaat uit naar ons instituut, het KITLV in Leiden, dat het schrijven van dit boek mogelijk maakte, en naar de NWO, dat een onderzoeksproject financierde waarvan dit boek een onderdeel is.13 Wij danken ook de collega’s van het KITLV, NIMH en NIOD en Universitas Gadjah Mada in Djokjakarta die betrokken waren bij het grote onderzoek naar Nederlands militair geweld tijdens de Indonesische Revolutie. Ook dank aan Aggie Langedijk, Gert Oostindie, Paul van Os en Marnix van der Sijs voor het kritisch lezen van enkele hoofdstukken, Taufiq Hanafi voor het verzorgen van de afbeeldingen, Marjolein van Asdonck en Floor Appelman van Walburg Pers en Niels Springveld voor de professionele begeleiding bij de productie van dit boek. Tot slot onze welgemeende dank aan Henny en Margreet, voor wie dit boek soms een ongevraagde gast in huis was.

Over spelling

Wij volgen de spelling zoals die indertijd gold. Begin 1948 en in 1967 werden nieuwe richtlijnen voor de spelling van het Indonesisch vastgesteld. In 1948 werd de oe-spelling vervangen door de u-spelling. Die volgen wij voor geografische namen. De regels van 1967 hebben wij slechts toegepast voor Indonesische woorden. Maar organisaties en titels van periodieken en boeken volgen de zelfgegeven spelling. Dat betekent dat deze namen, als zij voor en na de spellingswijziging van 1948 verschijnen, met zowel een spelling met oe- als met u- kunnen voorkomen, zoals bijvoorbeeld Masjoemi en Masjumi.

De meeste complicaties doen zich voor bij eigennamen. Er bestond vrijheid om de eigen naam met oe- te handhaven of aan te passen. Wij volgen bij onze spelling de keuze van de betrokken persoon, voor zover bekend. Zo niet, dan wordt onze keuze bepaald door de periode in dit boek waarin de activiteiten van de betrokken persoon zich afspelen. In de regel geldt: indien voor 1948, dan oe-, indien daarna u-.

1 De omschrijving ‘licht en vaag genoeg om vaart te krijgen’ is ontleend aan de roman Buys van Willem Anker (2017).

2 Klooster 1997.

3 Poeze 2007. Een nieuwe uitgave van Poeze 1976, over de levensloop van Tan Malaka tot 1945, met veel nieuw ongepubliceerd materiaal, is in voorbereiding.

4 Kahin 1952; Anderson 1972.

5 Reid 1974.

6 Zie Audrey Kahin 1985.

7 Smit 1952, 1962; Van den Doel 2000; De Jong 2015.

8 De vraag ‘Wat ging er mis?’ werd in 1995 tijdens een discussie in het Tropeninstituut over vijftig jaar Indonesische onafhankelijkheid door de voorzitter aan het panel voorgelegd. Henk Schulte Nordholt antwoordde daarop: ‘Er ging niets mis, want Indonesië verwierf zijn onafhankelijkheid.’

9 Oostindie 2022.

10 Zie Mestika Zed en Mukhlis PaEni 2012.

11 Tilly 1978.

12 Cooper 2005: 18.

13 Het betreft het project ‘Indonesia in Transition: A History from Revolution to Nation-Building 1943-1958’, dat geleid werd door Henk Schulte Nordholt en van 2017 tot medio 2021 is uitgevoerd door Abdul Wahid, Bart Luttikhuis en Peter Keppy. Medio 2020 verliet Luttikhuis het project en werd hij vervangen door Roel Frakking. Diverse projectpublicaties zijn in voorbereiding.

1 De koloniale staat: geweld en moderniteit, verzet en repressie

1900-1941

Hoe zag Nederlands-Indië er in 1900 uit en hoe zat het koloniale bewind in elkaar? Koloniale expansie en economische exploitatie gingen vergezeld van de belofte van ontwikkeling. Wat merkte de bevolking hiervan? Onderwijs en een baan bij de overheid of een bedrijf verschafte een kleine Indonesische middenklasse toegang tot een moderne levensstijl. Er kwam ook verzet tegen koloniale uitbuiting en racisme. Langzaam vormde zich het idee van een onafhankelijk Indonesië. Hoe verliepen deze processen en wie waren daarbij de toonaangevende figuren? Verzet stuitte op koloniale repressie. Hoe zag de kolonie er in 1941 uit? Hoe sterk was het Nederlandse gezag nog? Wat was er veranderd?

Koloniale expansie

Rond 1900 brak in de Indonesische archipel een nieuw tijdperk aan. De oude negentiende-eeuwse kolonie met zijn verspreide bezittingen werd omgevormd tot een krachtige koloniale staat met een intimiderende militaire slagkracht. Kanonneerboten, artillerie en repeteergeweren zorgden voor een koloniaal machtsoverwicht. Een derde van het koloniale budget werd gereserveerd voor militaire expedities om de hele archipel onder controle te krijgen. Tussen 1870 en 1910 werden er militaire expedities uitgezonden om vorstendommen te onderwerpen aan het nieuwe koloniale regime. In koloniale taal heette dat ‘pacificeren.’

De grootste oorlog vond plaats in Atjeh. Dit welvarende gebied in het noorden van Sumatra exporteerde peper naar Amerika en er gingen geruchten dat de sultan van Atjeh diplomatieke betrekkingen met Amerika en Frankrijk wilde aanknopen. Daar voelde Nederland niets voor en het verklaarde de sultan de oorlog. De strijd nam meer tijd in beslag dan was voorzien. Na de eerste militaire expeditie in 1873 duurde het nog dertig jaar voor het verzet in Atjeh was gebroken. Het koloniale leger had grote moeite met de guerrillatactiek van de tegenstander. Pas na de benoeming van J.B. van Heutsz tot militair gouverneur van Atjeh in 1898 werd er in samenwerking met zijn speciale adviseur, islamkenner Christiaan Snouck Hurgronje, een verbeten contraguerrilla gevoerd waarbij kleine groepen goedgetrainde KNIL-soldaten jacht maakten op hun vijand. Tegelijkertijd werd er een wig gedreven tussen de aristocratische en religieuze leiders van Atjeh. Het koloniale gouvernement slaagde erin de aristocratische leiders aan zijn kant te krijgen, waardoor het verzet in een isolement raakte. In 1903 gaf de voortvluchtige sultan zich over. Er vielen in deze oorlog ruim honderdduizend slachtoffers: zeventigduizend Atjehers en meer dan dertigduizend KNIL-soldaten en inheemse dwangarbeiders. Tot de overwinnaars behoorden ook leden van de Atjehse aristocratie die na de verovering onderdeel werden van het koloniale bestuur en zo hun greep op de verbouw en export van koffie en peper konden verstevigen.

Omdat de Atjeh-oorlog veel geld kostte en lange tijd weinig opschoot, klonk in de Nederlandse publieke opinie kritiek op het uitblijven van koloniale successen. Het jaar 1894 vormde echter een keerpunt. Nadat in augustus de eerste koloniale expeditie tegen de Balinese vorsten op Lombok op dramatische wijze was mislukt, werd in december het vorstenhuis na hevige gevechten verslagen. De verovering van Lombok bracht in Nederland voor het eerst een golf van nationalistische euforie teweeg en zorgde voor een publieke steunbetuiging aan de koloniale expansiepolitiek.

Onder het bewind van gouverneur-generaal J.B. van Heutsz (1904-1909) werd de verovering van de archipel in hoog tempo voltooid. Na de expeditie naar Zuid-Sulawesi in 1905 was Bali aan de beurt. De vorst van Badung was zich ervan bewust dat hij kansloos was. Nadat de hoofdplaats (het huidige Denpasar) langdurig vanuit zee was beschoten, trokken de koloniale troepen op 20 september 1906 de stad in. Daar troffen zij een grote groep in het wit geklede mannen, vrouwen en kinderen die, ten dode gewijd, samen met hun vorst een laatste aanval inzetten. Zij werden door koloniale kogels neergemaaid en brachten zichzelf om het leven. Later die dag herhaalde dit drama zich bij het verblijf van de tweede vorst van Badung. In totaal kwamen die dag meer dan duizend Balinezen om. Twee jaar later vond er nog een puputan (letterlijk: het einde, laatste gevecht) plaats in Klungkung en daarmee was de verovering van Bali voltooid.

Naar schatting zijn bij al deze koloniale expedities minstens 125.000 slachtoffers onder de bevolking gevallen. Daarmee vestigde het koloniale bewind een staat van geweld waarvan de effecten tot in de jaren dertig merkbaar waren. Iedereen wist nu waartoe de Nederlanders in staat waren. Achter een ogenschijnlijke rust en orde, waar later vooral ‘oud-Indischgasten’ met weemoed aan terugdachten, sluimerde er onder de bevolking een permanente angst.

Niet alle vorsten boden weerstand. Op Bali sloot de vorst van Gianjar een verdrag met de Nederlanders waardoor hij zijn positie zelfs wist te versterken. Hij genoot voortaan koloniale bescherming en werd niet langer bedreigd door concurrerende adel. Tussen 1870 en 1910 tekenden, verspreid over de hele archipel, zo’n driehonderd lokale vorsten de ‘Korte Verklaring’ waarmee zij zich onderwierpen aan het koloniale gezag en trouw beloofden aan de Nederlandse vorstin. Hierdoor waren deze lokale aristocraten belangrijke schakels geworden in het systeem van indirect bestuur dat in het grootste deel van de kolonie van kracht was. Alleen het binnenland van Nieuw-Guinea bleef nog buiten het bereik van de koloniale staat.

Kaart 1. Nederlands-Indië

De koloniale economie

De toename van transport (stoomschepen, spoorwegen) en communicatie (telex, telefoon) versnelde de circulatie van mensen, goederen en informatie. Multinationale ondernemingen werden groot met de verbouw van gewassen voor de wereldmarkt, zoals suiker, thee en koffie, maar ook met de exploitatie van nieuwe industriële grondstoffen zoals olie, rubber en kopra. Een van deze bedrijven was de oliemaatschappij Royal Dutch Shell. Deze onderneming onderhield nauwe banden met Nederlandse politici en koloniale gezagsdragers en nam 85 procent van de oliewinning in Nederlands-Indië voor zijn rekening.

Aan de oostkust van Sumatra ontwikkelden particuliere ondernemers, met steun van het koloniale bestuur, een winstgevend plantagegebied waar tabak en rubber werd verbouwd. Hiervoor werden grote aantallen arbeidskrachten uit China, en later uit Java, gerekruteerd. Met wurgcontracten werden ze aan de ondernemingen gebonden. Deze contractslavernij en het geweld tegen de Chinezen kenmerkten een rauw soort kapitalisme. De stad Medan groeide uit tot een multi-etnisch centrum waar planters kantoor hielden en wilde feesten vierden als zij hun extravagante bonussen hadden geïnd. Ook rijke Chinese ondernemers lieten hun invloed gelden.

Dankzij technologische innovaties werd Java een van de belangrijkste suikerproducenten ter wereld. Niet alleen Nederlandse bedrijven, maar ook Chinese ondernemers speelden hierin een belangrijke rol, zoals Oei Thiong Ham uit Semarang. Hij bestierde rond 1920 een conglomeraat waarin suikerproductie, handel, transport en bankwezen nauw met elkaar waren verweven. In 1930 bedroeg de totale export van de kolonie ruim 930 miljoen gulden. Er was wel sprake van economische groei, maar deze werd grotendeels geabsorbeerd door een gestage bevolkingsgroei en het feit dat winsten van grote bedrijven naar de hoofdkantoren vloeiden en niet aan de bevolking ten goede kwamen. Geleidelijk aan raakte de bevolking op allerlei manieren betrokken bij de koloniale economie. Om belasting te betalen moest men eerst geld verdienen en dat kon door loonarbeid of door de verkoop van cash crops. Op Sumatra en andere gebieden buiten Java ontstond er een inheemse middenklasse van kleine producenten van rubber, koffie en kopra. Vooral op Sumatra was zij hierdoor in staat haar kinderen onderwijs te laten volgen.

De koloniale staat

De koloniale staat drong ook dieper in de samenleving door. De kolonie werd centraal bestuurd vanuit Batavia en werd steeds beter in kaart gebracht. De Koninklijke Paketvaart Maatschappij (KPM) onderhield regelmatige verbindingen tussen Batavia en de vele eilanden. De spoorlijnen die op Java en Sumatra werden aangelegd, stimuleerden mobiliteit en arbeidsmigratie. Er reisden rond 1900 jaarlijks een miljoen mensen per trein tussen Semarang en Djokjakarta en Solo.

In de hele archipel werden onderwijs, gezondheid, bosbouw, landbouwvoorlichting, publieke werken, post- en telegraafverkeer en kredietverschaffing opgezet. Maleis werd de officiële voertaal en maten, gewichten, regels en procedures werden gestandaardiseerd. Er kwam een uniform schoolcurriculum en de archipel werd ingedeeld in vaste tijdzones. Kloktijd had een sterke disciplinerende werking. In elke provincieplaats stond een grote klok op het centrale kruispunt zodat iedereen kon zien hoe laat de school begon en wanneer men op kantoor moest zijn. Overal in de kolonie werd op 31 augustus de verjaardag van Wilhelmina gevierd. Zij heeft echter nooit een bezoek aan haar onderdanen gebracht, omdat zij vreesde niet bestand te zijn tegen het tropische klimaat.

In 1930 bestond de koloniale bureaucratie uit ruim honderdduizend personen, van wie slechts 15 procent Europees was. De overige 85 procent was gerekruteerd uit de bevolking van de archipel. Dit roept de vraag op of er wel een simpel onderscheid kan worden gemaakt tussen ‘koloniaal’ en ‘inheems.’ Waar loopt die grens precies en wie maakt er, direct of indirect, deel uit van het koloniale bestel? Dat dit lastig te beantwoorden is, wordt duidelijk wanneer we naar de sociale mobiliteit in de kolonie kijken.

De belofte van moderniteit

Het koloniale bewind kampte met een legitimiteitsprobleem dat niet louter met geweld kon worden opgelost. De staat moest meer te bieden hebben om de bevolking aan zich te binden. Dat was de belofte van ontwikkeling en moderniteit, een besef dat in 1899 helder werd verwoord door de advocaat C.Th. van Deventer toen hij betoogde dat Nederland een ‘ereschuld’ had jegens de bevolking omdat deze was uitgebuit zonder dat daar veel tegenover had gestaan. Twee jaar later werd zijn oproep omgezet in regeringsbeleid toen koningin Wilhelmina in de troonrede de Ethische Politiek aankondigde. Nederland had een ethische roeping om de bevolking ‘op te heffen.’ Centraal stond het paternalistische idee dat de bevolking zich niet zelf kon ontwikkelen maar aan de hand moest worden genomen. Voorwaarde was wel dat de archipel eerst ‘gepacificeerd’ moest zijn, reden waarom ‘opheffing’ en koloniale expansie hand in hand gingen. Speerpunten van de Ethische Politiek waren onderwijs, irrigatie en transmigratie. Kenmerkend voor dit beleid was dat de bevolking voor de kosten moest opdraaien en de speerpunten ook een breder koloniaal belang dienden. Onderwijs moest de koloniale staat en de bedrijven voorzien van goedkoop personeel. Irrigatie bevorderde de verbouw van rijst, maar ook de suikerproductie, terwijl transmigratie moest voorkomen dat een verarmde onderklasse op het overbevolkte Java een bron van onrust werd. Bovendien moest het koloniale onderwijs een tegenwicht bieden tegen de groei van het islamitische onderwijs.

De Ethische Politiek werd gedragen door een kleine groep ambtenaren en politici, zoals de regeringsadviseurs Christiaan Snouck Hurgronje en de minister van Koloniën en latere gouverneur-generaal A.W.F. Idenburg, maar ook door gouverneur-generaal Van Heutsz. Zij hingen de ‘associatiegedachte’ aan, die een verregaande overname van de westerse cultuur door de bevolking beoogde. Om dit te bereiken moesten getalenteerde zonen uit elitefamilies een westerse opleiding krijgen om in de toekomst een verantwoordelijke rol in het koloniale bestel op zich te kunnen nemen. Idealiter zou op den duur de raciale grens tussen het inheemse en Europese bestuur kunnen worden doorbroken. Een bekend voorbeeld van dit ethische project waren de broers Achmad en Hoesein Djajadiningrat, afkomstig uit een West-Javaanse adellijke familie. Achmad werd uiteindelijk lid van de Volksraad en van de prestigieuze Raad van Indië, het hoogste adviesorgaan in de kolonie. Hoesein promoveerde aan de Leidse universiteit en werd de eerste Indonesische hoogleraar. Ook de jonggestorven Raden Adjeng Kartini groeide door haar brieven uit tot een icoon van de ethische periode. Zij pleitte hartstochtelijk voor onderwijs aan vrouwen.

De nieuwe ethische koers betekende ook dat de traditionele Javaanse bestuursadel, met al zijn privileges, werd omgevormd tot een nieuwe bureaucratische elite. Maar niet alles verwesterde. Dankzij krachtige pleidooien van de Leidse professor C. van Vollenhoven werd er geen uniform koloniaal rechtssysteem dat op westerse leest was geschoeid ingevoerd. In plaats daarvan maakte hij een onderscheid tussen westers recht, dat van toepassing was op Europeanen en groepen die daaraan waren gelijkgesteld, en het adat- of gewoonterecht van afzonderlijke bevolkingsgroepen. Van Vollenhoven wilde hiermee het eigen karakter van deze groepen beschermen tegen van bovenaf opgelegde regels die niet aansloten bij lokale gewoontes.

De resultaten van het onderwijsbeleid bleven bescheiden. Kinderen uit de elite werden toegelaten tot de Europese Lagere School (ELS). Het was niet altijd een prettige ervaring om op een Europese school te zitten. Margono Djojohadikusumo herinnerde zich dat een leraar hem toesnauwde: ‘Vuile vieze inlander, je hoort hier niet, maar daar in de kampong bij je soortgenoten.’ Medeleerlingen namen dergelijke taal snel over.14 Dit voorval illustreert dat ondanks alle goede voornemens om de bevolking ‘op te heffen’, het raciale verschil tussen Europeanen en ‘inlanders’, dat stevig was verankerd in koloniale wetgeving, bleef bestaan.

Dankzij gouverneur-generaal Van Heutsz werd ook werk gemaakt van lager onderwijs voor de gewone bevolking. Maar in 1930 bezocht slechts 40 procent van de kinderen deze dorpsscholen omdat ouders het schoolgeld vaak niet konden betalen.

Toegang tot middelbaar onderwijs was beperkt tot een kleine minderheid. In 1940 hadden maar zevenduizend jongeren dit afgerond. Een nog kleinere groep kreeg de gelegenheid om in Nederland te studeren. Omdat in de kolonie vrij laat hogeronderwijsinstellingen werden geopend, hadden in 1942 uiteindelijk nog maar driehonderd Indonesiërs hoger onderwijs gevolgd.15

De leerlingen en studenten maakten met hun families deel uit van een groeiende stedelijke middenklasse die bestond uit ambtenaren, employees van bedrijven, onderwijzers en journalisten. In 1930 vormde de middenklasse op Java toch nog maar 2 procent van de bevolking. Dit geringe aantal deed niets af aan haar betekenis als voorhoede van een nieuwe moderne leefwijze. De grote steden waar zij woonden, zoals Batavia, Surabaja, Bandung en Medan, waren knooppunten van bestuur, handel, transport en communicatie, maar ook broeinesten van moderniteit. Hier kon men breken met oude knellende tradities en nieuwe dimensies van ruimte en tijd ervaren. De wereld werd onmetelijk veel groter door kranten te lezen en in de bioscoop bewegende beelden te zien uit andere delen van de wereld.

Het nieuwe uitte zich vaak in wilde mengelingen van allerlei stijlen waar vrijuit mee werd geëxperimenteerd. In de populaire Komedie Stamboel mengden elementen uit de Chinese opera en het Maleise bangsawan-theater zich moeiteloos met thema’s uit de Ali Baba-vertellingen, De koopman van Venetië of oude Javaanse Pandji-verhalen. Krontjong werd vermengd met jazz, tango en rumba, terwijl de mateloos populaire zangeres Miss Riboet van Penang tot Manilla furore maakte. De grammofoon verspreidde deze nieuwe geluiden in de samenleving. Hoogtepunten van het moderne leven waren de jaarmarkten op het Koningsplein in Batavia die elk jaar ter gelegenheid van de verjaardag van Wilhelmina werden gehouden. Tentoonstellingen, stands van bedrijven, filmvertoningen, sportevenementen, restaurants en cafés, trokken daar eind jaren twintig zeshonderdduizend bezoekers, meer dan het inwoneraantal van Batavia, terwijl buiten het omheinde terrein ’s avonds talloze mensen die geen geld hadden voor een kaartje zich vergaapten aan de duizenden lampjes die het geheel verlichtten. De bezoekers herkenden zich in de moderniteit van het evenement en in de drukte vervaagden zelfs raciale grenzen. Feuilletons in kranten en goedkope romans verwoordden romantische verlangens waarbij geliefden – bijvoorbeeld een Chinese jongen en een Javaans meisje – vaak vergeefs probeerden etnische barrières te doorbreken. Ze beschreven ook de gevaren die men liep wanneer oude gewoontes werden prijsgegeven zonder goed te weten wat het nieuwe precies had te bieden.

Tijd werd ontdaan van zijn oude cyclische karakter en opende het zicht op de toekomst, en dat ging gepaard met het besef dat de mens als handelend individu de wereld kon veranderen. Voorbeelden van die nieuwe wereld werden ontleend aan Amerika, maar ook aan Japan, dat als modern Aziatisch land zelf zijn toekomst bepaalde. In 1905 werden in bioscopen op Java de beelden van de overwinning van Japan op Rusland met luid gejuich begroet. Zo riep het omarmen van moderniteit naast onzekerheid ook bewondering en verwondering op.

Emancipatie en verzet: de wereld in beweging

Nieuwe ideeën openden nieuwe vergezichten, zaaiden twijfel over de waarde van tradities en riepen vragen op over de eigen identiteit, maar ze boden ook openingen voor nieuwe vormen van verzet. Het besef in een tijd en een wereld te leven die in beweging was, bracht ook nieuwe ideeën voort over gelijkheid en emancipatie, en de mogelijkheid om met oude tradities te breken. Dit besef werd versterkt door ingrijpende gebeurtenissen elders in de wereld. In 1905 werd voor het eerst een westerse mogendheid – Rusland – verslagen door een Aziatisch land, Japan. In 1911 maakte een revolutie in China een einde aan de onaantastbaar gewaande positie van de keizer. En in 1917 bewees de Russische Revolutie dat een volksbeweging in staat was zich te ontdoen van de heersende bovenlaag.

In de steden van Nederlands-Indië begon het langzaam te gisten. In Padang riep het tijdschrift Insulinde zijn lezers op de wereld van de vooruitgang (doenia madjoe) binnen te gaan. De arts en journalist Abul Rivai schreef in zijn tijdschrift Bintang Hindia dat de jonge generatie (kaoem muda) haar zelfrespect moest versterken door westerse kennis op te doen. Tirto Adhi Soerjo lanceerde de term kaoem mardika, vrije lieden die zeggenschap over hun eigen leven opeisten. Hij richtte ook Poetri Hindia op, het eerste tijdschrift voor vrouwen. Veel van de nieuwe periodieken waren geen lang leven beschoren omdat ze wegens geldgebrek en tegenwerking van het gouvernement snel op de fles gingen. Maar samen begonnen deze publicaties een nieuwe soort Maleis te produceren waarin de dynamiek van beweging, emancipatie en het streven naar gelijkheid onder woorden werd gebracht.

Ook de leden van Boedi Oetomo – Het Schone Streven – pleitten voor het gebruik van de Maleise taal. Daarmee kon de nieuwe tijdgeest beter onder woorden worden gebracht dan met het hiërarchische Javaans. De vereniging, in 1908 door onder anderen Soetomo opgericht, wordt in de Indonesische historiografie voorgesteld als het begin van de nationalistische beweging, maar dat klopt niet. Boedi Oetomo bestond voornamelijk uit goed opgeleide, welgestelde Javaanse jongeren die raakvlakken zochten tussen Javaanse culturele waarden en westers onderwijs.

De eerste nationalistische organisatie was de Indische Partij, die in 1912 werd opgericht door de journalist E.F.E. Douwes Dekker (een achterneef van Multatuli), de arts Tjipto Mangoenkoesoemo en de journalist Soewardi Soerjaningrat. Het was de eerste moderne partij die massabijeenkomsten organiseerde die bij de aanwezigen een nieuwe gewaarwording van saamhorigheid teweegbracht. Douwes Dekker pleitte voor onafhankelijkheid, Tjipto zette de aanval in op de corrupte traditionele elite in Solo Soloen Soewardi schreef in 1913, naar aanleiding van de viering van het honderdjarig bestaan van het Koninkrijk der Nederlanden, dat ook in Indië werd gevierd, het artikel ‘Als ik eens Nederlander was’:

Als ik eens Nederlander was zou ik nimmer zulk jubileum willen vieren in een door ons overheerst land. Eerst dat geknechte volk zijn vrijheid geven, dan pas onze eigen vrijheid herdenken.16

Al snel werden de leiders van de Indische Partij voor onbepaalde tijd naar Nederland verbannen, waarna hun partij spoedig wegkwijnde. In Nederland genoten de ballingen ironisch genoeg meer politieke vrijheid dan in de kolonie.

Islam en de linkse beweging

De eerste massabeweging werd ook in 1912 opgericht, door handelaren in de Midden-Javaanse stad Solo die zich bedreigd voelden door grote Chinese ondernemers. De Sarekat Islam (SI, Islamitische Associatie) werd onder leiding van Hadji Oemar Said Tjokroaminoto snel populair.

Kleine ondernemers en employees van overheidsinstellingen, spoorwegen en grote bedrijven sloten zich aan en voerden actie tegen Chinese concurrenten en corrupte Javaanse ambtenaren, en voor betere arbeidsomstandigheden en meer loon. De Sarekat Islam was ook de eerste massabeweging in Azië. In 1913 had de SI al tweehonderdduizend leden, en dat aantal steeg naar een half miljoen in 1919. Tjokroaminoto was een charismatisch leider die de vele stromingen en facties binnen zijn beweging bijeen wist te houden. Om de groei van zijn beweging niet in gevaar te brengen, vermeed hij directe confrontaties met het gouvernement.

De journalist en ongedurige activist Mas Marco Kartodikromo ging de confrontatie met de koloniale autoriteiten wel aan. Hij tartte hen door zich als dandy te kleden en de spot te drijven met gangbare kledingconventies. Na kort bij de spoorwegen te hebben gewerkt werd hij journalist, sloot zich aan bij de Sarekat Islam en begon zijn eigen tijdschrift Doenia Bergerak (De Wereld in Beweging). Daarin opende hij de aanval op het koloniale bestel en lanceerde hij de populaire leuze sama rata sama rasa, gelijkheid en solidariteit. Mas Marco werd herhaaldelijk opgepakt en veroordeeld en schreef in de gevangenis de roman Student Hidjo, Student Groen, waarin een Javaanse student in Nederland zich in het moderne leven stort, tot zijn genoegen door witte obers wordt bediend, verloofd is met een Javaans meisje, maar relaties aangaat met Nederlandse vrouwen, en uiteindelijk zijn flirt met de westerse beschaving als verraad ziet aan zijn Javaanse achtergrond. De roman eindigt in een Javaans provincieplaatsje waar raciale scheidslijnen zijn doorbroken en Europese en Javaanse ambtenaren harmonieus samenwerken.

De opkomst van de Sarekat Islam ging gepaard met aanvallen op Chinezen en Javaanse bestuursambtenaren, en onvrede over discriminatie. Zo eindigde in 1916 een voetbalwedstrijd in Makassar, die door negentienduizend toeschouwers werd bijgewoond, in een massale vechtpartij tussen de aanhangers van de Europese club Quick en van de tegenstander Bintang Prijaji, die de Europeanen beschuldigden van vals spel. Deze onlusten vonden plaats tegen de achtergrond van de Eerste Wereldoorlog, de Russische Revolutie, het pleidooi van de Amerikaanse president Woodrow Wilson voor het recht op zelfbeschikking van alle volken en de dreigende opkomst van Japan die de Europeanen in Indië met grote zorg vervulde. Zij hadden het gevoel er alleen voor te staan. De Sarekat Islam speelde hier op in door steun toe te zeggen aan de verdediging van de kolonie, maar wel in ruil voor medezeggenschap.

Het voorstel werd afgewezen, maar de ethischgezinde gouverneur-generaal J.P. van Limburg Stirum (1916-1921) besloot politieke concessies te doen door een Volksraad in het leven te roepen die een adviserende stem zou krijgen. Hij voegde daar in vage bewoordingen aan toe dat Indië in de toekomst meer autonomie zou krijgen, wat gepaard zou gaan met bestuurlijke vernieuwing en democratisering. In november 1918 kwam de Volksraad bijeen. Van de 38 leden was de helft gekozen door lokale raden – samen niet meer dan 2200 Europeanen en hoge inheemse ambtenaren. De andere helft was benoemd door de gouverneur-generaal en onder hen bevonden zich de meest progressieve leden, onder wie Tjokroaminoto.

De belofte van democratisering werd niet ingelost en aan de eis dat de regering verantwoording moest afleggen aan de Volksraad werd niet tegemoetgekomen. De Raad bleef nog lang een machteloos lichaam. Pas in 1931 bestond de meerderheid uit Indonesische leden.

In 1913 was de linkse activist Henk Sneevliet in Indië gearriveerd, die in het jaar daarop in Surabaja de Indische Sociaal-Democratische Vereeniging (ISDV) oprichtte. Op zoek naar een massa-aanhang zocht hij in Semarang aansluiting bij de Sarekat Islam en kwam hij in contact met de jonge activist Semaoen. Toen Sneevliet in 1918 wegens opruiing werd uitgewezen, nam Semaoen zijn rol over. Onder zijn leiding braken er in de jaren 1919-1923 op Java grote stakingen uit op suikerondernemingen, onder pandhuispersoneel en bij de spoorwegen. In reactie hierop klonk onder Europeanen in Indië en politici in Nederlands een steeds luidere roep om repressie.

De ISDV was in 1920 omgedoopt tot de Partai Komunis Indonesia (PKI).17 Het was de eerste communistische partij in Azië. Uit onvrede met de groeiende invloed van de PKI stuurde de anticommunistische vleugel binnen de Sarekat Islam onder leiding van Hadji Agoes Salim aan op een breuk met de PKI. In 1923 werd de Sarekat Islam omgevormd tot de pan-islamitische Partai Sarekat Islam (PSI) en trok zich terug uit alle koloniale overlegorganen. Op zijn beurt legde de PKI de nadruk op de internationale klassenstrijd. Islam en communisme kwamen nu tegenover elkaar te staan.

De PKI raakte in een isolement door het repressieve beleid van de conservatieve gouverneur-generaal D. Fock (1921-1926). De partijleiders Semaoen en Tan Malaka werden in 1922 wegens hun rol bij grote stakingen verbannen, en het gouvernement stond oogluikend toe dat islamitische knokploegen jacht maakten op communisten.18 De PKI ging ondergronds en bereidde in het grootste geheim een opstand voor.

In november 1926 braken er tot grote verrassing van de koloniale autoriteiten in West-Java communistische opstanden uit. Die sloegen over naar West-Sumatra. Er deden veel moslims aan mee. In tegenstelling tot de leiders van de Partai Sarekat Islam zagen zij het communisme niet als een vijandige ideologie, maar als een bronvan kennis om het onrecht in de samenleving te doorgronden. De opstanden waren slecht voorbereid en werden genadeloos neergeslagen.19 4.500 communisten werden gevangengezet, van wie 1.300 in het nieuwe interneringskamp Boven-Digoel in Nieuw-Guinea. Een van hen was Mas Marco, die er in 1932 aan de gevolgen van malaria overleed.

Seculier nationalisme

Na het neerslaan van de communistische opstanden was de PKI machteloos geworden terwijl de Partai Sarekat Islam in een politiek isolement was beland door een exclusieve pan-islamitische koers in te slaan. Wel kwamen er twee sociaal-maatschappelijke islamitische organisaties tot bloei. De eerste was de Moehammadijah, die in 1912 in Djokjakarta was opgericht. De Moehammadijah richtte zich op de stedelijke middenklasse en wilde de islam zuiveren van ‘bijgeloof.’ Door een zuiver geloof te combineren met westerse kennis en technologie wilde de Moehammadijah haar leden weerbaar maken in de nieuwe tijd. Naast scholen richtte de organisatie ook klinieken en weeshuizen op. Geleidelijk aan kreeg de Moehammadijah op Java en in West-Sumatra een steeds grotere aanhang. Deze groei ging gepaard met een toename van het aantal pelgrims naar Mekka (68.000 in 1930). Studenten die in Cairo gingen studeren kwamen daar in aanraking met modernistische ideeën, terwijl pelgrims in Mekka in contact kwamen met geloofsgenoten uit andere delen van de gekoloniseerde wereld met wie zij hun ervaringen konden delen. In reactie op het modernistische karakter van de Moehammadijah werd in 1926 in Oost-Java de Nahdlatul Ulama (NU) opgericht door Kiai Hasjim Asjari. Hij vertegenwoordigde de rurale islam die werd onderwezen op internaatscholen waar de leraar een gezaghebbende rol had en mystiek en de verering van heilige graven een belangrijke rol speelden.

Omdat de Moehammadijah en de NU zich afzijdig hielden van de politiek ontstond er ruimte voor een nieuwe, seculiere beweging die in de loop van de jaren twintig tot ontwikkeling kwam. Daarin gingen twee jonge leiders een bepalende rol spelen: Mohammad Hatta en Soekarno.

Hatta was afkomstig uit een welgestelde familie in West-Sumatra. Hij doorliep de Europese Lagere School en ging in 1918 naar de HBS in Batavia. Vervolgens studeerde hij in de jaren twintig met een beurs van de Van Deventer Stichting en steun van een rijke oom economie aan de Rotterdamse Hogeschool. Hij werd lid van de Indische Vereeniging, in 1908 opgericht door een groepje studenten uit Nederlands-Indië, die in Nederland de vrijheid hadden om kennis te maken met nieuwe politieke ideeën en stromingen. De Vereeniging politiseerde geleidelijk en toen Hatta zich erbij aansloot raakte ze in een nationalistische stroomversnelling. In 1924 werd de naam veranderd in Perhimpoenan Indonesia (Indonesische Vereniging) en kreeg het tijdschrift Hindia Poetra (Zonen van Indië) de veelzeggende titel Indonesia Merdeka (Indonesië Vrij). In een manifest dat in 1925 verscheen eiste de Perhimpoenan Indonesia de onafhankelijkheid van Indonesië.20

Plotseling kreeg het seculiere nationalisme vaart. Dat bleek ook uit de ontwikkelingen die in Indië plaatsvonden en waarin Soekarno een centrale rol speelde. Soekarno was in 1901 in Surabaja geboren als zoon van een Javaanse onderwijzer van lage aristocratische komaf en een Balinese moeder. Na de Europese Lagere School werd hij toegelaten op de HBS in Surabaja, waar hij bij de familie Tjokroaminoto ging wonen. Op jonge leeftijd bevond Soekarno zich in het centrum van de politieke oppositie, want het kosthuis van Tjokroaminoto was een trefpunt voor vrijwel iedereen die ertoe deed in de politieke oppositie.

Met hulp van Tjokroaminoto kon Soekarno zich in 1921 in Bandung bij de Technische Hoogeschool inschrijven. Hij nam in Bandung meteen deel aan het politieke debat. Op een bijeenkomst van Jong Java, een nationalistische jongerenorganisatie, verzette hij zich tegen de hiërarchische verschillen in de Javaanse taal door zijn gehoor opzettelijk in het laag-Javaans toe te spreken. Dat zorgde voor zo’n consternatie dat hem het woord werd ontnomen. In Bandung raakte hij meer en meer beïnvloed door het gedachtegoed van Douwes Dekker en Tjipto Mangoenkoesoemo, de oude leiders van de Indische Partij, die uit hun ballingschap waren teruggekeerd. Hierdoor besefte Soekarno dat nationalisme en eenheid belangrijker waren dan islam of communisme. Hij werd ook geïnspireerd door de ideeën van Soewardi Soerjaningrat, die in 1922 de onderwijsbeweging Taman Siswa was begonnen. De pedagogie was ontleend aan Fröbel, Montessori en Tagore en ingebed in de Javaanse cultuur.21 Taman Siswa weigerde zich te voegen naar de voorschriften van het koloniale bewind. Deze non-coöperatieve of ‘non-co’ houding, die een nieuw autonoom zelfbewustzijn propageerde, was geïnspireerd door het Ierse Sinn Féin en Gandhi’s swadeshi-beweging en sprak Soekarno zeer aan. In 1925 richtte hij samen met Tjipto in Bandung de Algemeene Studieclub op, een debatingclub die openstond voor leden met uiteenlopende politieke achtergronden. Een van de zaken die zij bespraken was het manifest Indonesia Merdeka van de Perhimpoenan Indonesia, waar Hatta inmiddels voorzitter van was geworden.

Vertegenwoordigers van de Perhimpoenan Indonesia maakten deel uit van een internationaal anti-imperialistisch netwerk dat vertakkingen had in Moskou, Berlijn, Parijs en Londen, waar contacten werden gelegd met nationalistische en communistische leiders uit China, India, Vietnam en Afrika. Hatta was lid van de Liga tegen Imperialisme en Koloniale Onderdrukking, waarvan spoedig duidelijk werd dat het een mantelorganisatie van de Komintern was. In 1927 leerde hij, samen met voormalig leider van Jong Java Soebardjo, op het congres van de Liga in Brussel onder anderen de Indiase nationalistische leider Nehru kennen.22

Soebardjo speelde een prominente rol in de Perhimpoenan Indonesia en was actief in mantelorganisaties van de Komintern. Hij woonde in Moskou de viering van tien jaar Sovjet-Unie bij en hoorde bij de PI-leden met communistische sympathieën die deze organisatie zouden gaan domineren.

Hatta werd in juni 1927 op verdenking van communistische sympathieën gearresteerd. In maart 1928 werd zijn proces gehouden. In zijn pleitrede betoogde hij:

Het Indonesische volk is voorgoed ontwaakt, dankzij zijn ellende en dankzij de tirannie der overheid. Het ‘zachtste volk’ der aarde is opstandig geworden; niet langer kan men het blijven tarten. […] Dat de Nederlandse overheersing in Indonesië ten einde loopt, staat voor mij vast. Het is slechts een kwestie van tijd, van vroeg of laat en niet van ja of neen. Het Nederlandse Volk heeft deze ijzeren wet der historie te aanvaarden, of het wil of niet.23

Tot veler verrassing werd Hatta vrijgesproken. Alleen de Communistische Partij Holland en de linkervleugel van de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP) hadden hem gesteund. De leiding van de SDAP was voorzichtiger omdat zij graag wilde meeregeren en bang was toekomstige coalitiepartners voor het hoofd te stoten.

De Perhimpoenan Indonesia telde nooit meer dan vijftig leden, maar de invloed in Nederlands-Indië werd groter naarmate er meer leden uit Nederland terugkeerden en een vooraanstaande rol gingen spelen in de nieuwe nationalistische beweging. In 1926 was Soekarno in Bandung als ingenieur afgestudeerd, met een ontwerp van een brug als eindwerkstuk. Hij zou vooral een politieke bruggenbouwer worden. Dat bleek toen hij in datzelfde jaar de aandacht trok met een pleidooi waarin de tegenstellingen tussen nationalisme, islam en marxisme werden overbrugd door het idee van nationale eenheid die werd gedragen door een gemeenschappelijke Indonesische taal.

Dankzij een tijdelijke luwte in de koloniale repressie kreeg Soekarno ruimte om zich te manifesteren. Gouverneur-generaal De Graeff (1926-1931) wilde een onderscheid maken tussen gematigde nationalisten die bereid waren binnen het koloniale bestel te opereren en revolutionairen die zich daar tegen keerden. Voor de laatsten was geen plaats, maar de gematigden wilde De Graeff een ruimer podium bieden in de Volksraad. Dit beleid was gedoemd te mislukken omdat Soekarno en Hatta voor een non-coöperatieve lijn kozen terwijl een groeiende groep conservatieve Europeanen van de overheid compromisloze repressie eiste.

Op 4 juli 1927 – niet toevallig de Amerikaanse Independence Day – richtte Soekarno met Tjipto Mangoenkoesoemo in Bandung de Partai Nasional Indonesia op.24 Soekarno presenteerde zijn PNI als een seculiere massapartij die voor alles eensgezindheid nastreefde om de onafhankelijkheid van Indonesië te bereiken. Hij maakte een scherp onderscheid tussen de mensen die aan zijn kant (sini, hier) en degenen die aan de koloniale kant (sana, daar) stonden. Daartussenin was niets.

De PNI werd geen massapartij; het ledental bleef beperkt tot zeventienhonderd aanhangers die afkomstig waren uit de stedelijke middenklasse. Maar wanneer Soekarno ergens een toespraak hield, bracht hij met gemak een menigte van meer dan duizend mensen op de been. De aanwezigen werden begeesterd door de manier waarop hij moderne nationalistische idealen wist in te bedden in een vertrouwde Javaanse denkwereld.

De meeste aanhang verwierf de PNI voorlopig onder hogeropgeleide stedelijke jongeren die lid werden van de jongerenorganisatie van de partij, geleid door de jonge student Soetan Sjahrir, evenals Hatta afkomstig uit West-Sumatra. Een andere jonge aanhanger van de nationalistische beweging was Amir Sjarifoeddin, die uit een gemengd christelijk-islamitische familie uit Tapanuli in Noord-Sumatra kwam. Amir had in Nederland het gymnasium doorlopen, waarna hij in Batavia aan de Rechtshoogeschool ging studeren. Hij werd lid van een debatclub waar hij met passie over de Franse Revolutie discussieerde. In 1926 was hij betrokken bij de oprichting van de Unie van Indonesische Studenten (Perhimpoenan Peladjar-Peladjar Indonesia, PPPI) waarin verschillende regionale jongerenorganisaties, zoals Jong Java, de Jong Sumatranenbond, Jong Batak en Jong Sulawesi zich bundelden.25 Tekenend voor het isolement van de islamitische beweging was dat de Jong Islamietenbond geen deel uitmaakte van deze seculiere coalitie.

Amir Sjarifoeddin was eind oktober 1928 betrokken bij de organisatie van het tweede Jeugdcongres, dat in Batavia werd gehouden. Op de laatste dag bracht de violist en componist Wage Rudolf Supratman onder luid gejuich van de aanwezigen het lied Indonesia Raja ten gehore. De koloniale waarnemer Ch.O. van der Plas had niet in de gaten dat dit het Indonesische volkslied was. Het lied werd geadopteerd door de PNI, die er zijn bijeenkomsten mee opende en afsloot.

Op het congres werd ook ‘de eed van de jeugd’ afgelegd, die door Muhammad Yamin was opgesteld. Hierin werd de essentie van Indonesië samengevat als ‘één land, één volk, één taal.’ In dit volstrekt seculiere beeld van de natie werden etnische en religieuze verschillen ondergeschikt gemaakt aan een overkoepelende eenheid met een gemeenschappelijke taal. De praktijk bleek weerbarstig, want een poging van Soekarno in 1927 om verschillende organisaties en partijen te bundelen in een nationale federatie mislukte omdat onderlinge verschillen te groot bleken.

Schoorvoetend paste de Partai Sarekat Islam zich in 1929 aan de nieuwe tijdgeest aan door haar naam te veranderen in Partai Sarekat Islam Indonesia (PSII). Maar wel met dien verstande dat de natie in dienst moest staan van de islam, en niet omgekeerd. Veel hielp het niet, want de PSII keerde niet terug in de voorhoede van de politieke beweging.26

Repressie en verdeeldheid

Ondanks de goede bedoelingen van gouverneur-generaal De Graeff nam de koloniale repressie toe. In 1919 was de Algemeene Recherche Dienst (ARD) opgericht, die via een uitgebreid netwerk van informanten goed was geïnformeerd over ontwikkelingen binnen de nationalistische beweging.27 En op grond van de zogenoemde ‘haatzaai’-artikelen kon iedereen die zich schuldig maakte aan antikoloniale propaganda tot zes jaar gevangenisstraf worden veroordeeld. De ARD raakte geobsedeerd door het communistische gevaar, dat volgens de dienst ook aanwezig was binnen Soekarno’s PNI. Agenten van de dienst die bij PNI-bijeenkomsten aanwezig waren traden steeds vaker op tegen de sprekers door hun het woord te ontnemen en zelfs bijeenkomsten te sluiten als zij zich te kritisch uitlieten. Dat overkwam Soekarno ook regelmatig toen hij in 1929 in zijn toespraken een emotioneel beroep op zijn gehoor deed om zich voor te bereiden op de oorlog tussen Japan, Engeland en de Verenigde Staten die volgens hem onvermijdelijk was. ‘Daar zullen wij gebruik van maken om ons lot in eigen hand te nemen.’28

Eind 1929 werd Soekarno gearresteerd op verdenking van opruiing en communistische sympathieën. Na bijna een jaar voorarrest werd zijn zaak eind 1930 behandeld door de Landraad in Bandung. Het werd een politiek proces waarin de aanklager stelde dat de PNI de opvolger van de PKI was en de rechter weinig moeite deed een schijn van onpartijdigheid op te houden. Soekarno hield een indrukwekkende pleitrede met de titel ‘Indonesië klaagt aan’, die twee dagen in beslag nam en waarin hij imperialisme en kapitalisme als de grote boosdoeners aanmerkte die ‘ons een natie van paupers en onze natie een pauper te midden van de naties maken.’ Net als Hatta stelde hij dat onafhankelijkheid onvermijdelijk was: ‘De zon komt niet op omdat de haan kraait, maar de haan kraait omdat de zon opkomt.’29 Soekarno werd veroordeeld tot vier jaar gevangenisstraf, maar na een jaar werd hem door gouverneur-generaal De Graeff, vlak voor diens vertrek naar Nederland, gratie verleend. Het was een laatste teken van goede wil. Het jaar in de gevangenis was voor Soekarno een traumatische ervaring.

In 1930 was Hatta in Nederland nog voorzitter van de Perhimpoenan Indonesia, terwijl Soetan Sjahrir secretaris was. Beide leiders kwamen spoedig in conflict met een communistische groep binnen de PI die erop uit was om de macht over te nemen. Dat lukte in 1931, waarop Hatta en Sjahrir werden geroyeerd. Onder leiding van Roestam Effendi werd de Perhimpoenan Indonesia een mantelorganisatie van de Communistische Partij Holland (CPH). In 1933 werd hij voor de CPH als eerste Indonesiër gekozen tot lid van de Tweede Kamer.

In de jaren dertig was eenheid ver te zoeken in de nationalistische beweging. Na de veroordeling van Soekarno in 1930 hadden zijn getrouwen uit wanhoop de PNI opgeheven, en in mei 1931 werd de Partindo opgericht, die zich als opvolger van de PNI manifesteerde. In september van dat jaar werd vanuit Nederland door Hatta en Sjahrir de Pendidikan Nasional Indonesia gevormd. De PNI-Baroe (de nieuwe PNI) legde zich toe op kadervorming en onderwijs. Eind 1931 keerde Sjahrir in Indië terug om hier leiding aan te geven. Hij was in het gezelschap van zijn Nederlandse vriendin, Maria Duchâteau, met wie hij in Medan in het huwelijk trad en gearmd over straat liep. Dat laatste veroorzaakte een enorme ophef onder de plaatselijke Europese gemeenschap. Toen bleek dat Maria officieel nog getrouwd was met de Nederlandse socialist Sal Tas werd het huwelijk nietig verklaard en Maria op de boot naar Nederland gezet.

Omdat hij eerst nog zijn examens in Rotterdam had moeten afronden, keerde Hatta pas in augustus 1932 terug. In diezelfde maand besloot Soekarno zich bij de Partindo aan te sluiten. Hij nodigde Hatta uit dit ook te doen. Hatta sloeg dit aanbod af omdat hij principiële bezwaren had tegen de dominante rol van Soekarno als leider van de partij en de eenzijdige nadruk die hij op massamobilisatie legde. Soekarno verweet Hatta op zijn beurt dat de PNI-Baroe een elitaire club was die aan intellectuele haarkloverij deed en niet in staat was om de massa te mobiliseren.30 De Partindo was in 1933 met twintigduizend leden ruimschoots de grootste partij; Partindo en PNI-Baroe kwamen geen stap nader tot elkaar.

Crisis en conservatisme

De nieuwe gouverneur-generaal jonkheer B.C. de Jonge (1932-1937) was een reactionaire hardliner. Hij was een protegé van Hendrik Colijn, voormalig Shell-directeur die van 1933-1937 premier en minister van Koloniën was. In zijn destijds gezaghebbende boek Koloniale vraagstukken van heden en morgen (1928) had Colijn gesteld dat hij het nationalisme in Indië volstrekt niet serieus nam omdat het ging om een actie van een kleine bovenlaag die de bevolking in geen enkel opzicht vertegenwoordigde. Colijn was ook van mening dat de Volksraad moest worden afgeschaft omdat democratie geen deel uitmaakte van de cultuur in Indië.

Onder het bewind van De Jonge begon het koloniale bewind trekken van een politiestaat te vertonen. De politie kreeg een ruimer mandaat en de gouverneur-generaal maakte royaal gebruik van zijn ‘exorbitante rechten’ om vergaderingen te verbieden, censuur toe te passen en verdachten preventief op te pakken en naar Boven-Digoel te verbannen. Zelfs het gebruik van de term ‘Republiek Indonesië’ werd strafbaar. Controle op de politiek werd een wettelijk toegestane politietaak, waarbij georganiseerd geweld werd toegepast op de koloniale onderdanen. De politie had 54.000 man in dienst en bestond voor 96 procent uit inheems personeel. In haar roman Buiten het gareel (1940) schetst Soewarsih Djojopoespito een wrang beeld van inheemse agenten die met grote ijver jacht maakten op vermeende nationalisten. Zij gaf samen met haar man les op een nationalistische school die niet gesubsidieerd werd door de overheid. Haar boek geeft een indringend beeld van de druk waaronder het onderwijzend personeel stond dat zich buiten het koloniale gareel begaf, maar beschrijft ook de onderlinge conflicten en de ondergeschikte positie van vrouwen in de nationalistische beweging.

De Jonge pakte door. In 1933 publiceerde Soekarno een serie artikelen onder de titel Mentjapai Indonesia merdeka, waarin hij de vrijheid vergeleek met een ‘gouden brug’ naar rechtvaardigheid en welvaart. Mentjapai merdeka betekent ‘het bereiken of verkrijgen van de vrijheid’, maar de Nederlandse autoriteiten interpreteerden het als ‘een greep naar de vrijheid’ en lazen er een oproep tot geweld in. In februari vond er een muiterij van de inheemse bemanning op het Nederlandse marineschip De Zeven Provinciën plaats, uit protest tegen een forse salarisvermindering. Dat werd – opnieuw – opgevat als een communistische verzetsdaad die de koloniale orde bedreigde. Toen Hatta in april een bezoek bracht aan Japan, waar hij ontvangen werd als de Gandhi van Java, werd dit ook als een subversieve daad gezien. Op 1 augustus werd Soekarno gearresteerd en niet lang daarna werd het nationalistische partijen verboden om bijeenkomsten te houden.

Met een nieuwe gevangenschap in het vooruitzicht brak er iets in Soekarno. Hij smeekte de koloniale autoriteiten om hem vrij te laten in ruil waarvoor hij de politiek zou verlaten en werk zou zoeken als ingenieur. In november maakte hij bekend zich terug te trekken uit de nationalistische beweging. Het bericht verbijsterde zijn aanhang en kwam hem op felle kritiek van Hatta te staan. Soekarno werd niet vrijgelaten, maar naar het plaatsje Endeh op het eiland Flores verbannen, vanwaar hij in 1938 naar Bengkulu in Zuid-Sumatra werd overgebracht.

Hatta en Sjahrir werden begin 1934 opgepakt en naar Boven-Digoel verbannen. Na aanhoudende kritiek in de Nederlandse pers werden de twee leiders overgeplaatst naar Banda Neira. Andere nationalisten werden ook opgepakt, onder wie Amir Sjarifoeddin, die in 1933 anderhalf jaar de gevangenis inging wegens een zogenaamd ‘persdelict.’31 Voor gouverneur-generaal De Jonge was het vrij eenvoudig: al het verzet, van de muiters op De Zeven Provinciën tot de gematigde nationalist Soetomo, was het werk van communisten waarvoor hij geen enkel begrip kon opbrengen. Zo pochte hij in 1936 dat hij gesprekken met Indonesische nationalisten als volgt begon: ‘Wij Nederlanders zijn hier al driehonderd jaar, en wij zullen hier nog driehonderd jaar blijven. Daarna kunnen wij praten.’32

De politiestaat manifesteerde zich ook binnen het bedrijfsleven. De Java Suiker Werkgevers Bond, waar alle grote suikerondernemingen bij aangesloten waren, ontwikkelde sinds 1923 een archief van 170.000 vingerafdrukken van al het geschoolde personeel om op een efficiënte manier communisten, stakers en weglopers te identificeren. Een dergelijk systeem bestond zelfs in Europa niet.

De koloniale repressie ging gepaard met een internationale economische crisis die begon met de beurskrach op Wall Street in 1929. De crisis verlamde de koloniale economie, waaruit bleek hoezeer deze verweven was met de wereldmarkt. De prijzen van belangrijke exportproducten zoals suiker en rubber kelderden met 75 procent, van de 179 suikerfabrieken op Java bleven er nog maar 45 open. Tienduizenden werknemers verloren hun baan. De koloniale overheid bezuinigde ook. Bedroeg de begroting in 1920 nog 1,2 miljard gulden, in 1935 was deze gekrompen tot 500 miljoen. Dit betekende dat uitgaven voor onderwijs, gezondheidszorg, infrastructuur, landbouwontwikkeling en kredietverstrekking sterk terugliepen. Er werd niet bezuinigd op de uitgaven voor de Algemeene Recherche Dienst.

Het enige voordeel van de crisis was dat voedselprijzen ook omlaag gingen, maar dit woog amper op tegen het nadeel dat het betalen van belastingen moeilijker was geworden omdat het lastig was om aan voldoende geld te komen.

De verhevigde repressie en de economische crisis ondermijnden de legitimiteit van de koloniale staat omdat de belofte van ontwikkeling en moderniteit, die in 1900 was gedaan, niet was ingelost.

De verharding van het koloniale conservatisme viel samen met een verandering binnen de Europese elite in de kolonie die uit ongeveer 135.000 mensen bestond. Doordat er steeds meer Nederlandse vrouwen naar Indië waren gekomen werden er minder gemengde huwelijken gesloten. Als gevolg hiervan werd de Europese elite steeds witter en sloot zich nog verder af van de rest van de samenleving. Zo ontstond de illusie dat men in Indië in een soort ‘Tropisch Nederland’ leefde.

Het repressieve koloniale beleid kwam ook tot uiting in een verharding van de koloniale pers. Koloniale kranten hadden al een reputatie felle polemieken te voeren waarbij keihard op de man werd gespeeld. Ditmaal keerden de kranten zich unaniem tegen nationalisten en Nederlandse ‘ethici’ die begrip toonden voor de nationalistische beweging. De boosheid en de angsten van vele Europeanen in Indië, die hun bestaan bedreigd zagen door opkomend nationalisme en de economische crisis, werden verwoord door H.C. Zentgraaff, redacteur van het Soerabaiasch Handelsblad. Hij richtte in 1929 de Vaderlandsche Club op, die een reactionair, koloniaal nationalisme propageerde.

Tegenover de Vaderlandsche Club stond slechts een kleine groep ethisch-gezinde Europeanen, voornamelijk ambtenaren en docenten van de Rechtshoogeschool, die zich hadden verenigd rond het progressieve tijdschrift De Stuw. Eén van hen was H.J. van Mook, werkzaam bij het Volkskredietwezen en lid van de Volksraad. Hij voerde menig debat met vertegenwoordigers van de Vaderlandsche Club en bekritiseerde het autoritaire overheidsbeleid van gouverneur-generaal De Jonge. Maar Van Mook had weinig op met de non-coöperatieve nationalisten. Hij was voorstander van de vorming van een autonoom Indië dat ook plaats bood aan Europese ‘blijvers’, Indo-Europeanen en Chinezen en dat werd geleid door een ambtelijk kabinet dat verantwoording moest afleggen aan de Volksraad.33 Zijn voorstel vond geen steun en toen gouverneur-generaal De Jonge in 1933 iedere kritiek op zijn beleid verbood, zag de groep rond De Stuw zich genoodzaakt om zich op te heffen.

Nu de laatste sporen van de ethische richting waren uitgewist, was ook de associatiegedachte een stille dood gestorven. Raciale scheidslijnen werden scherper en in conservatieve koloniale kringen won de gedachte veld dat democratie onverenigbaar was met de aard van de oosterse wereld. Daarom werd er nadruk gelegd op het ‘herstel’ van traditionele gezagsverhoudingen, en het in kaart brengen van de etnische en religieuze verscheidenheid in de archipel. Dit resulteerde in de versterking van een systeem van indirect bestuur, waarbij de lokale aristocratie onder Europees toezicht het koloniaal gezag vertegenwoordigde en nationalistische invloeden buiten de deur moest houden.

Wetenschap ging een belangrijke rol spelen in het consolideren van de laatkoloniale staat. In 1924 werd met steun uit het bedrijfsleven in Utrecht een conservatieve opleiding voor bestuursambtenaren opgericht die een tegenwicht moest bieden aan de liberale opleiding in Leiden. Etnografisch onderzoek moest de etnische diversiteit in de archipel vastleggen en daarmee de onmogelijkheid van een nationale eenheid aantonen. Archeologisch onderzoek legde het hindoe-boeddhistische verleden van Java bloot, dat door de Nederlanders moest worden geconserveerd. Daarmee werd ook aangetoond dat de islam slechts een ‘recent’ verschijnsel was dat geen diepe wortels in de samenleving bezat. Ten bewijze hiervan werd hindoe-Bali op de Wereldtentoonstelling van 1931 in Parijs als levend museum aan de wereld getoond, terwijl de eerste toeristen er voet aan wal zetten om het ‘tijdloze Bali’ – toonbeeld van koloniale conservering – in al zijn schoonheid met eigen ogen te aanschouwen.

Coöperatie en afwijzing

In 1934 was de non-coöperatieve nationalistische beweging uitgeschakeld en zaten haar belangrijkste leiders gevangen. Er vormden zich twee nieuwe partijen, die besloten om binnen het koloniale systeem te opereren. De grootste was de Parindra (Partai Indonesia Raja, de Groot-Indonesië Partij), die werd geleid door Soetomo.34

De Parindra had veel aanhang onder lagere inheemse bestuursambtenaren en wilde langs democratische weg zelfbestuur tot stand brengen. Door boerencoöperaties op te richten en kredietverstrekking te bevorderen, benadrukte de partij het belang van economische zelfredzaamheid. In de Volksraad werd Mohammad Hoesni Thamrin uit Batavia de voornaamste woordvoerder van de partij.

Soetomo en Thamrin werden de nieuwe leiders van de nationalistische beweging. Samen vertegenwoordigden zij een omvangrijke gematigde stedelijke middenklasse die streefde naar geleidelijke hervormingen van het koloniale bestel.

Gezien de toegenomen politieke repressie was de Volksraad de enige plaats waar Indonesiërs nog vrijuit hun kritiek op de koloniale regering konden uiten. Thamrin benutte deze mogelijkheid ten volle, reden waarom hij de eerste professionele Indonesische politicus wordt genoemd.35 Hoe star de koloniale autoriteiten reageerden op de gematigde geluiden uit de Volksraad bleek in 1936. Geïnspireerd door de bestuurlijke autonomie die de Verenigde Staten dat jaar aan de Filipijnen gaven – met de belofte om in 1946 de onafhankelijkheid te verlenen – diende het gematigde Volksraadslid Soetardjo een motie in waarin de Nederlandse regering werd gevraagd om een rijksconferentie te houden waar Nederland en Indië op voet van gelijkheid zouden bespreken hoe Indië binnen tien jaar bestuurlijke zelfstandigheid binnen het koninkrijk kon verkrijgen. Gematigder kon bijna niet. De motie werd in afgezwakte vorm aangenomen – de termijn van tien jaar werd geschrapt –, maar met een negatief advies van de gouverneur-generaal naar Den Haag gestuurd. Na veel getalm wees de Nederlandse regering de motie in het najaar van 1938 af. Deze afwijzing bracht diepe ontgoocheling teweeg onder de Indonesische leden van de Volksraad. Soetardjo concludeerde dat zijn land onder elke andere westerse mogendheid dan Nederland beter af was en Thamrin besloot in de Volksraad alleen nog maar Indonesisch te spreken.

Buiten de Volksraad probeerde de Parindra zijn aanhang te vergroten door een jeugdafdeling op te zetten. Dat ging gepaard met een opvallende flirt met het fascisme. Soetomo deelde met andere nationalisten, onder wie Ki Hadjar Dewantoro van de Taman Siswa-beweging, een bewondering voor de kracht die het Europese fascisme uitstraalde. Ook keek hij met ontzag naar Japan, waar de samuraitraditie samenging met technologische ontwikkeling. De beloftevolle synthese van moderniteit en traditie en de nadruk op leiderschap, discipline en plichtsbetrachting inspireerden Soetomo bij het formuleren van zijn culturele nationalisme. Hij propageerde een culturele herbewapening om Indonesië weer groot te maken en greep daarbij terug op de glorietijd van het Javaanse rijk Madjapahit. De Parindra-leider sprak in dit verband met opzet niet van Indonesia Merdeka, maar van Indonesia Raja (een groots Indonesië). Het nieuwe culturele elan moest worden uitgedragen door de jeugdbeweging Soerja Wirawan, die was gemodelleerd naar Europese fascistische organisaties, compleet met uniformen, vlaggen en Hitlergroet. Toch verwierf de Parindra maar een bescheiden aanhang. De partij telde in 1937 slechts 3.500 leden, terwijl 14.000 mensen deel uitmaakten van coöperaties die aan Parindra waren verbonden. Kennelijk weerhield de koloniale repressie Indonesische ambtenaren en andere leden van de stedelijke middenklasse ervan om politieke risico’s te nemen.36

Evenals Soetomo had ook Soebardjo, studiegenoot van Hatta en daarna sympathisant van Moskou, een grote bewondering voor Japan gekregen. In 1935 kreeg hij de kans als journalist naar Japan te gaan, waar hij een jaar bleef. Hij raakte onder de indruk van de economische ontwikkeling van Japan, omhelsde de pan-Aziatische ideologie en legde veel contacten met invloedrijke personen. Na zijn terugkeer uit Japan richtte Soebardjo een eigen advocatenkantoor op.

Links van Parindra opereerde de Gerindo (Gerakan Rakjat Indonesia, de Indonesische Volksbeweging), die in 1937 werd opgericht. Deze partij was een losse alliantie van voormalige leden van de Partindo en linkse activisten. Veel leiders van deze beweging waren uit Sumatra afkomstig, zoals A.K. Gani, Muhammad Yamin en Amir Sjarifoeddin. De Gerindo koos voor een ‘loyale oppositie’ binnen het koloniale systeem. Amir Sjarifoeddin leerde van de Spaanse Burgeroorlog dat de grote tegenstelling in de wereld er niet een was tussen Oost en West, maar tussen fascisme en democratie. Hij werd ook beïnvloed door het beleid van de Komintern, die had opgeroepen samen met andere partijen een volksfront te vormen tegen het opkomende fascisme. Op grond van deze overwegingen waarschuwde de Gerindo, in tegenstelling tot de Parindra, voor de dreigende opkomst van Japan. Een grote aanhang had de Gerindo niet. Het aantal leden steeg langzaam tot vijfduizend.

Ook leden van de illegale PARI en PKI vonden onderdak bij de Gerindo. Over de oprichter van de PARI, Tan Malaka, was tegen het einde van de jaren dertig weinig bekend. Niet duidelijk was of hij nog in dienst was van de Komintern gezien de hem – ten onrechte – toegeschreven trotskistische sympathieën. Hij was in 1932 in Hongkong gearresteerd en uitgewezen. Aan zijn overleven werd getwijfeld. Hij groeide uit tot een mysterieuze figuur, aan wie bovennatuurlijke krachten werden toegedicht. Dat kwam door populaire stuiverromans waarin Tan Malaka als Rode Pimpernel (Patjar Merah) spannende en romantische avonturen beleefde tijdens zijn antikoloniale omzwervingen.

De communistische PKI was in 1935 weer even tot leven gewekt door Moeso, toen deze in het grootste geheim Indië was binnengekomen en een jaar lang actief was in Surabaja. De Algemeene Recherche Dienst rolde de kleine illegale PKI in 1937 weer op, waarna Amir Sjarifoeddin contact hield met communisten die zich nog verborgen hielden.

In de schaduw van de koloniale repressie was de Moehammadijah inmiddels uitgegroeid tot de grootste maatschappelijke organisatie in de archipel en belichaamde daarmee de emancipatie van de islamitische middenklasse. In 1937 verenigden islamitische organisaties zich in de MIAI (Madjelisul Islamil a’la Indonesia, Hoge Raad van Moslims in Indonesië).

In mei 1938 stierf Soetomo, de leider van de Parindra, op negenenveertigjarige leeftijd. Zijn begrafenis werd bijgewoond door vijftigduizend aanhangers. Nu rustte het leiderschap van de nationalistische beweging op de schouders van Thamrin. In mei 1939 slaagde hij erin om eindelijk een mate van eenheid tot stand te brengen door de GAPI (Gaboengan Politik Indonesia, de Indonesische Politieke Associatie) te formeren waar de belangrijkste politieke partijen, zoals Parindra, Gerindo en PSII, de vakbond van overheidspersoneel en de Unie van Indonesische Studenten (PPPI) zich bij aansloten. De centrale eis van GAPI was de vorming van een volwaardig parlement waaraan de Indische regering verantwoording moet afleggen. Net als zijn voorganger De Jonge was gouverneur-generaal A.W.L. Tjarda van Starkenborgh Stachouwer (1937-1942) – in de volksmond ook wel Si Pepsodent genoemd vanwege zijn smetteloze gebit dat hij breed glimlachend tentoonspreidde – niet genegen om ook maar één concessie te doen. En daarmee stevende het koloniale bewind af op een fataal isolement.

Vrijheid en identiteit

Op de lagere school leerden kinderen een gemeenschappelijke taal, het Maleis, en zagen zij niet hun eigen regio, maar de hele kolonie op de kaart aan de muur van het klaslokaal. Dat was dus hun land. Als zij verder leerden in een provincieplaats en sommigen daarna hun studie vervolgden in de grote steden, kwamen zij in een moderne stedelijke omgeving terecht, waar zij generatiegenoten ontmoetten met wie zij dezelfde ervaringen deelden. Zij hadden hun dorp achter zich gelaten en werden inwoners van de kolonie. Het gevoel deel uit te maken van iets veel groters werd nog versterkt wanneer zij ambtenaar of onderwijzer werden en hun loopbaan hen langs verschillende plaatsen in de archipel voerde, waar overal Maleis werd gesproken en waar zij gelijkgestemden ontmoetten. Zij konden zich nu een voorstelling maken van het grote land waarin zij leefden en leiders zoals Soekarno, Soetomo en Thamrin maakten hen bewust van het feit dat dit land hun toekomstige natie was.

In de jaren dertig bestond de inheemse stedelijke middenklasse in Indië uit ruim vijf miljoen mensen. Het seculiere nationalisme had in deze groep wortel geschoten, maar het besef van een gedeelde nationale lotsbestemming leefde maar onder een kleine minderheid. Door de koloniale repressie was openlijke politieke actie gevaarlijk geworden, maar er ontstond wel een soort ‘cultureel burgerschap’ dat gedragen werd door het besef samen deel uit te maken van de moderne wereld. Via advertenties, films en theatervoorstellingen werden zij uitgenodigd deel te nemen aan de stedelijke koloniale samenleving en zich een moderne levensstijl eigen te maken. Die levensstijl kwam tot uiting in kleding en andere vormen van consumptie, zoals het gebruik van zeep, tandpasta, margarine, sigaretten, horloges en fietsen. De term merdeka stond in deze context niet zozeer voor politieke vrijheid, maar weerspiegelde vooral het verlangen om zich los te maken van knellende tradities en als individu over de eigen toekomst te beslissen. Voor velen vormde de koloniale staat de noodzakelijke context waarin men kon deelnemen aan kemadjoean (vooruitgang). In die zin waren de leden van de nieuwe stedelijke middenklasse in hoge mate kinderen van de koloniale staat.

Het moderne stedelijke leven bevorderde ook de vorming van het kerngezin als primaire sociale eenheid, waarbij de man kostwinner was en zijn vrouw werd geacht het huishouden te doen. Zij moest haar domein ook beschermen tegen de verlokkingen van overconsumptie en de negatieve gevolgen van westers individualisme. In kringen van de Moehammadijah werd het belang van onderwijs voor vrouwen benadrukt om hun nieuwe rol in het moderne gezin te kunnen spelen, terwijl er ook een discussie op gang kwam over de vraag of polygamie nog wel van deze tijd was. De roman Belenggu (Ketens, 1940) van Armijn Pane illustreert in dit verband de spanning tussen het nieuwe moderne leven en de hang naar voorbije tradities. De hoofdpersoon is een modern opgeleide arts die gehuwd is met een geëmancipeerde vrouw, maar hopeloos verliefd raakt op een zangeres die onbeheersbare gevoelens in hem losmaakt. Hij raakt ten slotte beide vrouwen kwijt en belandt in een existentiële eenzaamheid.

Het mengsel van vooruitgang en koloniaal conservatisme, de spanning tussen ratio en gevoel, de uitnodiging om cultureel burger van Indië te worden en de handhaving van strakke raciale grenzen maakten het leven in de laatkoloniale periode voor menigeen tot een verwarrende ervaring.

De discussie over identiteit werd ook in nationalistische kring gevoerd. Tijdens een nationaal onderwijscongres in 1935 overheerste de mening dat onderwijs zich moest baseren op oosterse waarden zoals spiritualiteit en collectiviteit om de weerbaarheid tegenover westers materialisme en individualisme te verstevigen. Soetan Takdir Alisjahbana, de redacteur van het culturele tijdschrift Poedjangga Baroe, reageerde hier uiterst kritisch op. Hij vond het volstrekt achterhaald om terug te vallen op traditionele waarden. Alleen door van het Westen te leren en door als individu op rationele wijze een nieuwe moderne cultuur op te bouwen zou volgens hem de oude wereld op gelijke voet kunnen komen met het Westen. Op zijn beurt kreeg Alisjahbana kritiek van nationalisten. Zij beriepen zich op de eigen spirituele superioriteit, die wortelde in een rijke geschiedenis van grootse hindoe-boeddhistische beschavingen.

Elementen van dit debat keerden terug in een discussie onder politici over de aard van de nieuwe natie. Sjahrir vertegenwoordigde een op het Westen georiënteerd liberaal-sociaaldemocratisch systeem. Soekarno wantrouwde de liberale democratie omdat deze het kapitalisme steunde en de lagere klassen in de steek liet. Semaoen, die de democratie eveneens wantrouwde omdat deze in handen was van een bourgeois-middenklasse, pleitte voor het instellen van raden die gebaseerd waren op etnische groepen. Hier vond hij onverwacht de conservatieve Soetomo en Dewantoro aan zijn zijde, die de nadruk legden op culturele waarden en hiërarchisch leiderschap. Hadji Agoes Salim daarentegen pleitte voor een democratie op islamitische grondslag waarin ook een belangrijke rol was weggelegd voor leiderschap.

Vrouwen speelden een marginale rol in de nationalistische beweging. Tan Malaka had wel gepleit voor gelijke rechten van man en vrouw, maar de consensus onder de leiders was dat vrouwen als hoedster van tradities en culturele identiteit zich dienstbaar moesten opstellen. Alleen de kleine vrouwenorganisatie Istri Sedar stelde zich openlijk teweer tegen dit mannelijke chauvinisme en pleitte voor gelijkheid en emancipatie.

Vrijwel alle leiders waren van mening dat etnische grenzen doorbroken moesten worden om nationale eenheid te waarborgen, maar dat gold niet ten aanzien van Indo-Europeanen en Chinezen. Zij werden gewantrouwd omdat zij hun lot hadden verbonden aan het koloniale bestel.

De belangrijkste consensus onder nationalistische leiders was het streven naar eenheid om vrijheid en onafhankelijkheid te bereiken. Het volk vormde weliswaar de legitieme basis van nationale soevereiniteit, maar moest voorlopig nog wel bij de hand worden genomen. Hier openbaarde zich de diepe kloof tussen de stedelijke leiders en de rurale bevolking. Soekarno stelde zich het gewone volk voor in de persoon van Marhaen, een eenvoudige kleine boer die hij in zijn tijd in Bandung had leren kennen en voor wiens noden hij wilde opkomen. Hatta had een abstracter beeld voor ogen van een gedecentraliseerd systeem waarin het dorp als basis fungeerde van de democratie en waarin de economie op coöperatieve basis was georganiseerd. Niemand had uitgewerkte ideeën over individuele burgerrechten. In plaats daarvan overheerste een mengsel van ideeën over de verheffing van het volk – een echo van de Ethische Politiek – en een conservatief-romantisch ideaalbeeld van volksgemeenschappen die de culturele basis van de natie vormden.

Oorlog en boycot 1939-1941

De economische wereldcrisis van 1929 dwong Japan om nieuwe markten te zoeken, terwijl nationalistische en militaire ambities de expansiedrang versterkten. In 1931 werd Mantsjoerije ingelijfd en in 1937 volgde de aanval op China. Tegelijkertijd vergrootte Japan de diplomatieke druk op Nederlands-Indië en andere westerse kolonies in Zuidoost-Azië om goedkope grondstoffen te leveren en hun markten verder open te stellen voor Japanse producten. De regio werd vooral gezien als een wingewest van olie, tin, rijst en rubber. Omdat de oorlog in China dreigde vast te lopen en Japan last begon te ondervinden van een westerse handelsboycot, werd er een militaire expansie richting Zuidoost-Azië voorbereid.

Met het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog verzwakte de positie van de koloniale mogendheden in Zuidoost-Azië. Indonesische nationalisten maakten hier gebruik van. Thamrin was nu de onbetwiste nationalistische leider. Waar hij sprak verzamelde zich een grote menigte die de aanwezige politie uitjouwde. In december 1939 organiseerde Thamrin een groot congres, waaraan behalve de GAPI en de MIAI tientallen andere organisaties deelnamen. Het congres eiste nogmaals de vorming van een volwaardig parlement en bevestigde wat Ch.O. van der Plas, inmiddels gouverneur van Oost-Java, eerder dat jaar al had geconcludeerd: vrijwel alle Indonesische intellectuelen wensten onafhankelijkheid. Op dat moment stond slechts een zeer kleine groep Nederlanders rond het politiek-literaire tijdschrift Kritiek en Opbouw, onder wie Beb Vuyk, Jacques de Kadt, E. du Perron en D.M.G. Koch, nog in regelmatig contact met Indonesische nationalisten.

Nadat Nederland in mei 1940 door Duitsland was bezet, was Indië een kolonie zonder moederland geworden. Het isolement van de koloniale autoriteiten was nu tweeledig. De kolonie was geheel op zichzelf aangewezen, terwijl de kloof tussen de Nederlandse machthebbers en de gematigde nationalisten onoverbrugbaar werd. Een aanbod van Thamrin en Soetardjo om te helpen bij de vorming van inheemse milities om de kolonie te verdedigen, in ruil waarvoor een parlement moest worden ingesteld, werd afgewezen. Een motie van Soetardjo waarin hij vroeg om gelijk burgerschap voor alle onderdanen werd eind 1939 ook afgewezen. Een motie van Thamrin uit augustus 1940, waarin gepleit werd om de termen ‘inlander’ en ‘inlands’ te vervangen door ‘Indonesiër’ en ‘Indonesisch’, werd weliswaar gehonoreerd, maar dat gold niet voor de vervanging van ‘Nederlands-Indië’ door ‘Indonesië.’ Indonesië bleef een verboden woord. Gouverneur-generaal Tjarda van Starkenborgh Stachouwer wees vrijwel alle eisen en moties af. Pas na de oorlog kon er volgens hem gepraat worden. Wel vroeg hij een commissie van hoge ambtenaren om advies uit te brengen over de toekomstige staatkundige structuur van de kolonie. In het rapport van de commissie, dat in 1941 verscheen, werd weliswaar kennisgenomen van klachten onder de bevolking over racisme, maar het advies luidde om haar geen staatsburgerschap te verlenen. De ernst van het streven naar onafhankelijkheid werd niet onderkend.

Toen in het najaar van 1940 de motie van het gematigde Volksraadslid Wiwoho Poerbohadidjojo, waarin hij voor autonomie binnen het koninkrijk pleitte, ook werd afgewezen, concludeerde hij dat het Indonesische volk nu niets anders te doen stond dan zijn eigen weg te gaan. En dat gebeurde.

Maar voor het zover was verloor de nationalistische beweging haar leider. Thamrin had op 6 januari 1941 huisarrest gekregen op verdenking van heimelijke contacten met Japan. Vijf dagen later overleed hij aan een combinatie van nierfalen, malaria en uitputting. De volgende dag waren er tijdens zijn begrafenis in Batavia tussen de twintig- en dertigduizend mensen op de been. Alle bekende nationalistische leiders waren nu dood, in ballingschap of geïnterneerd, maar de nationalistische beweging leefde op.37 Het ledental van Parindra schoot omhoog naar twintigduizend leden, terwijl de boerencoöperatie Roekoen Tani dertigduizend leden telde.

De belofte die koningin Wilhelmina op 10 mei 1941 deed om na de oorlog een rijksconferentie te beleggen over nieuwe staatkundige verhoudingen tussen Nederland en de koloniën werd door Indonesische politici voor kennisgeving aangenomen. In juli 1941 stelde de Nationale Fractie in de Volksraad opnieuw voor om in ruil voor een volwaardig parlement inheemse milities te vormen ter verdediging van Nederlands-Indië. De gouverneur-generaal gaf wederom niet thuis, overtuigd als hij was dat de kolonie op militaire steun kon rekenen van Engeland en de Verenigde Staten. Hierop brak de Nationale Fractie in de Volksraad met het koloniale bestel door onomwonden naar onafhankelijkheid te streven. Uit protest verliet Soekardjo de Volksraad om dan zelf maar een eigen parlement op te richten. Op 14 september richtte in Djokjakarta een brede coalitie van zevenentwintig organisaties, waar zich behalve de GAPI en de MIAI nog tal van vakverenigingen bij hadden aangesloten, waaronder de grote federatie van overheidspersoneel, de Madjelis Rakjat Indonesia (Volksraad van Indonesië) op.38

De oprichting van een eigen parlement, dat geleid werd door Soekardjo (Parindra), Sartono (Gerindo) en Atik Soeardi (vakbonden), was niets minder dan een breed gedragen onafhankelijkheidsverklaring die duidelijk maakte dat er nu een alternatieve macht was opgestaan die de legitimiteit van het koloniale bewind ontkende. De Nederlandse autoriteiten bevonden zich aan de vooravond van de Japanse invasie in een machteloos isolement.

14 Margono Djojohadikusumo 1970: 18. Voor een grotere groep kinderen van wie de ouders ambtenaar of employee van een bedrijf waren werden Hollandsch-Inlandsche Scholen (HIS) opgericht.

15 In 1920 werd de Technische Hoogeschool in Bandung, in 1924 de Rechtshoogeschool en in 1927 de Medische Hoogeschool in Batavia opgericht.

16 De Expres, 20 juli 1913.

17 Een belangrijke bondgenoot van de PKI was Insulinde, de opvolger van de Indische Partij, die zeventigduizend leden claimde te hebben. In 1923 scheidde de behoudende vleugel zich af en vormde het Indo-Europees Verbond (IEV), dat een conservatief-koloniale lijn volgde. Hiermee verwijderden Indo-Europeanen zich van de nationalistische beweging.

18 Tan Malaka reisde via Nederland naar Moskou. Daarna leidde hij als vertegenwoordiger van de Kommunistische Internationale (Komintern) in Zuidoost-Azië een zwervend bestaan.

19 Belangrijke communistische leiders, zoals Moeso en Alimin, hadden voor het uitbreken van de opstanden de kolonie al verlaten.

20 In datzelfde jaar verscheen ook een brochure die Tan Malaka in ballingschap had geschreven, waarin hij voor het eerst de term ‘Republiek Indonesië’ gebruikte.

21 Om een belangrijke wending in zijn leven te markeren had Soewardi zijn naam veranderd in Ki Hadjar Dewantoro.

22 Hij trof daar ook Semaoen, die in Moskou woonde. In 1922 hadden Hatta en Soebardjo ook Tan Malaka nog ontmoet toen deze na zijn verbanning op doorreis was naar Moskou.

23 Hatta 1952: 303. De term ‘het zachtste volk op aarde’ is afkomstig uit Sicco Roorda van Eysinga’s ‘Vloekzang, de laatste dag van de Hollanders op Java,’ dat Multatuli vervolgens in de vierde druk van zijn Max Havelaar opnam (Biografisch woordenboek van het socialisme en de arbeidersbeweging in Nederland, 2000, VIII: 225).

24 Bij de PNI-activiteiten was Tjipto Mangoenkoesoemo niet meer betrokken, omdat hij eind 1927 naar Banda werd verbannen, waar hij elf jaar gedwongen zou verblijven. Ook in 1927 richtte Tan Malaka in Bangkok de PARI (Partai Republik Indonesia) op. De PARI kreeg nauwelijks aanhang, maar belichaamde, evenals de PNI, het idee dat de partij leiding moest geven aan de strijd voor de onafhankelijkheid.

25 De toevoeging ‘jong’ was ontleend aan het Italiaanse nationalisme van Giuseppe Mazzini; Harper 2020: 81.

26 De partij was bovendien verdeeld in ‘co’s en ‘non-co’s.’ De laatste groep werd aangevoerd door de jonge partijsecretaris Sekarmadji Maridjan Kartosoewirjo, een neef van Mas Marco, die zijn opleiding tot arts had afgebroken en politiek activist was geworden.

27 De ARD werd meestal aangeduid met de naam van zijn voorganger, de PID, Politieke Inlichtingen Dienst (1916-1919).

28 Hering 2002: 170.

29 Hering 2002: 194.

30 Dat laatste verwijt was niet helemaal terecht, want Sjahrir was zich bewust van de kracht van een verenigde vakbond en actief bij de organisatie van Congres Kaoem Boeroeh (de Arbeiders) in mei 1933. Deze federatie liep al snel vast in onmacht en repressie.

31 Hij kreeg deze relatief lichte straf vermoedelijk op voorspraak van J. Schepper, zijn oude docent aan de Rechtshoogeschool, en omdat hij zich in 1931 had laten dopen. Een christen kon immers geen communist zijn.

32 Elson 2008: 62.

33 Slechts een klein deel van de Chinese bevolking in Nederlands-Indië koos de kant van de nationalisten. In 1932 werd de Partai Tionghoa Indonesia opgericht, die onder leiding stond van Liem Koen Hian. Het bleef een kleine partij waarvan de leden recente immigranten (totok) waren, die in tegenstelling tot de geassimileerde peranakan-Chinezen geen banden hadden met het koloniale bestel.

34 Soetomo was in 1908 medeoprichter van Boedi Oetomo en inmiddels een veteraan in de nationalistische beweging. In 1924 had hij aan de wieg gestaan van de Indonesische Studieclub in Surabaja, die als een politieke katalysator had gefungeerd. Met hulp van de Studieclub waren er in en rond Surabaja allerlei belangenorganisaties opgericht, onder andere voor chauffeurs, trampersoneel, kleermakers en huispersoneel, later gevolgd door boerencoöperaties. In 1930 werd deze beweging omgevormd tot de Persatoean Bangsa Indonesia (PBI, Eenheid van het Indonesische Volk).

35 Taufiq Abdullah 2009: 49.

36 Niet alle politieke organisaties bewogen zich op nationaal niveau. Veruit de grootste politieke partij was de regionale Pakempalan Kawoelo Ngajogjakarta (Unie van Onderdanen van Djokjakarta), die in 1935 meer dan tweehonderdduizend leden telde en de hoge belastingen en de dominante rol van suikerfabrieken in de regio bekritiseerde.

37 In juni 1940 werd Amir Sjarifoeddin opnieuw gearresteerd, ditmaal op verdenking van illegale communistische activiteiten. Voor de keuze gesteld tussen verbanning naar Boven-Digoel of indiensttreding bij het Departement van Economische Zaken, wat inhield dat hij niet langer politiek actief zou zijn, koos hij voor het laatste.

38 Hiermee manifesteerde de MIAI, waar de Moehammadijah, Nahdlatul Ulama, PSII en zesentwintig andere islamitische organisaties deel van uitmaakten, zich aan het politieke front. De alliantie tussen seculiere partijen en de MIAI zorgde echter direct voor spanningen omdat de MIAI de toekomstige staatsvorm een duidelijke islamitische signatuur wilde geven. De MIAI werd ook door de andere partijen buiten de leiding van de MRI gehouden.

2 De Japanse bezetting: hoop, exploitatie en mobilisatie

1942-1945

De oprichters van de oppositionele en alternatieve Volksraad van Indonesië, Madjelis Rakjat Indonesia (MRI), waren nog druk bezig met het vaststellen van reglementen en procedures voor hun parlement, toen zij door de oorlog werden ingehaald. De Japanse bezetting van de archipel maakte een einde aan het Nederlandse koloniale bewind, maar er gebeurde nog veel meer. Als gevolg van economische exploitatie en de mobilisatie van miljoenen mensen werden er maatschappelijke wonden geslagen en verscheen er een nieuwe generatie jongeren die met een nieuwe geestdrift bereid was te vechten tegen het Westen. Was de verovering van de archipel ook de bevrijding van Indonesië? Hoe reageerden de gematigde nationalisten op het Japanse bewind? En zouden Soekarno en Hatta erin slagen na hun lange gevangenschap hun invloed weer te laten gelden?

De verovering

In de loop van 1939-1940 was de Japanse verovering van China vastgelopen en kreeg Japan last van een westerse handelsboycot. Omdat de Japanse economie afhankelijk was van de import van olie, grotendeels uit de Verenigde Staten, dreigden er tekorten te ontstaan. Onderhandelingen met Nederlands-Indië om meer olie naar Japan te exporteren liepen in mei 1940 op niets uit.

Toen in juli 1941 Japanse troepen zuidelijk Vietnam binnendrongen, kondigden de Verenigde Staten, Engeland en Nederlands-Indië een handelsboycot tegen Japan af. Deze maatregel dwong Japan haast te maken met de verovering van Zuidoost-Azië. Het ging vooral om het veiligstellen van grondstoffen zoals olie, rubber en rijst. Nederlands-Indië vormde het voornaamste doelwit.

In september 1940 was het driepartijenverdrag tussen Duitsland, Italië en Japan gesloten, en in juli 1941 volgde een niet-aanvalsverdrag met de Sovjet-Unie. Met het Vichyregime in Frankrijk was een overeenkomst gesloten, Engeland had inmiddels zijn handen vol aan de oorlog met Duitsland. De Verenigde Staten bleven in militair opzicht op afstand. Japan ging tot de aanval over.

In de vroege morgen van zondag 7 december 1941 werd de Amerikaanse vloot in Pearl Harbor door een Japanse verrassingsaanval uitgeschakeld. Nu had de Japanse invasiemacht vrij spel in de Pacific en Zuidoost-Azië. De Britse en Nederlandse machthebbers hadden geen hoge pet op van Japanse soldaten. Zij werden gezien als rare, bijziende mannetjes die niet in staat waren om te vechten. Het tegendeel bleek waar: de koloniale legers waren geen partij voor de goed getrainde en uitstekend bewapende Japanse invasiemacht. Met zijn superieure luchtmacht en precisietorpedo’s werden de koloniale legers en vloten in korte tijd vernietigd. Op 10 december werd de Britse vloot voor de kust van Malakka uitgeschakeld. In diezelfde maand gaven de Amerikanen de Filipijnen prijs en werd de Japanse aanval ingezet op Hongkong en Brits-Borneo. Op 11 januari 1942 werd Kuala Lumpur ingenomen en op 15 februari veroverde het Japanse leger Singapore, dat door de Engelsen als hun onneembare vesting in de regio werd beschouwd. Na een heftige strijd legden honderdduizend Britse troepen het af tegen dertigduizend Japanse soldaten.

Nederlands-Indië was aangesloten bij een militaire coalitie waar ook Amerika, Engeland en Australië deel van uitmaakten. Dat hielp niets. Op het laatste moment besloot Amerika zich te concentreren op het behoud van Australië en Nederlands-Indië prijs te geven. Nadat gouverneur-generaal Tjarda van Starkenborgh Stachouwer op 8 december 1941 Japan de oorlog had verklaard, wachtte het KNIL, aangevuld met Europese burgers die onder de wapens waren geroepen, de komst van de Japanse troepen af.

Opmerkelijk genoeg sprak het bestuur van de Madjelis Rakjat Indonesia zijn steun uit aan de Nederlands-Indische regering, maar dit had onmiddellijk een scheuring in eigen gelederen tot gevolg. Uit protest stapte Abikoesno Tjokrosoejoso met zijn partij uit de MRI, waarmee de broze relatie tussen seculiere en islamitische nationalisten opnieuw was verbroken. Tegelijkertijd werden ruim zeshonderd Indonesiërs, die van pro-Japanse sympathieën werden verdacht, door de koloniale politie opgepakt en in Garut in West-Java geïnterneerd.39 Onder hen bevond zich een groot deel van de politieke elite. De internering was de genadeslag voor een samenwerking tussen het koloniale bewind en de nationalistische beweging.

Op 11 januari 1942 landden Japanse troepen in Manado. Eind februari was op Java na vrijwel de hele archipel veroverd, inclusief de olievelden bij Tarakan en Bandjarmasin op Kalimantan en bij Palembang in Zuid-Sumatra. Op 27 februari begon de slag in de Javazee, waar een gecombineerde vloot van Nederlandse en geallieerde schepen, zonder luchtsteun en gehinderd door gebrekkige communicatie, kansloos ten onder ging, waarbij 2200 bemanningsleden om het leven kwamen.

Op 1 maart gingen Japanse militairen in Java aan wal. Opnieuw stond het koloniale leger tegenover een militaire overmacht. Het KNIL was getraind om binnenlandse onlusten te bedwingen en niet om de kolonie te verdedigen tegen een modern bewapende externe vijand. De kleine, verouderde luchtmacht was al snel uitgeschakeld en er was vrijwel geen coördinatie tussen de verschillende legeronderdelen. Bovendien was de koloniale defensie snel gedemoraliseerd en was er sprake van desertie onder de KNIL-militairen. Nadat Japanse troepen het vliegveld Kalidjati bij Bandung hadden veroverd was het Nederlandse verzet gebroken.40 Op 5 maart werd de laatste uitzending van Radio Bandung afgesloten met de groet ‘Vaarwel, tot betere tijden’, maar die lagen voor de kolonie niet in het verschiet. Op 9 maart capituleerde Nederland-Indië. In drie maanden hadden de Japanners de koloniale regimes in Zuidoost-Azië uitgeschakeld.41

Hoop

Voorafgaand aan de invasie had het Japanse leger via radio-uitzendingen aangekondigd als bevrijder te komen, en door elke uitzending te beëindigen met het volkslied Indonesia Raja werd de indruk gewekt dat de Indonesische onafhankelijkheid in het verschiet lag. Toen de Japanse troepen na de capitulatie Java binnenmarcheerden, werden zij in tal van steden spontaan, zo leek het, verwelkomd door enthousiaste menigten die met Japanse en rood-witte vlaggetjes zwaaiden. In Makassar werden de Japanse troepen verwelkomd door een comité onder leiding van de plaatselijke Parindra-voorman. Deze manifestaties bleken goed georganiseerd. Voorafgaand aan de Japanse inval had het koloniale bestuur comités opgericht die hulp moesten verlenen aan eventuele burgerslachtoffers van de oorlog. Veel van deze comités ontpopten zich na de capitulatie als Vrijheidscomités, die onder leiding stonden van Parindra-leden.

Achmad Soebardjo speelde een leidende rol in het Centrale Comité dat deze acties organiseerde. Soebardjo bleek al langer in contact te staan met de Japanners. Eind jaren dertig had hij kennisgemaakt met Shigetada Nishijima, die zich in 1937 als middenstander op Java had gevestigd om spionagewerk voor de Japanse marine te verrichten.42 Via deze contactpersoon werd Soebardjo in 1941 de leider van een geheime organisatie die de Japanse invasie ondersteunde door militaire gegevens te verzamelen en acties van het Nederlandse leger te saboteren.

De snelle Japanse overwinning had bij veel nationalisten de hoop gewekt dat de onafhankelijkheid nabij was en op verschillende plaatsen op Java probeerden de welkomstcomités het plaatselijk bestuur over te nemen. Soebardjo had naar verluidt een ontwerpgrondwet gereed en op 8 maart bood PSII-leider Abikoesno Tjokrosoejoso samen met Mohammad Yamin de staf van het Japanse leger een plan aan voor een Indonesisch kabinet. Soebardjo zou hierin op Buitenlandse Zaken komen, Muhammad Yamin op Binnenlandse Zaken, Ki Hadjar Dewantoro op Onderwijs, Abikoesno Tjokrosoejoso op Vervoer, Hatta op Economische Zaken. Ergens onderaan het lijstje stond Soekarno met het ministerschap van Pers en Propaganda. Hierop presenteerde de Parindra, dat door Abikoesno Tjokrosoejoso met opzet buiten zijn kabinet was gehouden, een eigen kabinet, met onder anderen Hatta op Financiën en, opnieuw onderaan, Soekarno als minister zonder portefeuille. Daarop maakte Abikoesno Tjokrosoejoso weer een nieuw lijstje, ditmaal met Soekarno als vicepremier. Het maakte een chaotische indruk.

Direct na de capitulatie werden in tal van steden op Java huizen en winkels van Chinezen geplunderd en regeringsgebouwen en Europeanen aangevallen. In Atjeh en Gorontalo, in het noorden van Sulawesi, waren al voor de komst van de Japanners opstanden uitgebroken tegen het koloniale bestuur. In Gorontalo riepen nationalisten op 23 januari de Republiek Gorontalo uit en namen het bestuur over. In Atjeh werd het verzet geleid door Said Abu Bakar, een leider van de Persatuan Ulama Seluruh Atjeh (PUSA, de Associatie van Atjehse Ulama’s). Ondanks harde represailles van het KNIL, waarbij enkele honderden doden vielen, verspreidde het verzet zich zo snel dat de Nederlanders besloten te vluchten. Toen de Japanners op 12 maart in het noorden van Atjeh aan wal gingen, werden zij door een juichende menigte ontvangen en was het koloniale bestuur al verdreven. Op verschillende plaatsen laaide ook het oude conflict tussen religieuze leiders en de aristocratie weer op en hoopte de PUSA met Japanse hulp de macht van de adel te breken.

Vergelijkbaar, maar minder gewelddadig, kwamen in Minangkabau aan de westkust van Sumatra islamitische geestelijken in verzet tegen de koloniale bestuursadel en vormden nationalisten in Padang een Volkscomité. In het gebied van de Karo Batak aan de oostkust van Sumatra werden door nationalistische groepen grote landbouwondernemingen en plantages bezet.

Deceptie

De Japanners schrokken van al dit geweld en waren niet van plan de nationalisten tegemoet te komen. Op 20 maart verbood het Japanse opperbevel alle politieke acties en, net als in de Nederlandse tijd, ook de rood-witte vlag en de term Indonesië. Op 15 juli 1942 werden alle politieke partijen verboden en bleef de koloniale status quo voorlopig gehandhaafd. Tot grote teleurstelling van islamitische en nationalistische leiders besloten de Japanners de oude bestuursadel te steunen. De hoop op een snelle onafhankelijkheid en sociale verandering was vervlogen.

De bestuurlijke eenheid in de archipel werd wel doorbroken. Het Zestiende Leger, dat onder leiding stond van generaal Hitoshi Imamura, voerde het bevel op Java. Sumatra werd bij Malaya gevoegd en vanuit Singapore bestuurd door het Vijfentwintigste Leger. Medio 1943 werd het bestuur over Malaya en Sumatra gesplitst en bestuurde het Vijfentwintigste Leger alleen nog Sumatra, terwijl het hoofdkwartier naar Bukittinggi werd verplaatst.43

Oost-Indonesië viel onder het gezag van de marine, met Makassar als hoofdkwartier. De vloot wilde een eigen invloedssfeer in de archipel en directe toegang tot de oliereserves op Kalimantan. Als gevolg van deze verkaveling van de archipel, en de spanningen tussen leger en vloot, was er heel weinig onderlinge communicatie. De bestuurlijke opdeling van de archipel en het voornemen van Tokio om Sumatra en Oost-Indonesië bij het Japanse Rijk te voegen, bood de nationalisten geen enkel perspectief. De status van Java bleef nog onduidelijk. Maar het feit dat de gevreesde militaire politie, de Kenpeitai, agenten van de evenzeer gevreesde Algemeene Recherche Dienst in dienst had genomen, beloofde weinig goeds. Zij waren in juli 1942 betrokken bij de arrestatie van leden van de Parindra toen de politieke partijen werden verboden.44

Het verdwijnen van de Europeanen en de continuïteit van het inheemse bestuur

Nadat de Japanse bezettingsmacht ruim 85.000 Nederlandse en geallieerde krijgsgevangenen had gemaakt, werden de overige Europeanen in fasen geïnterneerd, eerst de mannen, daarna de vrouwen en kinderen die in aparte kampen werden ondergebracht. In september 1943 waren honderdduizend Europeanen, die in bestuur en bedrijfsleven werkzaam waren, met hun gezinnen uit de samenleving verwijderd. Slechts een kleine groep die op strategisch belangrijke posten werkte, bleef buiten de kampen.

Duizenden westerse krijgsgevangenen en burgergevangenen werden tewerkgesteld aan de aanleg van spoorwegen in Thailand en Sumatra, waarbij respectievelijk 15.000 en 2.500 mannen om het leven kwamen. Vrouwen werden uit de kampen gehaald om in Japanse bordelen te werken. Naarmate de bezetting voortduurde, kwamen er als gevolg van honger en ziekten ook meer burgergevangenen om het leven. Van de gevangenen in de burgerkampen overleefde 13 procent de kampen niet, terwijl 20 procent van de krijgsgevangenen om het leven kwam.

Wilden Indo-Europeanen buiten de kampen blijven, dan moesten zij hun ‘Indonesische bloedlijn’ kunnen aantonen. Dat betekende een fundamentele omschakeling voor een groep die zich bij voorkeur als Europeaan had geïdentificeerd. Omdat veel Indo-Europeanen weigerden met de Japanners samen te werken, werden er na verloop van tijd steeds meer Indo-Europese mannen geïnterneerd, terwijl hun vrouwen en kinderen in de samenleving achterbleven. Zo ontstond er een groep van rond de honderdvijftigduizend ‘buitenkampers.’ Zij werden het doelwit van intimidaties van Japanse militairen en vijandig gedrag van de bevolking.

Een kleine groep hoge ambtenaren was vlak voor de capitulatie naar Australië uitgeweken.45 Onder hen bevond zich Huib van Mook. Hij was in januari 1942 tot luitenant-gouverneur-generaal benoemd en reisde in mei door naar Londen, waar hij ook minister van Koloniën werd in de Nederlandse regering in ballingschap. In Londen boog Van Mook zich over de toekomst van de voormalige kolonie. De geallieerden hadden de bevrijding van de archipel toebedeeld aan de Amerikaanse generaal Douglas MacArthur. Hij had Van Mook tijdens een onderhoud kort na de capitulatie in maart verzekerd dat de Verenigde Staten Nederlands-Indië niet opnieuw in de steek zou laten, maar mee zouden helpen het koloniale gezag te herstellen. Maar het was de vraag of Amerikaanse politici, van wie bekend was dat zij het kolonialisme passé vonden, daarmee zouden instemmen. Van Mook formuleerde daarom een tekst die hervormingsgezindheid en vernieuwing benadrukte. Deze werd op 7 december 1942 door koningin Wilhelmina in een radiorede voorgelezen. Zij schetste daarin de contouren van een naoorlogs rijksverband dat bestond uit autonome delen. Indonesië, de term werd nu voor het eerst genoemd, zou een eigen parlement krijgen, terwijl raciale scheidslijnen officieel werden opgeheven. Hiermee hoopte de Nederlandse regering de Amerikanen over te halen om de voormalige kolonie na de Japanse nederlaag weer aan haar over te dragen. Tegelijkertijd drukte de rede de overtuiging uit van Van Mook dat Nederland eerst zijn ethische project, dat in 1901 begonnen was, moest voltooien voor er sprake kon zijn van onafhankelijkheid. Raden Soejono, voormalig lid van de Volksraad en de Raad van Indië, en in Londen minister zonder portefeuille van de Nederlandse regering in ballingschap, pleitte als enige vergeefs voor de volledige onafhankelijkheid van Indonesië.

Intussen noteerde Leo Jansen, die voor de Japanse afluisterdienst van geallieerde radiozenders werkte, op 2 januari 1943:

Indonesiërs hebben een ander Aziatisch volk gezien dat heerst. Zij hebben Hollandse vrouwen bediensters van Aziaten zien worden. Zij hebben Europeanen halfnaakt door de straten zien vervoeren. Zij hebben niet langer respect voor ons, waarop tenslotte de koloniale heerschappij voor een groot deel gebaseerd is.46

Met de Europeanen verdween ook de Nederlandse taal uit het straatbeeld, Batavia werd officieel Djakarta, en de Japanse jaartelling en tijd werden ingevoerd; 1942 werd 2602 en de klok ging anderhalf uur vooruit. In maart 1943 werd het standbeeld van Jan Pietersz. Coen van zijn sokkel gehaald.