Graaf en gouverneur

Nederlands-Brazilië tijdens het bewind van
Johan Maurits van Nassau-Siegen, 1636-1644

Erik Odegard

Omslagontwerp: Mijke Wondergem

Kaarten: Erik Odegard

Opmaak binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6249 882 2

E-ISBN 978 94 6249 883 9

NUR 691

© 2022 E. Odegard, p/a Uitgeversmaatschappĳ Walburg Pers, Zutphen

© 2022 Uitgeversmaatschappĳ Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wĳze, hetzĳ elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelĳke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelĳk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zĳn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Inhoud

Inleiding

1. Een graaf van Nassau-Siegen

In het Staatse leger, 1621-1635

Het beleg van de Schenkenschans, 1635-1636

Hofleven in Den Haag

De bouw van het Mauritshuis

2. ‘De conquesten van Brasil’:
de West-Indische Compagnie en Brazilië,
1621-1636

Portugees-Brazilië

De verovering en het verlies van Bahia, 1624-1625

Een nieuwe poging: Recife 1630

Problemen in Brazilië en in Nederland, 1632-1636

3. De benoeming van Johan Maurits tot gouverneur-generaal, 1634-1636

De benoeming van Johan Maurits, juli 1636

De keuze voor Johan Maurits

Het contract tussen de bewindhebbers en Johan Maurits

Naar Brazilië, 1636

4. Veldheer in Brazilië, 1637-1642

De verovering van Elmina door de WIC

De mislukte belegering van Salvador

Maranhão, Angola en Sao Tomé ingenomen, 1641

Logistieke problemen

De balans opgemaakt, zomer 1642

5. Bestuur en hofhouding

Het centrale bestuur

Johan Maurits in de Hoge en Secrete Raad

Lokaal bestuur: câmaras en freguesias

Controle over eigen personeel

Het hof van de graaf-gouverneur

Slavernij aan het hof

Het overspel van Henricus Torquinius

6. Gouverneur en bevolking, 1638-1644

De inheemse bevolking

Suikerheren en lavradores

Religie en bestuur

De landdag van 1640

Opstand en vleierij

7 Suiker, slavernij en kaapvaart: de economie van de kolonie

Suiker

Een Nederlandse moleneigenaar: Pieter Schiff en São Bras

Handel in mensen

Brazielhout

Belastingheffing: lokale inkomsten van het koloniaal bestuur

Import van voedsel en bouwmateriaal

Kaapvaart: Recife als maritiem steunpunt

De economie van een slavensamenleving

8. Het ontslag van de gouverneur, 1639-1644

De affaire-Arciszewsksi

Verschillen in inzicht tussen bewindhebbers en gouverneur

De kosten van de hofhouding

Een graaf in smokkel

De bom barst

9. Nasleep: opstand en verlies van Brazilië, 1642-1654

Een vervanger voor Johan Maurits?

De opstand van de Portugezen

Het verlies van Brazilië

10. De Duitse Braziliaan: Johan Maurits, 1644-1677

Tussen Kleef en Den Haag

Bevelhebber tegen Münster

Het Rampjaar: van de Waterlinie naar Friesland

De Braziliaanse verzameling verspreid

De graven van de graaf

Conclusie

Dankwoord

Noten

Bronnen en literatuur

Geraadpleegde archieven

Geraadpleegde gedrukte bronnen en bronpublicaties

Geraadpleegde literatuur

Register

Kaart 1: De Nederlands Republiek en het westen van het Duitse Rijk

Kaart 2: Brazilië

Inleiding

Op donderdag 3 oktober 1647, aan het einde van de ochtend, besloten de bewindhebbers van de West-Indische Compagnie (WIC) bijeengekomen in een vergadering van het Haags Besogne, om een beloning van 88 gulden uit te keren aan een van de jonge edellieden die aan het hof van Johan Maurits van Nassau-Siegen verkeerden. De jongeman in kwestie had namelijk de moeite genomen om exemplaren van een onlangs verschenen boek bij de verschillende kamers van de WIC langs te brengen.1 De WIC-bewindhebbers vermeldden ook om welk boek het ging; het werk was ‘genaempt De beschrijvinge vande daden van Graeff Maurits in Brazil’. Dit was een wat ingekorte versie van de eigenlijke titel van het werk in het Latijn: Rerum per octennium in Brasilia et alibi nuper gestarum, sub praefectura illustrissimi Comitis I. Mauritii, Nassoviae, &c. Comitis, Nunc Vesaliae Gubernatoris & Equitatus Foederatorum Belgii Ordd. sub Auriaco Ductoris, Historia (zie afbeelding 1). Vrij vertaald: De werken gedurende acht jaar in Brazilië van Graaf Johan Maurits van Nassau-Siegen, geschreven door Caspar van Baerle, die liever als Casparus Barlaeus door het leven ging.

Het boek was geschreven in opdracht van Johan Maurits, graaf van Nassau-Siegen, die in 1644 uit Brazilië was teruggekeerd. Hij was in de zomer van 1636 door de Heren XIX, het centrale bestuursorgaan van de WIC, aangesteld tot gouverneur-, admiraal- en kapitein-generaal van de bezittingen van de Compagnie in Brazilië. Na zijn terugkeer had hij Barlaeus de opdracht gegeven om een boek te schrijven over zijn daden en bestuur in de kolonie. Hiervoor had Barlaeus toegang gekregen tot het persoonlijk archief van Johan Maurits. De relatie tussen de schrijver en de opdrachtgever blijkt wel uit een brief die Johan Maurits in maart 1647 aan Barleaus schreef, waarin hij de schrijver ervan probeerde te overtuigen dat de verovering van het fort Arguin in het tegenwoordige Mauritanië ook aan hem toegeschreven kon worden – wat niet het geval was. Verder schreef hij onder andere: ‘Ick heb U. Ed[ele]s [brief] aengenaem ontfangen en met blijtschap daeruyt verstaen, dat het boeck veerdig is en mijn effegie van de vouwen verlost is.’2 Die ‘effegie’ was een portret van Johan Maurits in vol ornaat: in het harnas met een helm naast hem op een tafeltje en een commandostaf in zijn rechterhand. Het boek had hetzelfde oogmerk als het portret: Johan Maurits laten zien zoals hij zichzelf graag zag. De Rerum, zoals het boek vaak in het kort genoemd wordt, zou een enorme impact hebben op de beeldvorming van de periode van Johan Maurits in Brazilië. Veel geschiedschrijvers maakten maar wat graag gebruik van het werk van Barlaeus, in het oorspronkelijke Latijn, in de Nederlandse vertaling van de jaren twintig van de twintigste eeuw of in de recente Engelse vertaling.3 Barlaeus verstond zijn opdracht goed: het boek beschrijft Johan Maurits als een begenadigd bestuurder en militair die zich bekommerde om het lot van de kolonie onder zijn gezag en haar inwoners, met oog voor de gevoeligheden die de religieuze verschillen van die bevolking met zich meebrachten.

Maar hiermee geeft de Rerum een eenzijdig beeld van de Nederlandse kolonie in Brazilië onder het bestuur van Johan Maurits. Problemen in het bestuur, de moeizame bevoorrading van de soldaten en de steeds hoger oplopende spanningen tussen de bewindhebbers in Nederland en de gouverneur in Brazilië worden erin niet of nauwelijks genoemd. De toenemende chaos in het bestuur van de WIC, zowel in Nederland als in Brazilië, komt niet aan bod. Ook slavernij en het leven van in slavernij gehouden mensen wordt nauwelijks beschreven. Slavernij wordt wel genoemd, maar dan vooral in passages waarin het belang van slavenarbeid voor de kolonie aan de orde komt, en in passages over de omvang van de slaafgemaakte bevolking in Brazilië. Opvallend is een vermelding in het rapport van Johan Maurits aan de Staten-Generaal na zijn terugkeer in 1644. Hier maakt hij melding van de sterfte onder de slaafgemaakten op de overtocht van de Atlantische Oceaan. Van dit rapport bevindt zich ook een manuscriptversie in het archief van de Staten-Generaal. In het gedrukte rapport zoals het in de Rerum per octennium is opgenomen zijn de aantallen mensen die tijdens de overtocht stierven gelijk gehouden, maar is het totaalaantal vervoerde personen met een factor 10 vergroot. Hierdoor lijkt er sprake te zijn van een sterfte van 2,5 procent, in plaats van 25 procent in het oorspronkelijke rapport.4 Dit laat misschien zien dat er toch een zekere gevoeligheid rond het onderwerp bestond waar Barlaeus rekening mee te houden had.

Afbeelding 1: Schutblad van Rerum per octennium in Brasilia, Jan Brosterhuyzen (mogelijk), 1647

Bron: Rijksmuseum, objectnummer RP-P-2016-1791. Aan de onderkant is het monogram van Johan Maurits te zien – vergelijk met het brandmerk in afbeelding 17. Aan de linker- en rechterkant zijn de wapenschilden van de Braziliaanse Capitanias te zien, met in het midden van de afbeelding het wapen van de Hoge en Secrete Raad, vergelijk met afbeelding 15.

De beeldvorming over Johan Maurits en zijn periode in Brazilië is verder bepaald door de productie van kunst aan het hof van Johan Maurits in Brazilië en daarna. Bij zijn vertrek in 1636 nam Johan Maurits een aantal jonge kunstenaars mee, van wie Albert Eckhout en Frans Post de bekendsten zijn, maar recent is ook beargumenteerd dat zeeschilder Abraham Willaerts meeging.5 Wetenschappers zoals de arts Willem Piso (1611-1678) en geograaf Georg Marckgraf verkeerden ook aan het hof, en hun onderzoek naar de Braziliaanse natuur zou nog eeuwenlang een standaardwerk blijven.6 Johan Maurits liet in Recife een aantal paleizen voor zichzelf bouwen en een nieuwe stad – Mauritsstad – aanleggen. Door dit alles is de relatief korte periode van het bestuur van Johan Maurits in Brazilië visueel bijzonder goed gedocumenteerd en is hij in de historische literatuur wel als ‘een verlicht vorst in de tropen’ beschreven.7 Johan Maurits wordt wel vereenzelvigd met de Nederlandse periode in Brazilië. In de recente literatuur ligt de nadruk daarom soms meer op ontwikkelingen in wat wel de Dutch Atlantic wordt genoemd, of juist op de levens van de inwoners van de kolonie. Toch is een nieuwe studie naar de periode van Johan Maurits in Brazilië juist door de centrale rol die hij inneemt in de beeldvorming over de kolonie van groot belang. Door gebruik te maken van recente literatuur, nieuwe archiefvondsten en recent ontsloten archieven kan een vollediger beeld geschetst worden van de periode waarin Johan Maurits van Nassau-Siegen aan het hoofd stond van de belangrijkste Nederlandse kolonie in het Atlantisch gebied. Een nieuwe studie moet recht doen aan onderwerpen die eerder minder aandacht hebben gekregen, waarvan slavernij wel de meest in het oog springende is.

Recent onderzoek heeft bijvoorbeeld aangetoond dat Johan Maurits op verschillende manieren persoonlijk profiteerde van de handel in mensen, onder ander door slaven te smokkelen uit Portugees Cabo Verde.8 Deze smokkel, in samenwerking met Portugezen in Nederlands-Brazilië, werpt ook een ander licht op de relatie tussen Johan Maurits als gouverneur-generaal en de Portugese inwoners van de kolonie, en roept nieuwe vragen op.

Graaf en gouverneur kijkt opnieuw naar de ambtstermijn van Johan Maurits in Brazilië. Dit verhaal is opgebouwd rond de persoon van Johan Maurits. Maar dit is geen biografie: de relatie tussen de persoon Johan Maurits in zijn rol als bestuurder en militair bevelhebber, met aan de ene kant zijn opdrachtgevers in Nederland en aan de andere kant de koloniale samenleving in Brazilië, staat centraal. Wat voor invloed had Johan Maurits nu echt op de kolonie en hoe konden de verschillende groeperingen in de kolonie proberen hun belangen te behartigen aan het hof van de gouverneur-graaf? Hoe veranderde de relatie tot het WIC-bestuur in Nederland en welke rol speelde Johan Maurits in het verval van de WIC? Deze twee relaties, die met de bewindhebbers in Nederland en met de koloniale samenleving in Brazilië, waren bepalend voor de bestuursperiode van Johan Maurits. Door juist nader in te gaan op de interactie tussen gebeurtenissen in Brazilië en Nederland wil dit boek een nieuwe blik werpen op de ambtstermijn van Johan Maurits als gouverneur-generaal tussen 1636 en 1644.

Nederlands-Brazilië kan zich de afgelopen jaren opnieuw in de aandacht van historici en een breder publiek verheugen. In Nederland komt de aandacht voor het gebied de afgelopen eeuw steeds in vlagen. Na de verschijning van Hermann Wätjenns studie in 1921 kwam drie jaar later de Nederlandse vertaling van de Rerum per octennium uit.9 Samuel Pierre l’Honoré Naber was de drijvende kracht achter zowel deze bronnenuitgave als de uitgave in vier delen van de Leidse WIC-bewindhebber Johannes de Laets Iaerlijck verhael door de Linschoten-Vereeniging tussen 1931 en 1937.10 Tekenend voor de bredere aandacht waarin Johan Maurits zich ook kon verheugen was het feit dat de Nederlandse marine in 1933 een nieuwe kanonneerboot naar Johan Maurits vernoemde. Voor de volgende serie publicaties in de jaren veertig en vijftig vormden de werken van l’Honoré Naber een belangrijke basis: de biografie van Johan Maurits door Bouwman, de studie over de Nederlanders in Angola door Ratelband – die overigens pas in de jaren negentig gepubliceerd zou worden – en het klassieke werk van Charles Boxer, The Dutch in Brazil. Het beeld van Johan Maurits en zijn bestuursperiode zoals het door Boxer werd beschreven, namelijk dat van een verlichte vorst in de tropen, is bepalend geworden voor de perceptie van Johan Maurits en zijn ambtstermijn.11 Boxer lijkt geen gebruik te hebben gemaakt van de Nederlandse archieven, maar leunde sterk op vertaalde notulen van het bestuur in Brazilië, en op de Rerum zelf.

Kunsthistorisch onderzoek naar de collecties van Johan Maurits, de kunstenaars en wetenschappers aan het hof, en de manier waarop de Nieuwe Wereld en haar inwoners in beeld werden gebracht zijn onderwerpen die voortdurend in de belangstelling zijn geweest. In 2020 zijn er twee nieuwe studies verschenen over de inrichting van het Mauritshuis en de kunstenaars aan het hof van Johan Maurits in Brazilië.12 Eerder publiceerden Quentin Buvelot, Rebecca Parker Brienen en vele anderen over het Braziliaanse werk van Post en Eckhout, en keek Mariana Françozo naar de opbouw van de collectie van Johan Maurits in Brazilië.13 Dit alles maakt het voor Graaf en gouverneur mogelijk om grotendeels aan de kunst en de kunstenaars voorbij te gaan en zich meer te richten op de rol van Johan Maurits als militair bevelhebber, gouverneur en edelman in Brazilië.

In Brazilië heeft de Nederlandse periode continue aandacht gekregen, niet alleen van grote namen als Evaldo Cabral de Mello, die al meer dan veertig jaar over het onderwerp publiceert, maar ook in talloze scripties en proefschriften aan Braziliaanse universiteiten. De taal tussen de Nederlandse en Braziliaanse onderzoekers vormt een grote barrière. Niet alleen zijn veel belangrijke werken niet vertaald en dus voor velen niet toegankelijk – denk hierbij bijvoorbeeld aan de recente biografie van Johan Maurits van Cabral de Mello –, maar veel werken zijn ook in het Portugees niet in Nederland te vinden.14 Het is ondoenlijk hier een encyclopedisch overzicht te geven van het recente werk in Brazilië. Ik heb naast een aantal klassieke studies ook gebruikgemaakt van enkele recente Braziliaanse onderzoeken. De geïnteresseerde lezer die het Portugees machtig is – of wil worden – verwijs ik naar de uitstekende Braziliaanse database voor scripties en dissertaties.15

Een derde perspectief wordt in de literatuur geboden door de meest Engelstalige studies die de poging van de WIC om Brazilië te veroveren in een bredere Atlantische context plaatsen. De oorlog om Brazilië en de daarmee samenhangende rol van de WIC in de trans-Atlantische slavenhandel hadden consequenties voor het hele Atlantisch gebied.

Wat kan een nieuwe studie over de ambtstermijn van Johan Maurits toevoegen aan de al bestaande studies? Graaf en gouverneur betoogt dat er een spanningsveld bestond tussen het optreden van Johan Maurits in zijn functie als werknemer van de WIC en zijn grafelijke waardigheid. De aanwezigheid van het hof van Johan Maurits in Recife veranderde zijn relatie tot de andere dienaren van de Compagnie en tot de inwoners van de kolonie. Dit had ook een effect op zijn relatie tot de bewindhebbers en de Staten-Generaal. Zijn werk voor de WIC stelde Johan Maurits in staat hof te houden op een schaal die hij zich in Nederland niet had kunnen veroorloven. Maar deze hofhouding vormde voor de inwoners van de kolonie een andere manier om toegang tot de macht te krijgen. Giften, patronage en gunsten speelden een grote rol in de relatie van Johan Maurits tot de bevolking. Dit betekende wel dat de WIC-bewindhebbers in Nederland minder goed controle konden uitoefenen op de kolonie, terwijl zij wél de kosten van de hofhouding moesten dragen. Daar kwam bij dat Johan Maurits ook op andere gebieden de grenzen van de regels opzocht. Hij was betrokken bij de smokkel van slaafgemaakten, liet kolonel Christoffel Arciszewski, die hij als bedreiging van zijn macht in de kolonie zag, in 1639 zonder meer terug naar Nederland sturen, en tegen het einde van zijn ambtstermijn adviseerde hij de Staten-Generaal om de kolonie aan de controle van de bewindhebbers van de WIC te onttrekken. Het ontslag van Johan Maurits door de bewindhebbers van de WIC is zo beter te begrijpen.

Deze aanpak is mogelijk door het gebruik van nieuw, nog weinig gebruikt bronmateriaal. Veel Braziliaanse studies zijn afhankelijk van de vertaalde notulen van het bestuur van de kolonie in Brazilië, de Politieke Raad en Hoge en Secrete Raad. De brieven en papieren uit Brazilië zijn door deze onderzoekers minder gebruikt, maar ook die bieden ook een schat aan informatie. Al deze bronnen, de brieven en de notulen zijn recent gedigitaliseerd en nader beschreven. Om het de lezer makkelijk te maken de stukken terug te vinden geef ik bij de gedigitaliseerde stukken steeds de scannummers. Ook het archief van Johan Maurits in de collectie van het Koninklijk Huisarchief is gedigitaliseerd, in dit geval door het Hessisches Hauptsaatsarchiv, dat ook zijn eigen stukken van Johan Maurits digitaal aanbiedt. Nog weinig gebruikt, ook door Nederlandse historici, zijn de liassen van de Staten-Generaal over de WIC. Dit zijn de brieven die binnenkwamen bij en werden verstuurd door de Staten-Generaal. De brieven gaven ofwel informatie die in de besluitvorming werd gebruikt, ofwel waren de uitwerking van die besluitvorming in de vorm van instructies, aanschrijvingen en – in het geval van de WIC opvallend vaak – aanmaningen aan de provincies om toegezegde subsidies te betalen. Dit materiaal maakt het mogelijk om een completer en genuanceerder beeld te schetsen van de driehoeksverhouding tussen Johan Maurits, de WIC en de Staten-Generaal. Daarnaast heb ik gebruikgemaakt van een scala aan kleinere persoonlijke archieven in het Nationaal Archief in Den Haag en van de stadsarchieven in Amsterdam, Den Haag, Deventer en Rotterdam. Nieuw is de collectie in het archief van de Raad van Brabant in Den Bosch, die meer inzicht geeft in de financiële situatie van Johan Maurits in Brazilië. Dit alles geeft het vertrouwen dat er naast nieuwe invalshoeken ook voldoende nieuw materiaal is om met de lezer te delen.

Graaf en gouverneur is opgebouwd uit tien hoofdstukken met een ruwweg chronologische volgorde. De hoofdstukken belichten steeds verschillende aspecten van de ambtstermijn van Johan Maurits, van zijn rol als militair bevelhebber tot zijn relatie met de Portugese elite in de kolonie en zijn betrokkenheid bij de smokkel van slaafgemaakten. De laatste twee hoofdstukken kijken respectievelijk naar de val van de Nederlandse kolonie in Brazilië na het vertrek van Johan Maurits en naar zijn carrière na zijn terugkeer in Europa in 1644.

Ten slotte is een opmerking over het gebruik van de termen ‘slaaf’ en slaafgemaakte’ in dit boek op zijn plaats. De basis van de koloniale economie rustte op de arbeid van onvrije mensen, meest Afrikanen maar ook Amerindianen. Slavernij stond aan de basis van de kolonie die Johan Maurits bestuurde en was daarmee ook van cruciaal belang voor zijn ambt als gouverneur-generaal. Er bestaat tegenwoordig discussie over het gebruik van het woord ‘slaven’ tegenover ‘slaafgemaakten’. De laatste term benadrukt het feit dat het hier gaat om mensen die door anderen in onvrijheid worden gehouden, want niemand is van nature onvrij. Voorstanders van het gebruik van het woord ‘slaven’ beargumenteren dat juist dat woord de onmenselijkheid van de bezitsrelatie tussen mensen weergeeft.16 Ik heb ervoor gekozen om niet strikt aan één term vast te houden en beide termen te gebruiken. Bij voorkeur gebruik ik de namen van individuele slaafgemaakten. Dit brengt echter ook problemen met zich mee, aangezien de in de Nederlandse archieven vastgelegde namen gegeven namen waren na het tot slaaf maken. In veel gevallen zijn namen ook niet vastgelegd; op veilinglijsten komen bijvoorbeeld geen namen voor. Ik kan een aantal individuele verhalen van mensen in slavernij in Nederlands-Brazilië vertellen en zo de onmogelijkheid en onmenselijkheid van hun situatie laten zien. Slavernij is cruciaal voor het begrip van de positie van Johan Maurits, aangezien Nederlands-Brazilië draaide op en om de arbeid van onvrije mensen.

1. Een graaf van Nassau-Siegen

Op 17 juni 1604 werd in Dillenburg het eerste kind van Margaretha van Holstein-Sonderburg (1583-1658) geboren. Ze was het jaar daarvoor getrouwd met de ruim eenentwintig jaar oudere Jan VII van Nassau (1561-1623). Haar man was eerder getrouwd geweest met Magdalena van Waldeck (1558-1599) en zij hadden tussen 1582 en 1597 twaalf kinderen gekregen. Margaretha zou niet minder dan dertien kinderen krijgen, van wie Johan Maurits in 1604 het eerste was. Een paar jaar na zijn geboorte verhuisde het gezin van Dillenburg (zie afbeelding 2) naar het vierentwintig kilometer naar het noordwesten gelegen Siegen, de hoofdplaats van het nieuwe graafschap Nassau-Siegen. Dit graafschap was ontstaan door de deling van de erfenis van Jan VI van Nassau (1559-1606) over zijn vijf nog levende zonen. Jan VI was een jongere broer van Willem van Oranje. Omdat Willem het prinsdom Orange in Frankrijk had geërfd van René van Chalon, erfde Jan het hele graafschap Nassau. Maar de kleine Duitse vorstenhuizen kenden geen primogenituur: de erfenis werd normaliter onder alle kinderen verdeeld. Hierdoor ontstonden na de dood van Jan van Nassau de graafschappen Nassau-Dillenburg, Nassau-Siegen, Nassau-Beilstein, Nassau-Dietz en Nassau-Hadamar. Nassau-Siegen viel toen aan Jan VII, de vader van Johan Maurits.1 Het probleem waar de nieuwe Nassau-takken zich mee geconfronteerd zagen was dat de graafschapjes die zo ontstonden vaak niet welvarend genoeg waren om de adellijke levensstijl van de graven te ondersteunen.

Dit gold zeker voor Nassau-Siegen. Jan VII trouwde tweemaal en kreeg in totaal vijfentwintig kinderen, van wie er vier vroeg stierven. De inkomsten van het graafschap Siegen waren niet genoeg om al deze kinderen de opleiding te geven die paste bij hun achtergrond. Het graafschap vereiste juist investeringen, onder andere in de verdediging. Bovendien werd het inkomen van de graaf ondermijnd door stijgende prijzen en inflatie.2 Johan Maurits zou tijdens zijn jeugd herhaaldelijk geconfronteerd worden met de povere financiën van Nassau-Siegen.

Vanaf 1611 werden Johan Maurits en zijn jongere broers Georg Friedrich en Wilhelm Otto in Siegen onderwezen. In 1614 verbleef Johan Maurits kort aan het hof van Maurits, de landgraaf van Hessen-Kassel, en hij zou met de twee zoons van de langraaf kort aan de universiteit van Genève studeren. Begin 1616 was Johan Maurits terug in Kassel en daar zou hij tot de zomer van 1619 blijven. In Kassel studeerde hij aan het Collegium Mauritianum, een academie voor jonge adel die een belangrijke schakel vormde in de opleiding van een internationaal georiënteerde groep calvinistische edellieden en diplomaten.3 Maar toen Maurits van Hessen-Kassel de kosten van de opleiding verhoogde kon Jan van Nassau-Siegen die niet meer dragen en werd Johan Maurits naar Siegen teruggeroepen.4

Ondanks herhaalde pogingen en een bezoek aan Den Haag lukte het niet om voor de jonge Johan Maurits een positie in het leger van de Nederlandse Republiek – het Staatse leger – te bemachtigen. Pas in 1620 of 1621 kwam het eindelijk zover en kreeg Johan Maurits een positie als officier in het leger. Wellicht dat in de tussentijd zijn opleiding vervolgd werd aan de schola militaris in Siegen.

De dood van Jan VII betekende dat Johan Maurits nu op eigen benen moest staan, niet in de laatste plaats financieel. Siegen was niet rijk: in 1607 had het hele graafschap een inkomen van 13.000 gulden opgeleverd.5 En dat was nog vóór de deling van de erfenis van Jan VII. In zijn testament had hij bepaald dat zijn vijf jongste zonen geen land zouden erven. Voor hen was een toelage uit de kas van het graafschap voorzien. De echte buit viel toe aan de drie oudste nog levende zonen, van wie Johan Maurits de jongste was. De drie halfbroers erfden elk een derde van het graafschap met nog wat verspreid grondbezit.6 Hiermee was de kous nog niet af. De oudste broer, Jan VIII, had zich in 1613 tot het katholicisme bekeerd. De deling van het graafschap onder de co-graven zou het protestantisme in Siegen beschermen. Dat was althans de gedachte, want in de praktijk viel het tegen en ontspon zich na de dood een strijd tussen de broers, en na het overlijden van Jan VIII ook met diens weduwe Ernestine Yolande van Ligne.7

Afbeelding 2: Gezicht op slot Dillenburg, Jan Brosterhuyzen, 1647

Bron: Teylers museum, KG 05142.

In het Staatse leger, 1621-1635

Johan Maurits kwam in dienst van het Staatse leger vlak voor het aflopen van het Twaalfjarig Bestand en de hervatting van de oorlog in de Nederlanden. In de volgende vijftien jaar zou hij geleidelijk opklimmen, tot hij in 1635 aangesteld werd als kolonel van een Waals infanterieregiment. In de tussenliggende periode nam hij deel aan een aantal belangrijke campagnes uit de tweede helft van de Tachtigjarige Oorlog. De eerste tocht waaraan Johan Maurits deelnam vond nog plaats voor de officiële hervatting van de vijandelijkheden tussen de Republiek en Spanje en bracht hem weer dicht bij huis. Frederik Hendrik werd aan het hoofd van de Staatse cavalerie geplaatst en deed een uitval vanuit Wezel, waar stadhouder Maurits de hoofdmacht van het leger had samengetrokken, in de richting van de Palts om de Protestantse Unie in het Duitse Rijk te steunen. Veel succes had de expeditie niet en ook het volgende jaar, toen het bestand afgelopen was, kon het leger niet voorkomen dat de Italiaanse veldheer in Spaanse dienst Spinola zowel Gulik als Goch belegerde en innam.8

Na een kort verblijf in Siegen in 1623 na de dood van zijn vader keerde Johan Maurits terug in Staatse krijgsdienst. Hij maakte in deze jaren onder andere de vergeefse poging van Frederik Hendrik mee om Breda te ontzetten. Spinola had bij verrassing het beleg voor Breda geslagen om zo Staatse troepen te binden en te verhinderen dat er versterkingen naar Brazilië werden gestuurd – een eerste indicatie van de gevolgen die de strijd in de Atlantische Oceaan direct in de Nederlanden kon hebben.9 De eerste vijf jaar in dienst van het Staatse leger had de jonge officier Johan Maurits dus weinig verheffends meegemaakt. De strategie zou veranderen na de dood van stadhouder Maurits in 1625 en zijn opvolging door Frederik Hendrik, die een offensieve aanpak voorstond. In 1626 werd na een kort beleg Oldenzaal ingenomen. Het volgende jaar viel Groenlo. Ontwikkelingen in Europa en op de Atlantische Oceaan maakten het mogelijk om een grotere uitdaging aan te gaan. In Italië werd de Spaanse aandacht opgeëist door de Mantuaanse Successieoorlog (1628-1631) en het verlies van de Zilvervloot van 1628 aan Piet Hein maakte de Spaanse financiële situatie zeer moeilijk.10 Niet alleen verloor de Spaanse kroon hierdoor directe inkomsten, ook moest er in de daaropvolgende jaren meer uitgegeven worden aan het escorteren van de vloten uit de Nieuwe Wereld.11

In 1629 werd het Nederlandse leger uitgebreid om de sterke vesting Den Bosch te kunnen gaan belegeren. Tijdens de belegering nam Johan Maurits het bevel van een Waals infanterieregiment over nadat overste Guillaume de Levin, heer van Famars, gesneuveld was. Hetzelfde regiment was tussen 1606 en 1617 door Johan Ernst, de oudere halfbroer van Johan Maurits, gecommandeerd.12 Wellicht dat de familieband een rol heeft gespeeld in de benoeming van de nog jonge Johan Maurits als commandant. Tijdens de belegering viel een leger onder de graaf van Montecuccoli aan over de IJssel en de Veluwe in een poging om het Staatse leger voor Den Bosch weg te halen. Ironisch genoeg was Johan Maurits’ katholieke halfbroer, Jan VIII van Nassau-Siegen, in Spaanse dienst bij dit leger.13 Deze aanval kon uiteindelijk worden afgeslagen door een Staatse verassingsaanval op Wezel, van waaruit het leger op de Veluwe bevoorraad werd.

Na de belegering van Den Bosch zou Johan Maurits nog deelnemen aan de succesvolle Maas-veldtocht van 1632, waarbij Venlo, Roermond, Maaseik, Sittard, Stralen en Maastricht in Staatse handen vielen. Het volgende jaar viel ook Rheinberg. Frederik Hendrik bevond zich nu op het toppunt van zijn macht en aanzien als ‘de Stedendwinger’. Na deze successen was de Republiek relatief veilig, maar de opmars kwam tot stilstand. Een alliantie met Frankrijk moest hier verandering in brengen.

Het beleg van de Schenkenschans, 1635-1636

Maar in de zomer van 1635 werd er plots een bres geslagen in de grensverdediging. Controle over de grote rivieren was voor de Republiek een zaak van levensbelang, niet alleen om de rivierhandel, maar ook vanwege overstromingsgevaar en het stellen van inundaties. De vroegste verdedigingslinies van de kern van de Republiek volgenden de IJssel in het oosten en de Waal en later Maas in het zuiden. Vestingen als Den Bosch en Breda waren een zuidelijke voortzetting van deze hoofdlinie. Een van de sleutelpunten in dit systeem was de Schenkenschans. Terwijl het tegenwoordig een klein Duits dorp is een kilometer ten zuiden van de Rijn, of eigenlijk het Bijlands Kanaal, lag het dorp in de zeventiende eeuw op het punt waar de Rijn zich splitst in de Waal en de Rijn (zie kaart 1). Controle over de Schenkenschans bood een mogelijk springpunt voor verdere offensieve operaties, hetzij tegen de Spaanse garnizoenen aan de Neder-Rijn in het tegenwoordige Duitsland, hetzij tegen de Nederlandse grensverdediging. Het dorp was daarom goed versterkt. Maar in de zomer van 1635 telde het garnizoen slechts honderdvijftig man en het oorlogsschip dat de admiraliteit van Amsterdam altijd bij het fort stationeerde was wegbezuinigd. In de nacht van 28 juli 1635 werd het fort bij verrassing ingenomen door een contingent van vijfhonderd Duitse soldaten in Spaanse dienst. Dit was een enorme schok. Schenkenschans werd beschouwd als ‘een van de sterckste ende beste sleutels van desen Staet’.14

Het was sowieso al geen geweldig jaar voor Frederik Hendrik. Eerder die maand had hij de belegering van Leuven moeten opbreken en het gecombineerde Staats-Franse leger had zich in allerijl naar het noordoosten moeten terugtrekken.15 Daar kwam nu het verlies van de Schenkenschans bovenop. In Spaanse handen zou de vesting gebruikt worden om delen van de Betuwe, de Achterhoek en het Rijk van Nijmegen contributies op te leggen, en ook zouden de communicatie met en de bevoorrading van de Nederlandse garnizoenssteden aan de Neder-Rijn als Rees, Emmerik en Rheinberg zeer bemoeilijkt worden. Maar bovenal was de vrees dat dit een basis zou vormen voor een verder offensief tegen het hart van de Republiek. De Schenkenschans moest dus worden heroverd. Van de zomer van 1635 tot in april van het volgende jaar zou het Staatse leger de vesting gaandeweg afsluiten van de buitenwereld en ten slotte omringen met belegeringswerken. De Spanjaarden gebruikten Kleef als uitvalsbasis en de commandant van de Spaanse troepen in de vesting zou na zijn dood op 30 november 1635 in Kleef worden bijgezet, wat ironisch is gezien Johan Maurits’ latere functie als gouverneur van Kleef.

Afbeelding 3: Kaart met beleg en verovering van Schenkenschans, Claes Jansz. Visscher, 1636

Bron: Rijksmuseum, RP-P-AO-4-79. Een gedrukte kaart van de belegering uit het atelier van Claes Janz. Visscher. Het noorden ligt onder. Het fort is te zien op de dunne landtong waar de Rijn zich splitst in de Waal en de Neder-Rijn. Eromheen bevinden zich de kampen en loopgraven van de belegeraars. Het is duidelijk dat het fort alleen over de dunne landtong te benaderen was.

Johan Maurits was een van de commandanten aan de Staatse zijde die de belegering leidden en vormgaven, maar hij was wel de jongste. Hij was nauw betrokken bij de eigenlijke belegering van de vesting: het in loopgraven naderen van de Spaanse werken. Zijn halfbroer Willem van Nassau-Siegen, de Staatse gouverneur van Emmerik, had de leiding over de belegering als geheel, en dan met name de verdediging van de Staatse belegeringswerken en de stellingoorlog, waarbij de mogelijke routes voor versterkingen en bevoorrading steeds verder werden afgesneden.16 Beiden stonden onder nauw toezicht van Frederik Hendrik, die tot december van dat jaar afwisselend in Pannerden en Arnhem verbleef.

De belegering van de Schenkenschans was voor Johan Maurits een logische afsluiting van zijn deelname aan de campagnes van het Staatse leger vanaf de jaren twintig. Na verschillende belegeringen van dichtbij te hebben meegemaakt kon hij nu zijn ervaring in praktijk brengen. Het beleg was ook een moment om zijn kunnen te tonen, zowel aan de stadhouder en de andere hoge officieren in het Staatse leger als aan buitenlandse bezoekers. Een van hen was de jonge Frederik Willem I van Brandenburg, die in Leiden studeerde, maar juist in deze periode vanwege een epidemie de stad ontvluchtte en onder andere de belegeringswerken bij de Schenkenschans bezocht.17 Frederik Willem zou later Johan Maurits aanstellen als stadhouder in zijn Kleefse gebieden en hier ontmoetten de twee elkaar voor het eerst.

In de winter van 1635 stelden onderhandelaars namens de kardinaal-infant en de Spaanse koning nog een ruil voor: Breda voor Pernambuco, waar de WIC aan terrein won, en Schenkenschans voor Maastricht, Roermond, Venlo, Rheinberg en Orsoy. Deze onmogelijke eis liet het belang van de kleine vesting op de splitsing van de Rijn wel zien.18 Het beleg ging dus door en de situatie van het garnizoen, nu compleet afgesneden van de Spaanse posities aan de Neder-Rijn, werd steeds penibeler. De overgave van het garnizoen in april 1636 was een reden voor grote vreugde en opluchting in de Republiek. De inname door de Spanjaarden in 1635 was onderwerp geweest van verschillende nieuwsprenten, en het nieuws over de voortgang van de belegering werd in Holland op de voet gevolgd.19 Claes Jansz. Visscher wijdde een nieuwskaart aan zowel de verovering van het fort in 1635 als aan de herovering een jaar later.20

Voor Johan Maurits betekende de verovering van het fort een persoonlijke triomf. Nog op latere leeftijd zou hij zich met een kaart van de vesting laten portretteren. Die kaart – saillant detail – werd op het schilderij vastgehouden door een zwarte jongen, wellicht een bediende of huisslaaf.21 Door zijn rol in de verovering van de Schenkenschans vestigde Johan Maurits zijn naam. Hij kon in de zomer van 1636 tevreden naar Den Haag reizen om daar aan het hof te verblijven. Daar zou hij blijven tot hij later dat jaar naar Brazilië zou vertrekken.

Hofleven in Den Haag

In Den Haag maakte Johan Maurits deel uit van de stadhouderlijke hofhouding. Die was in het voorgaande decennium ingrijpend veranderd. Stadouder Maurits was nooit getrouwd, had geen vrouw (wel minnaressen) en geen geëchte kinderen. Zijn hofhouding was een bijeenkomst van officieren en edelen geweest die in de wintermaanden, als er geen campagne werd gevoerd, aan het hof verbleven en vooral veel dronken. Maurits had een aantal beperkte wijzigingen aan het Binnenhof laten uitvoeren. Een plan om een palazzo regale aan te leggen naar ontwerp van Constantino de Servi (1554-1622) werd niet ten uitvoer gebracht.22 Maurits liet zich wel portretteren, maar van een artistieke uitstraling van het hof was niet echt sprake. Anders dan in Kassel, waar Johan Maurits een deel van zijn opleiding had genoten, was er aan het stadhouderlijk hof van Maurits geen ruimte voor kunst en wetenschap. Stadhouder Maurits was eerst en vooral een militair bevelhebber. De kans om de hofhouding als een vorm van soft power te gebruiken, zowel voor een binnenlands als voor een buitenlands publiek, werd niet benut.

Dat zou veranderen na de dood van Maurits in 1625 en zijn opvolging als stadhouder en kapitein-generaal van de Unie door zijn halfbroer Frederik Hendrik (1584-1647). Het belangrijkste verschil zat ’m in de aanwezigheid van vrouwen aan het hof. Al was Maurits was nooit getrouwd, hij spoorde zijn halfbroer aan dat wel te doen. Zijn toekomstige vrouw, Amalia van Solms, kwam in 1620 aan in het gevolg van Elizabeth Stuart, de vrouw van Frederik V van de Palts, de ‘Winterkoning’ van Bohemen. De aanwezigheid van Elizabeth en Frederik was een andere ontwikkeling die het hofleven in Den Haag deed veranderen. Elizabeth was de dochter van Jacobus I (VI in Schotland) van Engeland en Anna van Denemarken, en ze was de zus van Karel I, die in 1625 de Engelse en Schotse troon besteeg. Frederik V was een van de militante protestantse voormannen in het Duitse Rijk. Dat hij de troon van Bohemen besteeg was een van de aanleidingen geweest voor de Dertigjarige Oorlog (1618-1648). De aanwezigheid van het koninklijk echtpaar zette de Haagse hofhouding meer luister bij. Den Haag stond nu als adellijke residentie ook internationaal op de kaart.23

Het huwelijk van Frederik Hendrik met Amalia van Solms in 1625 betekende ook een belangrijke verandering van het Haagse hof. De aanwezigheid van de vrouw van de stadhouder met haar eigen gevolg betekende niet alleen dat de hofhouding aanzienlijk in omvang toenam, maar ook dat er het hele jaar door hof werd gehouden, ook als de stadhouder zelf op campagne was. Het hofceremonieel werd in toenemende mate vastgelegd en de culturele uitstraling van het hof nam toe door de verbouwing van paleis Noordeinde, het oude hof, en de bouw van nieuwe paleizen buiten de stad zoals Honselaarsdijk en Rijswijk. Den Haag werd nu echt de hofstad.

De uitbreiding van het hof betekende ook dat er meer hovelingen in Den Haag gehuisvest moesten worden. Voor Frederik Hendrik was dit een kans om zijn macht en invloed in de stad ook visueel te benadrukken. Als de hovelingen in zijn gevolg moderne representatieve huizen lieten bouwen, liet dat ook de macht van het Oranje-hof zien. Hiervoor ontwikkelde Frederik Hendrik in de eerste helft van de jaren dertig een plan. Ten oosten van het oude Binnenhof bevonden zich de – sterk vervallen – stadhouderlijke tuinen. Vanaf begin jaren dertig werd overwogen deze tuinen een andere bestemming te geven. De Staten van Holland stelden voor om het gebied met huizen te bebouwen. Dit voorstel werd zonder meer door de stadhouder van tafel geveegd. De huizen waren ‘muizenholen’ en het voorstel paste niet bij de waardigheid van de stadhouder. Constantijn Huygens, de machtige secretaris van de stadhouder, noteerde tevreden: ‘Daarop besloot mijn onoverwinnelijke prins in zijn rol van landmeter liever verkwistend te zijn dan bij het nageslacht voor het gerecht te moeten verschijnen voor de ongehoorde misdaad dat Den Haag onder zijn stadhouderschap misvormd was.’24 Frederik Hendrik had inderdaad andere plannen met het plein, die weliswaar de beschikbare ruimte minder efficiënt zouden benutten, maar die de waardigheid van zijn hof en zijn macht in Den Haag zouden benadrukken. Zowel Johan Maurits als Constantijn Huygens zou door deze plannen in de gelegenheid komen om in het centrum van Den Haag, in de schaduw van het Binnenhof, representatieve huizen te laten bouwen.

De bouw van het Mauritshuis

Frederik Hendrik stond een plein voor ogen naar het voorbeeld van de Place Royale (nu Place de Vosges) in Parijs, waar vanaf 1605 een plein met omringende statelijke huizen was gebouwd. Het plein zelf was geen marktplein, maar was bedoeld om te flaneren.25 Dit model werd ook in Den Haag gevolgd. Het Plein zou geen marktplein worden, maar een plek waar het gevolg van Frederik Hendrik zich kon tonen en elkaar kon treffen in een omgeving die werd gedomineerd door de gevels van de huizen van notabele hovelingen. Vanaf 1632 werd aan de uitwerking van dit plan gewerkt. Frederik Hendrik behield tijdens het hele proces een sterke invloed in de toewijzing van percelen aan het hof. Constantijn Huygens had eerst één perceel aan de oostzijde van het plein toegewezen gekregen, maar door ingrijpen kreeg hij twee percelen, de nummers 7 en 8, in het zuidwesten (zie afbeelding 4).26 Johan Maurits zou perceel 6, aan de hoek van de Hofvijver, in handen krijgen.

De toewijzing van de percelen aan het plein laat een hiërarchie in de hovelingen van Frederik Hendrik zien. Constantijn Huygens kreeg zijn land van de stadhouder cadeau, maar Johan Maurits moest voor zijn perceel betalen. Hij kocht zijn perceel op 28 februari 1633 voor ruim 21.000 gulden. Op 31 maart kocht hij ook het oude rondeel aan de Hofvijver achter zijn perceel (ook zichtbaar op afbeelding 4) voor nog eens 7200 gulden.27 De totale kosten van het land – ruim 28.500 gulden bedroegen meer dan tweemaal de jaaropbrengst van het hele graafschap Nassau-Siegen voor de deling in 1623. Opvallend is dat Johan Maurits al aan zijn statige woning begon te werken nog voordat hij zijn grote doorbraak bij de Schenkenschans beleefde.

Afbeelding 4: Kaart van de Vijver, het Plein en een gedeelte van het Binnenhof in Den Haag, anoniem, ca. 1632-1635

Bron: NL-HaNA, 4.VTH, Collectie Hingman, inv.nr. 3308B. De nieuwe percelen zijn genummerd rond het Plein weergegeven. Constantijn Huygens zou perceel 7 en 8 toegewezen krijgen, Johan Maurits perceel 6. Tussen de twee panden lagen de tuinen van de twee huizen. Zie ook het kleurenkatern.

Bij de bouw van het Mauritshuis was de relatie tussen Johan Maurits en Constantijn Huygens van groot belang. Huygens was in de kringen van het Haagse hof een belangrijk man Door de bouw van hun beide nieuwe huizen zouden de mannen ook buren worden. De eerste brieven tussen Johan Maurits en Constantijn Huygens die bewaard zijn gebleven dateren van 1634. De correspondentie, in het Frans, laat veel zien van de relatie tussen de twee mannen, maar hoe ze met elkaar in contact zijn gekomen is niet bekend. Niet alle Nassau-telgen stonden meteen op goede voet met de secretaris van de stadhouder. Johan Maurits schreef in 1634 een paar keer aan Constantijn Huygens om zijn broer Hendrik van Nassau-Siegen (1611-1652) te helpen, waarschijnlijk aan een aanstelling in het leger.28 Hendrik schreef zelf in maart 1635 aan Constantijn Huygens met het verzoek om hem bij Frederik Hendrik aan te bevelen, daarbij verwijzend naar Johan Maurits, met wie Huygens blijkbaar regelmatig in contact stond.29 Op 4 april 1634 schreef Johan Maurits uit Siegen aan Huygens: ‘Je voudrais bien savoir si nous serons voisins; je vous prie de m’en advertir en cela, et quelle resolution la chambre de compte a pris’ (Ik zou graag willen weten of we buren zullen zijn; ik smeek u mij hiervan op de hoogte te stellen, en welk besluit de rekenkamer heeft genomen).30 Huygens stuurde Johan Maurits blijkbaar snel bevestigend bericht. In zijn tweede brief van april 1634 kon hij opmerken: ‘Au reste j’en suis tres aise d’ouir que nous serions d’une mesme voissinage’ (Ik ben erg blij dat wij buren zullen zijn).31 De bouw van de beide huizen, het Mauritshuis en het Huygenshuis, zou een tijdlang gelijk lopen, maar de bouw van het huis van Johan Maurits liep vertraging op ten opzichte van dat van Huygens. Zo moest Johan Maurits onder andere een nieuwe brug met toegangspoort tot het Binnenhof laten aanleggen.

Over het ontwerp en de bouw van het Mauritshuis zelf is veel geschreven. Het is hier voldoende om op te merken dat de keuze voor Jacob van Campen betekende dat Johan Maurits koos voor een ontwerp dat zou aansluiten bij de toonaangevende ontwerpen voor de paleizen van Frederik Hendrik. Johan Maurits had zelf ook oog voor architectuur en schilder- en beeldhouwkunst. Voor zijn vertrek naar Brazilië in 1636 zou Frederik Hendrik met hem de nieuwe plafondschilderingen in het Huis ter Nieuburg bespreken.32 Dit laat treffend zien dat belangstelling voor kunst en architectuur ook ingezet kon worden om, zoals we nu zouden zeggen, te netwerken. Er waren meer jonge Nassau-graven van de verschillende takken van de familie, maar juist door zijn voorliefde en talent voor architectuur en kunsten kon Johan Maurits zich onderscheiden. In de bredere kringen van het hof werden deze zaken serieus genomen, en zo kon Johan Maurits ook op een andere voet verkeren met bijvoorbeeld de stadhouder of zijn secretaris.

Nog tijdens de belegering van de Schenkenschans stuurde Johan Maurits in november 1635 een korte brief naar Huygens met de mededeling: ‘Le porteur de ceste m’a recherché de vous prier, de le vouloir recommander a son Excellence pour la place de maistre Masson de la court’ (De drager van deze brief heeft me gevraagd om u te vragen hem aan te bevelen bij Zijne Excellentie [de stadhouder] als meestermetselaar aan het hof).33 Johan Maurits vervolgde door te zeggen dat als zowel Huygens als hijzelf van de diensten van de man gebruik kon maken, hij het niet zou nalaten hem aan te bevelen. Het korte briefje is interessant, omdat het de rol van Huygens als een machtige patroon laat zien. De hovelingen moesten om zijn gunsten dingen en konden hun eigen cliënten, of dat nu een jongere broer of een goede meestermetselaar was, aan Huygens voordragen. De patroon-cliëntrelatie draaide om reciprociteit. Johan Maurits kon met dergelijke aanbevelingen ook zijn waarde voor Huygens laten zien. In april van dat jaar schreef hij een paar keer aan Huygens over de problemen bij het sturen van hout voor de beide huizen.34

Toen Johan Maurits in de zomer van 1636 naar zijn bouwplaats terugkeerde, zag hij zich geconfronteerd met snel oplopende kosten. Begin dat jaar was er toestemming verleend om een steenhouwersloods op te richten in de toekomstige tuin van het Mauritshuis om de vele blokken natuursteen te houwen. De trage voortgang kan te wijten zijn geweest aan het uitgebreide gebruik van natuursteen, in tegenstelling tot het Huygenshuis, waar de muren al in augustus 1635 vrijwel af waren.35 Een andere verklaring kan zijn dat de bouw en de bijkomende kosten Johan Maurits boven het hoofd groeiden. Het moet voor hem buitengewoon welkom zijn geweest dat hem in juli 1636 een lucratieve aanstelling als gouverneur-, kapitein- en admiraal-generaal namens de West-Indische Compagnie in Brazilië werd aangeboden.

Om dat aanbod te verklaren moeten we eerst de WIC en haar pogingen om Brazilië te veroveren nader onder de loep nemen.

2. ‘De conquesten van Brasil’:
de West-Indische Compagnie en Brazilië,
1621-1636

Op 3 juni 1621 verleenden de Staten-Generaal van de Republiek der Verenigde Nederlanden een octrooi aan een organisatie die op dat moment nog in oprichting was: de West-Indische Compagnie (WIC). Hiermee kwam een einde aan een discussie die terugging tot in ieder geval 1606, toen voor het eerst plannen waren gemaakt voor de oprichting van een compagnie voor het Atlantisch gebied, in navolging van de Oost-Indische Compagnie van 1602.1 Willem Usselincx, vaak gezien als de geestelijk vader van de nieuwe Compagnie, gaf later zelfs aan dat hij al sinds 1592 met plannen voor een West-Indische Compagnie speelde.2 Maar door de onderhandelingen die zouden leiden tot de ondertekening van het Twaalfjarig Bestand (1609-1621) kwam het, ondanks de serieuze plannen, nog niet tot de oprichting. Tijdens het bestand namen de binnenlandse spanningen, zowel politiek als religieus, in de Republiek toe. De kwestie van de WIC speelde hierin ook een rol. De partij rond stadhouder Maurits, die tegen een verlenging van het bestand was, een strengere calvinistische leer aanhield en die de soevereiniteit aan de Unie als geheel toekende in plaats van aan de afzonderlijke provincies, was een voorstander van een compagnie voor het Atlantisch gebied, die een belangrijk aandeel zou kunnen leveren in de hernieuwde strijd tegen aartsvijand Spanje, dat door een dynastieke unie met Portugal verbonden was. Het bedrijf zou de Republiek handel kunnen brengen, maar tegelijkertijd ook de hervormde religie dienen door katholicisme te bestrijden en de volken in Amerika en Afrika te bekeren.3 Er bestond geen duidelijk onderscheid tussen militaire, commerciële en religieuze motivaties voor de oprichting van het bedrijf.

Een directe Nederlandse aanwezigheid in Amerika en Afrika dateert van het laatste kwart van de zestiende eeuw. Vanuit Zeeland werd al in 1581 een eerste handelspost aan de rivier de Pomeroon gesticht, in het huidige Guyana. Deze post werd tegen het einde van de eeuw door Spanjaarden verwoest. De Amsterdamse koopman en latere burgemeester van Göteborg Abraham Cabeliau zou in 1598-1599 het gebied opnieuw bezoeken en de eerste inheemse ambassadeurs meenemen naar Nederland.4 In deze periode was er in de Republiek veel aandacht voor het lot van inheemse bewoners van de Spaanse kolonies in Amerika. Men hoopte bondgenoten in de strijd tegen Spanje te kunnen vinden, en de Amerikaanse indianen werden gezien als geestverwanten van de Nederlanders in hun strijd tegen de Habsburgse vorst.5 Vooral uit Zeeland zou de vaart op, en later vestiging in de Guyana’s – het gebied tussen de Amazone en de Orinoco – ter hand worden genomen. Andere belangengroepen waren betrokken bij de handel in Zuid-Amerikaans zout. Bij Araya op de Venezolaanse kust, ongeveer dertig kilometer ten zuiden van het eiland Margarita, was een grote zoutpan die de aandacht trok van – vooral – schippers uit Noorderkwartier.6 Voor het kaken van haring, wat voor steden als Enkhuizen en Hoorn erg belangrijk was, was zout nodig, dat gewoonlijk uit Spanje of vooral Portugal werd gehaald. Maar in 1595 en opnieuw in 1598 waren Nederlands schepen in Spaanse en Portugese havens onder embargo geplaatst. In dat laatste jaar werden ongeveer vijfhonderd schepen in beslag genomen.7 Het embargo op handel met Nederlandse schepen werd volgehouden tot 1608, toen de onderhandelingen over de wapenstilstand ver gevorderd waren. Historicus Jonathan Israel heeft betoogd dat het embargo aan de Spaanse zijde strak werd gehandhaafd.8 Het effect hiervan was niet alleen dat de handel op Azië vanuit Nederland een stimulans kreeg, maar ook dat een cruciaal product als zout elders moest worden gezocht.

In Portugal lagen de zaken wat anders. Hier konden ook buitenlandse schepen participeren in de handel op de koloniën, zolang er maar in Portugal belasting over het verkeer werd betaald.9 Zeker in kleinere havens als Porto, Aveiro en Viana de Castelo schijnen autoriteiten een oogje dichtgeknepen te hebben en Noord-Nederlandse schepen die daar verschenen passen voor de vaart op de Portugese kolonies in Afrika en Amerika te hebben gegeven.10 Aan het einde van de zestiende eeuw begon eveneens de Noord-Nederlandse handel op West-Afrika, terwijl schepen uit de Noordelijke Nederlanden ook koers zetten naar de Portugese kolonie in Brazilië.11 Hier zal een begin liggen van de Nederlandse slavenhandel. In mei 1598 werd in Amsterdam een scheepsverzekering afgesloten voor de schepen Hope en St. Pieter voor een reis naar Portugal, Afrika en West-Indië. Over de polis ontstond onenigheid tussen reders en verzekeraars nadat de bemanning in Luanda uit angst voor de Portugese gouverneur was gaan muiten en de schepen terug naar Nederland had gezeild, de kooplieden en vijfennegentig pas aangekochte slaven in Luanda achterlatend. De verzekeraars hoefden deze schade niet te vergoeden, aangezien slavenhandel niet als activiteit in de polis was opgenomen.12 Een poging van de steenrijke koopman Balthazar de Moucheron, die zich na de val van Antwerpen in Zeeland had gevestigd, om in 1597-1598 São Tomé te veroveren mislukte, net als de poging van admiraal Pieter van der Does het volgende jaar.13 In Guinea bleek wel een lucratieve handel in vooral goud, ivoor en Malaguetta-peper te drijven te zijn, maar de Nederlandse kooplieden werden door de garnizoenen in de Portugese forten en hun Afrikaanse bondgenoten bestreden. Een eerste handelspost in Mouri (Ghana) werd in 1612 versterkt en met een garnizoen bezet. Dit werd door de admiraliteit van Amsterdam betaald. Een poging om de handelaren op Guinea tot één compagnie samen te voegen, zodat zij zelf de kosten van de bescherming konden dragen, liep stuk op de tegenwerking van de betrokken handelaren.14 In diezelfde periode kwam ook de handel in vooral bevervellen op Noord-Amerika van de grond. Met name kooplieden uit Amsterdam voeren naar deze bestemming. Ze verenigden zich in 1614 in de Nieuw-Nederland Compagnie, met name om hun rechten op het gebied tegenover concurrenten uit de Republiek veilig te stellen.15

In alle gebieden bleken de organisatie van de handel, de bescherming van privileges en de fysieke bescherming van handelaren en goederen een probleem. In het hele Atlantisch gebied kon zo geen effectieve bijdrage geleverd worden in de strijd tegen de Habsburgse vijand. Maar de binnenlandse politieke verhoudingen waren er nog niet naar om een andere organisatievorm te kiezen.