Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij financiële bijdragen van Stichting Kasteel Middachten en Stichting Kasteel Amerongen.

Afbeeldingen op het omslag:

voorzijde Ursula Philippota van Raesfelt, toegeschreven aan Gerard Hoet, ca. 1664-1666. Olieverf op doek, 32,5 × 27,5 cm. Collectie Kasteel Amerongen, foto Theo Scholten achterzijde Kasteel Middachten, foto Henri Kleijer

Omslagontwerp Christa Jesse

Ontwerp/opmaak binnenwerk Christa Jesse

ISBN      978 94 6249 891 4

E-ISBN   978 94 6249 892 1

NUR      681

© 2022 Hermine Manschot-Tijdink, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2022 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

‘Ick hope dat den goeden Godt myn man sal bewaren en myn niet so ongeluckig maken’

(Philippota aan haar schoonvader, Rampjaar 1672)

Inhoud

Woord vooraf

Stambomen

1De bakermat (1625-1666)

Geboorte en dood | ‘Grote quellingen en costen’ | Gewenst en ongewenst op Middachten | De mooie erfgename | Vrouwe van Ginkel

2De eerste huwelijksjaren (1666-1671)

Een smet op het blazoen | Het eerste Ginkeltje | Een charmante familie | Het Haagse leven | De stamhouder

3Oorlog (1672)

Onder de wapenen | De inval | Achter de linie | Dreigingen | Een slopende winter

4‘Myn goet en bloet’ (1673-1674)

Zonder pardon | Het convenant | Onvervulde wensen | Schipperen | Het tij keert

5Groot en klein gezelschap (1674-1677)

Eer en reputatie | Hoger op de ladder | ‘De jonckheijt’ | De draad wordt weer opgepakt | Naar het zuiden

6Die van Amerongen en die van Middachten (1680-1684)

Een extra zorg | Jachtpartijen en ander vertier | Overdaad en gebrek | De opvoeding | Opnieuw dreigingen

7De expeditie naar Engeland (1688-1690)

Een slechte start | In het kielzog van de stadhouder-koning | Het thuisfront | Een tragisch bewijs van onvermogen

8Graaf en gravin van Athlone (1690-1692)

De wilde Ieren | De terugkeer van de stadhouder-koning | De katholieke dochters | Vreugde en verdriet | De verheffing

9Veranderingen (1692-1700)

Een kort intermezzo | De aanloop tot de ‘grote timmeragie’ | Tot in de finesse | Afscheid in de hofkring | Margaretha

10Oorlog en verlies (1700-1713)

Opnieuw onder de wapenen | Godards dood | ‘Den goeden heer van Cannenburch heeft ’t moeten betaelen’ | ‘Welgebore vrouwe en hoog geëerde moeder’ | Een golf van verlies | Op vrijersvoeten

11Lange schaduwen (1714-1722)

Philippota’s codicillen | De dood van Frits | Het doek valt | Grote verdeeldheid | De akkoorden | Hoe het verderging

Noten

Bibliografie

Bronnen | Geraadpleegde literatuur

Verantwoording en dankwoord

Over de auteur

Woord vooraf

Middachten, januari 2022

Kasteel Middachten kent een rijke en lange historie van ruim achthonderd jaar. Vanaf de vroegste vermelding in 1190 is de geschiedenis in grote lijnen bekend. Dit betekent echter niet dat wij alles over de geschiedenis van het kasteel en de opeenvolgende bewoners al weten. Veel informatie ligt nog bewaard en verborgen in omvangrijke archieven, waaronder het archief van Middachten zelf.

Gedurende vele jaren bestudeerde Hermine Manschot-Tijdink talloze brieven en andere documenten van de bewoners in de zeventiende en het begin van de achttiende eeuw. Zij beschrijft op een zeer levendige en beeldende manier het leven van Ursula Philippota van Raesfelt, haar man Godard van Reede-Ginkel en hun vele kinderen. Philippota erfde als oudste dochter het goed van haar vader. Middachten was heel belangrijk voor haar. Godard, erfgenaam van Kasteel Amerongen, was veel van huis vanwege zijn militaire loopbaan. De zorg voor het behoud van Middachten was voor het echtpaar vooral in de roerige tijd rondom het Rampjaar 1672 groot. Maar na Godards successen op het slagveld in Ierland als opperbevelhebber van stadhouder-koning Willem III braken betere tijden aan. Toch was die tijd niet in alle opzichten een gouden eeuw en blijkt het toen al best moeilijk geweest te zijn Middachten goed te onderhouden.

In de lange rij van mijn voorouders is Ursula Philippota een voorbeeld van een sterke, en voor haar tijd, moderne vrouw die eigenzinnig aan haar principes en vooral aan haar religie vasthield. Zij en haar echtgenoot zijn bepalend geweest voor de verbouwing van Middachten tot wat vandaag wordt beschouwd als een belangrijk iconisch monument in Nederland en een parel binnen ons nationaal erfgoed.

Dit boek is een familiekroniek, maar geeft ook een inzicht in de politieke ontwikkelingen en de bedreigingen en vele oorlogen waar het land in die tijd mee te maken had. De voor Godard glorieuze veldslagen in Ierland worden op indrukwekkende manier in beeld gebracht, net als de invloed van de stadhouder-koning Willem III op de ontwikkelingen in Groot-Brittannië.

Ik ben Hermine Manschot heel dankbaar dat zij haar bevindingen met de lezer van dit boek wil delen.

Franz Graf zu Ortenburg

Goossen van Raesfelt, anoniem, ca. 1600-1624. Olieverf op doek, 69,5 × 54,5 cm.

Collectie Kasteel Middachten

Ursula van Middachten, anoniem, ca. 1600-1624. Olieverf op doek, 67,5 × 57,5 cm.

Collectie Kasteel Middachten

HOOFDSTUK 1

De bakermat

(1625-1666)

Het Gelderse leengoed Middachten verkeerde in zwaar weer.¹ De bezoeker die via de lange toegangslaan de middeleeuwse burcht naderde, zag al gauw overal de sporen van het verval. Geld voor het noodzakelijke onderhoud aan het huis en de bijgebouwen was er al jaren niet meer. De schuldenlast van vrouwe Anna van Middachten was aan het begin van de zeventiende eeuw zo hoog opgelopen, dat haar bezit op de rand van een faillissement zweefde. Al meer dan vierhonderd jaar was Middachten een familiebezit, maar aan deze eeuwenlange traditie leek rond 1619 een einde te komen. Anna kon de rentes over haar vele leningen niet langer betalen en het geduld van haar schuldeisers was op. Na het zoveelste proces dreigden zij beslag te leggen op haar Middachtense goederen.

Volgens haar verwanten was de onverantwoorde wijze waarop de oude, ongehuwde Anna het goed had beheerd de oorzaak van alle ellende. Jaar in jaar uit had de vrouwe de ene na de andere lening afgesloten, vaak tegen veel te hoge rentes. Door deze ‘excessieve beswaringh’ had zij het voortbestaan van Middachten in groot gevaar gebracht. Anna wees de beschuldigingen echter van de hand.² Zeker, ze had fouten gemaakt, maar de malaise op Middachten was niet alleen haar schuld. Ook door de almaar durende oorlog met Spanje waren haar financiële problemen in een stroomversnelling geraakt. Al decennialang ging de bevolking in de Republiek gebukt onder de gevolgen van de Opstand en ook Middachten was niet aan het oorlogsgeweld ontkomen. Door zijn strategische ligging was het meerdere malen doelwit geweest van passerende, vijandelijke troepen die het huis hadden geplunderd en de pachters beroofd van alles wat eetbaar was. Een belangrijke bron van inkomsten was daarmee keer op keer weggevallen.

De familie had echter geen enkel vertrouwen meer in Anna’s beleid nu de crediteuren voor de poort stonden. Gevreesd werd dat Middachten voorgoed voor het nageslacht verloren zou gaan, wanneer de incompetente vrouwe er nog langer de vrije hand had. Voor adellijke geslachten met hun dynastieke besef stond alles immers in het teken van continuïteit. Middachten was altijd binnen de familie gebleven en dat moest zo blijven.

Na onderling beraad besloot een viertal familieleden zich tot het Hof van Gelderland te richten met het dringende verzoek om in te grijpen. Het gevolg was dat Anna in 1619 onder curatele werd gesteld en gedwongen werd haar huis te verlaten. Op Middachten namen bewindvoerders het beheer van haar over. De familie was opgelucht nu het ergste gevaar voorlopig was afgewend, maar Anna was woedend. In de daaropvolgende jaren bleef ze het Hof met haar smeekbedes belagen, en met succes. In 1621 kreeg Anna van Middachten de bewindvoering over haar goederen terug.³ Ze had de heren kunnen overtuigen dat ze, ondanks haar hoge leeftijd, daartoe heel goed in staat was.

De grote vraag was intussen wie dit verwaarloosde en met grote schulden belaste familiegoed te zijner tijd zou erven. De bijna tachtigjarige vrouwe had daarover nog geen enkel uitsluitsel gegeven. Op de afgelegen havezate Harreveld in het oosten van het graafschap Zutphen, werden de ontwikkelingen op Middachten intussen nauwlettend gevolgd. Daar woonde Ursula van Middachten, weduwe van Goossen van Raesfelt, en een volle nicht van Anna. Niet geheel toevallig was zij een van de vier familieleden die de noodklok bij het Hof hadden geluid. Ursula had er alle belang bij dat de toekomst van Middachten veilig werd gesteld. Zelf had ze het met deze actie bij haar nicht verbruid, maar ze deed het voor haar enige zoon Reiner. Zij was ervan overtuigd dat hij het meest in aanmerking kwam om Middachten te erven.

Anna van Middachten was ongehuwd en haar broer en zusters waren allemaal kinderloos gestorven. Een opvolger moest dus verder binnen de familie worden gezocht. Hendrik en Carel, de vaders van Anna en Ursula (die enig kind was), waren broers en de laatste mannelijke leden van deze oudste tak van het geslacht Van Middachten. Hun zusters hadden in het verleden allemaal afstand gedaan van hun rechten op het familiegoed, zodat geen van hun nazaten nog iets kon claimen. Dit laatste bleek echter al gauw een misvatting van de Van Raesfelts te zijn.

Op 24 juli 1623 bepaalde Anna in haar testament dat Middachten na haar dood zou toekomen aan haar neef Reiner én aan diens zuster Stevine Anna. De Van Raesfelts kregen daarmee hun zin, maar de overdracht verliep niet zonder slag of stoot. De inkt was nauwelijks opgedroogd of er volgde een hevig protest uit Doesburg. Daar woonde Godert Egberts, kleinzoon van de oudste zuster van Anna’s vader die beneden haar stand was getrouwd. Volgens Egberts was er sprake van een gemanipuleerd testament. De Van Raesfelts zouden de oude, zwakke vrouwe op een sluwe wijze hebben overgehaald om Middachten aan hen te vermaken. Anna had namelijk meerdere malen te kennen gegeven dat zij – uit een bijzondere affectie – het familiebezit aan hém wilde nalaten. Dat was ook zijn goed recht, aldus Godert Egberts. Zijn grootmoeder Godefrida was niet alleen ouder dan de grootvader van broer en zuster Van Raesfelt, er was bovendien geen enkel bewijs dat zij ooit afstand had gedaan van haar aanspraken op Middachten. Egberts was zelfs zo overtuigd dat hij het familiebezit te zijner tijd zou erven, dat hij en zijn Doesburgse verwanten hun naam in 1620 alvast hadden gewijzigd in Van Middachten.⁴

Voor Reiner van Raesfelt werden deze niet adellijke pseudo-Van Middachtens de luizen in zijn pels, die zijn rechten op Middachten tot aan zijn dood betwistten en zijn nageslacht vervolgens met intimiderende acties bleven achtervolgen. Op dat moment verontrustte hem vooral de opmerking dat Godefrida nooit afstand had gedaan van haar rechten, terwijl hij zeker meende te weten dat zij ‘voor een seecker penninck van alle successiën afstant gedaen hadde’. Er werd naarstig in diverse familiearchieven naar een bewijs hiervan gezocht, maar zonder resultaat.

Er verstreken vervolgens bijna twee jaren tot Anna’s overlijden, waarin zij haar testament onder druk van Egberts had kunnen wijzigen, maar dit gebeurde niet. Opmerkelijk is dat Reiner in die periode regelmatig op Middachten verbleef, wat blijkt uit brieven die hij vandaar schreef.⁵ Vreesde hij de invloed van zijn achterneef uit Doesburg zozeer, dat hij voor de zekerheid zijn intrek bij zijn tante had genomen?

Anna’s laatste wil uit 1623 bleef van kracht ondanks alle protesten en het ontbreken van het bewuste bewijs. Op 21 februari 1625, twee dagen na haar overlijden, werden Reiner en zijn zuster met opmerkelijke spoed met Middachten beleend.⁶ Hiermee werd een belangrijk hoofdstuk in de geschiedenis van het familiegoed afgesloten. Na ruim vierhonderd jaar in het bezit te zijn geweest van het gelijknamige geslacht, kwam Middachten nu in handen van de Van Raesfelts. Middachten was niet ten prooi gevallen aan Anna’s schuldeisers, zoals lange tijd werd gevreesd, maar bleef via de vrouwelijke lijn ‘tot conservatie’ van de eigen familie.

De nog ongehuwde Reiner vestigde zich definitief op het huis. Zijn zuster en mede-erfgename trouwde kort daarop met de Groningse jonker Jacob Ripperda tot Farnsum. Nog geen twee jaar later stierf Stevine Anna van Raesfelt in het verre Delfzijl in het kraambed, samen met haar eerste kind. Toen bleek dat zij haar aandeel in Middachten niet aan haar man, maar aan haar moeder Ursula had vermaakt, vocht Ripperda deze beslissing aan. Er volgde een lange procedure die pas in 1633 eindigde toen Reiner zijn zwager afkocht met een bedrag van 15.000 gulden.⁷ Het was een rib uit zijn lijf, maar de opluchting overheerste omdat er geen vreemd bloed op Middachten was binnengeslopen. Via zijn moeder verkreeg hij tenslotte het erfdeel van zijn zuster, zodat hij de enige eigenaar van het familiebezit werd. De last die op de schouders van Van Raesfelt rustte was groot, maar hij moet ervan overtuigd zijn geweest dat er ooit betere tijden in het land en op Middachten zouden aanbreken.

Reiner van Raesfelt, de nieuwe heer van Middachten, werd rond 1598 geboren op het huis Harreveld nabij Lichtenvoorde. Hij was de enige zoon – naast vier dochters – van Goossen van Raesfelt, drost van Borculo, en Ursula van Middachten. Na het overlijden van zijn vader in 1614 verkreeg hij, nog maar nauwelijks zestien jaar oud, deze door heide en veen omgeven havezate, een erfgoed van zijn moeder die er tot haar dood in 1643 zou blijven wonen. Goossen van Raesfelt liet zijn zoon tevens een aantal goederen in Westfalen na, de streek waar de Van Raesfelts van oorsprong vandaan kwamen.

Zoals zoveel adellijke zonen koos de jonge Reiner voor een loopbaan in het Staatse leger. Tot aan het eind van zijn militaire leven zou hij als officier bij de ruiterij dienen onder opperbevel van prins Frederik Hendrik van Oranje. Van Raesfelt bleef lang vrijgezel, al had hij in 1635 vergaande huwelijksplannen, die echter op een fiasco uitliepen. Hij had zijn zinnen gezet op de rijke erfdochter Catharina de Wael van Moersbergen. De huwelijkse voorwaarden werden getekend, maar intussen bleek de beoogde bruid heel andere gedachten te hebben. Catharina was verliefd op een jonge ritmeester en verzette zich tegen het gearrangeerde huwelijk met de heer van Middachten, in haar ogen ‘een oude man’. Het verhaal gaat dat zij zich vlak voordat het huwelijk in het kerkje van Doorn zou worden ingezegend, liet schaken door haar geliefde.⁸

Van Raesfelt zag een gunstig huwelijk in rook opgaan, maar lang kon hij niet blijven treuren. Hij was inmiddels bijna veertig jaar. Opnieuw moest hij op zoek naar een bemiddelde adellijke bruid, die hem de noodzakelijke wettige erfgenamen zou schenken. Tot dusver had hij alleen een bastaardzoon, die rond 1628 werd geboren, maar die kwam niet in aanmerking als toekomstige heer van Middachten.

Reiner vond zijn echtgenote ver van huis in het Land van Heusden dat destijds nog Hollands grondgebied was. Marguerite van Leefdael, de enige dochter van wijlen Jacob van Leefdael en Agnes van Westerholt, was een telg uit een vooraanstaand katholiek adellijk geslacht dat van oorsprong uit de Zuidelijke Nederlanden kwam. De roots van haar moeder lagen op het kasteel Hackfort bij Vorden, zodat er ook Gelders bloed door haar aderen stroomde. Marguerite was jong, wat de kans op een nageslacht vergrootte en ook haar bruidsschat van 32.000 gulden, plus de jaarlijkse opbrengst uit een aantal landerijen in Holland, was voor Reiner alleszins de moeite waard.

Reiner van Raesfelt, anoniem, ca. 1650-1674. Olieverf op doek, 131 × 105 cm.

Collectie Kasteel Middachten

Marguerite van Leefdael, Johannes Mijtens, ca. 1650-1674. Olieverf op doek, 131 × 105 cm.

Collectie Kasteel Middachten

Wederzijdse genegenheid was in die tijd bij een adellijke verbintenis geen voorwaarde om te trouwen. Voor alles draaide het om zakelijke belangen en het verhogen van het aanzien van het geslacht waarvan men stamde. Met een gunstig huwelijk hoopten beide partijen en hun families hun voordeel te doen. De huwelijkse voorwaarden werden dan ook zorgvuldig opgemaakt en ook Marguerites moeder en haar oom en voogd, Philips van Leefdael, gingen niet over één nacht ijs. Van Raesfelt had wat te bieden, maar vooralsnog waren zijn schulden groot. Gezien het grote leeftijdverschil tussen het paar moest voorkomen worden dat Marguerite als een berooide weduwe zou achterblijven. Besloten werd om de voor Van Raesfelt zo belangrijke bruidsschat niet in één keer aan hem uit te betalen, maar om hem in eerste instantie 23.000 gulden uit te keren. Het resterende deel zou op een nader te bepalen tijdstip volgen.⁹ Op 22 oktober 1640 waren de onderhandelingen ten einde en kon het huwelijkscontract op Marguerites ouderlijke huis Meeuwen, in het bijzijn van familie en getuigen, worden getekend.¹⁰

Geboorte en dood

De nieuwe vrouwe van Middachten trof bij haar komst in de winter van 1640-1641 niet bepaald een lusthof aan. Er moesten ‘considerabele vertimmeringe’ aan het huis worden verricht om er een aangenaam familiebezit van te maken, schreef Marguerite jaren later.¹¹ Van enige tuin- of sieraanleg was geen sprake. Ze moest zich voorlopig tevredenstellen met de kleine moestuin net buiten de gracht. Ook binnen was de rijkdom ver te zoeken. Vrijwel alles was in dezelfde staat zoals haar man het kasteel vijftien jaar eerder van Anna van Middachten had geërfd. De sleetse meubelen en de tot op de draad versleten gordijnen staken schril af tegen de rijke uitzet van de jonge bruid. De zijden en wollen japonnen, de paarlen, de gouden en zilveren juwelen en het fraai geborduurde tafellinnen en damast, waren een luxe die men op Middachten lang niet had gezien. De godvruchtige Marguerite schikte zich in de sobere huisvesting zoals ze zich ook had geschikt in het gearrangeerde huwelijk met de nors ogende, twintig jaar oudere Gelderse jonker. Ze wist wat er van haar werd verwacht en deed, zoals ze het zelf verwoordde, ‘myne adelicke plicht’.¹²

Het was bijna honderd jaar geleden dat er voor het laatst een kind op Middachten was geboren.¹³ De laatste eigenaren stierven allemaal kinderloos, maar dit lot bleef Reiner en Marguerite gelukkig bespaard. De vreugde over de komst van hun eerste kind op 11 september 1642 werd echter al gauw overschaduwd door verdriet, want ook aan adellijke huizen ging in de zeventiende eeuw de grote kindersterfte niet voorbij. Een neef van Marguerite, die zich bezighield met de genealogie van adellijke geslachten, noteerde dat juffer Ursula Agnes van Raesfelt zeven dagen na haar geboorte in het koor van de Nicolaaskerk in Ellecom werd begraven.¹⁴ Het kerkje, dat sinds de Reformatie in protestante handen was overgegaan, werd door de katholieke bewoners van Middachten onveranderd gebruikt om hun doden te begraven. Bijzonder is de vermelding, dat het meisje daags na haar geboorte door een zekere pater Ruits ‘der societijt Jesu’ was gedoopt.

De jezuïeten waren geen onbekenden op Middachten. Kort na hun huwelijk had Nicolaas Cuyper van de nabijgelegen statie Doesburg al een bezoek aan het echtpaar Van Raesfelt gebracht.¹⁵ Uit meerdere bronnen blijkt dat Marguerite overtuigd katholiek was, maar ook Reiner moet een aanhanger van de roomse religie zijn geweest, al komt zijn overtuiging niet zo duidelijk naar voren. Zijn beide ouders stamden in ieder geval af van een van oorsprong katholiek geslacht.

Het doodzieke kind moest door de jezuïet wel in alle beslotenheid op Middachten worden gedoopt, want het was katholieken in die tijd verboden hun godsdienst openlijk te belijden. Godsdienstvrijheid was sinds de Reformatie alleen voorbehouden aan de aanhangers van de ‘waere religie’, de Nederduits gereformeerde kerk. Alle anderen moesten voor hun diensten hun toevlucht nemen tot particuliere huizen of zelfs schuren.

Een jaar later moet de spanning in de benauwde kraamkamer groot zijn geweest. Maar het meisje dat op 24 augustus 1643 ’s avonds tussen tien en elf uur werd geboren, bleek gelukkig levensvatbaar te zijn. Ze werd Ursula Philippota genoemd naar haar pas overleden grootmoeder op Harreveld en haar oudoom Philips van Leefdael. Uit latere bronnen blijkt dat de tweede dochter van Reiner en Marguerite in de familiekring kortweg Poo werd genoemd, een afgeleide van Philippota.¹⁶ Mede hierdoor is ervoor gekozen dat zij, ook vanwege de leesbaarheid, in dit verhaal met deze tweede naam zal verdergaan. Over de doop van Philippota werd niets vermeld. Pas uit een notitie uit 1656 van de jezuïeten blijkt dat alle toen nog levende kinderen van Reiner en Marguerite katholiek waren gedoopt.¹⁷

Kinderportret Ursula Philippota van Raesfelt, anoniem, ca. 1625-1649.

Olieverf op paneel, 68 × 57 cm.

Photo Collection RKD – Netherlands Institute for Art History, The Hague

Nadat in de winter van 1644 voor de tweede maal de treurige gang naar het kerkje in Ellecom moest worden gemaakt om de pasgeboren Sybille Agnes te begraven, kwam twee jaar later de vierde dochter van de Van Raesfelts ter wereld. Agneta Margaretha, het enige zusje van Philippota dat in leven zou blijven, werd in de namiddag van 19 augustus 1646 op Middachten geboren.

Intussen liep de oorlog, die begon als een opstand tegen koning Filips II van Spanje, heer van de Nederlanden, na bijna tachtig jaar ten einde. Bijna drie generaties lang had het leven van de inwoners van de Lage Landen in het teken gestaan van de strijd voor onafhankelijkheid, met alle onrust van dien. Op een korte periode van twaalf jaar na, had men geen vreedzame tijden gekend. Van Raesfelt keerde in het najaar van 1646 huiswaarts van zijn laatste veldtocht in afwachting van het vredesproces, onzeker over zijn toekomst als militair. Vanaf het moment dat hij als jongeman voor een carrière in het Staatse leger koos, had de oorlog in belangrijke mate zijn leven bepaald.

Toen in 1648 in Münster het vredesverdrag werd getekend was de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden eindelijk los van Spanje.¹⁸ Op Middachten uitte Marguerite de wens dat ‘godt de vreede in dit land soude gelieve te continueeren’. Haar man was veel van huis geweest en zij had de huishoudelijke zaken en het beheer over hun goederen in die tussentijd zo goed mogelijk waargenomen. Middachten had inmiddels een grote verbouwing ondergaan en was aangepast aan hun behoeftes, maar op het persoonlijke vlak had het echtpaar tot dusver weinig vreugde gekend. Van de vier kinderen die Marguerite had gebaard, waren er slechts twee in leven gebleven. De meisjes waren weliswaar gezond en recht van lijf en leden, maar het waren niet de zonen die zij en haar man zich hadden gewenst.

Afgaande op de gegevens van Marguerites neef, was Agneta hun laatstgeborene. Na haar werd er geen geboorte meer vermeld. Toch blijkt uit andere bronnen, zoals de leenaktenboeken, dat er nog een kind werd geboren en wel de lang verwachte stamhouder. De geboortedatum van Willem, zoals de erfopvolger werd genoemd, is echter niet bekend. Een aantekening van de jezuïeten van de statie Doesburg uit 1649 is mogelijk een aanknopingspunt. De priesters maakten in dat jaar melding van de ‘bekering tot het katholicisme van de zoon uit het huwelijk van de heer van Middachten’. Wellicht werd hiermee de doop van de kleine jonker bedoeld.¹⁹

Er was Reiner van Raesfelt niet veel tijd meer gegund om in vreedzame tijden van het huiselijke leven te genieten, noch om de vruchten te plukken van zijn bezittingen. Op 7 oktober 1650 overleed hij op Middachten, ruim vijftig jaar oud, in het besef dat de continuïteit van zijn bezit met een stamhouder en twee dochters gewaarborgd was. De ingrijpende gebeurtenissen die kort daarna het land in beroering brachten maakte hij niet meer mee, evenmin als het drama dat zijn jonge gezin anderhalf jaar later trof.

‘Grote quellingen en costen’

Een maand na het overlijden van haar man bereikte de jonge weduwe op Middachten het bericht, dat stadhouder Willem II in Den Haag onverwacht aan de gevolgen van de pokken was bezweken. De prins was pas 24 jaar oud en liet een hoogzwangere echtgenote na, de Engelse prinses Mary Stuart. Het plotselinge overlijden van haar illustere buurman werd door Marguerite met ongeloof ontvangen. Ze had Willem II een aantal malen ontmoet sinds hij drie jaar eerder eigenaar was geworden van de Hof te Dieren, een jachthuis dat op een steenworp afstand van Middachten lag. De prins had een grote passie voor de jacht en dit deel van Gelderland, met zijn bossen, heidevelden en stuifduinen, genoot zijn voorkeur.

Om zijn jachtgebied aan de Veluwezoom uit te breiden, had de prins destijds van Marguerite en haar man enige aangrenzende stukken grond gekocht.²⁰ Hij liet dit territorium, dat bijna 1200 hectare besloeg, in zijn geheel omheinen om zeker te zijn van een goed jachtterrein. Deze grootse onderneming werd door de Van Raesfelts op Middachten met argusogen bekeken, want de manshoge houten palissade kwam voor een deel dwars over hun grondgebied te liggen en beperkte daarmee niet alleen hun eigen jachtgebied, maar het belemmerde ook de schaapsdrift en het plaggenmaaien. Gelukkig hadden Reiner en Marguerite in het verkoopcontract een aantal bepalingen laten vastleggen. Zo behielden zij zich onder meer het recht voor om in het gebied grenzend aan de wildbaan van de prins, te blijven jagen. Bovendien moest Zijne Hoogheid, zolang de omheining bleef bestaan, jaarlijks tenminste twee stuks wild op Middachten laten bezorgen.²¹

Het valt te betwijfelen of Marguerite goede herinneringen had aan de prins uit de korte periode dat hij haar buurman was. Willem II stond niet bekend als een aangenaam persoon. In tegenstelling tot zijn vader, de voorzichtige en diplomatieke Frederik Hendrik die in 1647 overleed, was hij een onbesuisd jongmens, koppig van aard en op macht belust.²² Het was dan ook niet verwonderlijk, dat zijn onverwachte dood door de Staatsgezinden werd aangegrepen om het roer drastisch om te gooien. De almaar groeiende invloed van de Oranjes was hen al langer een doorn in het oog. Tijdens ‘de Grote Vergadering’, die van 18 januari tot 21 augustus 1651 duurde, werd besloten om geen nieuwe stadhouder meer te benoemen.

Dit betekende dat het kleine prinsje dat acht dagen na het overlijden van zijn vader werd geboren, samen met zijn moeder Mary Stuart en zijn grootmoeder Amalia van Solms, voor onbepaalde tijd op een zijspoor werden gezet. De rol van de Oranjes was voorlopig uitgespeeld. Vanaf nu kregen de aanhangers van de ‘Ware Vrijheid’ het voor het zeggen, met raadspensionaris Johan de Witt als de belangrijkste man aan het hoofd. Het eerste Stadhouderloze Tijdperk was begonnen. Deze omslag veroorzaakte in de Republiek de nodige commotie, vooral bij de Oranjegezinden waartoe het gewone volk, maar ook het merendeel van de adel behoorde. Met het buiten spel zetten van de Oranjes was de positie van deze laatste groep onzekerder geworden.

De politieke veranderingen in het land zullen op Middachten ongetwijfeld op de voet zijn gevolgd, maar Marguerite had op dat moment ook andere zorgen aan haar hoofd. Ze was net dertig jaar oud en stond er met ‘drie onnosel onmundigen’ helemaal alleen voor. Tien jaar lang was ze met Reiner van Raesfelt getrouwd geweest, maar het waren geen gemakkelijke jaren. Aan haar nicht, Jacoba Emilia van Westerholt, schreef ze over de ‘grote quellingen’ die ze had moeten doorstaan. Aan een bevriende advocaat in Münster liet ze weten, dat ze ‘godt betert genoech cruis en swarigheid’ had gekend, maar ze had steeds haar troost bij God gevonden.²³

Schulden waren er continu. Door Anna’s wanbeheer moest een grote achterstand worden weggewerkt, waarvoor Reiner op zijn beurt ook weer de nodige leningen moest afsluiten. Nog altijd lagen de lades vol met rekeningen uit de tijd vóór hun huwelijk. Kleermakers, schoenmakers, smeden, wijnverkopers, doctoren, apothekers en andere lieden die destijds aan Reiner hun goederen of diensten hadden geleverd, wachtten al jaren op hun geld. Een opmerkelijke openstaande rekening was die van een zekere David van Lennep. De goudsmid had in 1635 voor een bedrag van 1077 gulden juwelen vervaardigd, die door de heer van Middachten in dat jaar ‘aen joffer van Moersbergen sijn vereert geworden’. Het geschenk van haar man aan haar voorgangster moest nu door Marguerite betaald worden.

Een grote kostenpost tijdens hun huwelijk was de noodzakelijke verbouwing van het kasteel geweest, die in 1643 begon en vele metselaars en timmerlieden jaren werk verschafte. Volgens Marguerite konden deze ‘considerabele verbeteringen slechts met swaere kosten uijtgewerckt worden’.²⁴ Voor een totaalbedrag van 20.000 gulden werd de verwaarloosde burcht hersteld en werden ook de beide woonvleugels verhoogd. Het tijdstip van de verbouwing was niet geheel toevallig. In het voorjaar van 1643 was Reiners moeder Ursula op Harreveld overleden. Alle opbrengsten uit dit bezit kwamen daardoor voortaan aan hem toe.

Het beheer over de nalatenschap van haar echtgenoot viel Marguerite zwaar. ‘Ick word olt en gries van dit werck’, verzuchtte ze, maar in het belang van haar kinderen wilde ze haar taak zo goed mogelijk vervullen, zodat hen te zijner tijd geen onverwachte problemen wachtten.²⁵ Van alle kanten kwamen plotseling allerlei lieden op haar af die nog geld van haar man tegoed meenden te hebben. De zoon van Reiners oudste zuster, die in Ahaus in Westfalen woonde, beperkte zich niet tot een vriendelijk verzoek, maar nam alvast een deel van de pachtgelden van hun bezittingen in Westfalen in beslag, de zogenaamde Münsterse goederen. Dit was zijn goed recht, schreef hij, omdat zijn oom Reiner nog duizenden guldens schuldig was aan zijn inmiddels overleden moeder wegens het niet uitbetalen van haar bruidsschat. En dan was er onveranderd de familie Egberts in Doesburg, die op hoge toon eiste dat Marguerite en haar kinderen onmiddellijk Middachten moesten verlaten. Ook moest zij alle inkomsten, die haar echtgenoot sinds 1625 had ontvangen, aan hen terugbetalen.

Kasteel Middachten met een ontwerp voor een buiten de slotgracht gelegen plein voor de poort van de voorburcht, Nicolaes van Geelkercken, 1652. Tekening, 30 × 32 cm.

Collectie Gelders Archief, Archief Huis Middachten, inv.nr. 598

Zover kwam het uiteraard niet, maar het maakte Marguerite wel onzeker. Gelukkig kreeg ze veel steun van haar familie. Haar jongste broer Rogier van Leefdael werd voogd over haar kinderen en verbleef veel op Middachten. Philip, Marguerites oudste broer, kwam haar financieel tegemoet door haar de resterende 9000 gulden van de bruidsschat uit te keren. Marguerite gebruikte een deel ervan voor de aankoop van een aantal landerijen in het Land van Heusden, haar geboortegrond. Verder kocht ze enige stukjes grond buiten de gracht van Middachten met het doel de ‘gaerden’ uit te breiden. De bekende landmeter Nicolaas van Geelkercken kreeg opdracht een ontwerp te maken voor de aanleg van een nieuw plein buiten de poort om de entree van het kasteel te verfraaien.

In tegenstelling tot Philippota en Agneta groeide stamhouder Willem van Raesfelt niet voorspoedig op. Het jongetje was niet sterk. Al in de zomer van 1651 schreef Marguerite aan haar advocaat Schleijff in Münster, dat zij zich ernstig zorgen maakte over de gezondheid van haar jongste kind. ‘Hij is heel kranck geweest maar godlof nu beter’, liet ze weten, maar het bleef tobben met de kleine jonker. In het voorjaar van 1652 kreeg Willem opnieuw een ziekte onder de leden, die hem uiteindelijk fataal werd. De in allerijl geroepen doctoren uit Zutphen en Arnhem konden niet voorkomen dat ’den jongen heer van Middachten’ op 27 mei 1652 overleed.²⁶

Het verlies van haar zoon raakte Marguerite diep. Haar rotsvaste geloof in God werd wel erg op de proef gesteld. Van de vijf kinderen die zij en Reiner kregen, waren nu alleen Philippota en Agneta nog in leven. De freules waren wat naar de achtergrond verdwenen toen hun broertje werd geboren. Zij namen uiteraard een belangrijke plaats in binnen het gezin, maar voor de continuïteit van het familiebezit speelden dochters bij aanwezigheid van een mannelijke erfgenaam een minder grote rol. Het lag in de lijn van de verwachting dat het voornaamste deel van de nalatenschap van hun vader naar Willem zou overgaan, dit om versnippering van het bezit te voorkomen. Hij zou te zijner tijd de nieuwe heer van Middachten en Harreveld worden en de erfgenaam van de goederen in Westfalen. Gebruikelijk was dat adellijke dochters een financieel legaat kregen en wellicht nog enige kleine en minder belangrijke goederen. Samen met een gunstig gearrangeerd huwelijk was dit voor de freules Van Raesfelt het hoogst haalbare, net als destijds bij hun moeder Marguerite het geval was geweest.

Nu de stamhouder was overleden, was de situatie op Middachten echter drastisch veranderd. Als oudste van de twee overgebleven meisjes, werd Philippota nu de voornaamste erfgename van haar vaders nalatenschap. De toekomst zag er voor haar plotseling heel anders uit, maar vooralsnog was de achtjarige freule alleen maar verdrietig om de dood van haar ‘geliefde broederken’.

Gewenst en ongewenst op Middachten

Kort na de dood van haar zoontje schreef Marguerite aan haar nicht Jacoba Emilia van Westerholt: ‘Nu is myn tiet van leefen gekommen om godt te dienen’.²⁷ Ze liet haar goede vriendin weten dat ze naast haar zorg over haar aardse bezittingen, nog een taak te vervullen had, namelijk het katholieke geloof in ere te houden. Marguerite, die rond 1618 werd geboren, had als telg van een katholiek geslacht nooit godsdienstvrijheid gekend. Hoe anders was de situatie in het land tot aan het begin van de zeventiende eeuw geweest. Toen konden katholieken nog in betrekkelijke vrijheid hun geloof uitoefenen en werden aan katholieke edelen geen restricties opgelegd om toegelaten te worden tot de Ridderschappen of een ambtelijke functie. Naarmate de opstand tegen Spanje echter voortduurde, waren religie en politiek onontwarbaar met elkaar verstrengeld geraakt. Door de calvinistische regering in Den Haag – en niet alleen door haar – werd iedereen die hetzelfde geloof had als de gehate vijand gaandeweg als een tweederangsburger beschouwd.

Ook nadat de vrede in 1648 was getekend werd de situatie voor de katholieken in de Republiek niet beter. Zij bleven een ondergeschikte positie innemen ten opzichte van de protestanten in het land. De Republiek was voor Rome een missiegebied geworden. De Hollandse Zending, zoals de katholieke kerk in die periode werd genoemd, werd niet bestuurd door een bisschop maar door de apostolisch vicaris Jacobus de la Torre die rechtstreeks onder het gezag van de paus viel.

Al te ‘papistische’ uitingen op Middachten waren niet wenselijk en konden zelfs Reiners maatschappelijke positie benadelen. Maar nu haar echtgenoot was overleden voelde Marguerite zich vrijer om haar plannen te verwezenlijken, al bleef voorzichtigheid geboden. Middachten moest, net als Harreveld waar priesters vanuit het Münsterland al langer actief waren, een steunpunt worden voor de katholieken uit de omgeving. Als kasteelvrouwe had ze de mogelijkheid om de poorten van haar huis open te stellen en de geestelijken de gelegenheid te bieden hun werk te doen. Binnen de beslotenheid van de gracht konden katholieke gelovigen daardoor ongehinderd hun kerkdiensten bijwonen en de sacramenten ontvangen.

Marguerite wist zich in haar streven gesteund door andere katholieke edelen in Gelderland, zoals de families Van Dorth, Van Westerholt en Van Isendoorn à Blois. Ook zij stelden in die jaren hun huiskapel ter beschikking of richtten voor de diensten een bouwhuis of schuur in voor godsdienstig gebruik.²⁸ Dit alles tot ongenoegen van de Gelderse autoriteiten. Zij hadden het niet op adellijke lieden die hun huizen ter beschikking stelden voor het houden van ‘pauselijcke diensten tot bespottinge van de waere gereformeerde religie’. Met een zekere regelmaat verscheen er een plakkaat tegen de pausgezinden, die in de ogen van de overheid steeds vermeteler werden in de uitoefening van hun geloof. Aan de ‘stoutigheit van de papen’, die in groten getale in huizen en schuren bijeenkwamen voor de kerkdiensten, moest paal en perk worden gesteld.²⁹

De eigenaren van Middachten waren altijd katholiek geweest.³⁰ Al in 1354 was er sprake van een kapel binnen de gracht, die zich volgens de archiefstukken op de voorburcht bevond. Reiners tante Anna van Middachten had zelfs een eigen huiskapelaan, die haar in haar jonge jaren onderwijs had gegegeven.³¹ Het is niet bekend of de Van Raesfelts een inwonende priester hadden. Wel kwamen jezuïeten, al dan niet van de statie Doesburg, met een zekere regelmaat naar Middachten.

Om op Middachten meerdere gelovigen te kunnen herbergen, moet Marguerite een schuur op de voorburcht ter beschikking hebben gesteld, zoals dit ook op Harreveld gebeurde. De ‘capel kaemer’, die in een inventaris uit 1669 wordt genoemd, voldeed voor eigen gebruik maar leek te klein voor een grotere groep mensen. Dat haar inzet voor het katholieke geloof vruchten afwierp, blijkt uit een notitie van de apostolisch vicaris. Hij noemde in 1656 het castrum Middachten in Gelderland een van de voornaamste kastelen waar de katholieken uit de omgeving bijeenkwamen.³² Door Marguerites strijd voor haar geloof, die later door haar dochter Philippota met grote overtuiging werd voortgezet, bleef het katholicisme nog jarenlang een grote rol op Middachten spelen. Met de komst van de daaropvolgende protestante generaties verdween de roomse invloed echter voorgoed van het kasteel.

Van een geheel andere aard was de beslissing die Marguerite in die periode nam betreffende de bastaardzoon van haar man. Van Raesfelts natuurlijke zoon Gosewijn, die tot dusver onbesproken is gebleven, was al jaren kind aan huis op Middachten. Marguerite had zijn aanwezigheid geaccepteerd. Het hebben van één of meer bastaardkinderen was bij mannen van een zekere stand in die tijd geen ongewoon verschijnsel. Zij was niet de enige echtgenote die hiermee werd geconfronteerd en zich moest schikken. Marguerite had er wijselijk het zwijgen toe gedaan, want Reiner was op de jongen gesteld. Zo zeer zelfs dat hij hem de naam had gegeven die traditiegetrouw binnen de familie Van Raesfelt van grootvader op kleinzoon ging.

Nadat zijn onbekend gebleven moeder was overleden en zijn vader met Marguerite van Leefdael was getrouwd, verbleef Gosewijn steeds vaker op Middachten, waar hij samen met zijn twee halfzusjes en zijn halfbroertje opgroeide. Hij was echter afhankelijk van de goede wil van zijn vader. Zonder diens steun en bescherming was zijn positie niet sterk. Gosewijn deed er dus alles aan om bij zijn vader in de gunst te blijven en met succes. Reiner had het nodige vertrouwen in zijn bastaardzoon. Toen hij ouder werd gaf hij hem toestemming om jaarlijks niet alleen de Harreveldse pachtgelden te innen, maar ook naar Westfalen te reizen om de opbrengsten daar in ontvangst te nemen.

Het Westfaalse bezit dat Reiner van Raesfelt in 1614 van zijn vader had geërfd, bestond uit de adellijke huizen Roenberg bij Gronau en Nienborg bij Heek met hun bijbehorende pachtboerderijen en landerijen. Het was een complex bezit omdat een aantal van die goederen van oudsher een ongedeelde erfenis binnen de familie Van Raesfelt was. Een dergelijke ingewikkelde situatie vereiste een betrouwbare zaakgelastigde ter plekke en natuurlijk het nodige toezicht vanuit de thuisbasis, maar aan beide schortte het. Reiner leek weinig binding te hebben met zijn Münsterse goederen. Hij liet de zaken over aan zijn Westfaalse zaakgelastigde en later aan Gosewijn wat geen gelukkige keuze bleek te zijn.

Na de dood van zijn vader in 1650 zette Gosewijn zijn werkzaamheden op Middachten aanvankelijk op de oude voet voort, maar de sfeer op het huis was veranderd. Zijn beschermheer was overleden en Marguerite zag hem liever vertrekken. De zaak escaleerde toen er meer duidelijkheid kwam over de verdeling van de erfenis en Gosewijn moest constateren dat zijn positie niet zo sterk was dan hij had gedacht. Een goede opvoeding en wonen op een kasteel hadden van hem geen edelman gemaakt noch een rechtmatige erfgenaam. Hij moest genoegen nemen met de schuldbekentenis van 400 gulden die zijn vader bij zijn geboorte had getekend, een eigen paard en hetgeen hij in de loop der jaren had ontvangen voor zijn levensonderhoud. Gosewijn voelde zich ernstig benadeeld, want volgens hem had zijn vader op zijn sterfbed gezegd dat zijn natuurlijke zoon niets tekort mocht komen. Marguerite ontkende dit ten stelligste. Haar man had deze woorden nooit gebruikt en zij kon het weten, verklaarde ze, want ze was niet van zijn zijde geweken.³³

Toen Gosewijn haar onomwonden vertelde dat hij recht had op een deel van zijn vaders erfenis, werd de situatie onhoudbaar. De bastaardzoon van haar man was niet langer welkom op Middachten. Gosewijn zelf begreep de afwijzende houding van de douairière niet. Volgens hem had ‘mevrouw sig veel gecke dingen int hooft gehangen’. Niemand op Middachten hoefde zich voor hem te schamen, hij had immers geen boevenstreken uitgehaald. Waarom werd hij niet gewoon geaccepteerd om wie hij was en kreeg hij niet datgene waarop hij recht had?

Marguerite hield voet bij stuk en verbood haar beide dochters ieder mondeling of schriftelijk contact met hun halfbroer, nadat hij Middachten had verlaten. Hij had met zijn praatjes een te grote invloed op hen. Maar de jonge Philippota en Agneta beschouwden hem als een aardige oudere halfbroer en hielden zich aanvankelijk niet aan dit verbod. Via een van de bedienden bleven zij hem schrijven. Gosewijn, die inmiddels was getrouwd en richter van Doorwerth was geworden, moedigde hen hiertoe zelfs aan, hun bloedverwantschap benadrukkend. Hij beloofde de meisjes dat hij hun brieven onmiddellijk zou verbranden, maar hij vond wel dat zijn zusjes wat meer voor zichzelf moesten opkomen. Het was bedroevend dat zij nog steeds zo onderdanig waren aan hun moeder, terwijl ze hun kinderschoenen al lang waren ontgroeid.³⁴

Philippota was de eerste die stopte met de stiekeme correspondentie, uit angst voor de gevolgen. Gosewijn schreef dat hij van haar meer durf had verwacht. De meer zorgeloze Agneta ging nog even door met het schrijven van ‘soete en aengenaeme brieven’ aan haar halfbroer, waarin ze hem op de hoogte hield van het reilen en zeilen op Middachten en van alle cavaliers die om haar gunst dongen. Totdat haar moeder er in 1661 definitief een einde aan maakte. Maar daarmee was de familie nog niet van hem af.

De mooie erfgename

Op 24 augustus 1661 werd Philippota van Raesfelt achttien jaar. De kleine mollige freule was uitgegroeid tot een aantrekkelijke jonge vrouw met donkere vurige ogen, die menig mannenhart sneller deden kloppen, aldus een tijdgenoot.³⁵ Voor Marguerite brak er een enerverende tijd aan, want haar oudste dochter had de huwbare leeftijd bereikt. Al vanaf haar kinderjaren stond het leven van Philippota in het teken van de taak die haar te wachten stond. Zij en haar zusje Agneta kregen een opvoeding die paste bij vrouwen van hun stand. Naast lezen, schrijven, rekenen, kennis van de Franse taal, enige algemene ontwikkeling en niet te vergeten goede omgangsvormen, leerden de freules hoe zij leiding moesten geven aan een grote huishouding. Ook de geestelijke vorming van de beide meisjes werd niet vergeten. Marguerite van Leefdael besteedde veel aandacht aan hun godsdienstlessen, waarbij Philippota zich een ijverige leerling toonde. Ongetwijfeld zal Marguerite, die alle werken van Jacob Cats in haar bezit had, haar dochters eveneens op de vele wijze raadgevingen hebben gewezen die de schrijver voor jonge vrouwen had.³⁶

Maar er waren ook luchtiger zaken die de freules Van Raesfelt zich eigen moesten maken, zoals dansen en musiceren. Dit laatste deed Philippota met veel plezier. Zij had geen fraaie schrijfstijl en haar kennis van de Franse taal was matig, maar ze speelde zeer verdienstelijk luit. Constantijn Huygens senior, die naast dichter ook een getalenteerd musicus was, roemde jaren later haar voortreffelijke spel.³⁷

Philippota van Raesfelt moet voor menig edelman een aantrekkelijke partij zijn geweest, maar haar moeder ging voorzichtig te werk. Marguerite van Leefdael, die in haar eigen gearrangeerde huwelijk niet veel vreugde had gekend, gunde haar dochters meer geluk. Het zou wenselijk zijn als de man met wie Philippota trouwde qua karakter en leeftijd bij haar zou passen. Maar dit was niet voldoende. Onveranderd was er ook nu weer het zakelijke belang. De afkomst en de financiële middelen van de betreffende jongeman wogen net zo zwaar als destijds bij Marguerites huwelijk en dit zou nog generaties lang zo blijven. De erfgename van Middachten kon niet met de eerste de beste trouwen. De continuïteit van het familiebezit, nog altijd belast met vele schulden, was immers ook van haar toekomstige echtgenoot afhankelijk. Hij moest dus bij voorkeur worden gezocht in de kringen van de rijke adel.

Marguerite riep voor deze belangrijke beslissing de hulp in van haar broer Rogier van Leefdael en van Willem van Raesfelt, een neef van haar man, die burgemeester was van Arnhem. Beiden waren voogd over haar dochters. Voor het koppelen van huwbare zonen en dochters was het hebben van een adellijk netwerk onmisbaar. Philippota zelf restte in eerste instantie niet veel anders dan af te wachten. Zij was zich zeer bewust van haar positie als erfgename. Haar standsbesef was sterk ontwikkeld, sterker dan dat van haar zuster Agneta die acht jaar later haar eigen keuze zou maken.

De met zorg geselecteerde huwelijkskandidaat stamde van een vooraanstaand adellijk geslacht dat, net als de Van Raesfelts, zijn wortels in Westfalen had. De functie van zijn vader als diplomaat bracht de familie niet alleen in aanraking met de hoogste kringen binnen de Republiek, maar ook ver daarbuiten. Als enig kind zou de bewuste jongeman te zijner tijd een groot erfgoed ten deel vallen. Van jongs af aan ‘in het werk des oorlogs opgequeekt ende geoeffent’, was hij al op dertienjarige leeftijd ritmeester van een compagnie paarden. Godard van Reede, heer van Ginkel, geboren op 4 juni 1644 als zoon van Godard Adriaan van Reede, heer van Amerongen en Margaretha Turnor, was kortom een schitterende partij voor de erfdochter van Middachten.

Kinderportret Godard van Reede-Ginkel, Cornelis Jonson van Ceulen, 1659. Olieverf op doek, 90 × 70 cm.

Collectie Kasteel Amerongen

De jonge Godard had als enig kind de moeilijke taak om aan alle verwachtingen van zijn ouders te voldoen. De heer en vrouwe van Amerongen waren beiden ambitieuze mensen, die door een zorgvuldig beheer van hun bezittingen in 1645 op de dertigste plaats stonden van de 250 rijkste inwoners van de Republiek.³⁸ Het huwelijk van hun zoon Godard – die in de brieven meestal de heer van Ginkel of kortweg Van Ginkel werd genoemd naar een van hun bezittingen – was dan ook een zaak van groot belang. Hij was hun trots en er was hen alles aan gelegen om hem zo snel mogelijk op de militaire en maatschappelijke ladder te doen stijgen. Een verbintenis met de erfgename van het Gelderse Middachten paste in dat kader.

De heer van Amerongen zelf zat al hoog in het zadel. Nadat hij in 1652 namens de Staten van Utrecht afgevaardigde werd in de Staten-Generaal, had hij de ene na de andere belangrijke functie verkregen. Hij bleek bovendien een talentvol diplomaat. De binnen- en buitenlandse opdrachten volgden elkaar op en Van Reede senior verbleef om die reden zelden bij zijn vrouw op het huis Amerongen. Als extraordinair ambassadeur werd hij onder meer uitgezonden naar Denemarken, Zweden, Spanje en het Duitse rijk, waar hij goede contacten opbouwde. In 1649 ontving hij van koning Frederik III van Denemarken zelfs de hoogste onderscheiding die normaliter alleen aan vorstelijke personen werd toegekend: de Orde van de Witte Olifant. Zijn acht jaar oudere vrouw Margaretha Turnor, dochter van een adellijke moeder en een Engelse kapitein in Staatse dienst wiens adellijke afkomst niet zeker was, bleef door de werkzaamheden van haar man vaak alleen op Amerongen achter. Het familiebezit was bij Margaretha echter in goede handen. Ze was een doortastende vrouw met een duidelijke mening of het nu over politiek ging of over familieaangelegenheden.

Begin november 1661 reisde de douairière Van Raesfelt met haar twee dochters voor een nadere kennismaking naar het kasteel Amerongen, gelegen aan de rand van de Utrechtse heuvelrug. De heer van Amerongen en zijn zoon Godard waren namelijk kort daarvoor uit Madrid teruggekeerd. Als diplomaat had Van Reede senior deel uitgemaakt van een speciaal gezantschap dat, voor het eerst sinds het tekenen van de vrede tussen de Republiek en Spanje in 1648, een bezoek bracht aan de voormalige aartsvijand. De zeventienjarige Godard had zijn vader daarbij mogen vergezellen. De bedoeling was dat hij op deze Grand Tour, die bijna acht maanden duurde, zoveel mogelijk buitenlandse ervaring opdeed. Zeeziekte als gevolg van een zware storm in de Golf van Biskaje en een wekenlange barre voettocht door de Spaanse binnenlanden gingen aan een luxueus verblijf aan het Hof in Madrid vooraf. Via Frankrijk was het gezelschap vervolgens gezond en wel naar de Republiek teruggekeerd.

Volgens Lodewijck Huygens, zoon van de dichter-musicus die als rechterhand van de heer van Amerongen meereisde, had de jonge heer van Ginkel een vrolijk karakter.³⁹ Bij het afscheid op de kade van Hellevoetsluis had hij zijn vrienden vermaakt met een fraai staaltje toneel. Wanneer hij naar hen keek dan lachte hij, maar wanneer hij zich omdraaide naar zijn moeder, die tranen met tuiten huilde om het naderende afscheid, huilde hij met haar mee. Kort vóór of na zijn Spaanse avontuur werd een portret van Godard gemaakt. Hierop staat een slanke, niet onaantrekkelijke, jongeman met lange blonde krullen. Philippota kon het slechter treffen.

Vrouwe van Ginkel

Eind 1661 waren Godard van Reede-Ginkel en Philippota van Raesfelt respectievelijk zeventien en achttien jaar oud. De basis voor hun toekomstige verbintenis werd gelegd. In de jaren die volgden reisde Marguerite van Leefdael diverse malen met haar oudste dochter naar Amerongen om het jonge aanstaande paar de gelegenheid te geven elkaar beter te leren kennen. Uit die tijd stamt vermoedelijk ook het portret van Philippota dat de omslag siert. In een los vallende japon met ruim decolleté, haar donkere krullen zorgvuldig gekapt volgens de mode van die tijd, poseerde de erfgename van Middachten voor Gerard Hoet, een kunstschilder uit Zaltbommel. Het parelsnoer, dat behalve een teken van rijkdom ook het symbool van eerbaarheid en kuisheid was, werd door de ongehuwde freule niet om haar hals gedragen, maar losjes tussen haar vingers gehouden. Ze lijkt met het sieraad te spelen, maar met dit nonchalante gebaar wilde Philippota juist de aandacht van de toeschouwer vestigen op de parels en de symboliek ervan. Hier werd een ongerepte en deugdzame jonge vrouw afgebeeld, nog onbekend met de genoegens van de zinnelijke liefde. Menig aristocratische juffer liet zich in de zeventiende eeuw op deze manier portretteren.⁴⁰

In de aanloop naar het huwelijk nam de hofmakerij een grote plaats in en ook Philippota en Godard zullen al snel ‘de tael der minnenden’ hebben geleerd. Zij vatten een grote genegenheid voor elkaar op. Maar naast het minnekozen moest er door de aanstaande bruid ook hard worden gewerkt. Op Middachten gonsde het van de bedrijvigheid. Het waren drukke tijden voor de dames, want Marguerite stelde er eer in om haar dochter een rijk gevulde linnenkast mee te geven. Bij een wever in het Westfaalse Gronau, die een goede reputatie had, bestelde ze meer dan honderd meter linnen en halflinnen weefsel.⁴¹ Wassen was geen dagelijkse, zelfs geen wekelijkse bezigheid, dus het aantal servetten, tafellakens, beddenlakens en handdoeken dat men in een adellijke huishouding nodig had, was enorm. In de meer dan vijfhonderd servetten, die na de dood van Marguerite van Leefdael in haar inventaris werden vermeld, waren fraaie motieven geweven zoals de ‘Middachter blom’, een aardbeitje of een takje lavendel. Haar dochter Philippota liet in haar servetten, naast bloemmotieven, ook het familiewapen van haar en haar echtgenoot weven.⁴²

Naast de uitzet waren er andere, gewichtige zaken die de aandacht van Marguerite opeisten, zoals de huwelijkse voorwaarden. Zij wist maar al te goed hoe belangrijk deze waren, maar voordat het huwelijkscontract definitief kon worden getekend moest wederzijds de nodige informatie worden verstrekt. Alle goederen en hun opbrengsten die Marguerite en haar echtgenoot vanaf hun trouwjaar 1640 in hun bezit hadden, werden beschreven. Middachten en Harreveld brachten volgens haar opgave jaarlijks samen 11.687 gulden op en de Münsterse goederen gemiddeld 2000 gulden.⁴³ Maar ook de oude schulden van Reiner van Raesfelt passeerden de revue.

Samen met rentmeester Otto van Wachtendorp maakte Marguerite een lijst op van alle nog onbetaalde rekeningen en verdere uitstaande schulden. Ze verklaarde alles ‘op adellycke eer ende trouw’ zo nauwkeurig mogelijk te hebben gedaan. Van Wachtendorp reisde naar Amerongen om de documenten persoonlijk aan de Van Reedes te overhandigen. Ze werden daar nauwkeurig bestudeerd. Godard Adriaan was vanwege zijn functie als ambassadeur inmiddels naar Denemarken vertrokken, maar zijn echtgenote nam met verve de belangen van haar zoon waar.

Een gevoelig punt was het verschil in godsdienst tussen de aanstaande echtelieden. De heer en vrouwe van Amerongen waren overtuigd gereformeerd en hadden hun zoon in die geest opgevoed. Erg tolerant waren de aanstaande schoonouders van Philippota niet jegens katholieken, zij kon dan ook op weinig begrip rekenen. Margaretha Turnor schoor ‘papisten’ jaren later zelfs over één kam met alle andere vijanden van de Republiek.⁴⁴ Het stond in ieder geval vast dat de eventuele kinderen die uit dit huwelijk geboren zouden worden, in de gereformeerde religie dienden te worden opgevoed. Het geslacht Van Reede moest hoe dan ook protestant blijven.

Eeuwenlang waren de eigenaren van Middachten katholiek geweest, maar vanaf nu zou een protestante heer er de scepter zwaaien. Marguerite van Leefdael leek zich bij dit feit te hebben neergelegd. Vóór alles moest immers aan de continuïteit van het familiebezit worden gedacht en aan dit huwelijk waren veel voordelen verbonden. Godard van Reede had zowel in maatschappelijk als in financieel opzicht zeer goede vooruitzichten. Qua rijkdom stond zijn familie heel wat hoger in aanzien dan de Van Raesfelts, hoewel ook hun bezittingen niet gering waren. Wat het katholicisme van Philippota betrof, zij zou haar geloof nooit afzweren. Daarvoor was de invloed van haar moeder en van de jezuïeten, die al vanaf haar vroege jeugd op Middachten kwamen, te groot. Wel werd van haar verwacht dat zij haar geloofsovertuiging in alle discretie zou belijden, maar dit was altijd al zo geweest. De vraag was wel of haar aanstaande echtgenoot zich toleranter zou opstellen dan zijn ouders en hij haar voldoende ruimte zou geven om haar geloof te blijven praktiseren.

Godard van Reede-Ginkel, Jürgen Ovens, ca. 1661. Olieverf op doek, 220 × 132 cm.

Collectie Kasteel Amerongen

Op 31 juli 1666 werden op het huis Middachten de huwelijkse voorwaarden getekend. Philippota wist zich op deze belangrijke dag onder anderen gesteund door haar moeder en haar twee voogden, Rogier van Leefdael en Willem van Raesfelt. Aan de zijde van Godard waren, naast zijn ouders, zijn neef Hiëronymus van Tuyll van Serooskerken en nog enige andere verwanten aanwezig.⁴⁵ De heer en vrouwe van Amerongen deden de toezegging dat hun zoon tweemaal per jaar het derde deel uit de inkomsten van al hun goederen zou ontvangen. Van haar kant bracht Philippota de nalatenschap van haar vader in: de adellijke huizen Middachten en Harreveld met het merendeel van hun toebehoren plus drie vierde deel van de Münsterse goederen.

Een maand later, op 26 augustus, vond de kerkelijke inzegening plaats in het kerkje van Ellecom. De vriendelijke, goedmoedige Godard van Reede-Ginkel en de mooie, eigenzinnige Philippota van Raesfelt vormden een gelukkig paar. Dat een gearrangeerd huwelijk niet altijd een liefdeloze aangelegenheid hoefde te zijn, bewezen deze echtelieden. Ondanks het verschil in karakter waren zij aan elkaar gehecht, een verbondenheid die tot de dood toe bleef bestaan. Het bruiloftsfeest op Middachten werd groots gevierd en duurde zoals gebruikelijk enkele dagen. De wijn vloeide rijkelijk. Er werd voor ruim 700 gulden ingekocht bij wijnkopers in Amsterdam en Arnhem. Voor de bruidstaart van marsepein en de andere zoetigheden, waarop men in die tijd verzot was, moest 70 gulden worden betaald. De leverancier was een ‘suyckerbacker’ uit Den Bosch, de stad waarin oom Rogier van Leefdael woonachtig was.

De taak van Marguerite van Leefdael zat erop. Haar oudste dochter had een zeer gunstig huwelijk gesloten en het was haar gelukt om het erfgoed van haar overleden echtgenoot, ook in moeilijke tijden, in stand te houden en zelfs iets uit te breiden. De familiebezittingen konden ongeschonden worden doorgegeven aan de volgende generatie. Dat het beheer over het bezit haar niet gemakkelijk viel, blijkt uit verschillende opmerkingen van Marguerite hierover. In 1666 herhaalde ze nogmaals dat ze de nalatenschap van haar man ‘niet sonder myne incommoditeit ende moeiten’ had beheerd. Middachten was door de jaren heen een deel van haarzelf geworden, maar het lijkt erop dat het familiebezit vaker meer een last dan een lust voor Marguerite was.

Het was vooral in het belang van de kinderen, schreef ze, dat ze niet eerder was overgegaan tot de splitsing van de goederen. Toen echter drie maanden na het huwelijk van Philippota de definitieve boedelscheiding tussen haar en haar twee dochters plaatsvond, was het moment gekomen om schoon schip te maken. Marguerite eiste het deel op waarop ze recht had.⁴⁶ Al was de erfenis van wijlen haar echtgenoot, in het jaar waarin haar dochter trouwde, nog steeds belast met een schuld van ruim 82.000 gulden, zij wilde ‘restitutie ende uytkeringe’. Ze beriep zich op de huwelijkse voorwaarden die in 1640 tussen haar en Reiner van Raesfelt waren opgemaakt. Niet alleen moest haar bruidsschat aan haar worden terugbetaald, volgens de voorwaarden had zij ook recht op de helft van de jaarlijkse opbrengst uit de nalatenschap van haar echtgenoot. Dit bedrag van ruim 5000 gulden kwam voor rekening van haar beide dochters. Bovendien wilde zij onder meer een ‘sekere bewuste spaarpot’, haar eigen serviesgoed, de grootste koets met de gebloemde fluwelen kussens, zes koetspaarden en ‘verder alles wat noch int huys is’. Hiermee werden haar persoonlijke bezittingen op Middachten bedoeld, zoals enige meubelen, schilderijen en haar fijn geborduurde linnengoed.

Met het meenemen van al deze zaken en een aantal persoonlijke bedienden, onder wie haar trouwe kamenier Juliaantje, verliet Marguerite van Leefdael het huis waar ze 26 jaar had gewoond. Samen met haar jongste dochter Agneta vestigde zij zich in de binnenstad van Arnhem waar ze zich tot aan haar dood op 22 november 1669, onverminderd inzette voor het behoud van het katholieke geloof.⁴⁷

HOOFDSTUK 2

De eerste huwelijksjaren

(1666-1671)

Met de komst van Godard van Reede-Ginkel, brak een nieuwe episode in de geschiedenis van Middachten aan. De 22-jarige nieuwe heer voelde zich van meet af aan in zijn element op het kasteel, dat hij via zijn echtgenote had verworven. Het solide, versterkte huis, dat rond 1350 werd gebouwd, was zeer gunstig gelegen. Aan de ene zijde stroomde de rivier de IJssel, een belangrijke verkeersader die voor vis en waterwild zorgde, aan de andere zijde strekte zich de Veluwezoom uit met zijn bossen die rijk waren aan wild. Daartussen lagen de waarden met hun groene weides en de hoger gelegen akkers. De omgeving van Middachten bood uitstekende mogelijkheden voor alle soorten van de jacht. Zoals iedere edelman was ook Godard een fervent jager. Hij verheugde zich op de jachtpartijen die hij er met zijn vrienden zou houden. Voordat het zover was, waren enige aanpassingen echter wel noodzakelijk. De aankoop van valken en spaniëls was slechts een kleine aanzet tot het grote werk dat hij voor ogen had: de uitbreiding van de stallen op de voorburcht. De wittebroodsweken waren nog maar net voorbij of Godard begon naarstig plannen te maken voor een grootscheepse verbouwing van dit complex. Voor een cavalerist als hij, was een goede accommodatie van de paarden minstens zo belangrijk als de renovatie van het huis.¹

Zijn ouders dachten daar heel anders over. Hun zoon moest niet te veel vertimmeren en alleen datgene verbouwen wat strikt noodzakelijk was. De stallen konden wel even wachten. Eerst moesten de fundamenten van zijn pas verworven huis worden verstevigd en de balies aan de bruggen worden gerepareerd. De vrouwe van Amerongen had reeds een kritische blik over het kasteel Middachten laten gaan en de nodige mankementen geconstateerd. ‘Er valt hier soveel te doen dat dit ongelooflick is’, aldus Margaretha Turnor aan haar man. Er was zeker waardering voor de wijze waarop de douairière Van Raesfelt de nalatenschap van haar echtgenoot had beheerd, maar er was veel achterstallig onderhoud op Middachten.

Veel geld om te verbouwen was er echter niet. De erfenis van Philippota’s vader was met veel schulden belast en deze moesten eerst zoveel mogelijk worden afgelost. Het was dus zaak om verstandig met de beperkte financiële middelen om te springen en geen stuiver te veel te spenderen. Omdat hun zoon en schoondochter in hun ogen weinig verstand van dergelijke zaken hadden, bemoeiden Van Reede senior vanuit het buitenland en zijn vrouw vanuit Amerongen zich intensief met de onderhoudswerkzaamheden op Middachten. Godard, nog onervaren in zijn nieuwe rol, nam het advies van zijn ouders ter harte en liet de verbouwing van de stallen daarom rusten. Hij schreef op onderdanige toon aan zijn vader dat hij zich precies aan diens aanwijzingen zou houden en alles op Middachten zou laten verrichten ‘zoals Uwe Hoog Edele gelieft’.

Landschap met Kasteel Middachten, Jan van Bunnick, 1686. Olieverf op doek, 193 × 177 cm.

Collectie Kasteel Middachten

Philippota’s leven was drastisch veranderd. Sinds de dood van haar vader in 1650 en haar broertje twee jaar later, had ze met haar moeder en haar zusje Agneta een betrekkelijk rustig leven op Middachten geleid. Van tijd tot tijd logeerde oom Rogier van Leefdael bij hen en er waren natuurlijk de gebruikelijke bezoekjes van adellijke vrienden en familieleden. Maar de meeste dagen waren gevuld met onderwijs, godsdienstoefeningen en het aanleren van vrouwelijke vaardigheden. Aan dit rustige bestaan was nu een eind gekomen. Er was weer een man op het huis, die niet alleen de nodige bedrijvigheid met zich meebracht, maar die zich ook bemoeide met de gang van zaken in en rond het familiegoed. Het was Godards goed recht, want als echtgenoot van Philippota was haar bezit immers ook het zijne geworden. Zijn moeder schreef van meet af aan vol trots over zijn huis, zijn goed en zijn stallen. Dit betekende niet dat Philippota helemaal niets te zeggen had, maar zaken betreffende het beheer van de goederen konden niet zonder de toestemming van haar man worden geregeld. Zelfstandig kon ze geen rechtsgeldige handtekening zetten. Philippota zal zich bij deze juridisch ondergeschikte positie hebben neergelegd, ze wist immers niet beter. Het lag echter niet in haar aard om zich op alle fronten te schikken. Naar buiten toe mocht ze dan weinig zeggenschap hebben, binnenshuis was er voldoende ruimte om haar invloed te laten gelden. Ze bakende dit terrein dan ook zorgvuldig af.

Philippota had de hulp van haar echtgenoot hard nodig bij het beheer over de grote, ingewikkelde nalatenschap van haar vader. Daarin lag niet haar grootste kracht, zoals zou blijken. Hoe dan ook had ze vanaf het begin van haar huwelijk niet te klagen over een gebrek aan goede adviezen. De heer en vrouwe van Amerongen waren zelfbewuste mensen die graag hun eigen kennis en ervaring aan de jonggehuwden wilden overdragen. Daar was niets mis mee, maar de voortvarendheid waarmee met name schoonmoeder Margaretha de touwtjes in handen nam, was opmerkelijk. Haar directe manier van handelen moet voor Philippota op zijn minst even wennen zijn geweest. Er leek niet veel te deugen op het huis waar ze was geboren en getogen. Ook haar persoonlijke kwaliteiten leken al gauw in twijfel te worden getrokken.