Alles moet anders!

Onder redactie van
Merlijn Olnon

Ontwerp omslag: ST-DUO

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6249 897 6

e-ISBN 978 94 6249 898 3

NUR 740

Mazirel Pers is een imprint van Walburg Pers

© 2022 De auteurs en Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.mazirelpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Inhoudsopgave

Over dit boek

Het beleid moet anders

Johan Heilbron | belastingen

Het grootstkapitaal: vermogensongelijkheid in de VS en Nederland

Paul Teule | economie

Het onbewogen bbp: bij een hardnekkig statistiekje

Margo Trappenburg | zorg

Marktwerking in de zorg: privatisering en empathie

Pieter Kranenborg | wonen

‘Een dingetje waar millennials eventjes last van hebben’

Gemma Blok | drugs

Heroïne bij het haardvuur

Samuel Vriezen | corona

De politiek van het niet weten: op zoek naar solidariteit op anderhalve meter

De macht moet anders

Merijn Oudenampsen | neoliberalisme

De onttroning van de politiek

Daniël Boomsma | conservatisme

Draken op het continent

Annelies van der Meij | rechtsextremisme

De ontzetting voorbij

Thijs Kleinpaste | cancelcultuur

Democratie, maar voor nette mensen

Annelot Prins | popfeminisme

Is iedereen al feminist?

Persis Bekkering | #MeToo

Morrelen aan de macht: een recht tegen onrecht

De cultuur moet anders

Joost de Bloois | academie

Burn your togas!

Lisa Doeland | klimaatdenken

Rouwen in het antropoceen

Yra van Dijk & Marie-José Klaver | leesbevordering

Pulp in het onderwijs

David Rijser | literatuur

Blaffende honden bijten niet! Naar een eigentijds cynisme

Neske Beks | antiracisme

De kracht van het woord

Ira Pronk | abortus

Bevallen van leven en dood tegelijk

Dirk Vis | technologie

Donkere tijden

De geschiedenis moet anders

Iwan Brave | dekolonisatie

Een ongehoord goed verhaal

Niels Springveld | autisme

Coming-aut: een geschiedenis van de autisme-emancipatie

Anja Meulenbelt | arbeidsemancipatie

Een halve revolutie: over de ‘arbeidsemancipatie’ van de moderne vrouw

Jacqueline Klooster | oudheid

Het sprekende zwijgen van de meisjes

Claudia Cosma | streetart

Een kleine geschiedenis van de streetart

Sicco de Knecht & Enzo Rossi | mensheid

Het verhaal van iedereen

Auteurs

Verantwoording

Over dit boek

Toen ik 1 januari 2005 na twaalf jaar studie en promotieonderzoek aan de slag ging bij de Athenaeum Boekhandel aan het Amsterdamse Spui was dat best confronterend. Je zou denken dat je als belezen en nieuwsgierig mens met een aardig deel van de Nederlandse en buitenlandse literatuur, de nodige talenkennis en een flinke dosis historische, politieke en sociale wetenschap onder de riem je nauwelijks een buil kan vallen aan de in- en verkoop voor een paar boekenrubrieken. Maar dat is buiten het spervuur aan klantvragen gerekend over zowel dat specifieke aanbod als werkelijk alles daarbuiten. In een goede boekhandel aan de slag gaan is een spoedcursus socratische nederigheid: je leert er vooral dat je in feite niets weet. Als dat eenmaal goed en wel is doorgedrongen begint het echte werk pas: je zo snel en zo breed mogelijk oriënteren in aanvulling op je specialisme. Noem het een tweede spoedcursus, deze in ‘generalisme’, in algemene ontwikkeling en culturele en maatschappelijke actualiteit als discipline.

Maar hoe word je een goede generalist? Door zoveel mogelijk boeken te lezen? Natuurlijk is het belangrijk te lezen, maar iedere zichzelf respecterende boekenprofessional kan je vertellen dat zoveel mogelijk lezen een kostbare beginnersfout is (en kan je thuis de uitpuilende kasten en metershoge stapels verweesd papier tonen die als leergeld betaald werden). Het is en blijft gespetter in een aanzwellende oceaan waarover je al watertrappelend hoe dan ook geen overzicht gegund is. Meer perspectief biedt luisteren naar wat over boeken gezegd wordt – door collega’s, door uitgevers, door klanten, en natuurlijk door schrijvende lezers, oftewel recensenten. Met een beetje geluk kun je langs die weg zinnige lezingen en aanknopingspunten verzamelen over een veelheid aan boeken in de tijd waarin je zelf een enkel boek zou hebben kunnen lezen (en gelijk des te preciezer kiezen wat wel te lezen en wat niet). Toch is het de vraag of recensies wel echt de boeien zijn waar boekhandelaren en andere lezers zich aan op kunnen trekken voor een beter overzicht over de actualiteit zoals die in boeken neerslaat en door boeken ook weer gevormd wordt.

In de tijd waarover ik het heb was het geweeklaag over de staat en de ontwikkeling van het Nederlandse recensielandschap al niet van de lucht: de boekenbijlagen van de landelijke dagbladen werden steeds kleiner, de recensies almaar korter, smaller en in toenemende mate neergepend door schrijvende redacteuren in plaats van voor specifieke titels ingeseinde schrijvers en experts, en bij de maand- en weekbladen was de kommer en kwel vanwege toenemende bestaansonzekerheid zo mogelijk nog groter. Over de culturele en economische dynamiek achter deze nog altijd voortdurende ontwikkeling en de gezegende uitzonderingen daarop valt veel te zeggen, maar dit is daarvoor niet de plaats. Het gaat me hier om iets anders, namelijk om de aard van het overzicht dat recensies ons gunnen op onze ‘boekencultuur’. (Ik gebruik de term als steno voor de cruciale rol van het boek in zowel de formatie als de overdracht en selectie van culturele en wetenschappelijke kennis en actualiteit.)

Als je het mij vraagt vertellen heel goede recensies je niet alleen over de inhoud van de besproken boeken maar bovendien over de plaats en het belang (of het gebrek daaraan) van boeken binnen oeuvres en genres, in de boekencultuur in bredere zin en zelfs in de wereld daarbuiten. Ze zijn daarbij genadeloos en gul, want ook briljante of zelfs totale mislukkingen zijn in zo’n bredere context oriëntatiepunten en dus interessant. Ze geven dan ook geen oordelen om het oordelen geven, maar gaan zogezegd in gesprek met de auteurs die ze bespreken en bieden de lezer aanknopingspunten en denkrichtingen. Zo leveren ze een duurzame bijdrage aan zowel de recensiecultuur zelf als aan de boekencultuur, en daarmee dus vanzelf aan onze gehele cultuur in de breedste zin van het woord.

Alleen bestaat het merendeel van onze recensiecultuur natuurlijk niet uit zulke heel goede recensies maar uit veel kortere en plichtmatiger beoordelingen, vaak opzichzelfstaande aanprijzingen, van zo nieuw mogelijke boeken, met ballen en al. Voor de duidelijkheid: dat is geen kwade trouw of zelfs maar de wens van redacties en recensenten, maar een gevolg van het feit dat het cultureel kapitaal dat boeken en dus ook boekrecensies vertegenwoordigen de afgelopen decennia nogal geslonken is, en daarmee ook de economische waarde die zij vertegenwoordigen. Aangezien in ons land de fundamentele misvatting heerst dat waarde, ook in de betekenis van ‘belang’, in de eerste plaats economisch en direct meetbaar moet zijn en dat al het andere bijkomstig is, is het gevolg dat de voor recensies beschikbare ruimte nu eenmaal mee moet slinken. De zin en onzin van de boekrecensie wordt in zo’n wereld gereduceerd tot de impact ervan. En laat de enige overzichtelijke (want direct meetbare) indicator daarvoor nu zijn: de conversie die het oplevert in termen van clicks en verkoop. Een heilloze weg aangezien de commerciële impact van de serieuzere recensie al jaren afneemt, niet in het minst dankzij juist deze opvatting over waarde.

Na een tijdje trouw zoveel mogelijk van zulke recensies lezen raakt de lol daar wel een beetje vanaf. Je leest in een wat voorspelbaar format over wat willekeurige nieuwe boeken en met een beetje geluk ook iets over hun context, maar de wereld blijft toch wat buiten bereik. Het is een per definitie pragmatisch en fragmentarisch genre dat als het goed is uitnodigt tot doorlezen, maar zelden rechtstreeks tot doordenken. En ondertussen blijft iets van een overzicht een illusie, hoeveel individuele recensies en boeken je ook leest. Dat was althans mijn conclusie destijds.

Op zoek naar steviger boeien om me als generalist-in-opleiding aan op te trekken stuitte ik op het ‘review essay’, laten we het bij gebrek aan een beter Nederlands woord het ‘boekenessay’ noemen. In het – over het algemeen graag door docenten en begeleiders aangemoedigde – verlangen om zo snel mogelijk zo goed mogelijk te worden in mijn discipline was ook ik erin geslaagd blind voorbij te crawlen aan tijdschriften die ernaar streefden boeken niet zozeer in een beoordelend betoog te recenseren maar ze al essayerend te bespreken, en ze zo mee te nemen in een telkens weer nieuw overzicht over hele zeeën van literatuur, wetenschap en de bredere cultuur. De kennismaking met The New York Review of Books was in een woord levensveranderend. Het was dan ook, in de woorden van Adam Gopnik van The New Yorker, ‘the best liberal-arts college of America (…) to which anyone could enroll, for life, for the price of a subscription.’

Naar een Nederlandse equivalent van zo’n universiteit, of van de wat stekeliger dochter in Londen, bleef het ondertussen zoeken. Merkwaardig voor een land met een van de hoogste boekhandelsdichtheden en opleidingsgemiddelden van de wereld, zou je zeggen. Nederland kende weliswaar sinds 2000 De Amsterdamse Boekengids (ABG), die al snel De Academische Boekengids werd, een uit welbegrepen cultureel eigenbelang door de Nederlandse academie (VSNU, NWO en KNAW) bekostigd en door Amsterdam University Press (AUP) gemaakt en uitgegeven tijdschrift met boekenessays dat gratis binnen de universiteiten (en via Athenaeum) verspreid werd. Maar dat tijdschrift (waarvan de Nederlandse Boekengids de trotse schatbewaarder is) slaagde er vanwege de institutionele afhankelijkheid en het beperkte publieksbereik uiteindelijk niet in zichzelf te handhaven toen de Nederlandse academische financiering op de schop ging en wetenschapscommunicatie (lees: promotie) de nieuwe graal werd. Het moest in 2013 opgeven.

Met het uitdoven van de ABG viel het bij weer en ontij brandend houden van het baken van het boekenessay vanzelf aan de literaire tijdschriften, de ‘literaire en algemeen culturele’ De Gids met zijn aanzienlijke literaire en academische achterban voorop. Alleen was dat gerekend buiten de ingrijpende cultuurbezuinigingen van 2011 en de ongehoorde reeks illustere tijdschriften die zij uiteindelijk de kop kostten. De herordening van de daaropvolgende jaren – waarvan ik de periode van 2012 tot 2015 niet alleen als boekhandelaar maar ook als redacteur voor De Gids meemaakte – betekende voor de resterende literaire tijdschriften een naarstig zoeken naar nieuwe uitgevers en daarmee vanzelf ook naar stilistische en inhoudelijke heroriëntatie op zoek naar meer relevantie, lezers en inkomsten. Slecht nieuws voor het moeilijk te classificeren, met dag- en weekbladrecensies concurrerende en ‘economisch onpraktische’ boekenessay.

Begin 2016 schreef ik elders: ‘Wij kijken in Nederland met ontzag naar de wijze waarop in het Angelsaksische taalgebied nog altijd een academisch-culturele standaard wordt hooggehouden door titels als The New York Review, The London Review en TLS. Maar terwijl wij – Nederlandse wetenschap, pers, cultureel veld en publiek – de ene hand in eerbied en dankbaarheid opheffen, slaan wij met de andere ons eigen maaiveld plat. Hoe? Door met onmacht te aanschouwen hoe onze essayistische traditie en podia worden vermalen tussen ons cultuurbeleid en ons wetenschapsbeleid. Door het nog niet zo lang geleden verworven besef dat wetenschap zonder dieper gaande publieksinteractie waardeloos is, en vice versa, uit lijfsbehoud niet meer te verdedigen.’

De weigering hierin te berusten en zolang nodig zonder ondersteuning vanuit de academie, de gevestigde media en de overheid te laten zien dat dit niet zo hoeft te zijn, dat onze cultuur heus de vlam van een eigen bespreekcultuur brandend kan houden, is nog altijd een uitstekende omschrijving van het vuur dat brandt onder de in het najaar van 2015 door ondergetekende opgerichte de Nederlandse Boekengids (dNBg). En gelukkig blijkt dat vuur aanstekelijk – want dankzij de intelligentie, inzet en goodwill van redacteuren en auteurs, en natuurlijk ook door de betrokkenheid van onze abonnees, adverteerders, uitgevers en partners naderen we inmiddels de voltooiing van onze zevende jaargang, bereiken onze boekenessays inmiddels een kwart miljoen lezers per jaar én blijkt dagelijks in vrijwel alle geschreven media dat het Nederlandstalige boekenessay weer helemaal terug is in het hart van onze cultuur.

Als de boekenessays die nu gebundeld voor je liggen in een uitgave van Mazirel Pers een ding laten zien, is het hoe waardevol dat is. Deze vijfentwintig felle essays, die hun auteurs zo gul en belangeloos aan ons beschikbaar hebben gesteld voor heruitgave, dateren van de jaren 2017-2022 en grijpen titels die destijds net verschenen waren aan in het licht van de actualiteit, kennis en inzichten van toen. Desondanks is de cultuurkritiek op de hierna volgende pagina’s nog even verzengend en richtinggevend als bij verschijnen… omdat ze met grote kennis van zaken en vooruitziende intuïtie werd geschreven, omdat ze pas zeer onlangs breder ingang heeft gevonden, of omdat de strijd om haar omarmd te krijgen nog altijd in volle gang is.

Merlijn Olnon

hoofdredacteur

Het beleid moet anders

Het grootstkapitaal: vermogensongelijkheid in de VS en Nederland

Johan Heilbron

We hebben in Nederland de neiging hoofdschuddend naar de groeiende vermogensongelijkheid in de VS te kijken, en bewonderend naar innovatieve Amerikaanse grootverdieners. Maar bestudering van de superrijken wijst uit dat vernieuwers ver in de minderheid zijn en dat de Nederlandse vermogensberg relatief gezien even breed, puntig en hoog is. Ons nivellerende, progressieve belastingstelsel bestaat allang niet meer, met dank aan onze belasting(ontwijkings)industrie, een gecompromitteerde economische wetenschap en een boxenstelsel dat vooral de rijken beloont.

Op de hoogste toppen van de vermogensverdeling, ver buiten het gezichtsveld van gewone burgers, ook van de meer welgestelden, bevinden zich de miljardairs. Dat is geen welomlijnde groepering, geen beroepsgroep, ook geen sociale klasse in de gebruikelijke zin van het woord. Wel vormen ze sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw een aparte categorie. Het Amerikaanse zakenblad Forbes begon in 1987 met het publiceren van een ranglijst van miljardairs. Voorheen ging het om miljonairs en multimiljonairs, maar ten minste rekenkundig zijn miljardairs van een andere orde. Sinds Forbes zijn jaarlijst publiceert, figureren ze in mediarapportages, duiken op in verhalen en prikkelen de fantasie. En, het moet worden gezegd, het is ook nogal een succesverhaal. Vrijwel ieder jaar dijt de groep weer wat uit, en worden de rijksten der rijken bovendien almaar rijker.

Volgens Forbes is het aantal miljardairs in de VS tussen 1982 en 2020 bijna vervijftigvoudigd (van 13 tot 614). Vandaag de dag wordt de lijst in real time bijgehouden, zodat we de vermogensfluctuaties van de superrijken dag en nacht in de gaten kunnen houden. Niets hoeft ons te ontgaan over de stijgers en dalers, welke nieuwkomers zich hebben aangediend, wie er eventueel is afgevallen. Zo bleek de rijkste mens, Amazon-baas Jeff Bezos, in 2019 in één klap 36 miljard dollar (36 met negen nullen) te hebben moeten afboeken door de scheiding van zijn vrouw. De toppositie op de ranglijst behield hij, maar hij moest wel dulden dat zijn ex, MacKenzie Scott, meteen zelf een respectabele notering verwierf. Zo’n bericht stelt lezers heimelijk gerust, want wie gunt zo’n oppermachtig medemens nu alles wat zijn hartje mogelijkerwijs maar begeren kan? Maar ja, amper een jaar later had Bezos zijn scheidingsverlies alweer goed gemaakt. Tijdens de coronapandemie kon zijn wereldwijde bestel- en bezorgdienst de explosief gestegen vraag maar ternauwernood aan.

Een zekere grilligheid valt de vermogensfluctuaties niet te ontzeggen. Met het veel bewierookte ondernemerschap hebben ze in ieder geval weinig van doen. Sinds Bill Gates terugtrad als bestuursvoorzitter van het monopolistische Microsoft verdubbelde zijn vermogen. De sterkste stijger op de Forbes-lijst van 2020 was de Chinese miljardair Qin Yinglin. Het aandelenpakket in zijn voedingsbedrijf nam met 14 miljard dollar in waarde toe, niet door visionair leiderschap of stoutmoedige vernieuwingen, maar dankzij een varkenspest in Afrika die zijn voornaamste concurrenten een gevoelige slag toebracht.

De glans van het grote geld

Gezien hun eminente positie is de berichtgeving over miljardairs opvallend armetierig. De beeldtaal is uitgesproken stereotiep en de fascinatie voor weelde en overdaad heeft de overhand. Huizen als paleizen, jachten die nog weer sneller en langer zijn dan die van rivaliserende soortgenoten: alles duur en groot, maar dan in de overtreffendste trap. De Russische oligarch Roman Abramovitsj bezit een jacht dat alleen al meer dan een miljard waard schijnt te zijn. Eclipse heet het. Miljardairsironie?

De beelden die van de rijksten der aarde circuleren visualiseren niet zozeer de bijzondere deugden van de zakenvorsten, alswel de excessieve rijkdom zelf: de imposante grootsheid van hun bezit, gebruiksvoorwerpen uitgevoerd met opzichtig goud dan wel met meer discreet verwerkte edelstenen en andere uiterst zeldzame luxe. Esthetiek van de overweldiging en de overrompeling. Sinds de kunsten hun horigheid aan de macht hebben afgezworen, is het voor moderne magnaten in cultureel opzicht een beetje behelpen. Dat is er ook aan af te zien: de symbolische leegte lijkt te worden opgevuld met technische hoogstandjes en materiële overdaad. Of je extreme rijkdom nu associeert met een zekere glamour of met parmantige obsceniteit, grandeur, rijkdom met cachet, is het zelden.

Het taalgebruik is oorspronkelijker. In het vocabulaire waarmee de groep beschreven wordt, gaat het niet langer om goddelijke ingevingen, maar nog altijd om bijna bovenmenselijke kwaliteiten. Deze agents of change, zoals Forbes ze noemt, zijn niet zomaar gewiekste zakenlui of fortuinlijke megaverdieners. Dit zijn de grote vernieuwers van onze tijd. Mannen, want dat zijn het bijna altijd, die aan de wieg hebben gestaan van radicale vernieuwingen en van wie het fortuin niets anders is dan de uitzonderlijke beloning voor exceptionele prestaties. Dit zijn geen autocratische heersers: dit zijn grootmeesters van de disruptive change die innovatie heet.

De geldadel

Als je de Forbes-lijst nog eens naloopt, is de werkelijkheid prozaïscher dan de heroïsche mythologie van de zakenbladen en managementcursussen. De superrijken vormen een gezelschap dat grofweg bestaat uit drie groepen. De eerste zijn de erfgenamen: (achter)(klein)zonen en -dochters van de grondvesters van bedrijfsdynastieën en (ex-)partners. De Nederlandse miljardairslijst, die Quote sinds 2005 publiceert, wordt steevast aangevoerd door Charlene de Carvalho-Heineken, achterkleindochter van de oprichter van de brouwerij. Op de Amerikaanse lijst vormen de (klein)kinderen, partners en ex-partners van zakenmagnaten ongeveer een derde deel. Zo zijn er alleen al veertien leden van de extreem discrete familie Cargill, eigenaren van het grootste familiebedrijf ter wereld, en zeven Waltons, nazaten van Sam Walton, de oprichter van de supermarktketen Walmart – groot geworden door het uitmelken van leveranciers en het afknijpen van personeel. De Waltons en de Kochs, een andere omstreden bedrijfsdynastie, bezitten evenveel als de onderste helft van de Amerikaanse bevolking bij elkaar. Miljoenen mensen in de wereld hebben meer voor de betreffende ondernemingen gedaan, maar dat telt hier niet. Erfgenamen, zo blijkt uit onderzoek, maken meer kans hun plaats op de ranglijst te behouden dan nieuwkomers, en zijn in hun maatschappelijke oriëntatie ook behoudender.1

De tweede groep bestaat uit financiële operateurs. Dat zij een inderdaad betrekkelijk innovatieve bedrijfstak vertegenwoordigen, hebben we geweten. Aan speculanten, superbeleggers, en bazen van hedge funds en private-equityfirma’s geen gebrek. Zij vormen de groep die in de Forbes-lijst met de jaren het sterkst is toegenomen: momenteel vormen zij een kwart van de groep als geheel, tweemaal meer dan de techmiljardairs. Hoe dominant de financialisering van het bedrijfsleven is geworden, blijkt wel uit het feit dat de 25 best verdienende hedge fund-bazen in de jaren voor de kredietcrisis van 2007-2009 meer verdienden dan de bestuursvoorzitters van de vijfhonderd ondernemingen uit de Standard and Poor’s Index bij elkaar.2 De jaren na de crisis mochten er ook zijn. Verschillende hedge fund- en private-equitymagnaten (vijf in 2015, vier in 2013) verdienden in één jaar alleen al meer dan een miljard.

Maar ook de financiële operateurs zijn geen ondernemers in de veelbezongen betekenis van het woord. Zij zijn eerder de profiteurs van het ondernemerschap van anderen: opkopers van bedrijven, groothandelaren in schuldpapier, flitsverkopers van aandelen en derivaten, altijd voorzien van fikse sommen geld, geavanceerde technologie en kundige financiële ingenieurs.

De derde groep bestaat uit ondernemers. Althans, zo lijkt het, maar dat is gezichtsbedrog. Feitelijk gaat het om een zeer specifieke groep ondernemers, namelijk degenen die monopolieposities uitbaten. Hiertoe behoren Bezos, Gates, Zuckerberg, en Bloomberg, van wie de terminals met realtime financiële informatie in geen enkele financiële instelling kunnen ontbreken. Sinds overheden monopolies en oligopolies toestaan in plaats van opbreken, zoals begin twintigste eeuw gebeurde met de oliemaatschappijen en andere grootbedrijven, worden in de minder competitieve sectoren bovengemiddelde winsten behaald, en daarvan gaat een groeiend deel naar een heel kleine toplaag.

Miljardairs kunnen dus moeilijk gelden als de helden van de markteconomie, die als de topsporters van het zakenleven elke keer weer de moeilijkste wedstrijden winnen. Eerder zijn het degenen die zich op succesvolle wijze weten te onttrekken aan de concurrentie. Dit zijn niet de onverschrokkenen die de tucht van de markt trotseren, maar degenen die deze door overerving of monopolisering weten te omzeilen. Iedere keer als de concurrentie ergens afzwakt of wegvalt, zoals in crisissituaties of in nieuwe bedrijfstakken op den duur altijd gebeurt, komen er op de Forbes-lijst weer miljardairs bij. Waar mededinging ontbreekt en marktmacht zich concentreert bij een paar megabedrijven overheerst rent-seeking, de toe-eigening in plaats van de creatie van waarde, en ontstaat een kleine bovenlaag van superrijken. In The Great Reversal (2019) laat de Franse econoom Thomas Philippon precies deze ontwikkeling zien. Omdat Amerikaanse bedrijfstakken een hoge mate van concentratie kennen zijn prijzen en winsten er relatief hoog, lopen investeringen, productiviteit en groei terug, en is de ongelijkheid scherp toegenomen.

Amerikaanse oligarchen

Dankzij Thomas Piketty en zijn kompanen weten we dat de Amerikaanse inkomensongelijkheid inmiddels eindnegentiende- en vroegtwintigste-eeuwse hoogten heeft bereikt. Sinds 1980 is het aandeel van de meestverdienende 1 procent in het nationaal inkomen bijna verdubbeld, terwijl dat van de onderste helft van de werkende bevolking halveerde. Dat wil zeggen dat de 2,4 miljoen Amerikanen met een gemiddeld jaarinkomen van 1,5 miljoen dollar (de ‘rijken’) proportioneel tweemaal meer zijn gaan verdienen, evenveel als het verlies van de 120 miljoen Amerikanen met een gemiddeld jaarinkomen van 18.500 dollar.

Het bijzondere aan deze herverdeling naar boven is dat de ongelijkheid groter wordt naarmate je hoger komt in de pikorde. Voor 90 procent van de Amerikanen was de inkomensgroei de afgelopen vier decennia lager of hooguit gelijk aan de economische groei. Alleen de bovenste 10 procent ging erop vooruit. Maar de bestverdienende 0,1 procent profiteerde meer dan de 1 procent, de 0,01 procent nog meer, en de 0,001 procent – de rijkste 2300 Amerikanen – het meest. Hun inkomensgroei bedroeg respectievelijk 320, 430 en 600 procent. Emmanuel Saez en Gabriel Zucman, aan wie deze cijfers ontleend zijn, registreren dit opmerkelijke winners take all-patroon, maar besteden er verder geen aandacht aan.

Omdat niet alleen de inkomens- maar ook de vermogensongelijkheid sterk is toegenomen, bezitten de drie rijkste mannen in de VS (Bezos, Gates, Buffett) momenteel evenveel als de onderste helft van de bevolking bij elkaar. Een iets ruimer groepje miljardairs, de Forbes 400, een gezelschap dat in een middelgrote collegezaal past, bezit evenveel als twee derde van de Amerikaanse bevolking. Op wereldschaal zijn de verhoudingen vergelijkbaar. De ruim tweeduizend miljardairs die Forbes wereldwijd registreert – ook nog een overzichtelijke groep – bezitten volgens Oxfam Novib evenveel als 60 procent van de wereldbevolking.

Een van de vragen die de extreme concentratie aan de top oproept, is of zich niet een proces van oligarchisering voltrekt. De financieel-economische macht concentreert zich steeds meer bij een heel kleine groep, een plutocratische oligarchie, die deze doorgeeft aan hun kinderen, en die gepaard gaat met sterk afgenomen kansen voor andere groepen. Volgens de Wereldbank is de VS qua economische en educatieve mobiliteit gezakt naar de negenentachtigste plaats in de wereld. Onder de vijfendertig meest welvarende landen zijn er eenendertig waar jongeren betere kansen hebben om hogerop te komen dan de VS, ooit het land dat kansen wilde bieden aan iedereen.

Economen aller landen

Opmerkelijk genoeg is de groeiende economische ongelijkheid vooral door jonge Franse economen bestudeerd. Rond Thomas Piketty, Emmanuel Saez, Gabriel Zucman (en wijlen Tony Atkinson) heeft zich een netwerk gevormd dat inmiddels meer dan honderd onderzoekers uit tientallen landen omvat (al zijn Nederlandse economen er nauwelijks te vinden). Sinds 2011 werken ze aan de World Inequality Database, een voor iedereen toegankelijke website, die met behulp van gemeenschappelijke indicatoren en methoden de historische ontwikkeling van economische ongelijkheid op wereldschaal in kaart brengt. In verrassend korte tijd heeft dit onderzoek zich uitgebreid van een paar kernlanden naar andere regio’s en continenten, eerdere historische perioden en nieuwe aspecten: behalve inkomensverdeling ook vermogensongelijkheid en de rol van belastingheffing en -ontwijking. De geschiedenis van dit onderzoekscollectief moet nog geschreven worden, maar het is een van de beste en belangrijkste voorbeelden van eigentijdse sociale wetenschap. Piketty benadrukt ook keer op keer dat hij zich niet wil beperken tot economie, en dat zijn werk – in de beste tradities van de École des Hautes Études en Sciences Sociales (EHESS) in Parijs – historische sociale wetenschap is.

In The Triumph of Injustice analyseren twee kernleden van de groep, Saez en Zucman, beiden werkzaam in Berkeley, het Amerikaanse belastingsysteem over een periode van een eeuw. Geen sexy onderwerp misschien, maar onontbeerlijk voor een juist begrip van de maatschappelijke verhoudingen, en essentieel voor de brede, progressieve hervormingsagenda die nu al zo lang op zich laat wachten. In een glashelder overzicht laten ze op basis van een veelheid aan nieuwe gegevens zien dat de VS, ooit het land met het meest progressieve belastingstelsel van de westerse wereld, momenteel een regressief systeem heeft. Amerikaanse multinationals zijn minder en minder belasting gaan betalen, en het grootste deel van hun winsten wordt inmiddels geboekt in belastingparadijzen. Deze laatste waren het onderwerp van Zucmans eerdere studie, The Hidden Wealth of Nations (2015), in het Nederlands vertaald als Belastingparadijzen (2015).

Voor Amerikaanse burgers zijn de belastingen gelijkgetrokken tot een vlaktaks, behalve voor de meest kapitaalkrachtigen. Die worden het minst belast. Voor het eerst sinds een eeuw betalen miljardairs minder belasting dan hun secretaresses. Saez en Zucman doen haarfijn uit de doeken hoe dat zo gekomen is.

Hun boek is niet alleen het meest systematische overzicht van de Amerikaanse belasting- en premieheffing en de economische gevolgen daarvan, het is ook een krachtig pleidooi voor een rechtvaardiger en doelmatiger stelsel. De verdeling van inkomens en vermogens wordt niet beheerst door onwrikbare economische wetten, maar vloeit voort uit politieke keuzes. In plaats van zich uit academische pudeur te onthouden van ideeën voor hervormingen bevat hun boek een programma voor belastinghervorming, nationaal en internationaal. Daartoe formuleren ze een aantal uitgangspunten en schetsen ze mogelijke scenario’s. Een van de meest besproken voorstellen is de herinvoering van een progressieve vermogensbelasting. In de aanloop naar de Amerikaanse presidentsverkiezingen werd het overgenomen door Elizabeth Warren en Bernie Sanders, maar niet door Joe Biden.

De auteurs stellen voor om ‘illiquide’ vermogens niet te belasten, omdat die vaak vastzitten in kleine en middelgrote ondernemingen. Het is een oude fout van links dat wel te willen en zich daardoor te vervreemden van kleinere en middelgrote ondernemers. Ze stellen de grens daarbij heel ruim: pas boven een vermogen van 50 miljoen dollar zou 2 procent belasting worden geheven, boven de miljard 4 procent. Miljardair worden kan op die manier nog altijd; generaties lang multimiljardair blijven wordt iets uitdagender. Zou dit plan in 1982 zijn ingevoerd, zo rekenen Saez en Zucman voor, dan bezat Bezos nog altijd 87 miljard, Gates 36, Buffett 30, enzovoort. Ook als het plan van de als radicaal te boek staande Bernie Sanders in 1982 zou zijn ingevoerd, bezat Bezos nog 52, Gates 13, en Buffett 11 miljard. In vergelijking met de roep om miljardairs weg te belasten (‘Abolish billionaires’) van columnist Fahrad Manjoo van The New York Times en de ideeën van jonge politici als Alexandria Ocasio-Cortez (‘AOC’) zijn dit allemaal gematigde voorstellen.

Dat met zulke hoge drempels en getemperde tarieven ondernemerschap zou worden gefrustreerd, zoals door conservatieven onmiddellijk werd beweerd, is ongeloofwaardig. Het gevolg van zelfs een beperkte vermogensbelasting zou zijn geweest dat er biljoenen extra naar de schatkist waren gevloeid, waarover democratisch had kunnen worden gedelibereerd. Dat had een rechtvaardiger verdeling opgeleverd en ruimere publieke middelen om de economie te verduurzamen en de deplorabele publieke voorzieningen uit het slop te halen.

Op de bij het boek horende website, taxjusticenow.org, is een simulator te vinden, waarmee iedereen zijn eigen heffingspercentages kan invoeren en meteen enkele consequenties zien. Make your own tax plan now!

Vermogen als machtsbron

Hoe indrukwekkend dit boek en het collectieve project waarvan het onderdeel is ook zijn, er kleven beperkingen aan. Saez en Zucman zijn vooral geïnteresseerd in economische gegevens, indicatoren, ratio’s en beredeneerde schattingen. Die presenteren ze in historische reeksen en overzichtelijke grafieken. In een vakgebied waarin ideologisch gedreven ‘modellen’ nogal eens de voorkeur genieten boven historisch en empirisch onderzoek is dat een verfrissende aanpak. De keerzijde is dat ze minder oog hebben voor de interpretatie en verklaring van de gevonden trends en voor de maatschappelijke inbedding daarvan.

Een van degenen die hierover wel systematisch hebben nagedacht is een andere relatieve buitenstaander op dit terrein, de Amsterdamse socioloog Nico Wilterdink. Zijn grote studie naar vermogensverhoudingen in Nederland, oorspronkelijk een proefschrift uit 1984, was pioniersarbeid en geldt terecht als een klassieker van de Nederlandse sociale wetenschap. Wilterdink was ook een van de eersten die, ruim voor Piketty, signaleerden dat de inkomens- en vermogensongelijkheid in westerse landen weer aan het toenemen was. In de traditie van Amsterdamse historisch-sociologen als Johan Goudsblom en Abram de Swaan behandelt zijn goed geschreven en geactualiseerde boek Vermogensongelijkheid in Nederland de langetermijnontwikkeling vanaf de negentiende eeuw tot heden.

In één opzicht doet Wilterdink minder dan Saez en Zucman: hij komt niet met voorstellen voor belastinghervorming. In andere opzichten doet hij meer. Zijn boek geeft in zekere zin antwoord op de vraag die Saez en Zucman merkwaardig genoeg niet stellen: hoe komt het dat de Amerikaanse belastingen zich van een progressief tot een regressief stelsel hebben ontwikkeld?

Na een bespreking van begrippen als eigendom, kapitaal en vermogen gaat Wilterdink na hoe de vermogensverhoudingen zich in Nederland in de negentiende en twintigste eeuw hebben ontwikkeld. In daaropvolgende hoofdstukken neemt hij apart de privévermogens en hun bezitters onder de loep, en plaatst de ontwikkeling in de internationale context. Een ware tour de force.

Anders dan Saez en Zucman is Wilterdink niet primair geïnteresseerd in rekenkundige eenheden (de 1 of 0,1 procent) en hun veranderde aandeel in economische verdelingen. Hem gaat het om de sociale groepen die daarachter schuilgaan en hun onderlinge verhoudingen. Vermogen is een bron van macht, en vermogensverhoudingen zijn – kort gezegd – een kernaspect van de machts- en afhankelijkheidsrelaties tussen sociale groepen en klassen.

Na groeiende ongelijkheid tijdens de industrialisatie nam deze na de Eerste Wereldoorlog af. Sociologisch gezien hangt dat samen met de toegenomen afhankelijkheid van fabrikanten en andere ondernemers van de werkende bevolking in eigen land: als arbeiders en employees in fabrieken, als soldaten in oorlogstijd, en als consumenten. Deze eenregelige samenvatting doet geen recht aan Wilterdinks rijke en subtiele analyse, maar geeft wel een belangrijk verschil aan met Saez en Zucman: (on)gelijkheid is meer dan alleen een kwestie van belastingheffing.

Waar Saez en Zucman zich met verve toeleggen op het construeren van longitudinale reeksen van economische gegevens, is Wilterdink kritischer in zijn behandeling van de beschikbare gegevens. Ook is hij omvattender in zijn interpretaties. De tussen 1914 en 1980 afnemende en daarna stagnerende vermogensverschillen gingen bijvoorbeeld gepaard met een proces van collectivering, een verschuiving van particuliere naar collectieve vermogens (van overheden, pensioenfondsen en dergelijke).

In het uitgebreide, voor de editie van 2015 toegevoegde hoofdstuk blijkt zich in Nederland dezelfde omslag te hebben voorgedaan als in de VS. Na meer dan een halve eeuw te zijn afgenomen of gestabiliseerd, nemen vanaf 1980 zowel de inkomens- als de vermogensongelijkheid weer toe. Wat dat laatste betreft gaat het om een drieledig proces: kapitaalinkomsten groeien sterker dan inkomen uit arbeid, privévermogens nemen meer toe dan collectieve vermogens (met name dat van de overheid), en beide trends zijn sterker naarmate je hoger komt in de economische hiërarchie.

Regressieve belastingen

Valt deze omslag ook in Nederland te verklaren uit veranderingen in de belastingheffing? Die vraag is niet meteen te beantwoorden. Nederland kent een florerende belastingsindustrie die ondernemingen en vermogende burgers van dienst is om belasting te ontwijken. ‘Ontduiken is voor de armen, ontwijken voor de rijken’, aldus het dictum van Amerikaanse belastingadviseurs. Ten behoeve van deze bloeiende bedrijfstak leiden universiteiten ieder jaar honderden accountants, economen en fiscalisten op, maar over het Nederlandse belastingstelsel is geen overzichtsstudie te vinden die ook maar enigszins vergelijkbaar is met die van Saez en Zucman. Dat ligt niet zozeer aan gebrekkige verbeeldingskracht onder fiscalisten, maar aan belangenverstrengeling. Aan Nederlandse universiteiten zijn volgens de Leidse fiscalist Jan Vleggeert nauwelijks hoogleraren belastingrecht te vinden, die niet tegelijk verbonden zijn aan commerciële belasting- en accountancykantoren.3 En dat zijn nu net de firma’s die ervoor zorgen dat hun vermogende klanten zo weinig mogelijk belasting afdragen. Universitair onderzoek naar belastingontwijking of fiscale ongelijkheid schiet er in die omstandigheden bij in. Een schoolvoorbeeld van een belangenconflict. Gezien de schaal waarop het zich voordoet en de gevolgen ervan voor de wetenschappelijke studie van belastingstelsels, lijkt me dit typisch een onderwerp waarover de Koninklijke Akademie voor Wetenschappen (KNAW) zich zou moeten buigen. Die waakt toch over de kwaliteit en integriteit van de Nederlandse wetenschapsbeoefening?

Toch hebben veranderingen in de belastingheffing ook in Nederland onmiskenbaar bijgedragen aan de groeiende ongelijkheid. Dat komt allereerst doordat indirecte belastingen zoals de btw, die vooral op de lagere inkomens drukken, stelselmatig zijn verhoogd.4 Daartegenover stonden belastingverlagingen voor de hogere en hoogste inkomens: het toptarief van de inkomensbelasting ging flink naar beneden, de vermogensbelasting werd afgeschaft, de erfbelasting verlaagd, en voor ondernemingen en kapitaalbezitters kwamen er speciale vrijstellingen, verruimingen en andere voordelen. Voor ondernemingen werd de vennootschapsbelasting gehalveerd, en ontstond een internationaal systeem van belastingontwijking dat grote bedrijven volop benutten, ook om speciale tax rulings in Nederland af te dwingen.

Wilterdink maakt melding van fiscale veranderingen, maar stelt dat deze zelf ook weer verklaring behoeven. Zijn analyse komt er grosso modo op neer dat door processen van mondialisering de toplaag van kapitaalbezitters minder afhankelijk is geworden van de bevolking in eigen land. Grensoverschrijdende expansie en deregulering hebben bedrijven en beleggers nieuwe verdienmogelijkheden geboden. Onder meer via belastingconcurrentie en -ontwijking hebben die geleid tot machtswinst voor financieel-economische elites, en tot machtsverlies van het grootste deel van de werknemers, die vooral nadelen van mondialisering hebben ondervonden.

Mede door toedoen van het baanbrekende werk van Gabriel Zucman bracht de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OECD) in 2020 voor het eerst een vergelijkende studie uit over de winst- en vennootschapsbelasting van multinationale ondernemingen. En wat blijkt? Nederland bevindt zich met de Britse Maagdeneilanden, Bermuda en de Kaaimaneilanden in de categorie belastingparadijzen.5 Nog steeds, moet je zeggen, want Saez en Zucman herinneren eraan dat wat sinds de jaren zeventig en tachtig de ‘Antillenroute’ heet een voorbeeldfunctie heeft vervuld voor het huidige systeem van internationale belastingontwijking. Ook in andere opzichten is Nederland een aanlokkelijke fiscale enclave. Tijdens de coronacrisis kwam aan het licht dat Booking.com 2 miljard aan fiscaal voordeel had gekregen vanwege een ‘innovatieregeling’. En zo zijn er meer regelingen – veel meer – waardoor de feitelijke belastingdruk voor grote ondernemingen in Nederland bijzonder laag is, zo’n 10 procent, beduidend minder dan het officiële tarief van de vennootschapsbelasting.

Hoewel een overzichtsstudie ontbreekt, wijst alles erop dat het belastingstelsel ook in Nederland inmiddels regressief is. Dat was lange tijd een van de beter bewaarde poldergeheimen en het is de vraag of de verlate inkeer van het CBP (dat dit uiteindelijk pas in maart 2022 onderzocht en bevestigde) daaraan werkelijk iets zal veranderen.6 Het regressieve karakter van ons belastingstelsel is namelijk verstopt: het komt niet alleen voort uit verhogingen van de indirecte belastingen, maar ook door de directe belastingen. Kapitaal en arbeid worden sinds de invoering van aparte ‘boxen’ door het kabinet-Kok II (1998-2002) verschillend belast. En arbeid wordt – wonderlijk genoeg mede dankzij de Partij van de Arbeid – meer belast dan kapitaal.

Ondanks de onoverzichtelijke veelheid aan regels en regelingen is de structuur van het fiscale bestel zonneklaar. In belastingbox 2 ontvangen ‘aanmerkelijkbelanghouders’ (personen met meer dan 5 procent van de aandelen in een bv of nv) inkomsten uit dividend en winst, die veel lager worden belast dan inkomsten uit arbeid (Box 1). Van deze constructie – zo is onlangs gebleken – profiteren zo’n vierhonderdduizend mensen. Soms hebben ze een klein salaris waarover inkomstenbelasting wordt afgedragen (Box 1), maar ontvangen ze hun overige inkomsten als winst of dividend in Box 2. Nog afgezien van tal van andere voordelen (aftrekposten, vrijstellingen, subsidieregelingen, uitstelmogelijkheden, en dergelijke) betaalt een flink deel van de rijkste Nederlanders op deze manier minder belasting dan hun minder verdienende medeburgers van wie de inkomsten in Box 1 worden belast. Niet voor niets staat Box 2 in deze kringen bekend als de ‘pretbox’.

Hier komt nog bij dat Nederland internationaal bezien de laagste belastingdruk op kapitaalinkomen heeft van alle EU-landen.7 Sinds het boxenstelsel eendrachtig door Zalm (VVD) en Vermeend (PvdA) in 2001 werd ingevoerd, kan het dus haast niet anders dan dat de vermogensongelijkheid substantieel is toegenomen, zowel binnen Nederland als tussen Nederland en overige EU-landen. Op een opvallend terloopse manier liet het ministerie van Financiën in mei 2020 weten dat het totale vermogen van de groep ‘aanmerkelijkbelanghouders’ 400 miljard bedraagt. Dat is – zo werd eraan toegevoegd – tweemaal meer dan tot dan toe werd aangenomen. Terwijl de Belastingdienst rechthebbende burgers willens en wetens toeslagen heeft onthouden (‘knevelarij’ is de technische term), moeten we dus wel aannemen dat dezelfde dienst jarenlang nalatig is geweest bij de vermogensregistratie en belastingheffing van de rijkste landgenoten.

Ontlaste vermogens, ontwrichte steden

Naast de pret van Box 2, zijn er de genoegens van Box 3. De fiscale behandeling van vastgoed illustreert hoe het stelsel werkt. Inkomsten uit verhuur worden veel minder belast dan inkomsten uit werk. Huurinkomsten vallen in Box 2 als de verhuurder(s) een bedrijf vormen, in Box 3 als het particulier vermogen betreft. Terwijl woningbouwcorporaties door het VVD-PvdA-kabinet Rutte II hoge, extra belastingen kreeg opgelegd, zijn beleggers op diverse manieren aangemoedigd en geholpen. Laten we prins Bernhard junior even buiten beschouwing laten en een voorbeeld nemen van zwaarder kaliber: Stephen Schwarzman, voorman van Blackstone, het grootste Amerikaanse private-equitybedrijf. Zijn firma begon met het ‘strippen’ van bedrijven, maar is uitgegroeid tot een van de grootste vastgoedimperia ter wereld. Van de tien miljoen Amerikanen die door de bankfraude met hypotheken en de kredietcrisis hun huis verloren, zijn de woningen goeddeels terechtgekomen bij een klein aantal van zulke investeringsfirma’s. Woningbezit is en masse overgegaan van bewoners naar beleggers. Zo is San Francisco de stad geworden met de hoogste huren in de VS en het laagste percentage eigenwoningbezit. In plaats van individuele huiseigenaren bij te staan, zoals Roosevelt tijdens de Grote Depressie deed, zijn door de Amerikaanse overheid banken gered en investeerders geholpen bij het opkopen van huizen (door overheidsgaranties af te geven bij verlies op hun aankoop). Blackstone was de grootste investeerder. Bestuursvoorzitter Schwartzman, een goede bekende uit de kringen rond de gebroeders Koch en een fervent begunstiger van Trump, klom op naar de vierentwintigste plaats op de miljardairslijst van Forbes.

Hoe miljardairs uit de financiële wereld en vastgoedmagnaten samenkwamen, profiteerden van de financiële crisis en vrijwel risicoloos enorme vastgoedbelangen konden opbouwen, wordt beschreven in Homewreckers van de bekroonde onderzoeksjournalist Aaron Glantz. Naast portretten van hoofdrolspelers en hun bondgenoten, doet hij uit de doeken hoe ze te werk gingen. Technieken van schuldfinanciering uit de private-equitysector werden gecombineerd met vastgoedoperaties in een periode van afwaarderingen en faillissementen, en gingen gepaard met intensief politiek lobbywerk. Door zijn verhaal heen beschrijft Glanz het schrijnende lot van mensen die buiten hun schuld hun huis moesten verkopen, en het soms hebben moeten terughuren van de ‘aasgieren’, de vulture capitalists (niet te verwarren met venture capitalists) die het in handen kregen.

Blackstone is inmiddels ook in Nederland actief. Makelaars in de grote steden stellen pakketten samen van woningen, huizenblokken en wooncomplexen om door te verkopen aan grote jongens als Blackstone. De gevolgen komen naadloos overeen met het in de VS beproefde verdienmodel: huren maximaliseren, kosten voor onderhoud afwentelen op huurders door voor ieder onderhoudsklusje een rekening te sturen, zonder ook maar één woning bij te bouwen.

Naast parasitaire investeringsfirma’s zijn ook vermogende particulieren woningen gaan kopen – in het superieure spraakgebruik bij voorkeur aangeduid met het verkleinwoord ‘pandjes’. De huurinkomsten daarvan vallen in Box 3, wat betekent dat hierover in de praktijk niet of nauwelijks belasting wordt betaald. Hoe leuk kun je het maken voor de huisjesmelkende medeburger? In 2020 kwam al veertig procent van de woningtransacties in de grote steden voor rekening van particuliere beleggers. Ook zij drijven de prijzen op, verhogen zo mogelijk de huren, bouwen niks bij, en betalen over hun huurinkomsten geen of maar een schijntje van de belasting die ze verschuldigd zouden zijn als hierover gewoon inkomstenbelasting werd geheven (Box 1).

Het boxenstelsel waarop de Nederlandse belastingheffing is een wangedrocht. Het is een regressief systeem, dat één van de principes van belastingheffing, het draagkrachtbeginsel, radicaal op zijn kop zet: de sterkste schouders worden het minst belast. Dat leidt tot een opwaartse herverdeling van inkomsten en bezit, houdt de groeiende ongelijkheid gaande, en heeft allerlei onwenselijke gevolgen: het stimuleert een rentenierseconomie, remt nuttige bestedingen en productieve investeringen, en verdrijft lagere en middeninkomensgroepen uit de steden, waar deze hard nodig zijn. Alleen een goed doordachte, samenhangende en fundamentele hervorming kan hierin verandering brengen.

In weerwil van het zelfbeeld van Nederland als een egalitair en vriendelijk landje hebben zich hier dezelfde trends voorgedaan als in de VS. De meest recente studies wijzen uit dat Nederland qua vermogensongelijkheid inmiddels een van de meest ongelijke landen in de wereld is.8 Het aantal miljardairs is ernaar. Quote registreerde in 2021 een recordaantal van vijfenveertig Nederlandse miljardairs. Proportioneel evenveel als in de VS.

Noten

1.Philipp Korom, Mark Lutter en Jens Beckert, ‘The Enduring Importance of Family Wealth: Evidence from the Forbes 400, 1982 to 2013’, Social Science Research 65 (2017): 75-95; V. Burri, ‘The Myth of Old Money Liberalism: the Politics of the Forbes 400 Richest Americans’, Social Problems 47.3 (2000): 360-378.

2.Steven N. Kaplan en Joshua Rauh, ‘Wall Street and Main Street: What Contributes to the Rise in the Highest Incomes?’, Review of Financial Studies 23.3 (2010): 1004-1050.

3.Jan Vleggeert, ‘Over onafhankelijkheid, de verschraling van het fiscale debat en wat we daaraan kunnen doen’, oratie, Universiteit Leiden, 30 oktober 2020.

4.Alman Metten, ‘Ons belastingstelsel wordt steeds onrechtvaardiger’, Me Judice, 30 juni 2020.

5.Laurens Berentsen, ‘OESO ziet noodzaak bevestigd voor aanpak belastingontwijking’, Het Financieele Dagblad, 6 juli 2020.

6.CPB, Inequality and Redistribution in the Netherlands (Den Haag: CPB, 2022).

7.Bas Jacobs, ‘Fundamentele herziening van belastingen op kapitaalinkomsten’, Economisch-Statistische Berichten, 102 (2017): 416-419.

8.Bas van Bavel en Ewout Frankema, ‘Wealth Inequality in The Netherlands, c.1950-2015: The Paradox of a Northern European Welfare State’, Low Countries Journal of Social and Economic History 14.2 (2017): 29-62; Simon Toussaint, Bas van Bavel, Wiemer Salverda en Coen Teulings, ‘Nederlandse vermogens schever dan gedacht’, Economisch-Statistische Berichten, 1 juli 2020; CPB, Inequality and Redistribution.

Het onbewogen bbp: bij een hardnekkig statistiekje

Paul Teule

De afgelopen jaren verschijnt het ene na het andere boek dat de beperkingen van het bruto binnenlands product in kaart brengt. Steeds wordt aangetoond dat het meten van de economie in één statistiek een veelvoud aan nadelen met zich meebrengt. En toch staat het bbp nog als een huis. Paul Teule duikt in de geschiedenis van het bbp en onderzoekt waarom dit ‘statistiekje’, alle kritiek ten spijt, onaantastbaar lijkt: het is de statistische belichaming van het ideaal van economische groei.

Het bruto binnenlands product (bbp) is de indicator waarmee we ‘de economie’ denken te kunnen meten. Al sinds zijn geboorte in de jaren dertig ligt het onder vuur, maar de laatste jaren lijkt de kritiek in een stroomversnelling te komen. Toch is groei van het bbp, ‘economische groei’ in de volksmond, nog altijd de economische en politieke graadmeter van succes. Hoe komt het dat we ondanks wijdverbreide kritiek toch niet durven te breken met het bbp en de op groei gerichte economische blik die erachter schuilgaat?

In 2018 verscheen The Growth Delusion van Financial Times-journalist David Pilling, een knappe samenvatting van de vele ecologische, sociale en economische bezwaren die aan het bruto binnenlands product kleven – een indicator die simpelweg het totaal aan verkochte goederen en diensten binnen een land laat zien. Pilling is niet alleen belezen, maar ook bereisd. Van China (milieuvervuiling), IJsland (financiële systeemrisico’s) en Kenia (de waarde van agrarische productie voor eigen gebruik), tot het hoofdkantoor van Spotify in Londen (innovatie) laat hij zien waar het bbp geen oog voor heeft. The Growth Delusion biedt een ideale introductie in deze discussie. Hoewel Pillings reis de blinde vlekken van het bbp lijkt te onthullen, verkent hij grotendeels bekend terrein. Het bbp is waarschijnlijk het meest bekritiseerde statistiekje in de geschiedenis: er verschijnt om de haverklap een opiniestuk, pamflet of boek waarin de beperkingen ervan door een (gespeeld) verbaasde auteur worden blootgelegd.

Het boek van Pilling is maar een klein deel van de oogst van de afgelopen jaren: ook in 2018 verscheen The World After GDP: Politics, Business and Society in the Post Growth Era van hoogleraar politieke economie Paul Fioramonti, die al twee boeken over het bbp op zijn naam heeft staan. In 2016 publiceerde de Duitse econoom Philipp Lepenies The Power of a Single Number: A Political History of GDP, dat de nadruk legt op de historische hoofdrolspelers achter het bbp. Datzelfde jaar kwam wetenschapsjournalist Ehsan Masood met het vergelijkbare The Great Invention: The Story of GDP and the Making and Unmaking of the Modern World, waarin ook aandacht wordt besteed aan de opkomst van alternatieve indicatoren. In 2015 publiceerde de Duits-Amerikaanse economisch historicus Dirk Philipsen The Little Big Number: How GDP Came to Rule the World and What to Do About It, dat ondanks de hippe, clickbaitachtige titel een grondig academisch werk is. En de Britse econoom en ‘beleidsfluisteraar’ Diane Coyle schreef het jaar daarvoor het handzame essay GDP: A Brief But Affectionate History, waarin ze met zevenmijlslaarzen door de geschiedenis van het bbp banjert om uit te komen in het nu – het digitale, duurzame tijdperk, waar het bbp ziende blind is.

Wat deze en zovele andere bijdragen gemeen hebben, is dat ze laten zien dat het bbp ontworpen is met een specifiek doel in een specifieke historische context, terwijl de uitdagingen van onze tijd vragen om een ander meetinstrument. En dan formuleer ik het nog netjes, want het bbp krijgt vaak ongenadig hard op zijn donder: de indicator zou ‘nep’, ‘vals’, ‘leeg’, ‘leugenachtig’ en ‘seksistisch’ zijn, onze hang naar bbp-groei een ‘fetisj’ en een ‘cult’ – geregeld vallen vergelijkingen met enge ziektes, het Manhattanproject en het monster van Frankenstein.

Kuznets’ monster

Om deze aantijgingen te kunnen plaatsen, is het inderdaad nuttig om de geschiedenis van het nationaal inkomen in te duiken. Bovenstaande boeken grijpen vaak terug op de berekeningen van de zeventiende-eeuwse Britse alleskunner William Petty. Pilling begint zelfs bij het Domesday Book dat Willem de Veroveraar liet samenstellen in 1086. Maar voor de huidige discussie is het zinvoller om te beginnen in het Amerika van begin jaren dertig, omdat daar de voorloper van ons huidige bbp werd ontwikkeld. Het is de tijd van de Grote Depressie. Dat het economisch beroerd gaat is duidelijk, maar omdat er nagenoeg geen macro-economische cijfers zijn tast de Amerikaanse overheid, die overigens een stuk kleiner was dan nu, in het duister. De progressieve Republikeinse senator Robert La Follete Jr. vraagt Simon Kuznets, een jonge econoom met een goed gelezen essay over het nationaal inkomen op zijn naam, om de Amerikaanse economie in kaart te brengen. Met slechts een handjevol medewerkers – Ehsan Masood zegt acht, Dirk Philipsen zes – trekt Kuznets door Amerika om fabrieken, boerderijen en mijnen te bezoeken en publiceert in krap een jaar tijd het 261 pagina’s tellende rapport National Income 1929-32. Het werd niet alleen aan het Amerikaanse Congres aangeboden, maar verscheen ook in een handelseditie waarvan duizenden exemplaren werden verkocht. Het rapport staat bol van de gedetailleerde tabellen die de werkgelegenheid en de inkomens per sector weergeven. Het totale ‘nationale inkomen’, zo was de conclusie, dook van 80 miljard dollar in 1929 tot onder de 50 miljard dollar in 1932.

Kuznets was niet zozeer geïnteresseerd in het meten van productie of het vergroten van de kwantitatieve ‘output’ van de economie, als wel in de kwalitatieve verbetering van de levens van gewone Amerikanen. Hij vond dat we vanuit deze ‘verlichte filosofie’ eerlijk moesten kijken naar wat wel en geen nut had en stelde voor dat criminele transacties, maar ook de reclame-industrie en veel financiële dienstverlening, niet zouden meetellen in het nationaal inkomen. Het leger, en zo ongeveer alle overheidsactiviteit, wilde hij ook liever buiten het nationale inkomen houden, omdat die wat hem betreft niet direct aansloten bij de behoeften van de doorsnee burger. Kuznets benadrukte ook dat weinig gezegd kan worden over de welvaart van een land zolang niet duidelijk is hoe het nationale inkomen verdeeld en verdiend wordt. Hij speelde later zelfs met de gedachte ook huishoudelijk werk in zijn calculaties op te nemen, en het verbruik van natuurlijke hulpbronnen met het inkomen te verdisconteren. Ironisch genoeg legde juist zijn rapport uiteindelijk de basis voor een interpretatie en meetmethode van het nationaal inkomen waarmee we als het ware vastzitten aan de prioriteiten van de vorige eeuw. Kuznets’ pionierswerk, stelt Pilling, is als het monster van dr. Frankenstein dat een eigen leven is gaan leiden.

Dat heeft uiteraard vooral te maken met de manier waarop zijn werk is opgepikt door andere economen. Kort gezegd komt het erop neer dat John Maynard Keynes (1883-1946) aan de haal is gegaan met Kuznets’ project. Tijdens de Tweede Wereldoorlog en de wederopbouw kreeg ruwe productiekracht in het Verenigd Koninkrijk beleidsmatige prioriteit. Keynes maakte furore met zijn pamflet How to Pay for the War (1940), en kreeg het Britse ministerie van Financiën zover om een aantal jonge economen, onder wie Richard Stone (1913-1991), de Britse ‘nationale rekeningen’ te laten ontwikkelen, een boekhoudkundig systeem waarin productie, inkomen en bestedingen van een land in samenhang worden weergegeven. Het hart van de nationale rekeningen is het bruto nationaal product, dat de gehele productie, en daaraan verbonden inkomens en uitgaven – nu inclusief die van de overheid – in één getal samenvat. De Amerikanen lieten zich overtuigen ook het Britse systeem te volgen, en Stone zou eind jaren veertig door de net opgerichte Verenigde Naties worden gevraagd om als kwartiermaker het officiële Systeem van Nationale Rekeningen op te zetten. Dit systeem groeide onder auspiciën van Stone uit tot de internationaal geaccepteerde standaard voor het meten van de economie – vergelijkbaar met wat het DSM-handboek is voor psychiaters. Met de jaren groeide het bruto nationaal product, en uiteindelijk het bruto binnenlands product, dat makkelijker te berekenen is, uit tot de samenvatting van (en het symbool voor) economisch succes. Keynes is dus eigenlijk de uitvinder van het bbp, ‘een van best bewaarde geheimen in de economische geschiedenis’, aldus Ehsan Masood. Kuznets zou zich nog lange tijd in allerlei publicaties verzetten tegen de weg die was ingeslagen, maar zijn rol was uitgespeeld. Hij mocht in 1971 nog wel een Nobelprijs in ontvangst nemen, maar niet voor zijn pionierswerk. Stone daarentegen kreeg in 1984 wel de Nobelprijs voor zijn bijdrage aan de Nationale Rekeningen.

Als Kuznets nu nog had geleefd, zou hij zich groen en geel hebben geërgerd aan de hegemonie van het bbp en het ideaal van een immer groeiende productie. Alle landen volgen Stones procedé, vergelijken vervolgens hun bbp – of, nog erger, hun bbp-groei, dat synoniem is geworden voor economische groei – met elkaar en meten daarmee hun succes. Het bbp vormt ook het ijkpunt voor financiële bijdragen aan organisaties als de EU of de NAVO. Het is de basis voor de beoordeling van overheidstekort en -schuld. In Nederland zijn het politieke debat (de Algemene Beschouwingen) en de belangrijkste politieke documenten (de Miljoenennota, de Macro Economische Verkenning, de partijprogramma’s) geënt op het bbp. Alles wat buiten het Systeem van Nationale Rekeningen valt telt niet mee. Met name natuurlijk kapitaal, zoals grondstoffen, ecosystemen, maar ook het klimaat, worden moeizaam in financiële transacties uitgedrukt en is daarmee geen onderdeel van – of zelfs een bedreiging voor – de economie. Zo zitten we vast aan het zeventig jaar oude bouwwerk van Stone waar ons idee van ‘de economie’ op gestut is.

Meer is niet (automatisch) beter

Uiteraard zijn nationale rekeningen voor overheden een geweldig instrument om een beeld te krijgen van wat er in de economie gebeurt: hoe lopen geldstromen, wie produceert wat en aan wie worden die producten verkocht, en welke geldstromen lopen de schatkist in en uit. Maar dat wil niet zeggen dat een hoger bbp, een toename van transacties en dus meer geproduceerde goederen en diensten, automatisch beter is. Je moet, zoals Kuznets al zei, kijken naar wat er precies groeit, en wie daar beter van wordt.

In ontwikkelende economieën correleert bbp-groei nog met evidente vooruitgang, omdat in die extra productie de meest basale goederen en diensten zitten, zoals eten en medische zorg. David Pilling laat wijlen Hans Rosling aan het woord, de rockster-statisticus die vol overtuiging pleit voor meer bbp, omdat groei in arme landen correleert met bijvoorbeeld de afname van kindersterfte. ‘Ik hou van het bbp!’, kraait Rosling. Maar ook hij voegt daar vervolgens aan toe dat bbp-groei niet automatisch tot deze vooruitgang leidt.