COLOFON

Deze uitgave is mede mogelijk door een financiële bijdrage van Rijnbrink

Afbeeldingen omslag

Voorzijde

Fotomontage: Erwin Bomans BNO leucq!. Bron van gebruikte illustraties: Arolsen Archief, Archief Mirjam Schwarz, Archief Dbieb Leeuwarden, Archief Bibliotheek Hilversum en Familieboek Belinfante, Joods Historisch Museum, Amsterdam

Achterzijde

Auteur Mark Deckers. Fotograaf: Astrid van Dam

Ontwerp en opmaak

Erwin Bomans BNO leucq!, Goor

www.walburgpers.nl • www.markdeckers.net

© 2022 Mark Deckers, p/a Uitgeversmaatschappij WalburgPers, Zutphen

© 2022 Uitgeversmaatschappij WalburgPers, Zutphen

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462498990

e-ISBN 9789462499003

NUR 680

INHOUDSOPGAVE

Inleiding

Dora Belinfante (Zeist): Vele malen door het oog van de naald met een bizarre reis door Europa

Josef Cohen (Groningen): De bohemien van de Groninger bibliotheek

Julia de Vries (Steenwijk): ‘Het belang van de leeszaal gaat boven dat van mejuffrouw De Vries’

Jetje Meijler (Winterswijk): ‘…met haar zachte geruststellende stem. Bij haar voelde ik mij zeer op mijn gemak’

Hannie Wolff (Den Haag): ‘Soms twijfel ik nog of het echt gebeurd is…’

Fanny Simons (Den Haag): De pionierende muziekbibliothecaris en netwerker avant la lettre

Gonda Jacobs (Hilversum): Voor iedereen gezorgd

Salomon Barend van der Meusen (Dordrecht): Van borstelkoopman tot zaalwacht

Jacques van Dijk (Leeuwarden): De kleine grote man

Henriëtte de Leve (Leeuwarden): Onderduiken in je eigen straat

Celine Polak (Amsterdam): De leeszaalassistent en de barones

Slotwoord

Hoe ik heb onderzocht, wie mij heeft geholpen en welke bronnen

INLEIDING

In dit boek vertel ik over de levens van elf bibliotheekmedewerkers. Bibliotheekmedewerkers die eind 1940 uit hun functie werden ontheven om maar één reden: ze waren Jood. Ze waren ook directeur, assistent of zaalwacht. Ze waren ook lid van een toneelvereniging, zetten zich in voor blinde medemensen, zorgden voor een zieke zus of waren vader van hun kinderen. Dat maakte allemaal niet uit. Ook niet of ze goed of slecht waren in hun werk. Ze waren Jood en ze moesten weg.

Hoe een speurtocht naar Annie M.G. Schmidt tot dit boek leidde

Het verhaal van dit boek begint in maart 2019. Het was een van mijn vele bezoeken aan het Nationaal Archief. Het was vlak voordat mijn boek Alles behouden, over de oorlogsdagboekjes van de Bibliotheek Deventer, zou uitkomen. Die dagboekjes gaven een mooi inkijkje in het leven van mensen in het oosten van Nederland in de laatste maanden van de oorlog. Een beeld van hoop op bevrijding maar tegelijkertijd een beeld van leven in schaarste en angst voor bombardementen door de geallieerden. En binnen die situatie probeerde men zo normaal mogelijk verder te leven. De bibliotheek was open maar je moest wel een aantal keer per dag naar de kelder om te schuilen bij luchtalarm.

Maar goed, op die dag in maart was ik eigenlijk op zoek naar nog enkele documenten over Annie M.G. Schmidt. Een bijvangst van het onderzoek naar de oorlogsdagboekjes was namelijk een sollicitatiebrief van deze bekende kinderboekenschrijfster uit 1941 bij de bibliotheek in Deventer. Ze wilde er graag bibliotheekdirecteur worden. Ze werd het niet. Samen met een journalist van De Stentor was ik bezig met een artikel daarover. Dat zou nog verschijnen voordat mijn boek uitkwam. Van Annie M.G. Schmidt was bekend dat ze ooit was betrapt op roken in de Koninklijke Bibliotheek en dat ze hiervoor een uitbrander had gehad van Greve, de secretaris van de CV, de Centrale Vereeniging voor Openbare Leeszalen en Bibliotheken. Daar zou nog een briefje van moeten zijn in het Nationaal Archief. En dat briefje zocht ik.

Een lijst met Joodse bibliotheekmedewerkers

Maar zoals het vaak gaat in archieven: je vindt altijd wat maar vaak niet wat je zoekt. Dat briefje was er dus niet. De bijvangst van deze zoektocht was dan weer een serie brieven en aantekeningen van dezelfde Greve over elf ontslagen Joodse bibliotheekmedewerkers. Krabbels met namen, met bedragen en een datum erboven van eind 1940 en begin 1941. Mijn interesse was gewekt.

Zag ik dat nou goed? Waren deze mensen al eind 1940 uit hun functies gezet? Was het zo snel gegaan? De grote razzia’s en deportaties waren toch van 1942 en 1943? Natuurlijk logen de documenten niet. Ze waren inderdaad eind november, begin december 1940 uit hun functie ontheven en daarna in maart 1941 definitief ontslagen. Op deze lijst stonden elf Joodse bibliotheekcollega’s van negen openbare leeszalen en bibliotheken. Drie mannen en acht vrouwen. Ik besloot op zoek te gaan naar hun levens.

Ik pakte het Leeszaaljaarboekje van 1940 er eens bij. Daarin vind je alle bibliotheken en medewerkers uit dat jaar. In 1940 waren er 85 bibliotheekstichtingen die samen 547 medewerkers hadden. Eén op de vijftig medewerkers was dus Joods en is ontslagen. En ongeveer één op de tien stichtingen had er dus mee te maken. De lijst van elf ontslagen medewerkers hoeft echter niet volledig te zijn. Bij het verhaal van Jacques van Dijk in Leeuwarden zullen we zien dat er wellicht nog een twaalfde was.

Onderbelicht onderwerp in de geschiedenis van bibliotheken

Wie leest over de geschiedenis van openbare bibliotheken in de oorlog, leest vooral over de censuur die gepleegd werd door de bezetter. Verboden boeken die volledig verwijderd moesten worden of die alleen nog op aanvraag beschikbaar mochten worden gesteld met opgaaf van reden. Zo’n tien procent van alle boeken moest worden verwijderd. Veel bibliotheken hebben die boeken min of meer stiekem bewaard en na de oorlog weer teruggezet in hun collectie.

Wie kijkt in de bibliotheekarchieven vindt hier dan ook vooral veel stukken over terug. Bijvoorbeeld de brief die de CV al op 19 mei 1940 – slechts vier dagen na de capitulatie – stuurde aan haar leden. Deze brief ging in op de vraag: wat te doen met literatuur die in deze tijd moeilijkheden kan veroorzaken? Men zei niet rechtstreeks dat het ging om anti-Duitse of anti-NSB-literatuur. Zelfs in de aankondiging gebruikte men bedekte termen. Het advies was om wat aanstoot gaf niet uit te lenen om de bibliotheken niet nodeloos in moeilijkheden te brengen. Het was duidelijk dat men bang was. Nog vele brieven en schrijvens zouden volgen over deze kwestie.

De bibliotheken, onder aanvoering van Greve van de CV, probeerden de bezetter bij zich weg te houden door zelf mee te bewegen. Dat lukte overigens niet. Want in september 1940 kwam er toch al een eerste lijst van te verwijderen boeken. Het was het begin van een lange stroom aan brieven en overzichten. Het ging dan om schrijvers van Joodse komaf, communistische auteurs, auteurs die zich kritisch uitlieten over het regime, boeken over het koningshuis en Franse, Britse en Amerikaanse auteurs.

Eerste aankondiging van de Centrale Vereniging op 19 mei 1940 om aanstootgevende literatuur niet uit te lenen. Bron: archief bibliotheek Deventer

Het meest genoemde voorbeeld is dat zelfs het boek De zoon van Dik Trom op een gegeven moment verboden werd verklaard. In dit boek komt een passage voor waarin Hollandse jongens zich als Duitsers en Engelsen uitleven in een sneeuwballengevecht. Dat sneeuwballengevecht mocht nog, maar uitroepen als ‘Leve de Koningin’ konden niet en werden gecensureerd.

Over die censuur is dus veel materiaal en er is ook veel over geschreven. Dit in tegenstelling tot de ontslagen Joodse medewerkers. Hét geschiedenisboek over openbare bibliotheken in Nederland, Lezen voor iedereen van Paul Schneiders, telt 248 pagina’s; met 50 pagina’s is de periode 1940-1945 goed gedocumenteerd. Van die 50 pagina’s over de oorlog gaan er net geen twee over het ontslag van de Joodse medewerkers. Hoewel ik heel veel bewondering heb voor het werk van Paul Schneiders, geeft het wel aan dat dit ontslag een onderbelichte kwestie is in de bibliotheekgeschiedenis.

Dat het een onbekende aangelegenheid was, merkte ik ook toen ik de negen bibliotheken die het betrof benaderde of ze wellicht meer informatie hadden. Een enkeling kon mij melden dat er inderdaad weleens over geschreven was, bijvoorbeeld in Steenwijk, Groningen en Amsterdam. Soms was er wel een lichte herkenning maar was de geschiedenis zelf weggezakt en in enkele gevallen was het voor een bibliotheek een nieuw verhaal. Op sommige plekken waren we deze geschiedenis dus al bijna kwijtgeraakt.

En zo begon een speurtocht naar elf levens. Levens die vaak letterlijk en figuurlijk een dood spoor volgden maar ook levens die soms wonderbaarlijk door de oorlog kwamen door een gelukkige keuze op het juiste moment of door moedige onderduik. Levens waar soms veel van bewaard was maar soms ook bitter weinig. Van een aantal personen is tot op heden zelfs geen foto meer terug te vinden. We kunnen hun letterlijk geen gezicht meer geven.

Ariërverklaring

In oktober 1940 vaardigde de bezetter een bevel uit dat alle personeel van de overheid en daaraan gerelateerde organisaties de zogenoemde ariërverklaring moesten ondertekenen. Wie geen Joodse voorouders had, moest formulier A invullen. Wie wel Joodse voorouders had moest formulier B invullen. Wat de bedoeling was van die verklaring werd in oktober ook in een circulaire van Binnenlandse Zaken meegegeven: ‘Er dient voor te worden gezorgd dat de Nederlandsche Bestuursorganen en de openbare publiekrechtelijke lichamen voortaan geen personen die geheel of gedeeltelijk van joodschen bloede zijn, in vasten of tijdelijken dienst zullen benoemen of aanstellen […]’. Het was dus helder: wie Jood was, werd ontslagen. En wie het niet invulde werd ook ontslagen.

Ariërverklaring, formulier A, zoals deze door medewerkers van openbare en leeszalen moest worden ondertekend. Bron: Archief bibliotheek Deventer

Ariërverklaring, formulier B, zoals deze door medewerkers moest worden ingevuld die Joodse grootouders hadden. Bron: Archief bibliotheek Deventer

In de bibliotheken die ik onderzocht werd in notulen en aantekeningen aangegeven dat de formulieren vrij makkelijk getekend werden en op tijd verstuurd waren.

Ook de bestuursleden moesten een formulier invullen. Joodse bestuursleden hebben dat vaak niet afgewacht en hebben zelf vaak bedankt om het bestuur niet in een lastige situatie te brengen. In bijna elke bibliotheek die ik tegenkwam trad wel een Joods bestuurslid terug of werd deze uit zijn of haar functie ontheven.

Was er geen discussie over deze actie? Zeker wel. Maar alle notulen die ik heb gelezen leidden tot de conclusie van het bestuur dat het beter was mee te bewegen dan de bezetter gelegenheid te geven de leeszaal over te nemen. Soms letterlijk met de opmerking dat het belang van de leeszaal boven dat van het bestuurslid of de medewerker ging. In het verhaal over Julia de Vries in Steenwijk zullen we daarbij stilstaan.

Eind november, begin december 1940 krijgen de betreffende elf medewerkers bericht dat ze uit hun functie ontheven zijn. Soms via hun eigen bestuur of directeur maar vaak ook via de gemeente als verantwoordelijke overheidslaag. Ontheven uit de functie betekende in de praktijk een formele schorsing in afwachting van definitief ontslag. Het salaris werd dus nog gewoon doorbetaald.

Dat het ontslag kwam, kwam dus ook niet altijd onverwacht. In het verhaal van Jacques van Dijk in Leeuwarden zullen we zien dat het bestuur al had nagedacht over wat er zou moeten gebeuren als het ontslag van de Joodse directeur zou plaatsvinden. Het definitieve ontslag volgde meestal op 1 maart 1941. In een enkel geval was het 1 april 1941.

Beijveren voor compensatie

Aangezien het bibliotheekpersoneel gelijk werd behandeld als het overheidspersoneel, gaf de CV aan dat het ontslagen personeel recht had op wachtgeld. Die regeling was als volgt:

Kostwinners

Niet-kostwinners

Eerste drie maanden

85%

75%

Volgende vijf jaar

70%

60%

Volgende vijf jaar

60%

50%

Ten slotte

50%

40%

Dit alles van het laatst genoten salaris.

De regeling betekende dus dat je nog bijzonder lang kreeg doorbetaald. Omdat wij de loop van de geschiedenis al kennen is dit natuurlijk een potsierlijke en wrange regeling.

Toch was die uitkering niet eenvoudig. De bibliotheek van Den Haag waar Greve zelf directeur was, was een redelijk grote bibliotheek en kon door schuiven met werkzaamheden en de veel grotere omvang het werk en de kosten nog wel opvangen. Maar een kleine bibliotheekstichting zoals die van Steenwijk of Winterswijk, beide met een directeur en één assistent, kon eigenlijk deze kosten niet dragen omdat ze echt een vervanger moest aanstellen. In de verhalen van Julia de Vries en Jet Meijler zien we dan ook dat de bibliotheek op een gegeven moment het pijnlijke besluit moet nemen om minder of niet meer uit te keren. In de notulen lees je dan dat gekozen moet worden tussen uitgaven aan collectie of aan een ontslagen Joodse medewerker.

De leeszaal in Leeuwarden, die zowel directeur Jacques van Dijk als de zeer ervaren assistent Henriëtte de Leve moest ontslaan, betaalde de wachtgelden uit een bouwhypotheek die aan het begin van de oorlog was afgesloten.

De heer H.E. Greve, directeur van de bibliotheek in Den Haag en tevens secretaris van de Centrale Vereniging voor Openbare Leeszalen en Bibliotheken, in zijn werkkamer in 1936. Bron: Haags Gemeentearchief

De bibliotheek in Steenwijk schreef nog aan alle bibliotheken die ook met ontslagen medewerkers te maken hadden of men niet samen zou verzoeken om een solidariteitsfonds voor ontslagen medewerkers op te zetten. Dit fonds zou dan gevuld moeten worden door alle bibliotheken. Greve antwoordde hierop als directeur van de bibliotheek in Den Haag dat hij helemaal niets in dit plan zag en dat hij zeker wist dat de CV, waar hij zelf de secretaris van was, daar niets mee zou doen. Dat plan werd dus vakkundig door Greve getorpedeerd.

Waar Greve zich als secretaris wel voor inzette was voor een compensatieregeling. Maar omdat bibliotheken, in veel gevallen geen echte overheid waren, moest hier wel wat voor worden geregeld met het ministerie. In het archief van de CV bevinden zich een aantal brieven die hierover gaan. Overigens al van voor maart 1941, toen de Joodse medewerkers definitief werden ontslagen.

De brief van 8 februari 1941 van de CV aan het ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschappen over de kosten voor vervanging van Joods personeel. Bron: Nationaal Archief

Pagina 2 van de brief van 8 februari 1941 van de CV aan het ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschappen over de kosten voor vervanging van Joods personeel. Bron: Nationaal Archief

In de brieven hierover geeft Greve zowel aan wat de oude salarissen waren als wat de vervangingskosten zijn. Hij lijkt een beetje gegokt te hebben op twee paarden: als men geen wachtgeld voor Joden wil betalen wil men misschien wel de vervangingskosten betalen.

De kwestie van de vervangingskosten en het wachtgeld wordt door met name het bestuur uit Steenwijk en Hilversum nog wel een aantal keer aanhangig gemaakt bij de CV. Maar het schiet niks op. Overigens, als deze regeling er ooit was gekomen, dan zou het geld zijn gekomen uit gelden van Joden zelf die hen ontnomen waren via de speciale bank Lippmann, Rosenthal & Co. Dit was de enige bank die Joden mochten gebruiken en hiervan is bekend dat dit geld ook is gebruikt om de kosten van de vernietiging van de Joden mee te dekken. Zo gemeen zat het plan van de bezetter dus in elkaar.

Elsa Louise van Gool: bibliotheekmedewerker in het verzet

De erelijst der gevallenen is een lijst met 18.000 namen van mensen die in de Tweede Wereldoorlog als militair of als verzetsstrijder voor het Koninkrijk der Nederlanden zijn gevallen. De lijst ligt bij de Tweede Kamer in Den Haag en elke dag wordt door een medewerker een pagina omgeslagen, zodat voor het publiek nieuwe namen te zien zijn. Er staat minimaal één bibliothecaresse op die erelijst.

Die bibliotheekmedewerker is Elsa Louise van Gool. Zij was assistent in de bibliotheek van Den Haag en actief lid van de Landelijke Organisatie voor Onderduikers.

Elsa Louise kwam uit een communistische familie waarvan nagenoeg alle gezinsleden in het verzet zaten. Haar broer hielp bijvoorbeeld met het drukken van De Waarheid en andere familieleden zorgden voor wapenopslag.

Elsa van Gool, fotograaf Wouter van Gool. Bron: familiearchief Van Gool

Zelf liet ze mensen in haar huis onderduiken en verrichte ze hand-en-spandiensten voor het verzet.

Hoewel Elsa een Joodse moeder had, is ze eind 1940 niet ontslagen bij de Haagse leeszaal. Twee andere medewerkers, Hannie Wolff en Fanny Simons, trof wel dit lot. Het lijkt erop dat Elsa de dans ontsprong omdat ze maar twee Joodse grootouders had. De grond voor ontslag lag bij drie Joodse grootouders.

Elsa is in juli 1943 opgepakt. Op dat moment heeft ze een onderduikster in huis. Terwijl Elsa zelf niet thuis is, gaat haar onderduikster naar het toilet en trekt door. Haar buren, die weten dat ze op dat moment niet thuis kan zijn, verraden haar hierdoor. De onderduikster weet gelukkig te ontkomen maar als Elsa thuiskomt, wacht de politie haar daar al op. Ze wordt bestempeld als politieke gevangene en had daarom een ‘P’ op haar papieren staan. Ze wordt gevangengezet in het zogeheten Oranjehotel, de gevangenis in Scheveningen. Van Elsa zijn nog brieven bewaard gebleven die ze heeft verstuurd vanuit het Oranjehotel. Daarin schrijft ze dat ze goed behandeld wordt en dat het eten er goed is. Op dat moment verwacht ze dat ze binnen zes weken wel weer vrij zal zijn.

Het loopt echter niet zo. Ze wordt overgeplaatst naar Kamp Vught. In Kamp Vught wordt ze nog verliefd op een andere gevangene. Daar ontdekken ze echter dat ze een Joodse moeder heeft en vinden dit reden om haar door te sturen naar Westerbork. Van daaruit wordt ze op transport gezet naar Auschwitz. Daar is ze op 6 maart 1944 vermoord.

Elsa werd 31 jaar. De Haagse leeszaal moest na twee ontslagen Joodse medewerkers dus ook de heldhaftige Elsa van Gool missen.

Na de oorlog

De ontslagen Joodse medewerkers waren in de oorlog dus een financiële last voor de betreffende bibliotheken. Dat deze medewerkers zich ook zo gevoeld hebben is wel uit de correspondentie te halen. Het meest schrijnend zien we dat wel terug bij Julia de Vries. Maar ook na de oorlog, als men het overleefde, was het nog niet eenvoudig.

Zes van de elf overleven de oorlog. Van de ruim 140.000 Joden die in 1940 in Nederland leefden, zijn er ruim 101.000 in de oorlog vermoord of door ziekte of uitputting om het leven gekomen. Van de Joodse bibliotheekmedewerkers heeft een relatief hoog aantal het dus overleefd. Deels heeft dat te maken met het feit dat drie van hen een speciale status kregen en tot de zogeheten Barneveldgroep mochten behoren. Dit was een groep die lange tijd uitgezonderd werd van transport.

Zo keerde Dora Belinfante, die in Zeist werkte en de oorlog overleefde na in drie kampen te hebben gezeten, weer terug in Zeist. In 1946 kan ze een baan krijgen bij de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag. Als ze die baan aanvaardt, schrijft ze aan haar nieuwe werkgever dat ze dankbaar is voor deze nieuwe baan, ook omdat ze haar vorige werkgever hiermee van een financiële last ontdoet. Met andere woorden: de bibliotheken die het betrof hadden ondertussen al een andere invulling gevonden en de Joodse medewerkers die de oorlog overleefden waren opnieuw een aanslag op de begroting.

Ook Josef Cohen, directeur van de bibliotheek in Groningen, verging het zo. Er was ondertussen een prima nieuwe directeur gevonden en men bood hem een alternatieve functie aan van bibliograaf. Een duidelijk mindere functie waar hij zich tegen verzette maar waarin hij bakzeil haalde.

Niet overal was de ontvangst koel. Greve schijnt zijn Joodse medewerkers die het beiden overleefden, met bloemen onthaald te hebben en heeft ze weer hun goede oude werk teruggegeven.

Geruisloos verdwenen uit de bibliotheekgeschiedenis

Maar genoeg over alle zaken eromheen. In dit boek gaat het niet om het geld of hoe het is gegaan, het gaat over elf mensen. Mensen die hun leven vermorzeld of op zijn minst bruut verstoord zagen worden door de bezetter. Elf keer iemand die probeerde te overleven.

Geruisloos leken ze uit de bibliotheekgeschiedenis te verdwijnen, overschaduwd door de verhalen over censuur. Soms werd hun verhaal nog zachtjes gehoord zoals in Groningen, Amsterdam en Steenwijk. Vaak omdat iemand zich verbonden voelde met die persoon. Maar op vele andere plaatsen moest het stof toch van hun levensverhaal afgeblazen worden.

Die verhalen gaat u nu lezen. De volgorde van de verhalen is mijn eigen keuze en dus niet alfabetisch op naam of plaats zoals u van een bibliothecaris zou verwachten. Het is een volgorde waarvan ik denk dat deze logisch is. Dit omdat in elk verhaal wel details zitten die nieuw zijn en door de verhalen in deze volgorde te plaatsen, krijg je met details uit het ene verhaal beter inzicht in het andere levensverhaal.

Dora Belinfante (Zeist):

VELE MALEN DOOR HET OOG VAN DE NAALD MET EEN BIZARRE REIS DOOR EUROPA