Frida
Kahlo &
Gisèle
Freund

Iconen van de portretkunst

Rob Luckerhof

Colofon

Afbeelding omslag
Gisèle Freund, Zelfportret met rolleiflex, 1952. Saint-Germain-la-Blanche-Herbe, IMEC

Gisèle Freund, Frida Kahlo voor het portret van haar vader, 1951, Saint-Germain-la-Blanche-Herbe, IMEC

Omslagontwerp & binnenwerk
Eindeloos

Beeldredactie
Froukje Holtrop

© 2022 Rob Luckerhof, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 2022 p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

isbn 9789462498860
e-isbn 9789462499010
nur 640

Inhoud

Inleiding

Deel I
Jeugdjaren

De jeugdjaren van Frida Kahlo

De jeugdjaren van Gisèle Freund

Deel II
De jaren 1930

Het huwelijk van Frida & Diego

Fotograaf in Parijs

De tentoonstellingen in New York en Parijs

Deel III
De jaren 1940

Frida’s doorbraak als kunstenaar

Gisèle’s jaren in Zuid-Amerika

Deel IV
De jaren 1950

Portret van een vriendschap

Viva la vida

Verder Lezen

Illustraties

Inleiding

Op 17 februari 1939 organiseert de Duits-Franse fotograaf Gisèle Freund in de Parijse boekhandel van haar vriendin Adrienne Monnier haar eerste fototentoonstelling. Ze is in 1933 vanuit Duitsland naar Parijs gevlucht en heeft in het afgelopen jaar een aantal portretfoto’s in kleur gemaakt van beroemde Franse schrijvers. Monnier heeft haar boekhandel met vijftig gehuurde stoelen omgebouwd tot een filmzaaltje, waarin de top van de Franse schrijverswereld heeft plaatsgenomen.

Gisèle bedient de diaprojector en is nerveus. Hoe zou de reactie zijn op haar persoonlijke interpretatie van al deze beroemdheden? Ze heeft bij haar fotosessies vooral gezocht naar hun kwetsbare momenten. De sfeer is haast jolig te noemen. Niemand is echt enthousiast over het eigen portret, maar wel lacherig over dat van anderen. Maar haar portretfoto’s zijn zo bijzonder, dat de literatuurgeschiedenis over die tijd er nooit meer omheen zal kunnen. De tentoonstelling markeert het begin van haar stormachtige carrière als beroepsfotograaf en journalist.

Op een steenworpafstand vindt een maand later, op 10 maart 1939, in een galerie de eerste tentoonstelling in Europa plaats van de Mexicaanse schilderes Frida Kahlo. Een jaar eerder heeft ze haar eerste tentoonstelling in een galerie in New York gehad. Ze is aan het begin van haar carrière en staat nog volledig in de schaduw van haar echtgenoot Diego Rivera, de beroemde schilder van monumentale muurfresco’s in Mexico. André Breton, schrijver en tevens voorman van het surrealisme, heeft haar naar Parijs gehaald, omdat hij in Mexico onder de indruk raakte van haar ‘surrealistische’ werk.

Ze is kwaad. Breton heeft haar expositie een zwaar Mexicaans accent gegeven door er allerlei andere Mexicaanse kunstwerken aan toe te voegen. Haar eigen werk is hierdoor ondergesneeuwd geraakt. En commercieel gezien is de tentoonstelling ook al geen succes. Teleurgesteld keert ze terug naar Mexico.

Twee beginnende dertigers bij de start van hun carrière. Of ze elkaars tentoonstellingen bezocht hebben, is niet bekend, maar het is onwaarschijnlijk.

Tien jaar later ontmoeten ze elkaar echter in Mexico. In 1950 reist Gisèle Freund naar Mexico-Stad om daar een lezing te geven over Franse literatuur. Ze is van plan er maar hooguit twee weken te blijven, maar het wordt een verblijf van twee jaar. In die periode maakt ze een indrukwekkende, lang verborgen gebleven, serie portretfoto’s van Frida Kahlo, met wie ze een intense en vermoedelijk intieme relatie ontwikkelt.

Twee iconen van de portretkunst. In dit boek wordt een dubbelportret van hun levensloop gegeven, alsmede een portret van hun vriendschap. Frida Kahlo (1907-1954) is in de afgelopen vier decennia uitgegroeid tot een van de beroemdste vrouwelijke kunstenaars ooit. Grote overzichtstentoonstellingen van haar werk in Mexico, de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en Japan leidden in de jaren tachtig tot haar internationale doorbraak als schilderes. Haar kleurrijke zelfportretten zijn inmiddels miljoenen waard. Maar ook rond haar persoon ontstond een ware cultus. Haar vrijgevochten geest maakte haar tot een symbool voor het feminisme. Talloze publicaties over haar leven en haar vrije huwelijk met de Mexicaanse kunstenaar Diego Rivera zagen het licht. De hype rond Frida Kahlo heeft inmiddels ook geresulteerd in een permanente stroom van merchandising. In Nederland kwam de aandacht voor Frida Kahlo relatief laat op gang, maar wordt nu meer dan goed gemaakt door twee grote tentoonstellingen in 2021/2022 in het Cobra Museum voor Moderne Kunst en het Drents Museum.

De fotograaf en journalist Gisèle Freund (1908-2000) overleefde haar vriendin Frida Kahlo bijna vijftig jaar. Haar unieke portretfotografie van veelal beroemde schrijvers en fotoreportages voor tijdschriften als Life kregen vanaf de jaren zestig internationaal grote waardering.

Haar fotoserie van Frida Kahlo (en Diego Rivera) hield ze echter lang in portefeuille. Pas na haar dood werden deze foto’s in boekvorm gepubliceerd, met een korte toelichtende tekst die Gisèle in 1952 al geschreven had. Over haar relatie met Frida Kahlo laat ze in deze tekst echter niets los, geheel en al passend bij haar opvatting dat de buitenwereld niets met haar privéleven te maken had.

In de veelgeprezen biografie Frida Kahlo (1983) van Hayden Herrera komt Gisèle Freund niet voor. Kennelijk is de auteur er niet in geslaagd om informatie over hun relatie los te krijgen. Pas in de biografie Gisèle Freund (2008) van Bettina de Cosnac wordt hieraan enige aandacht besteed.

Het leven en werk van Frida Kahlo en Gisèle Freund, opgegroeid in totaal verschillende continenten, worden in dit boek naast elkaar gelegd en chronologisch gevolgd. Het is tegelijk de eerste Nederlandse publicatie over Gisèle Freund. Het levert een fascinerend en verrassend beeld op van hun overeenkomsten en raakvlakken in milieu, opvoeding, lichamelijke handicaps, politiek engagement, erotische geaardheid en passie voor kleur en portretkunst. En gaandeweg worden de contouren zichtbaar van een tot nu toe onderbelicht gebleven vriendschap tussen twee vrouwen, die een belangrijke rol hebben gespeeld in de kunstgeschiedenis van de twintigste eeuw.

Deel I

Jeugdjaren

In de zomer van 1926 schildert Frida haar eerste zelfportret, dat zij aan Alejandro schenkt.
Frida Kahlo, Zelfportret met fluwelen jurk, 1926.

De leeftijdsgenoten Gisèle Freund (geb. 1908) en Frida Kahlo (geb. 1907) groeien op in verschillende werelddelen en culturen, maar beiden in revolutionaire tijden. In Duitsland speelt de Eerste Wereldoorlog, gevolgd door de roerige periode van de Weimar Republiek, met op de achtergrond de ontregelende situatie van de Russische Revolutie. In Mexico de Mexicaanse Revolutie, gevolgd door een langdurige burgeroorlog. Het zijn ontwikkelingen die duidelijk hun sporen zullen nalaten in de latere politieke overtuiging van Gisèle en Frida.

Er zijn meer parallellen in de jeugdjaren van de twee vrouwen aan te wijzen. Beiden vechten ze zich door een periode van kinderverlamming heen, die hun leren met heftige pijnen te leven. Voor Frida komen daar nog de levenslange gevolgen van een zwaar verkeersongeluk bij. En beiden hebben opvallend genoeg Duitse vaders met een brede culturele belangstelling, wat van grote invloed zal zijn op hun artistieke ontplooiing.

De jeugdjaren van Frida Kahlo

Frida’s vader, Guillermo Kahlo (1872-1963), was een in 1891 naar Mexico geëmigreerde Duitser. Zijn ouders waren Hongaarse joden uit Arad, die naar Baden-Baden in Duitsland geëmigreerd waren. Vanaf zijn kindertijd leed hij aan aanvallen van epilepsie. Als zijn moeder overlijdt en zijn vader hertrouwt, besluit hij te emigreren. Op 19-jarige leeftijd komt Wilhelm, die zijn naam later omdoopt in ‘Guillermo’, zonder geld en bezittingen aan in Mexico. In 1894 trouwt hij met de Mexicaanse Matilde Calderón, een collega in de juwelierszaak waar hij werkzaam is. Haar vader is een fotograaf van Indiaanse afkomst.

Matilde is een mooie vrouw, zeer christelijk ingesteld, intelligent, maar vrijwel ongeletterd. Guillermo is weliswaar joods opgevoed, maar qua overtuiging atheïst. Zijn vrouw stimuleert hem om fotograaf te worden. Haar vader leent hem een camera, en de twee mannen gaan direct op pad om foto’s te maken van de inheemse en koloniale architectuur.

Tussen 1904 en 1908 legt Guillermo in opdracht van de Mexicaanse regering met nieuwe Duitse camera’s en meer dan negenhonderd glasplaten het architecturale erfgoed van Mexico vast, en dat levert hem geen windeieren op. De toenmalige dictator Porfirio Díaz gebruikt de foto’s bij de viering van de 100-jarige Mexicaanse onafhankelijkheid in 1910. Guillermo wordt daarmee de eerste officiële fotograaf van cultureel Mexico. Met het verdiende geld bouwt hij in 1904 zijn ‘blauwe huis’ (Casa Azul) in Coyoacán, een buitenwijk van Mexico-Stad, waarin nu het Frida Kahlo Museum is gevestigd.

Maar lang mocht zijn commerciële succes niet duren. In 1910 breekt de Mexicaanse Revolutie uit en wordt dictator Díaz aan de kant gezet. Tussen 1910 en 1920 vechten diverse revolutionaire groeperingen een burgeroorlog uit, totdat in 1920 president Alvaro Obregón aan de macht komt. De revolutie kost Guillermo zijn positie en brengt hem op de grens van armoede. Voor fotografen is er nauwelijks werk. Het maakt hem tot een misantroop. Zijn vrouw weet met moeite het huishouden overeind te houden.

Magdalena Carmen Frida Kahlo Y Calderón, hun derde dochter, wordt geboren op 6 juli 1907. Zelf hield ze later altijd vol dat haar geboortejaar 1910 was – misschien uit ijdelheid, maar het is ook goed mogelijk dat ze daarover loog omdat het zo mooi paste met het jaar waarin de Mexicaanse Revolutie was uitgebroken. Haar eerste twee voornamen dienden om haar te kunnen dopen met een christelijke naam. ‘Frieda’, zoals zij het aanvankelijk zelf spelde, betekent ‘vrede’ in het Duits. Ze liet in de jaren 1930 de ‘e’ vallen toen het nazisme opkwam.

Frida en haar jongere zusje Cristina worden overwegend opgevoed door hun twee oudere zussen Matilde en Adriana. Hun moeder brengt hen naar Mexicaanse traditie vooral het geloof bij. Frida en Cristina rebelleerden al op zeer jonge leeftijd tegen de dagelijkse gebeden. Frida uit zich later nogal ambivalent over haar moeder, die ze afwisselend als ‘wreed’ en ‘heel aardig’ kwalificeert. Ze helpt op 7-jarige leeftijd haar zuster Matilde met haar vriendje naar Veracruz vluchten. Het tekent het tamelijk ongelukkige karakter van het gezin. Haar moeder weigert Matilde nadien constant de deur en houdt dat twaalf jaar vol, waarna de vrede in het huisgezin eindelijk gesloten wordt.

In 1913 krijgt Frida op 6-jarige leeftijd kinderverlamming aan haar rechterbeen en moet ze negen maanden binnenblijven. Ze wordt mager en kijkt somber op foto’s. Door haar gedwongen thuisverblijf raakt ze meer op zichzelf gericht, en dat juist op een leeftijd dat een kind de wereld buiten het gezin leert ontdekken. Later heeft zij de frustraties uit haar kindertijd in verschillende schilderijen uitgedrukt.

In 1951 schildert Frida, ruim twee jaar voor haar dood, een portret van Don Guillermo, zich baserend op een fotografisch zelfportret van Guillermo. In het onderschrift staat: ‘Mijn vader, kunstzinnig fotograaf, genereus, intelligent en fijngevoelig, die zestig jaar aan epilepsie leed, maar nooit stopte met werken en vechten tegen Hitler. In bewondering, zijn dochter Frida Kahlo.’
Frida Kahlo, Portret van Don Guillermo, 1951.

Frida is haar vaders oogappel. Guillermo heeft een kleine studio met een donkere kamer, waarin hij zich dagelijks terugtrok– zijn eigen wereld van de fotografie en boeken. De bescheiden bibliotheek bevat overwegend Duitse literatuur (Goethe, Schiller), maar ook filosofische werken. Hij leent Frida zijn boeken en stimuleert haar intellectuele ontwikkeling. Later deelt hij met haar ook zijn belangstelling voor Mexicaanse archeologie en kunst, en leert hij haar fotograferen en ontwikkelen. Er groeit een sterke band, misschien ook wel gevoed door de gedeelde pijn van zijn terugkerende aanvallen van epilepsie.

In 1922 gaat Frida op 14-jarige leeftijd naar de Nationale School voor Voorbereidend Hoger Onderwijs, een oud en eerbiedwaardig instituut in het hart van Mexico-Stad, dat als uitstekend bekendstaat. In de tijd van dictator Díaz was het nog naar Europees model geschoeid, zoals ook de industrie en de natuurlijke hulpbronnen van het land in Noord-Amerikaanse en Europese handen waren, maar door de revolutie is Mexico begin jaren 1920 weer meer een land voor de Mexicanen geworden, met landhervormingen en modernisering. Zo is dit onderwijsinstituut op het moment dat Frida er haar intrede doet net opengesteld voor meisjes: Frida is een van de 35 meisjes op een populatie van 2000 leerlingen. Ze is een mooie, vitale en levenslustige tiener, met dikzwart haar, fonkelende donkere ogen en volle sensuele lippen. Haar medeleerlingen vinden haar fascinerend.

Ze sluit vriendschappen in verschillende groepjes. Maar haar boezemvrienden zitten bij de Cachuchas, genoemd naar hun Mexicaanse petten. In die groep leert ze kameraadschap en loyaliteit kennen, en een jongensachtige omgang met vrienden, die zij haar leven lang behoudt. De groep is dynamisch, humoristisch en vol lef, met weinig of geen respect voor gevestigde reputaties. Het intellectuele karakter van de groep is een mix van romantisch socialisme en nationalisme. De groepsleden, zeven jongens en twee meisjes, lezen veel Spaanse en Russische klassieken, maar houden ook de nieuwe Mexicaanse fictie nauwgezet bij. Frida praat graag over filosofen als Hegel en Kant, een belangstelling die ze van haar vader heeft meegekregen.

Als in 1922 de beroemde revolutionaire kunstenaar Diego Rivera, 36 jaar oud, een muurschildering maakt voor het amfitheater van de school, weet de inmiddels 15-jarige Frida brutaal door te dringen tot zijn werksteiger en de inhoud van zijn lunchpakket te plunderen. Het is hun eerste ‘ontmoeting’ en zal een van de mythes rond het leven van Frida Kahlo worden. Ze is gefascineerd door de schilder, maar zeker nog niet verliefd. Die verliefdheid gaat uit naar Alejandro Gómez Arias.

De relatie met Alejandro

Alejandro is de onbetwiste leider van haar groep; hij is een knappe jongeman, briljant redenaar en gedreven verhalenverteller. In Frida’s schooltijd is hij haar idool. In de zomer van 1923 raken de twee verliefd. In haar briefjes aan hem heeft ze niet alleen een flirterige toon, maar toont ze ook een zekere bezitsdrang. Ze noemt zichzelf ‘zijn kleine vrouwtje’. Haar moeder wordt achterdochtig als ze Frida ’s nachts in bed die briefjes ziet schrijven. Haar ouders vinden haar te jong en staan niet achter de relatie.