Opgedragen aan mijn ouders.

ONTSTOLEN JEUGD

Carel E.H.J. Verhoef

Het leven van een jongen in
bezet Amsterdam en Arnhem,
1940-1945

Deze publicatie is een bewerking van de oorspronkelijke uitgave die uitsluitend bestemd was voor mijn kinderen, klein- en achterkleinkinderen.

Omslagontwerp en opmaak binnenwerk:

Maarten Binkhorst/Marleen Reus, Recreatieparc

Kaarten: UvA-Kaartenmakers

ISBN 978 94 6249 904 1

E-ISBN 978 94 6249 905 8

NUR 689

© 2022 Carel E.H.J. Verhoef, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2022 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Ten geleide

Deel 1: Amsterdam

1933 - 10 mei 1940

10 mei 1940 - januari 1941

Deel 2: Arnhem

Januari 1941 - 17 september 1944

17 september 1944 - 1946

Naschrift

Dankbetuiging

Noten

Geraadpleegde bronnen en literatuur

Ten geleide

Nooit zou ik uit mijzelf iets over mijn jeugd op papier hebben gezet. Om de eenvoudige reden dat mijn jeugd niet spectaculair is verlopen, geen stoere verhalen kent en vooral omdat in de oorlog miljoenen kinderen ontzettend veel ergere dingen hebben meegemaakt dan ik.

Het was de uitdrukkelijke wens van mijn dochter Ingrid dat ik over die periode iets zou opschrijven. Tijdens de herdenkingen rond 75 jaar Bevrijding in 2020 zag zij beelden van de verwoestingen in Arnhem en van terugkerende evacués. Zij vroeg zich toen af hoe ik dat in juli 1945 had ervaren, toen ik na de evacuatie met mijn moeder en broer in Arnhem terugkwam. En hoe wij überhaupt de oorlog zijn doorgekomen. Aan die wens wil ik graag voldoen.

Dit is geen autobiografie; het is slechts het uitvoeren van het verzoek van Ingrid, dus slechts een beschrijving van een aantal gebeurtenissen uit mijn jeugd die merendeels betrekking hebben op de Tweede Wereldoorlog en op de situatie in het gezin waarin ik ben geboren. Het zijn bovendien gebeurtenissen waarvan de oudste ruim tachtig jaar achter ons liggen. Wat dacht ik toen en hoe reageerde ik? Alleen die zaken die mij nog helder voor de geest staan, heb ik hier genoteerd.

Ik heb nooit een dagboek bijgehouden. Sommige gebeurtenissen in mijn persoonlijk leven hebben misschien iets eerder of later plaatsgevonden dan ik hier vermeld. Wel heb ik getracht mijn verhaal in te kaderen in de historische context. Welke zaken beheersten toen het leven van alledag, waren het onderwerp van de gesprekken die ik hoorde en werden in onze krant, de Arnhemsche Courant, vermeld?

Een en ander aangevuld met de weergave van heel gewone dingen die mij als kleine jongen zijn opgevallen en bijgebleven, zoals de spin in Wilnis.

Verwacht geen sterke verhalen. Een oorlog is veel te gruwelijk om zich te lenen voor stoere vertellingen over krijgshaftige soldaten en burgers. Ik heb slechts geprobeerd in eenvoudige bewoordingen weer te geven hoe ik de gebeurtenissen die op mij afkwamen, toen heb ervaren.

Een oorlog laat je niet onberoerd; nee, het is oneindig veel sterker: een oorlog beheerst je verdere leven. Dat geldt voor ieder die ermee te maken heeft gehad, jong of oud, man of vrouw, rijk of arm, militair of burger. En ongeacht of men veel of weinig gruwelijkheden heeft meegemaakt. Zelfs zevenenzeventig jaar nadien spelen bij de betrokkenen de emoties nog op, zoals blijkt bij herdenkingsplechtigheden, bij de publicatie van films en boeken over de oorlog, of bij processen tegen oorlogsmisdadigers.

Want oorlog betekent angst. Die angst blijft je bij. Sommige herinneringen verdwijnen op den duur in de vergetelheid, maar die angst is altijd latent aanwezig en keert op bepaalde momenten terug naar de oppervlakte. Zelfs na tientallen jaren. Naarmate de afstand in de tijd groter wordt, speelt de angst wellicht een minder grote rol, maar hij zal nooit geheel en al verdwijnen.

Je zit in een wurggreep. Van een oorlog kom je nooit meer los.

Carel Elbertus Verhoef, mijn vader.

Deel 1

Amsterdam

Opa en oma Verhoef.

Amsterdam 1933 - 10 mei 1940

Verliefd worden hangt in verreweg de meeste gevallen van toevalligheden aan elkaar. De spontane ontmoeting, het bij elkaar ontdekken van aansprekende karaktereigenschappen en van gelijkgerichte belangstelling en ideeën, gevolgd door het plotseling overspringen van de vonk der liefde, dat alles heeft menig tweetal bij elkaar gebracht.

Zo hoort het eigenlijk altijd te gaan, want in heel veel gevallen is het de basis voor een gelukkig huwelijk.

Mijn vader, Carel Elbertus Verhoef, is in Utrecht geboren op 17 november 1904. Mijn grootvader, Johan Frederik Elbertus Verhoef, was getrouwd met Carolina Visch. Beiden waren Nederlands-hervormd. Opa en oma hadden een groot gezin. Ik heb ooit geprobeerd alle broers en zussen van mijn vader te tellen. Ik kwam tot negen kinderen van wie ik zeker weet dat zij tot dit gezin behoorden. Zeven van hen heb ik een of meer keren ontmoet.

Opa en oma Verhoef woonden aan de Billitonkade 33 in Utrecht. Bij deze lieve mensen ben ik één keer op bezoek geweest. Het was tevens de enige keer dat ik oma heb ontmoet. Kort daarna is zij overleden.

Opa en oma hadden een grote herdershond. Die lag de hele tijd dat wij daar waren rustig op de grond. Sindsdien wilde ik ook een herdershond. Dat heb ik maar één jaar volgehouden. Toen ontmoette ik een herdershond die grommend overeind kwam en even liet zien hoe groot herdershonden zijn.

Opa was timmerman. Bij zijn werkzaamheden had hij echter een splinter in zijn rechteroog gekregen. De verwonding was zeer ernstig. Herstel bleek niet mogelijk en zijn oog werd vervangen door een glazen oog. Daardoor kon hij zijn beroep niet meer uitoefenen. Kort hierna kreeg hij een baan bij een verkooplokaal waar veilingen werden gehouden.

Johanna Dirkje Milet de Saint Aubin, mijn moeder.

In de oorlog is opa één keer bij ons in Arnhem geweest. Ook toen keek zijn glazen oog mij heel vreemd aan. Als opa zijn hoofd naar links draaide, leek het net alsof het glazen oog naar rechts gluurde.

Mijn vader was de op een na jongste van het gezin. Geld voor de studie van mijn vader was er niet. Wel voor de oudste twee. Die werden advocaat.

Waarschijnlijk heeft mijn vader al gauw een baan gezocht. Daarnaast is hij in de avonduren een opleiding tot apothekersassistent gaan volgen. Na het behalen van het diploma kreeg hij een baan in de Wester Apotheek aan de Postjesweg in Amsterdam.

Mijn moeder, Johanna Dirkje Milet de Saint Aubin, is geboren in Amsterdam op 9 maart 1901. Mijn grootvader, Carel Everhardus Hendricus Johannes Milet de St. Aubin, was deurwaarder bij het kantongerecht in Amsterdam, ouderling van de Nederlands Hervormde Kerk en leider van de Zondagsschool aan de Bloemgracht. Dit laatste hield hij vijftig jaar vol, want hij hoopte op een lintje. Dat lukte. Op dat feest ben ik met mijn ouders aanwezig geweest.

Met veel trots droeg opa sindsdien in het knoopsgat van zijn linkerrevers het lintje van de Orde van Oranje Nassau.

Of het volgende familieverhaal op waarheid berust, is mij niet bekend. Voor opa’s eerzucht zou het in ieder geval heel plezierig zijn geweest. Er wordt verteld dat, wanneer koningin Wilhelmina naar Amsterdam kwam, zij van het Centraal Station per rijtuig naar het Koninklijk Paleis op de Dam reed. Opa mocht in de stoet meerijden. In het laatste rijtuig.

Opa Milet (de nogal lange Franse achternaam wordt meestal ingekort tot Milet) was een wat driftig baasje die tijdens zijn werkzame leven altijd haast had. Ooit holde hij in grote haast naar de tram, probeerde op de treeplank te springen, miste de plank en schoof onder de tram. Er moest een takelwagen aan te pas komen om opa te bevrijden. In de familiekring vroegen wij later als opa er nog niet was: ‘Waar is opa?’ ’O,’ was dan het antwoord, ‘die zal wel weer onder de tram liggen.’

Als deurwaarder moest hij nogal eens onplezierige klusjes opknappen. Wanneer iemand grote schulden had en de rechter had bepaald dat zijn bezittingen verbeurd waren verklaard, dan moest opa er met een gerechtelijk bevel en onder politiebewaking op af om het meubilair op te halen. Dat stuitte meestal op veel weerstand. Verschillende keren werd hij opgewacht door een aantal boeren met de hooivork in de aanslag.

Mijn grootmoeder van mijn moederskant, Sophie Frederice Amalia Landweer, had in zeer ernstige mate last van reuma. Zij was bedlegerig en werd thuis verpleegd. Toen mijn moeder 12 jaar was en de lagere school had doorlopen, besliste mijn grootvader dat zij niet mocht studeren, maar thuis haar moeder moest verzorgen.

Ook mijn moeder was het een na jongste kind in een kinderrijk gezin. Vijf van hen heb ik redelijk goed leren kennen; vijf kinderen zijn op zeer jonge leeftijd gestorven. Oma Milet heb ik niet gekend; zij overleed in 1931. Dat betekent dat mijn moeder mijn oma achttien jaar thuis heeft verpleegd.

Toen grootmoeder Milet nog leefde, had zij medicijnen nodig. Die haal je meestal in een apotheek. Dat deed mijn moeder dus ook. En daar stond mijn vader. Hoe en wanneer zij bij elkaar de bijzondere gevoelens der liefde hebben ontdekt, is mij niet bekend. Maar het resultaat was dat aan de zakelijke relatie tussen apotheker en cliënt een vlammende liefdesrelatie werd toegevoegd. Hoe intens blij zij met elkaar waren, is ooit door een Utrechtse straatfotograaf vastgelegd.

Verliefd zijn is het mooiste wat het leven op aarde ons kan brengen. Tussen miljoenen mensen één tegenkomen die verliefd op je wordt. Zeker weten dat jouw liefde wordt beantwoord, dat je samen verder wilt door het leven. Dat je er samen iets heel moois van wilt maken. Dat is de basis voor veel geluk. Voor die basis hebben mijn ouders gekozen. Die basis zorgde voor een zeer gelukkig huwelijk. In dat huwelijk kon gewoon niets mis gaan, want het waren twee schatten van mensen, die oneindig veel van elkaar hielden.

Het verloofde paar in Utrecht, vereeuwigd door een straatfotograaf.

Op 21 januari 1932 trouwden mijn ouders op het stadhuis van Amsterdam. In de huwelijksakte staat onder andere: ‘De ouders des bruidegoms verklaarden voor mij tegenwoordig toe te stemmen in dezen echt.’ Aan de vader van de bruid werd niets gevraagd. Dat klopt. Mijn vader was 27 jaar en dat betekende dat zijn ouders toestemming moesten verlenen voor het huwelijk. Mijn moeder was 30 jaar en dan was geen toestemming meer vereist. Op de akte staan onder de handtekeningen van het bruidspaar dus wel de handtekeningen van de ouders van de bruidegom en van de getuigen, maar niet die van opa Milet. Als getuigen traden op mijn oom Philip H. Teune, zwager van mijn moeder, en mijn oom Lambertus Verhoef namens mijn vader.

Na de plechtigheid op het stadhuis werd hun huwelijk kerkelijk ingezegend in de Nieuwe Kerk op de Dam in Amsterdam. Dit kerkgebouw behoorde toe aan de Nederlands Hervormde Kerk, waar mijn ouders lid van waren.

Toen mijn ouders getrouwd waren, zei opa Milet: ‘Nu ga ik bij jullie wonen.’ Opa hield niet van tegenspraak; zo werd dat toen geregeld.

Het echtpaar Verhoef-Milet de St. Aubin ging in de Bonairestraat wonen. Daar werd ik, Carel Everhardus Hendricus Johannes, op 22 november 1933 geboren. Ruim anderhalf jaar later, op 23 augustus 1935, gevolgd door mijn broer Johan Frederik Elbertus.

Intussen was ik op 28 januari 1934 in de Nederlands Hervormde Kerk te Sloten door ds. J.G. Panhuise gedoopt. Kort daarna verhuisden we naar de Paramaribostraat en weer kort daarna naar de dienstwoning boven de Wester Apotheek aan de Postjesweg, nummer 101, eenhoog. Waarom wij naar de dienstwoning zijn verhuisd, is mij niet bekend. Aannemelijk is dat een apotheker in de dienstwoning is gehuisvest. Dat zou kunnen betekenen dat mijn vader van assistent-apotheker hoofd van de apotheek was geworden. Hiervoor heb ik echter geen bewijs. Of mijn vader na het behalen van zijn diploma assistent-apotheker verder heeft gestudeerd, weet ik helaas niet.

Huwelijksakte van mijn ouders.

Uittreksel bevolkingsregister Amsterdam.

Doopbewijs Nederlands Hervormde Gemeente Sloten (N-H).

Van die allereerste jaren kan ik mij vrijwel niets herinneren. Dat hoort ook zo, want anders kloppen de uitkomsten van de kinderpsychologie niet meer. Van de Postjesweg weet ik nog dat achter het huizencomplex een gracht is: de Postjeswetering. Bij Amsterdamse grachten heb je altijd last van ratten en muizen. Ooit liep er een muis over het kussen terwijl mijn vader in bed lag. Mijn moeder gilde en mijn vader schoot overeind. Even een moment van paniek in ons overigens zo rustige gezin.

De ellende met bovenwoningen is dat je als stadskind nooit buiten kunt spelen. Je kwam alleen buiten wanneer moeder ging wandelen of winkelen. Gelukkig deed zij dat. Soms wandelden wij via het Surinameplein naar het Vondelpark. Ooit kwamen wij daarbij langs tennisbanen, waar flink gemept werd. Ik heb er vol bewondering naar gekeken.

Nummer 101 is het tweede huis vanaf de hoek Postjesweg-Hoofdweg. Op de Hoofdweg, net om de hoek, was de brug over de gracht. Op die brug stond ik toen de Duitsers in mei 1940 hun overwinningsparade hielden.

Onze bovenwoning had ook een plezierige kant. Van het Surinameplein reed tramlijn 17 op weg naar het Centraal Station via de Hoofdweg naar de Postjesweg en gelukkig stopte hij bij ons voor de deur. Vanachter het raam van eenhoog konden Johan en ik goed bekijken wat er bij de tramhalte zoal gebeurde. Mijn liefde voor trams dateert uit die tijd. Tevens was mijn beroepskeuze hiermee vastgelegd: ik wilde tramconducteur worden, want dan kun je de hele dag gratis met de tram.

In die tijd kon je in een speelgoedwinkel een conducteursspel kopen, bestaande uit een rode pet, een kniptang, een setje kaartjes, een rood tasje met rode riem en een fluitje. Het was het mooiste cadeau dat ik als kind voor een van mijn verjaardagen heb gekregen.

Vader, moeder, opa Milet en ik, waarschijnlijk bij ‘Het Kopje’ bij Bloemendaal (1935).

De zoen bij De Baarsjes, de fotograaf was net te laat voor het ‘moment suprême’ (1936).

Moeder, Johan en ik, Vondelpark, Amsterdam (1936).

‘Student’ Verhoef (1939).

Het klasje van juffrouw Singer. Ik sta in het midden met stropdas. Surinameplein, Amsterdam (1939).

Al in deze periode van mijn nog zo prille bestaan werden mijn romantische gevoelens gewekt. Daar had ik niet de hand in; ik heb het ondergaan. Bij een wandeling op de brug bij De Baarsjes kwam een meisje van mijn leeftijd mij tegemoet, omhelsde mij en gaf mij heel spontaan een zoen. Ik weet nog dat ik dacht: laten we hopen dat dit nog heel vaak mag gebeuren.

Opa Milet had door zijn beroep en zijn kerkelijke activiteiten veel kennissen. Een van hen had een toverlantaarn aangeschaft. Zoals dat ook toen al gebruikelijk was, werden vriend en vijand uitgenodigd om op een avond dit wonder van moderne techniek te aanschouwen. In die tijd, omstreeks 1938, was zo’n apparaat voor ons iets heel bijzonders. De toverlantaarn, of laterna magica, projecteerde doorzichtige afbeeldingen op een scherm. Het was een voorloper van de diaprojector van de jaren zeventig van de vorige eeuw. Wij vonden het prachtig. Jaren later spraken we nog over die avond; een duidelijk teken dat we het heel interessant hadden gevonden.

Toen ik 5 jaar was, leverde mijn moeder mij ’s ochtends om negen uur af bij de kleuterschool. Ik was er helemaal klaar voor, want ik wilde wat leren. Boeken lezen en de krant. Dat bleek niet de bedoeling van de kleuterjuf, want die verplichtte mij tot knip-, plak-, knutsel- en schilderwerk en meer van dat geklieder. Daar was ik na een kwartier helemaal klaar mee. Ik ben toen maar naar huis gegaan. Een klein kwartiertje lopen. Dat was niet helemaal ongevaarlijk. Ik moest een paar straten door en de Postjesweg oversteken. Daar was in die tijd wel wat verkeer, inclusief lijn 17, maar druk was het niet. Om halftien zat ik weer thuis.

Dat ging een aantal dagen zo door. Om negen uur op school, om halftien weer thuis. Totdat mijn ouders een verstandige beslissing namen en mij naar juffrouw Singer stuurden. Juffrouw Singer had in haar woning aan het Surinameplein ruimte gemaakt voor een klasje van ongeveer vijftien kinderen, allemaal van die spijbelaars zoals ik. Hier werd gestudeerd dat de stukken ervan afvlogen.

Johan en ik op het Binnenhof, Den Haag. Het volgende jaar mocht hij mijn matrozenpakje aan (1939).

De eerste dag leerden we een paar letters en enkele kleine woordjes. Laaiend enthousiast kwam ik thuis. ‘Ik kan al lezen!’ riep ik. Meteen pakte ik de krant. Maar dat viel goed tegen. Ik bracht er niets van terecht. Waarschijnlijk kwam dat door de krant waarop mijn ouders geabonneerd waren, een dure kwaliteitskrant met heel veel moeilijke woorden.

Toen ik de leeftijd voor de lagere school had bereikt, kwam ik meteen in de tweede klas. Ik had, zoals dat toen heette, een jaar voorgeleerd. Tot ruim na de kerstvakantie in de tweede klas heb ik mij stierlijk verveeld, want al die leerstof had ik bij juffrouw Singer al gehad.

Er zaten ook nadelen aan dat voorleren, want voor de rest van mijn schoolloopbaan was ik de jongste van de klas. Daardoor kreeg ik later op de ulo af en toe problemen met bepaalde lesstof, omdat ik nog niet het juiste abstractieniveau had.

In ons gezin verliep alles gladjes. Ik kan mij niet herinneren dat Johan en ik ooit ruzie hadden.

Wel was het jammer dat opa Milet mij voortrok boven Johan, omdat ik naar hem ben vernoemd. Opa was, zoals dat werd genoemd, naamziek. Ik kreeg altijd een cadeautje dat net iets groter was dan dat van Johan. Ik vond dat vreselijk.

In die tijd was het gebruikelijk dat grootouders werden vernoemd. Ik heb altijd een grote hekel aan de E.H.J. van mijn voornamen gehad. Dat is hier begonnen. Vanwege dat voortrekken door mijn grootvader, maar ook vanwege die namen op zich.

Voor Geer en ik trouwden, heb ik haar gezegd dat ik, als wij kinderen zouden krijgen, geen voorstander zou zijn van vernoemen.

Met mijn vader, Wijk aan Zee (zomer 1938).

Johan in Noordwijk (zomer 1939).

Ons gezin en opa Verhoef, Noordwijk (zomer 1939).

Dat wij in een periode van wereldcrisis leefden als gevolg van de beurskrach in 1929, dat mijn vader dolblij was dat hij een baan had in tegenstelling tot honderdduizenden werklozen, dat in Duitsland Adolf Hitler op 30 januari 1933 aan de macht was gekomen, wiens ‘geloofsgenoten’ in Nederland een steeds duidelijker antidemocratisch en antisemitisch geluid lieten horen, dat de Duitse herbewapening en de annexatie van Oostenrijk en Sudetenland de politiek-militaire spanningen opvoerden, dat de angst voor weer een wereldoorlog steeds vaker een rol in de gesprekken ging spelen, dat drong wel door tot onze bovenwoning, maar niet tot mij.

Ik leefde zeer gelukkig met mijn broertje, met mijn speelgoed en met mijn liefhebbende ouders.

In de zomervakantie gingen wij veertien dagen ‘en pension’ in Wijk aan Zee of Noordwijk, waar wij met een strandkar ’s morgens naar het strand liepen. Vader maakte met zijn Agfaklapcamera foto’s die hij in zijn donkere kamer ontwikkelde en daarna met een wasknijper aan een draad te drogen hing.

Een gelukkige en onbezorgde jeugd.

1 September 1939 vielen Duitse troepen Polen binnen. Daarmee begon de Tweede Wereldoorlog.

Nederland hoopte buiten de oorlog te blijven door zich, evenals in de Eerste Wereldoorlog, neutraal te verklaren.

Trouwfoto Charles en Olive (9 mei 1940).

Stadhuis Zeist (9 mei 1940).

Amsterdam 10 mei 1940 - januari 1941

Volle neef Charles, de amicale, altijd grappen makende zoon van oom Carel, de oudste broer van mijn moeder, was verloofd met de bloedmooie Olive, afkomstig van Trinidad en Tobago. Een heel zachtaardige, sympathieke en bescheiden vrouw. Zij hadden besloten om op 9 mei 1940 in het huwelijk te treden. Aangezien oom Carel in villa Huize Zonneschijn in Huis ter Heide woonde, vond de huwelijksplechtigheid plaats in het stadhuis van Zeist. Wij waren uitgenodigd en met mijn moeder en Johan ben ik die dag en nacht in Zeist en Huis ter Heide geweest.

Neef Charles was dienstplichtig militair en ging in uniform naar het stadhuis. Gezien de gespannen politieke situatie werd hem verlof gegeven tot de volgende ochtend. Dan moest hij terug naar zijn legeronderdeel.

Van de huwelijksceremonie kan ik mij niets herinneren, van de middag daarna des te meer. Oom Carel was getrouwd met tante Alie. Haar figuur was niet direct atletisch te noemen; zij ging als een waggelende regenton door het leven. Fietsen kon zij wel, maar uitsluitend op een driewieler. Op die bewuste middag, toen tante zich opmaakte voor een ritje, keken Johan en ik vol belangstelling naar dit voor ons nogal aparte vehikel. Inmiddels had tante zich met de nodige moeite op haar vélocipède gehesen en nodigde zij ons uit om een ritje met haar te maken. Boven de achteras was een stang. Om de beurt moesten wij als palfreniers op die stang gaan staan. Niet met z’n tweeën tegelijk, want dan zouden we geen meter vooruitkomen. Tante was iemand met veel omvang en weinig kracht.

Nu wilde het geval dat tante met haar driewieler niet de openbare weg op durfde. Maar voor haar dagelijkse trimoefening was een oplossing aanwezig. Rond villa Huize Zonneschijn was een parkje met een padenstelsel. Over die paden scheurde tante met de snelheid van een schildpad met een gebroken poot. Afwisselend begeleid door Johan of door mij.

Kaart 1 – De Duitse aanval op Nederland, 10 mei 1940 (copyright auteur).

Die nacht sliep Charles in zijn uniform voor de open haard in villa Huize Zonneschijn. Toen wij ’s morgens beneden kwamen, was hij al vertrokken. ’s Nachts had hij een bevel ontvangen om zich direct te melden. Gelukkig heeft hij de gevechten van de meidagen 1940 overleefd.

Op de ochtend van de 10e mei stond de radio aan en werd er geluisterd naar koningin Wilhelmina, die een boodschap voorlas. Zij vertelde dat in deze nacht Duitse troepen ons land waren binnengevallen, hoewel Hitler kort daarvoor nog had verklaard dat hij onze neutraliteit niet zou schenden.

Ook Nederland was nu in oorlog. Maar wat was nou precies ‘oorlog’?

Daar zou ik heel gauw achter komen.

Zo snel mogelijk zijn wij naar het station gegaan, terug naar Amsterdam.

10-15 mei 1940

De Duitsers richtten hun aanvalsacties op de Afsluitdijk, op de Nederlandse stellingen in Brabant en Limburg, op de Grebbelinie en via de inzet van parachutisten probeerden zij de vliegvelden in Zuid-Holland te veroveren en de leden van het Koninklijk Huis en de Nederlandse regering gevangen te nemen. Hitler had vierentwintig uur uitgetrokken voor de verovering van ons land. Hij verrekende zich. Gelukkig niet voor het laatst.

Tussen 10 en 15 mei veroverden de Duitse legers het noorden van ons land tot de Afsluitdijk. Verder kwamen zij daar niet. Bij Kornwerderzand bleek de Nederlandse tegenstand te groot. Later zouden de Duitsers spreken over de ‘dodendam’, de Afsluitdijk.¹

Via Limburg en Brabant bereikten zij de omgeving van Rotterdam. In Gelderland werd hun opmars bij Rhenen gestuit.

Mobilisatie, 1939. Een bataljon wielrijders opgesteld in het terrein (Beeldbank WO2, Collectie Verzetsmuseum Zuid-Holland, nummer 131976).

Daar werd bij de Grebbeberg, evenals bij de Afsluitdijk en Rotterdam, na vijf dagen nog hevig gevochten. Dat was een hele prestatie van de Nederlandse troepen, want zij hadden weinig moderne wapens. Zij gebruikten onder andere de machinegeweren van de Duitse soldaten die in 1918 aan het einde van de Eerste Wereldoorlog via Limburg naar Duitsland wilden vluchten en toen door ons leger bij de grens waren ontwapend.

Bij de artillerie had men ook niet het meest moderne materiaal. Enkele afdelingen moesten zich behelpen met kanonnetjes uit 1878. Tot hun eigen verbazing verrichtten de kanonniers daar nog wonderen mee.

Wat wij wel hadden, waren afdelingen militairen die zich op typisch Nederlandse wijze voortbewogen: enkele bataljons wielrijders, en bij de Hollandse waterlinie oefenden de Nederlandse militairen in de winter van 1939-1940 op schaatsen.

Het felle verzet van het Nederlandse leger was een streep door de Duitse plannen. De actie van de 22e Duitse luchtlandingsdivisie in Zuid-Holland werd zelfs een complete mislukking. De Nederlandse artilleristen mikten zó goed dat de Duitse luchtvloot werd gedecimeerd. Volgens een Duitse opgave lagen aan het eind van de 10e mei tussen de kust en de Duitse grens 280 van de 450 transporttoestellen uitgebrand op de grond. Men sprak over het kerkhof van de Deutsche Luftwaffe in westelijk Nederland.

De vliegvelden Ypenburg, Ockenburg en Valkenburg werden zelfs op de Duitsers heroverd.²

Om Nederland tot overgave te dwingen, besloten de Duitsers tot het bombarderen van Rotterdam. De hele binnenstad veranderde in een puinhoop en de Duitsers dreigden ook Amsterdam en Utrecht plat te gooien.