De boekenfluisteraar

Over schrijven en schrijvers

Nico Keuning

Ontwerp omslag: Mijke Wondergem

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

Omslagbeeld: ‘Florence 2003’, Otto Krol, Olieverf op doek, particuliere collectie

ISBN 978 94 6249 906 5

e-ISBN 978 94 6249 907 2

NUR 620

© 2022 N. Keuning en Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor Irena Janikowska

‘Het schrijverschap is, dames en heren, behalve wat het allemaal nog meer moge zijn, een vak, een ambacht.’

Gerard Reve (Zelf schrijver worden)

Inhoud

I

1 De kennismaking

2 De plek

3 Het feestje

4 Tv-column

5 De toespraak

6 Eerste liefde

7 Heden en verleden

8 Perspectief

9 Fictie en werkelijkheid

10 Het debuut

II

De weg naar de Olympus

(Van lezer tot leraar en schrijver)

Verantwoording

Gebruikte literatuur

Bibliografie Nico Keuning

Personenregister

I

1 De kennismaking

Als ik in de namiddag vanuit de metro het Weesperplein op stap richting Wibautstraat loop ik tegen de stroom van studenten in die huiswaarts keren. Het nieuwe studiejaar is begonnen en de drukte op het voetpad van pratende en lachende studenten heeft iets feestelijks, vrolijks en onbezorgds. Alsof corona, kabinetscrisis en klimaatverandering niet bestaan. Door de draaideur loop ik het Wibauthuis in. De hal is leeg op een enkele student na en een paar beveiligers in uniform. ‘Goedemiddag,’ groet een van hen. Ik knik en loop naar de lift die mij naar de zevende verdieping brengt, naar lokaal 07.A01. Daar zal ik de zes studenten ontmoeten die zich hebben ingeschreven voor de module Creatief Schrijven, een van de modulen van het Honours-programma die buiten de reguliere studie worden aangeboden. Een voor een komen de studenten binnen, zoals in Zes personages op zoek naar een auteur (1921), het vernieuwende en geruchtmakende toneelstuk van Luigi Pirandello. Zoals de personages in het toneelstuk vanuit de zaal het podium betreden in afwachting van de rol die de auteur hun zal toebedelen, zo druppelen de studenten vanuit de lift, de hal, de gang het lokaal binnen.

‘Is dit Creatief Schrijven?’ vraagt de eerste studente die zich aarzelend in de deuropening meldt. ‘Welkom,’ antwoord ik met een weids armgebaar. Dan stapt de tweede binnen. ‘Creatief Schrijven?’ vraag ik op mijn beurt. De studente knikt. ‘Kom binnen,’ nodig ik haar uit. Drie en vier komen samen aanlopen. Vervolgens vijf met in haar kielzog zes. Allemaal meisjes. De studenten zijn van verschillende faculteiten komen aanwaaien. Zij zullen de komende maanden allerlei soorten teksten schrijven en voorlezen. Fictie en werkelijkheid. Teksten die we zullen bespreken en waarvan een aantal zal worden gepubliceerd in het Honours Magazine, dat aan het eind van het semester zal verschijnen.

Dit zijn de zes schrijfsters op zoek naar een auteur: Maaike, Laura, Laila, Floor, Nina en Merel. We zetten de tafels in een rechthoek, zodat de studenten tegenover elkaar zitten en elkaar aankijken. Zo leren ze elkaar goed kennen. Bovendien luisteren ze beter als een van de anderen een tekst voorleest. Mijn tafel staat op de kop van de rechthoek. Naast mij op de achterwand van het lokaal hangt een groot scherm waarop via een computer (en mijn onvolprezen USB-stick) tekstvoorbeelden getoond kunnen worden. Ik open het document ‘Reve lezing’, een fragment uit een lezing die ik volgende maand in de OBA zal houden. ‘Vlakbij het Centraal Station,’ zeg ik om de studenten aan te moedigen. ‘Je bent van harte welkom. De entree wordt vergoed.’

Geen reacties.

‘Denk er rustig over na. Ik hoor het nog wel.’

Ik houd de bundel Zelf schrijver worden (1995) van Gerard Reve omhoog. Op het mooie, blauwe omslag staat de titel in roze op een van de witte lijnen: de suggestie van een bladzijde in een schrift. De inhoud van de uitgave bestaat uit vier Openbare Colleges die Reve in 1985 gaf aan de Universiteit Leiden, waarvan ‘Echt Gebeurd Is Geen Excuus’ wel het bekendste is. Reve doelt hiermee op de artistieke geloofwaardigheid. Je moet als schrijver de werkelijkheid bewerken, afzwakken, stileren. Doe je dat niet dan word je afgestraft met ongeloof ‘bij de lezer, ongeloof bij de critici, ongeloof bij iedereen’.

Op het scherm verschijnt het blauwe boekomslag.

‘Reve onderscheidt vier zuilen van het proza,’ leg ik uit, ‘die hij vervolgens onderverdeelt in vrije en onvrije zuilen. De oneven zuilen zijn onvrij. Als een geruststellende schoolmeester voegt Reve er voor de luisteraar en lezer als ezelsbruggetje aan toe: “Oneven en onvrij, dat laat zich goed onthouden.” De colleges zijn zeer helder en leerzaam. Goed geschreven en op natuurlijke wijze verteld, met humor.’

Ik klik door naar het overzicht van de vier zuilen.

I Conceptie (Onvrije Zuil)

II Compositie (Vrije Zuil)

III Stijl (Onvrije Zuil)

IV Woordgebruik (Vrije Zuil)

Conceptie is de combinatie van visie en talent van de schrijver, ‘grotendeels erfelijk verworven bagage’. Conceptie is een gegeven: ‘De schrijver kan daar niet door eigen arbeid of vlijt iets aan af of toe doen.’ Je zou het een levensovertuiging, een levensgevoel kunnen noemen. Of, authenticiteit.

In wezen vormt conceptie eerder het fundament van het schrijverschap, waarop de andere zuilen staan. Maar laten we Reve volgen in zijn uitleg van Zuil II: Compositie. Hier is de schrijver vrij en in staat zich verder te ontwikkelen. Het feit dat Reve juist aan deze zuil veel aandacht besteedt, zegt iets over zijn gevecht met de vorm, de structuur van de roman. De tweestrijd tussen vorm en inhoud.

Stijl is eveneens een soort aangeboren talent, of gevoel. Reve omschrijft stijl als ‘het specifieke ritme en het tempo, de danspassen, de grimassen, waarmede een auteur een idee ontvouwt’. Aan de stijl herken je de schrijver, zoals je iemand op straat aan ‘houding en manier van lopen’ herkent, eerder dan ‘aan gelaat, gestalte of kleding’.

Woordgebruik, zegt Reve, is een ‘veel of alles bedervende factor’, die hoort bij de stijl. Het archaïsch taalgebruik van Reve zet het vertelde in een dubbelzinnige context, als een ironisch commentaar.

Ik leg uit dat de ironie van Reve in het ouderwetse woordgebruik naar voren komt. Door woorden als ‘weder’, ‘mede’, ‘wat hij zeide’, ‘dan zoude ik’. Hij maakt ook als knipoog naar het volkse taalgebruik expres fouten als ‘denk ik bij mijn eigen’, ‘aangezien alles steeds duurder kost’. Dat geldt vooral voor zijn latere werk. ‘Het vroege werk kan ik je echt aanraden,’ zeg ik met nadruk. ‘Dat vind je nog wel bij De Slegte in de Vijzelstraat, of bij Kok in de Oude Hoogstraat, of op boekwinkeltjes.nl: De Avonden, De Ondergang van de Familie Boslowits, Werther Nieland.’

Enkele studenten tikken iets op hun toetsenbord. Dat klinkt hoopvol.

‘Zelf schrijver worden is ook heel goed geschreven,’ moedig ik de studenten aan, ‘en leerzaam. Bovendien is Reve humoristisch en origineel. Een aanrader.’

Om de studenten een idee te geven van een goede bladspiegel, laat ik twee bladzijden zien uit een verhaal van Maartje Wortel uit de bundel Dit is jouw huis (2009). ‘De witregels,’ wijs ik aan, ‘geven een verandering van tijd of plaats aan.’ Op twee pagina’s dialoog uit de roman De reiziger (2018) van Ulrich Alexander Boschwitz (1915-1942) wordt duidelijk hoe leestekens gebruikt worden. Ter inleiding vertel ik iets over de auteur. ‘Hij schreef het boek op zijn 23ste! Ongeveer op jullie leeftijd. In de roman is de Jood Otto Silbermann na de Kristallnacht van 1938 alles kwijtgeraakt, zijn huis, zijn bezittingen, zijn vrouw. Hij kan het land niet uit. Radeloos reist hij per trein door Nazi-Duitsland in het bezit van een aktentas met zijn laatste tienduizend Mark die hij wil gebruiken om de grens over te komen. Door zijn niet-Joodse uiterlijk heeft hij een kans om aan het concentratiekamp te ontsnappen. Het aangrijpende verhaal speelt zich voornamelijk af in dialogen met medereizigers. Je bent er bij, in de trein, in de coupé.’

Nu hebben de studenten in ieder geval een idee hoe de bladspiegel en een dialoog er in een boek uitzien. ‘Nog even iets over leestekens,’ merk ik op. ‘In teksten van studenten kom ik voortdurend puntkomma tegen waar het dubbelepunt moet zijn. Vreemde verschijnselen. Waar komt dat ineens vandaan?’ De studenten kijken me vragend aan. ‘Overigens worden aanhalingstekens openen en sluiten verschillend gebruikt. Niet in literaire boeken, maar in kranten en tijdschriften. Elk blad hanteert een eigen huisstijl. Als je voor een bepaald blad of magazine schrijft, moet je je dus gewoon aanpassen aan de voorgeschreven vorm.’

Studenten zijn in hun teksten gek op witregels. ‘In de korte schrijfopdrachten die je krijgt komen geen witregels voor,’ zeg ik streng. ‘Een nieuwe alinea is een gedachtesprong: je springt twee spaties in op de volgende regel. Dus geen tab. Dat veroorzaakt gaten in de tekst. Kijk maar eens hoe een krantenartikel eruitziet, of een column. Als je zelf schrijft, krijg je een beter oog voor andere teksten. Voor andere schrijvers. Dan zie je hoe zij schrijven. Schrijven is ook lezen!’

Het wordt tijd om iets te doen. Schrijven! Een korte schrijfopdracht.

De studenten gaan rechtop zitten achter hun laptop, klaar om de aanwijzingen te noteren. Schrijf een samenhangende tekst van vijf zinnen, waarin de volgende woorden voorkomen: zin 1 Verschoppeling… De studenten kijken met vragende blik op van hun laptop. ‘Verschoppeling?’ vraagt Laura. De vraag overvalt me… Maar het antwoord schiet me snel te binnen: ‘Iemand die uit een gemeenschap is gestoten. Iemand die wordt afgewezen.’

De volgende woorden zijn: 2 beslissing 3 uitvoeren 4 publiceren 5 spijt.

De studenten zetten zich aan het schrijven. Na tien minuten staat er een tekst op hun scherm.

Maaike leest voor: ‘Als ik in de spiegel kijk zie ik het gezicht van een verschoppeling, een individu met lege ogen en verloren ambities. Hoe ik hier terecht ben gekomen is geen toeval, maar is het resultaat van een impulsieve en waarschijnlijk ook een hoogmoedige beslissing. Mijn omgeving kon niet snappen hoe ik überhaupt op het idee gekomen was, laat staan dat ik het kon uitvoeren. Juist die weerstand spoorde mij aan om tegengas te geven, en besloot ik mijn theorie te publiceren. Hier sta ik dan, geen man meer met aanzien maar een mislukkeling met spijt.’

Luisteren is moeilijker dan lezen. ‘Heel mooi,’ zet ik positief in. ‘Goed dat je een man als personage neemt en niet jezelf. Dat schept afstand en stimuleert de verbeelding. Het valt me wel op dat je van tijd wisselt, van de tegenwoordige tijd naar de verleden tijd.’ Een opmerking over de struikelzin ‘en besloot ik mijn theorie te publiceren’ slik ik in. Zo’n korte tekst verdraagt niet te veel kritiek.

Nina heeft er met gebruik van komma’s een langere tekst van gemaakt:

‘Zijn familie was anders, hij als verschoppeling van de familie koos ervoor om de wereld in te trekken, hen achter zich te laten en zijn eigen plan te trekken. De beslissing kwam niet zomaar, maar was een opstapeling van verschillende nare gebeurtenissen in het verleden, waar hij niet zichzelf kon zijn. Het uitvoeren van zijn plan ging niet zonder slag of stoot en veroorzaakte veel reuring, zowel in zijn voormalige woonplaats als in familie- en oude vriendenkring. Hij startte een blog om zijn verhalen en voornamelijk zijn gevoel te delen, maar na het publiceren hoefde niemand hem meer te spreken. Of hij spijt heeft van zijn keuze is nooit duidelijk geworden en gezien zijn afwezigheid, zullen zij hier ook niet achter komen.’

Met de opgegeven vijf woorden kun je allerlei verhalen schrijven. Opmerkelijk is hoezeer de inhoud van de teksten van de studenten overeenkomen. Vooral door het vijfde woord spijt, dat overigens ook ‘geen spijt’ had kunnen zijn, waardoor de tekst een heel andere betekenis zou krijgen. Ironie of humor ontbreken.

Na het voorlezen haal ik het boek Ik ga leven (2021) van Lale Gül uit mijn tas en ik lees de eerste alinea voor (de cursiveringen zijn van mij): ‘Was ik maar met de stroom meegegaan, dan was me dit niet overkomen, dan was ik niet verworden tot een verschoppeling. Met de kennis van overmorgen zal ik vandaag een onbezonnen beslissing nemen. Er zijn veel dingen in het leven die hartstikke leuk klinken als je ze verzint, maar doorgaans geldt dat je ze maar beter niet kunt uitvoeren. Hetzelfde geldt voor het publiceren van dit schrijfsel. Ik geef u daarom het volgende cruijffiaanse advies mee: verzwijg alles waar u later spijt van zult krijgen.’

De toon is gezet, vanaf de eerste zin. Wat is haar overkomen? De laatste zin met het cruijffiaanse advies heeft iets lichts, iets ironisch en tegendraads. De hoofdpersoon heeft juist niet gezwegen. Ze heeft een boek geschreven, ‘dit schrijfsel’. Publiceren heeft weliswaar nadelige gevolgen, maar Gül is in het boek geen slachtoffer. Veeleer is zij rebels, levenslustig en superieur ten opzichte van haar ‘verwekkers’.

Gül heeft het boek zes motto’s meegegeven, waarvan vijf van Multatuli, Eduard Douwes Dekker, de schrijver van onder andere Max Havelaar (1860), de aanklacht tegen de regering van Willem III, tegen de koloniale uitbuiting van de Indische bevolking. Ook de roman van Gül is een aanklacht, een pamflet met essayistische beschouwingen over de onderdrukking van meisjes en vrouwen die zich dienen te onderwerpen aan de conservatieve Turkse cultuur en de soennitische islam, vertegenwoordigd door haar ‘verwekkers’. De moeder wordt (stilzwijgend verwijzend naar Max Havelaar) ‘Droogstoppel’ genoemd, en de imam is ‘Wawelaar’. De moeder wordt ook aangeduid als ‘Karbonkel’: ‘Karbonkel de Kakkerlak’, ‘islamitische Stalin’ en ‘Khomeini met kut’. Gül neemt geen blad voor de mond. Ze provoceert, daagt uit. Ik geef nog een paar voorbeelden: ‘De moeder wordt ook wel omschreven als het “giftige takkewijf”, “zure zeverzak” en “belligerente bloedhond”.’

‘Wat?’ vraagt Floor.

‘Belligerente, bedoel je?’ Floor knikt.

‘Oorlogszuchtig. Het is ontleend aan het Latijn; bellum betekent oorlog.’

‘Om aan de moeder te ontsnappen slaapt Büsra vaak bij haar oma,’ vervolg ik mijn verhaal. ‘Een toevluchtsoord. Het gaat Gül om de ongelijkheid tussen jongens en meisjes. Jongens en mannen uit diezelfde cultuur en met hetzelfde geloof mogen alles. Ook op seksueel gebied. Als meisjes willen leven zoals de jongens dan moeten ze het stiekem doen, buiten de deur, wat ze de reputatie van “hoer” oplevert, verschoppeling,’ zeg ik met nadruk. ‘Hun positie ten opzichte van jongens is oneerlijk, ongelijk, onverdraaglijk. In ieder geval voor Büsra, de hoofdpersoon in het boek die wel heel veel op Lale Gül lijkt.’ Ik aarzel, maar ik citeer de schrijfster, dus vooruit. ‘De “kut” wordt ver achtergesteld bij de feestvierende “snikkel” die alles mag. Hem wordt, in tegenstelling tot het meisje, alles vergeven. Wacht even,’ onderbreek ik mezelf.

Op het scherm tover ik mijn column over het boek op neerlandistiek.nl tevoorschijn. Ik laat de studenten een fragment zien:

‘Het boek is vernieuwend in de openhartigheid en rauwheid van de aanklacht. Gül beheerst verschillende taalregisters. Onverbloemd beschrijft ze oververhitte seksscènes van hoofdpersoon Büsra met haar vriend Freek uit de Schilderswijk (Den Haag). Sterk en hilarisch zijn de dialogen van Amsterdamse scholieren met een Marokkaanse, Turkse, Afghaanse, Surinaamse, Koerdische en Joodse achtergrond die elkaar in rauwe taal dissen tijdens een Rome-reis. Je leert vreemde woorden kennen als tatta’s (witte, autochtone Nederlanders), kech (Turks voor hoer), kehba (Berbers voor hoer), drerries (jongens in het Berbers) top of ibne (flikker in het Turks), moetjoe (iemand die uit angst voor haar omgeving buiten de stad met Jan en alleman flikflooit).’

De studenten luisteren en lezen mee op het scherm.

‘Het is een even onthullend als verbijsterend boek. Maar het is ook grappig, onder andere door hoe Gül speelt met de taal. Verhaalfragmenten met Nederlandse woorden als ballen (neuken), nakken (stelen), tetten (tieten), verduiken (geheimhouden), pitten, dutten, bouten, zeiken, pleuren, jassen, lijp, harses, kut, klote, fucking irritant en van school af tiefen worden afgewisseld met essayistische fragmenten met overdreven formeel taalgebruik waarbij Gül een voorkeur heeft voor woorden als consumeren ‘van significant meer boeken’, aspireren, opteren, tormenteren, resideren (“Een kostschool waar je ook ’s nachts resideert.”).’

‘Weet iedereen wat deze woorden betekenen?’ Ik geef de vertaling en verwijs naar nieuwe uitdrukkingen in de roman: ‘In de complottenboom klimmen’ – ‘Wie met honden omgaat, krijgt vlooien’ – ‘Ze kon er geen baklava van maken’ – ‘Ze gooide de hoofddoek in de ring’. ‘Iets,’ merk ik op, ‘wat de belligerente Gül nooit zal doen.’

Ik rond mijn verhaal over Lale Gül af en vertel dat de schijfster Nederlands studeert aan de VU (de roman zit vol verwijzingen naar de Nederlandse literatuur). Ze is het ouderlijk huis ontvlucht en woont inmiddels met hulp van burgemeester Femke Halsema op een geheim adres in Amsterdam. Het boek geeft een inkijkje in het benauwende leven van een Turks meisje dat hier in Amsterdam in de Kolenkitbuurt opgroeit naast haar broer, die alles mag.

‘Zou u het boek aanraden?’ vraagt Laila, dochter van Marokkaanse ouders.

‘Zeker,’ zeg ik. Laila is een vrolijke flapuit. Zij zal het boek wel waarderen. ‘Leuk en leerzaam,’ vat ik de roman eenvoudig samen. ‘Het is een scherpe, geestige en actueel-maatschappijkritische roman. Je krijgt een beeld van wat zich achter deze en andere voordeuren van huizen hier vlakbij afspeelt. Er wordt een wereld ontsloten. Een leven van geloofsonderdrukking, vernedering en vrijheidsberoving. Een meisje anno nu in Amsterdam.’

Genoeg gepraat voor deze eerste kennismaking. De opdracht voor volgende week.

Opdracht 1

Schrijf over je favoriete plek in binnen- of buitenland. 500 woorden, tegenwoordige tijd. Vermijd te veel ‘ik’ door van onderwerp te veranderen.

2 De plek

De dandy (2021) staat er in rode letters op het omslag van het literaire juweeltje van Nina Polak dat ik aan de studenten laat zien. ‘Kennen jullie deze boekjes? Je vindt ze bij Bruna. Mooi uitgegeven. De Literaire Juweeltjes Reeks.’ Ik sla het boekje open. De reeks is opgezet om ‘vooral jonge mensen op een prettige manier duidelijk te maken dat het lezen van literatuur heel aangenaam kan zijn en tegelijkertijd onze kijk op de wereld een beetje kan veranderen’.

‘Een deeltje kost maar € 1,99,’ zeg ik ter aanmoediging. ‘Het kan de ontdekking van een schrijver zijn. Voor die prijs kun je wel een gokje wagen. Verhalen van Nina Polak bijvoorbeeld. Of een andere schrijver. Er liggen stapels van die boekjes in de winkel.’

Tijd voor de verhalen van de studenten. Ik kijk de kleine kring rond. Laila zit links vooraan. Ze kijkt me uitdagend aan, met een scheef lachje. Haar donkere ogen glanzen. ‘Laten we met Laila beginnen,’ stel ik voor. Ze verontschuldigt zich dat ze maar 398 woorden heeft. ‘Als het voor een rubriek in een tijdschrift was geweest, doe je jezelf tekort,’ merk ik op, ‘want je wordt per woord betaald.’

Ze leest de titel: ‘Zanderige schoonheid’. Onder tafel heeft ze haar linkervoet op de rechter gelegd. Haar benen zwaaien in een strak ritme heen en weer. De sinaasappelstruiken, citroenbomen, een granaatappelboom, een moskee, cactusplanten, kameel en een strand verraden een plek in het buitenland, dat niet genoemd wordt.

‘Jij weet waar het zich afspeelt,’ zeg ik, ‘maar de lezer niet. Denk aan de lezer. Je neemt de lezer makkelijker mee het verhaal in als je vertelt waar het huis dat je beschrijft zich bevindt. Waar bevinden zich “de allermooiste stranden”? Dat wil de lezer graag weten.’

‘Agadir,’ zegt ze stralend.

‘Ah,’ zeg ik, ‘de beroemde surfplek in Marokko. Je tekst wordt informatiever, authentieker als je het land, het dorp en de badplaats noemt. Nu vraagt de lezer zich voortdurend af: Waar is dit? Dat leidt af van de inhoud.’

Ik vertel dat in het algemeen veel schrijvers gebruikmaken van het werkelijke decor, een stad met straatnamen om het fictieve verhaal echt en geloofwaardig te maken. De pest (1942), van Albert Camus bijvoorbeeld. Een boek dat nu in het coronatijdperk opnieuw door velen wordt gelezen, al heeft de werkelijke inhoud niets met de pest of corona van doen. De roman gaat over het nationaal-socialisme en het antisemitisme dat tijdens de Tweede Wereldoorlog ook de stad Oran in Algerije in de greep hield, waar veel Joden de dupe van werden. Een stad, volgens ‘de verteller’ in de roman, van tweehonderdduizend inwoners, ‘een gewone Franse prefectuur’, maar met veel Spaanse inwoners, ontheemde ballingen, die opgestookt worden in haat tegen de Joden.

Na een introductie van de ‘heel alledaagse stad’ in drie bladzijden, begint het verhaal op klassieke wijze: ‘Op de morgen van de zestiende april verliet dr. Bernard Rieux zijn werkkamer en struikelde over een dode rat, die midden op het portaal lag.’ Het is een beginzin die doet denken aan de eerste zin van De Avonden, van toen nog Simon van het Reve: ‘Het was nog donker, toen in de vroege morgen van de tweeëntwintigste december 1946 in onze stad, op de eerste verdieping van het huis Schilderskade 66, de held van deze geschiedenis, Frits van Egters, ontwaakte.’ De ‘Schilderskade’ verwijst naar de Jozef Israëlskade in Amsterdam.

De hoofdpersoon in De pest is dokter Rieux. Hij is de verteller. Maar achter de verteller schuilt de schrijver Camus die de stad Oran goed kent; hij woonde er van 1938 tot de zomer van 1942 en werkte voor de krant Alger républicain, tot deze verboden werd. Oran is een stad van tegenstellingen: Franse kolonisten en Joden, Arabieren en Berbers en een groot aantal Spaanse emigranten, die zich als blanken de minderen voelen ten opzichte van de Joden. ‘Camus was er getuige van hoe het politieke klimaat in Oran steeds meer vergiftigd raakte,’ schrijft Ieme van der Poel in een historische schets van de stad (De Groene Amsterdammer, juni 2020). ‘In 1940 schaarde de tweede stad van Algerije zich zonder aarzelen achter het collaborerende regime van maarschalk Pétain; de Joodse inwoners van Oran raakten van de ene dag op de andere hun Franse staatsburgerschap kwijt en daarmee het recht om een publieke functie te vervullen.’

Het antisemitisme – de pest – ontstaat vanuit de stad zelf. Camus schrijft vanuit eigen ervaring en verschuilt zich als kroniekschrijver achter de verteller, die zich goed moet documenteren: ‘De verteller van dit verhaal heeft dit dan ook gedaan; ten eerste is er zijn eigen ooggetuigenverslag, dan dat der anderen, daar hij, door de rol die hij vervulde, van alle personen uit deze kroniek bekentenissen te horen kreeg en ten slotte de teksten, die hem in handen vielen.’ Onder andere de notities uit het aantekenboekje van ‘Jean Tarrou’, die zich op een dag in een hotel in het centrum van de stad heeft gevestigd en contacten onderhoudt met ‘Spaanse dansers en musici, die in vrij groten getale in onze stad vertoefden’. Tarrou zal uitgroeien tot de vriend van dokter Rieux.