Architect in Bandoeng
verzetsstrijder in Delft

Architect in Bandoeng

Verzetsstrijder in Delft

Leven en werk van prof. ir. Richard Schoemaker 1886-1942

C.J. VAN DULLEMEN

INHOUD

Voorwoord

Inleiding

LEVEN EN WERK VAN RICHARD LEONARD ARNOLD SCHOEMAKER

INDIË

1886Jeugd en opleiding

1912KNIL-militair/architect

1913Paleis voor den Legercommandant

1915Vrijmetselarij en levenshouding

1916‘Tallooze villa’s’

1916Bandoengsche Schoolvereniging

1917Bandoeng, politiek en gemeenteraad

1918Kantoor te Bandoeng voor N.V. Oliefabrieken Insulinde

1918Bandoengsch Internaat

1918C.P. Schoemaker en Associatie Architecten Ingenieurs

1918Uitbreidingsplan Bandoeng

1919Op verlof/hoogleraar in Bandoeng

1919Becker & Co.

1920Technische Hoogeschool Bandoeng

1921Olveh

1921Technisch Bureau Soenda

1921De woonhuizen van C.P. Schoemaker en Associatie

1922Villa Merah, de eigen woning van Richard Schoemaker in Bandoeng

1924Afscheid van Bandoeng

NEDERLAND

1924Hoogleraar in Delft

1926Medewerker/redacteur Het Bouwbedrijf

1926Villa Tandai

1928Parijs

1928Villa Henny, Wassenaar

1930De architectuur in de Tropen

1931Kandidaat gemeenteraad Delft

1932KEMA Arnhem

1934Sportpaleis Den Haag/monument Grenadiers en Jagers

1935Staalcongres van het Nederlands Instituut voor Architecten

1935Variaties op een thema

1935Curaçao

1926 | 1942Bulldog-kramplaten en uitvindingen

1937Terug naar Indië

1938Positiewisseling

1938Het hoofdkantoor van de Nederlandsch Indische Handelsbank N.V. te Batavia

1939Vakantie

1939Terug naar Holland

1939G.E.B.E.O.

1939Toekomstplannen

1940Oorlog en verzet

1941Gevangenschap/ontwerp Pondok Dagoweg te Bandoeng

1942Veroordeling

Architectuur- en stijlopvattingen

Appendix 1 – Het oeuvre van Richard Schoemaker

Appendix 2 – Het oeuvre van C.P. Schoemaker en Associatie

Appendix 3 – Toeschrijvingen

Noten en bronnen

Colofon

VOORWOORD

Over Nederlandse architectuur is heel veel geschreven. Over het werk van de ca. 215 Nederlandse architecten in Nederlands-Indië is daarentegen zeer weinig gepubliceerd en dientengevolge even weinig bekend.

Dit boek gaat over Richard Schoemaker, wellicht een van de interessantste van hen. Het boek is het resultaat van ruim 35 jaar wetenschappelijk onderzoek, dat vooral wordt gekenmerkt door de beperkte hoeveelheid bronnenmateriaal. Veel van dat materiaal is verdwenen door de Tweede Wereldoorlog en de vechtscheiding van Nederland en Indonesië. Het verhaal in dit boek vergde daardoor veel detectivewerk in Nederland en Indonesië, waar toentertijd alleen nog in Bandung een Heritage Society actief was, geplaagd door een grote informatieachterstand. Het boek is verrijkt met informatie uit secundaire bronnen, zoals contemporaine kranten en tijdschriften. Daarmee geeft het een tijdsbeeld van het leven en werken in de koloniale tijd.

Richard Schoemaker kwam al kort in beeld bij het onderzoek voor mijn proefschrift dat in 2010 verscheen onder de titel Tropical Modernity (Indonesische vertaling: Arsitektur Tropis Modern). Bij nader onderzoek bleek zijn geschiedenis zeker zo boeiend als die van zijn bekendere broer Charles. De covid-19-crisis bood mij de tijd om dit boek samen te stellen uit de resultaten van het onderzoek dat ik in mijn vrije tijd heb gedaan naast mijn werk.

In dit boek wordt de contemporaine spelling overgenomen. De moderne u in de Indonesische taal werd in het verleden geschreven als oe, vandaar dat Bandung is geschreven als Bandoeng. De huidige c werd geschreven als tj, zoals Tjimahi in plaats van Cimahi. Ook wordt in sommige gevallen Nederlands geschreven als Nederlandsch en de dubbele oo gebruikt, zoals in hoogeschool.

Veel foto’s heb ik zelf kunnen maken bij verschillende bezoeken aan onze familie in Indonesië. Tenzij anders vermeld zijn de overige foto’s afkomstig uit het archief van de familie Schoemaker of uit openbare bronnen.

Dank gaat uit naar mijn schoonouders en familie voor hun hulp en support, en naar de familie Schoemaker en Wolff Schoemaker voor het beschikbaar stellen van het familiearchief. Daarnaast is er dank voor prof. Koen Ottenheym en prof. Claudine Chavannes voor hun aanmoediging en ondersteuning. Ook gaat mijn dank uit naar de volgende instituten: Het Nieuwe Instituut, Stadsarchief Delft, Bibliotheek/Tresor TUDelft, Koninklijke Bibliotheek, Museum Grenadiers en Jagers en Museum Bronbeek.

Maar boven alles gaat mijn dank uit naar Maria, mijn vrouw, geboren en getogen in Indonesië. Zij heeft mij als gids en vertaler het land en de cultuur leren kennen, met raad en daad bijgestaan en zo veel bijgedragen aan het onderzoek. Met liefde, geduld en enthousiasme heeft zij mij door dik en dun gesteund en aangemoedigd. Daarom draag ik dit boek op aan Maria.

Barendrecht 22 februari 2022
Jan van Dullemen

INLEIDING

In de vroege ochtend van 3 mei 1942 kwam er een einde aan het leven van professor Richard Schoemaker: samen met eenenzeventig medeverzetsstrijders werd hij geëxecuteerd op de ‘Schiesstand’ van het concentratiekamp Sachsenhausen. Richard had de eer van zijn militaire familie hooggehouden en de stem van zijn geweten gevolgd door na de Duitse inval in Nederland het ontluikend verzet mede te organiseren. Hij heeft de publieke zaak van Nederland gediend als militair, olympisch sporter, hoogleraar, gemeenteraadslid, architect en verzetsleider.¹ In dit boek is vooral aandacht voor zijn werk als architect in Nederlands-Indië en Nederland, al dan niet in samenwerking met zijn oudere broer Charles. Zijn andere activiteiten vormen de achtergrond van het verhaal. Het verzetswerk wordt behandeld, maar is elders meer gedetailleerd beschreven.²

Indonesië heeft in de periode na de soevereiniteitsoverdracht een enorme ontwikkeling doorgemaakt. Maar in de kern is het een samenleving die nog sterk is beïnvloed door de koloniale periode. De afstand tussen de relatief kleine rijke bovenlaag en omvangrijke armere laag van de bevolking is nog steeds heel groot. De vier rijksten van Indonesië bezitten evenveel als de honderd miljoen armsten. De sociale stratificatie uit de koloniale tijd is goeddeels in stand gebleven. Werd de rijke bovenlaag in koloniale dagen gevormd door de Nederlanders, tegenwoordig is deze groep vervangen door rijke Indonesiërs. Negen van de elf rijksten zijn van Chinese afkomst. In de koloniale tijd was de positie van de Chinezen vergelijkbaar met die van de Joden in Europa: uitgesloten van grondbezit en overheidsdienst. Wat voor hen overbleef was de handel en daarmee dragen zij nu voor een groot deel de economie van Indonesië. Het bruto nationaal product is gestegen van ca. 8 miljard in 1969 tot 3250 miljard in 2017.³ Vooral na de krismon, de monetaire crisis van 2008-2012 en het aantreden van president Joko Widodo ging de welvaart met sprongen vooruit. Indonesië doet het daarmee een stuk beter dan veel andere ex-kolonies.

De relatieve armoede van de jaren 1945-1990 heeft ertoe geleid dat de gebouwen uit de koloniale tijd nog zeer lang in gebruik zijn gebleven. Het groeiende besef dat het monumenten zijn van een gedeeld verleden heeft ervoor gezorgd dat er op kleine schaal gebouwen zijn gerestaureerd. Dat is veelal te danken aan de lokale Heritage Society. Deze vrijwilligersorganisaties zijn vanaf de jaren negentig overal in Indonesië ontstaan. De toenemende rijkdom zorgt er nu voor dat de veelal uitgewoonde monumenten in snel tempo worden afgebroken om plaats te maken voor nieuwbouw, vaak ten onrechte gepresenteerd als renovatieproject. Deze ontwikkeling wordt nog in de hand gewerkt door zeespiegelstijging en bodemdaling, waardoor de oude iconische grote steden zoals Jakarta, Soerabaja en Semarang regelmatig geplaagd worden door overstromingen. Koloniale monumentenzorg is zo een race aan het worden tussen toenemende welvaart, groeiende appreciatie en klimaatverandering. Vooral Jakarta lijkt aan de goden overgeleverd nu de regering, voor de zesde keer in de geschiedenis, het plan heeft opgevat om de locatie van de hoofdstad te verplaatsen.⁴

De hoofdpersoon in dit boek is Richard Schoemaker, voluit Richard Leonard Arnold Schoemaker. Daarnaast is een belangrijke rol weggelegd voor zijn vier jaar oudere broer Charles, voluit Charles Prosper Schoemaker, na 1922 geschreven als Charles Prosper Wolff Schoemaker omdat hij de familienaam van zijn moeder aan de zijne toevoegde om verwisseling van de broers te voorkomen.

Nederlands-Indië 1900-1940

Het leven van Richard Schoemaker (1886-1942) viel samen met de hoogtijdagen van het kolonialisme. In 1900, het jaar dat Richard veertien werd, sprak koningin Wilhelmina in de troonrede de historische woorden: ‘Het is Mij mogelijk U verschillende voorstellen te doen, waardoor, naar Ik vertrouw, de zedelijke en stoffelijke ontwikkeling van Indië krachtig zal worden bevorderd.’ Een jaar later sprak de majesteit zelfs van ‘een zedelijke roeping.’⁵ Deze ethische politiek beloofde meer aandacht voor de cultuur van Indië en meer invloed op de politiek van de Indische bevolking. Op dat moment werden in Indië nog veldslagen geleverd ter pacificatie en gebiedsuitbreiding. Het koloniale rijk had nog niet haar defitieve grenzen bereikt. Generaal Van Heutsz beslechtte de slepende Atjeh-oorlog in 1903⁶ en in 1911 eindigde deze zogenaamde vechtperiode met de bloedige verovering van Bali, een jaar voordat Richard, na zijn opleiding in Nederland, terugkeerde naar Indië.

De geschiedenis van Nederlands-Indië kent vele kantelpunten. Na de definitieve uitschakeling van Napoleon in de Slag bij Waterloo in 1812 (waar overigens een telg uit het Schoemaker geslacht heeft meegevochten) kreeg het net opgerichte Koninkrijk der Nederlanden bij het Edict van Londen van 1815 het beheer over de Indische archipel. Daar woonden op dat moment zo’n tweeduizend Nederlanders, verdeeld over een beperkt aantal locaties, terwijl de lokale bevolking enkele miljoenen personen telt. Het door Raffles⁷ ingevoerde landrentestelsel werd in 1830 door Gouverneur-Generaal(GG) Van den Bosch vervangen door het cultuurstelsel, waarbij een vijfde van de opbrengst van de verplichte landbouwproductie naar de Nederlandse schatkist vloeide. Het Nederlandse bestuur functioneerde op afstand, met de lokale adel als tussenlaag.

Vanaf 1870, vlak na de opening van het Suezkanaal, het beëindigen van het cultuurstelsel en het toestaan van particuliere handel, groeide de Nederlandse aktiviteit in de kolonie gestaag. Het aantal Europeanen steeg van negentigduizend in 1900 tot driehonderdduizend in 1940. De belangrijke steden, vooral op Java gelegen, groeiden snel en daarmee ook de behoefte aan ingenieurs, architecten en bouwkundigen.

De Eerste Wereldoorlog was ook een kantelpunt doordat pijnlijk duidelijk werd hoe afhankelijk de kolonie was van Nederland. De angst voor Japan werd voelbaar, de Gordel van Smaragd bleek niet te verdedigen en de economie viel stil. Er was schaarste aan van alles, van machines tot ingenieurs. De Britse en Franse zeeblokkade zorgde voor grote handelsproblemen. Dit was de katalysator voor de oprichting van hoger onderwijs en instituten als de Jaarbeurs en de Volksraad. Toenemend onderwijs leidde tot groeiend nationalisme: Soekarno, de eerste president van Indonesië, werd opgeleid aan de Technische Hogeschool te Bandoeng in de periode dat Richard er hoogleraar was. Ondanks de beperkte macht van de Volksraad schrok de Nederlandse gemeenschap van haar succes. De ethische politiek, gesteund door de Leidsche universiteit onder leiding van Christiaan Snouck Hurgronje en Indië Weerbaar leidde tot een schrikreactie waarin de Utrechtse universiteit een behoudende faculteit stichtte onder leiding van professor Carel Gerretson⁸. De financiële crisis zorgde voor een grotere toestroom van Europeanen, waardoor Indonesiërs werden verdrongen uit hun banen. Ook in de architectuur kwam deze schrikreactie tot uiting: na 1925 wordt er geen Indisch ornament meer toegepast of zelfs bij verbouwingen van oudere gebouwen weer verwijderd, onder andere bij de Javasche Bank en Winkelvereniging Eigen Hulp te Batavia.

Er was in de kolonie altijd zeer weinig aandacht voor de architectuur. In het Indisch Bouwkundig Tijdschrift schreef R. Abikoesno naar aanleiding van het eerste lustrum van de Technische Hoogeschool in Bandoeng: ‘Jammer is het echter, dat door bevoegden hier in Indië zoo weinig of in het geheel niets hierover (i.e. de architectuur) is geschreven.’⁹ Als er dan over werd gesproken was dat met dedain, waarbij vooral de projecten van de Dienst Burgerlijke Openbare Werken (BOW) het moesten ontgelden: ‘pracht-producten van Indische Hondenhokkenrenaissance’.¹⁰

Bandoeng was rond 1905 nog een kleine nederzetting met ongeveer drieënvijftigduizend inwoners waarvan zo’n tweeëntwintighonderd belanda’s (Europeanen). De aanzet van de groei van kleine kampong tot grotere stad was vooral gegeven door de aanleg van de grote postweg¹¹ aan het begin van de negentiende eeuw. Als GG Idenburg in 1910 besluit om de regeringszetel naar Bandoeng te verplaatsen begint een enorme groeispurt. Dat de verplaatsing van de regeringszetel weer wordt stopgezet door GG Fock heeft die groei niet kunnen stoppen. Eind jaren dertig heeft Bandoeng ongeveer tweehonderdduizend inwoners, waarvan ruim drieëntwintigduizend Europeanen, onder wie de NSB aanvankelijk veel aanhangers telt. Bij het uitbreken van de oorlog in Europa werden er zo’n vijfhonderd geïnterneerd.

Na de oorlog was Bandoeng zwaar beschadigd en de wederopbouw duurde jaren. Tegenwoordig wonen er in groot Bandung bijna acht miljoen mensen, waarvan veel studenten van de zesentwintig universiteiten. Sinds de aanleg van de tolweg tussen Bandung en Jakarta is de stad veel drukker geworden. Veel gebouwen uit de koloniale periode zijn afgebroken of in deplorabele staat, maar de lokale Heritage Society zet zich in voor het behoud van deze gebouwen. De stad koestert haar verleden en noemt zich nog steeds ‘het Parijs van Java’.

1886—1924

INDIË

1886

JEUGD EN OPLEIDING

Richard Leonard Arnold is de tweede zoon van Jan Prosper Schoemaker en Charlotte Wolff. Jan Prosper was officier in het Koninklijk Nederlands Indisch Leger en gestationeerd in Banjoe Biroe, gelegen op midden-Java, tussen Semarang en Malang.

In 1886 was Jan Prosper met zijn zwangere echtgenote voor verlof naar Nederland gereisd en daar, in Roermond werd Richard op 5 oktober geboren. Richard bracht zijn vroege jeugd door in Nederlands-Indië samen met zijn broer Charles. Hij werd, zoals toentertijd gebruikelijk was door het ontbreken van voortgezet onderwijs in de kolonie, naar Nederland gezonden om in Nijmegen de hbs te bezoeken. Hoewel er weinig bekend is over de jonge jaren van Richard lijkt het erop dat hij geen makkelijke jongeling was. Volgens de familieoverlevering werd hij van de middelbare school verwijderd, waarna zijn vader hem naar de cadettenopleiding in Alkmaar stuurde.¹² Dit was een tweejarige internaatsopleiding ter voorbereiding op de officiersopleiding aan de Koninklijke Militaire Academie (KMA) te Breda. Richard werd hier geschikt bevonden voor de dienst in Indië en op 2 augustus 1903 slaagde hij voor het toelatingsexamen en werd hij benoemd tot cadet aan de cadettenschool.¹³

Richard was een fanatieke sporter die zich ook bemoeide met het organiseren van wedstrijden. Hij zou dat bijna zijn leven lang volhouden, maar het begon al op de cadettenopleiding met de organisatie van het concours van april 1905.¹⁴

Na het behalen van het diploma van de Cadettenschool¹⁵ vervolgde Richard zijn opleiding aan de KMA in Breda,¹⁶ waar zijn oudere broer Charles hem al was voorgegaan. De keuze van Richard voor een opleiding aan de KMA moet liggen in de familietraditie, want de KMA lag begin twintigste eeuw stevig onder vuur omdat zij moeite had om aan de eisen van de tijd te voldoen. Er werd zelfs voor gepleit om de opleiding op te heffen. In die jaren was er een toelatingsexamen dat openstond voor hbs’ers en geslaagden van de Cadettenschool te Alkmaar. Veel hbs’ers kwamen niet door het toelatingsexamen, met als gevolg dat er veel opleidingsplekken onbezet bleven. De KMA hield ondanks de kritiek vast aan het toelatingsexamen omdat daarmee bepaald werd bij welk wapen de nieuwe cadetten ingedeeld moesten worden. Was men eenmaal door het toelatingsexamen heen, dan was de kans van slagen erg groot: ongeveer negentig procent van de leerlingen behaalde het diploma. De cadetten kregen lessen in tactiek, cavalerie, artillerie, genie en wis-, natuur- en scheikunde. De lessen werden gegeven door actief dienende militairen en een enkele burger. De lesmethode bestond in deze tijd uit dicteren, stampen en toetsen. De cadetten moesten zich veel gecompliceerde technische kennis eigen maken, aangevuld met een sportieve en militaire opleiding. Daarvoor kregen zij minder tijd dan het onderwijs van vergelijkbaar niveau aan de Technische Hoogeschool te Delft. Al snel besloot men daarom de genie-opleiding met een paar jaar te verlengen.

Gebouw van de Cadettenschool en tekening van Richards opengeslagen kastje in de Cadettenschool te Alkmaar.

De samenstelling van het specifieke onderwijs aan de genisten bestond in de tijd dat Richard aan de KMA studeerde voor het overgrote deel uit bouwkunde, rechtlijnig en topografisch tekenen, meetkunde (in totaal ruim zestig procent) en nog wat toegepaste mechanica en reglementen/organisatie van de genie. Als welkome afwisseling van de theoretische lessen werden de cadetten gedetacheerd en namen zij deel aan excursies bij verschillende krijgsmachtonderdelen.

De genie bezocht daarnaast ook vele historische verdedigingswerken. De opleiding aan de KMA onderscheidde zich hiermee van andere hogere opleidingen in Nederland. De officiersopleiding positioneerde zich tussen hogeschool en universiteit. Velen zagen hier dan ook hun kans liggen op een goedkope, gedegen opleiding met een goede kans op een maatschappelijke carrière.¹⁸

Richard slaagde voor het toelatingsexamen ‘Cadet bij het Wapen der Genie in Nederlands Oost Indië’ en arriveerde in Breda in september 1905.¹⁹ Op dat moment zat broer Charles in zijn laatste leerjaar.

Net als Charles maakte ook Richard tekeningen voor de Studentenalmanak van de KMA. Dat tekentalent heeft hij zijn leven lang gebruikt. Als hobby maakte hij veel tekeningen tijdens zijn reizen en ook voor zijn werk als architect en hoogleraar kwam deze vaardigheid goed van pas. Richard werd later zelfs gevraagd als illustrator van verschillende boeken.²⁰ In het familiearchief zijn ook enkele schilderijen van zijn hand bewaard gebleven (zie p. 95).

Tot groot plezier van Richard was er in de opleiding aan de KMA veel tijd ingeruimd voor sport. Hij deed onder andere aan fietsen, boksen, gymnastiek, voetballen, zwemmen en waterpolo.²¹ Richard was vooral gegrepen door de schermsport en lid van de schermvereniging Kracht door Volharding. Dat hij een uitblinker was in deze sport wordt niet alleen bewezen door de vele wedstrijden die hij heeft gewonnen met de bijbehorende medailles, maar vooral ook door zijn uitverkiezing in 1908 om Nederland te vertegenwoordigen bij de Olympische Spelen in Londen op het onderdeel sabel.²² Richard strandde in de tweede ronde tegen de Engelsman Notley.²³ De Telegraaf schreef over de Nederlandse deelnemers: ‘hun schermen was voortreffelijk.’²⁴

Richard als Cadet, ca. 1906.¹⁷

Richard nam deel aan vele andere wedstrijden en won diverse prijzen bij de schermwedstrijden, onder meer op de ‘Wapenfeesten’ die werden georganiseerd door de Nederlandsch Indische Officieren Schermbond.²⁵ Net als op de Cadettenschool was Richard op de KMA actief in het verenigingsleven. Zo was hij redactielid van de Studentenalmanak, lid van het strijkorkest Sempre Crescendo, secretaris van de Algemeene, Lid van de Cadetten Roei Vereeniging en van Revolver, de schietvereniging van de genie.²⁶

Richard Schoemaker: Illustraties voor de Cadettenalmanak van de KMA, 1906.

Uitnodiging van 4 juli 1908 aan Richard om naar Londen te komen.

Richard in Olympisch schermtenue.

Engelse krantenfoto tij dens de Olympische Spelen te Londen, 1908.

Aan de KMA werd Richard (rechts, zittend) gekozen in de senaat in zij n laatste leerjaar 1907-1908.

Richards herinneringsmedaille van de Olympische Spelen te Londen, 1908.

Gedicht van de ‘Vrije Schutters’ ter gelegenheid van de aanvang van de studie van Richard aan de Technische Hoogeschool in 1908:
‘Daar komt Schoemaker aan
Met kakkies en een degen
Zeer met zichzelf tevreden
Maar toch au fond verlegen.
Wat komt die vent hier doen?
Die komt hier omt studeren!
Al is ie ook heèl knap,
Hij kan nog heèl veel leeren!’

Richard aan zijn bureau in Rijswijk ca. 1911.

De enige bewaard gebleven tekening uit de studieperiode van Richard. Deze interieurstudie laat al de belangstelling voor Frank Lloyd Wright zien, met de haard als centrum van de woning.

Het balboekje van Nelly Huij sman voor het bal van 2 december 1910 bij Odin te Delft. Het was de gewoonte om als heer je naam te schrij ven achter de dans die men met de betreƒ ende dame wilde dansen.

Nelly en Richard aan het schaatsen, winter, ca. 1910-12.

Een andere bekende leerling van de KMA uit deze periode was de later beroemde architect Willem Dudok. Willem en Richard maakten deel uit van het KMA-voetbalteam. De studie van Richard verliep buitengewoon voorspoedig. In mei 1907 werd hij bevorderd tot sergeant titulair²⁷ en in juli 1908 slaagde Richard voor zijn eindexamen als genist voor het KNIL.²⁸ Richard kreeg van de KMA een gouden horloge met inscriptie en gouden ketting als beloning ‘voor uitstekend gedrag en uitmuntende studiën’.²⁹

Richard was het studeren nog niet moe en vroeg als gunst om nog een jaar Bouwkunde te mogen studeren aan de Technische Hoogeschool in Delft. Afgestudeerden aan de KMA waren verplicht vijf jaar als officier te dienen. Op voorwaarde dat hij voor dezelfde periode zou bijtekenen als officier in het KNIL kreeg hij toestemming en werd hij in september 1908 aangesteld alstweede luitenant en gedetacheerd aan de Technische Hoogeschool. Richards oudste zoon Harold Jan herinnert zich: ‘Eenmaal in Delft zag hij de mogelijkheid om ook examens te doen, maar het examen van de Cadettenschool gaf geen toelating tot de examens in Delft omdat enkele vakken ontbraken die bij het eindexamen hbs verplicht waren: boekhouden en biologie. Een aanvullend examen in deze twee vakken als extraneus bezorgde hem de toelating.’³⁰ Richard verbleef tijdens zijn studie niet in Delft maar in Rijswijk, waar hij op verschillende adressen woonruimte vond.³¹

In de faculteit Bouwkunde aan de Technische Hoogeschool waren in het jaar 1910 negenendertig studenten ingeschreven, waarvan er tien korte of langere tijd in Nederlands-Indië hebben gewerkt (P.J. Willekes MacDonald, G.J.P.M. Bolsius, L.M. van den Berg, J. van Gendt, B. Tideman, F.L. Wiemans, B.J.K. Kramer, H. von Essen en E.H. de Roo). Andere bekende studiegenoten zijn verder Henri Maclaine Pont, Soerjowinoto, Djajadiningrat, Sybolt van Ravenstein, J. de Bie Leuveling Tjeenk, Johannes Duiker, Bernard Bijvoet en Jan Buys.³² Richard werd in 1910, zijn tweede studiejaar, lid van het studentencorps.

In augustus 1910 slaagde Richard voor het toelatingsexamen ‘bedoeld in art. 123 van de Hoogeronderwijswet, ter verkrijging van het getuigschrift van bekwaamheid tot de studie aan de Technische Hoogeschool’.³³ Nadat hij slaagde voor het ‘candidaats-examen Bouwkundig ingenieur’ en zijn detachering steeds werd verlengd, haalde Richard op 30 juli 1912³⁴ zijn diploma bouwkundig ingenieur. Inmiddels was hij bevorderd tot eerste luitenant.³⁵

Ook op een geheel ander terrein was Richard actief: om in de buurt te kunnen komen van een dame op wie hij een oogje had, werd Richard lid van de tennisclub waar zij, Nelly Huijsman, student scheikunde aan de Technische Hoogeschool Delft, ook was ingeschreven. Frappant detail is dat Richard veel op had met sport, maar juist niet met tennis.

Uit het balboekje van Nelly Huijsman voor het bal bij dansschool ODIN op 2 december 1910 blijkt ook dat Richard er geen gras over liet groeien: hij tekende voor maar liefst vier van de acht ‘gewone’ en twee ‘buitengewone’ dansen. In die winter zagen zij elkaar ook bij het schaatsen, getuige onderstaande foto.

Richard moest als militair, geheel in overeenstemming met de regels van zijn tijd ‘vergunning verzoeken tot het aangaan van een huwelijk met Mejuffrouw N. Huijsman’ om ‘zijne bestemming naar Indië te mogen volgen’. Ook moest hij voor de voltrekking van het huwelijk een bedrag van 636 gulden storten in het ‘Weduwen- en Weezenfonds voor de Officieren van de Landmacht in Nederlandsch-Indië’.³⁷ Het huwelijk werd op 2 juli 1912 voltrokken in Rijswijk, waar het jonge stel maar heel kort verbleef. Op 3 september van datzelfde jaar gingen Richard en Nelly al aan boord van de SS Princes Juliana onderweg naar Batavia.³⁸

Een maand voor het behalen van zijn diploma bouwkundig ingenieur trouwde Richard met Nelly.³⁶ Let op het touwtje aan de (geleende) hoed van Richard. Deze foto is gemaakt in de ‘American Automatic Photo.Cy’ aan de Wagenstraat 4 in Den Haag.

Foto van Richard en Nelly kort na het huwelijk.

1912

KNIL-MILITAIR/ARCHITECT

Richard en Charles als officieren in Batavia. De foto is op de achterzijde gedateerd op 27 juni 1913.⁴⁴

Na aankomst in Indië werd Richard ingedeeld bij ‘den gewestelijken en plaatselijken geniedienst van de 4e militaire afdeling op Java te Bandoeng’.³⁹ Nelly en Richard betrokken een woning aan de Celebesstraat 2.⁴⁰ De eerste opdracht aan Richard was de motorisering van het KNIL. Geheel in stijl verplaatste hij zich op een Amerikaanse Indian-motorfiets.⁴¹

De eerste geregistreerde activiteit op bouwkundig gebied van Richard was een berichtje in de Preangerbode van 5 november 1912, waarin werd gemeld dat hij zich als vrijwilliger had aangemeld bij de Kunstkring van Bandoeng om geheel gratis een gebouw voor deze kunstenaarsvereniging te ontwerpen. Alleen ontbrak het de in 1905 opgerichte vereniging aan geld en grond om het gebouw te realiseren. Het is de vraag of het door Richard ontworpen gebouw ooit is gebouwd, maar in 1920 werd nog steeds over dit ontwerp geschreven.⁴² Wel is bekend dat broer Charles Schoemaker later lid, erelid en voorzitter zou worden van de zeer succesvolle Bandoengsche Kunstkring.⁴³ 1912 was een druk jaar voor Richard met zijn diploma, huwelijk en Indiëreis. Voor Charles was het ook een bijzonder drukke periode. In 1911 had hij zijn vijfjarig contract met het KNIL uitgediend en ging hij werken voor het architecten- en ingenieursbureau van P.A.J. Moojen.⁴⁵

1913

PALEIS VOOR DEN LEGERCOMMANDANT

Preangerbode, 8 september 1914

De bouw van een nieuw Paleis voor den Legercommandant te Bandoeng was al enige tijd voor de aankomst van Richard onderwerp van gesprek. In een terugblik op het jaar 1911 in de Preangerbode van 2 januari 1912 werd gemeld dat het Departement van Oorlog ‘uitgebreide terreinen’ had aangekocht ‘waarop binnenkort de gebouwen zullen worden gezet benoodigd voor het personeel van dat departement, waaronder een fraai Paleis voor den Legercommandant aan den Dagoweg,⁴⁶ welk stadsgedeelte bestemd is om later een der fraaiste wijken van Bandoeng te worden’. De krant voegde daaraan toe: ‘Als men nu voor den bouw van al die militaire huizen maar een architect in den arm neemt met kunstsmaak. Dan zullen de nieuwe woningen, die overigens uit onbekrompen beurs zullen worden gebouwd, veel bijdragen tot verfraaiing van de stad.’ Op 13 maart 1912 werd in dezelfde krant gediscussieerd over de locatie in de stad. Het Paleis werd onderdeel van de lang lopende discussie over het Insulindepark. Uiteindelijk koos de gemeenteraad voor een plaats vlak bij het Departement van Oorlog, waarover de Preangerbode op 8 september 1914 smalend schreef:

Dat het ‘Paleis’ in Bandoeng was gedacht in plaats van in de hoofdstad Batavia was niet vreemd. Al vaker was het idee opgekomen om de zetel van de regering en veel overheids-instellingen vanuit het drukke en hete Batavia te verplaatsen naar een prettigere en gezondere omgeving. Bandoeng is zevenhonderd meter hoger gelegen en heeft daardoor een minder zompig en relatief koeler klimaat dan Batavia. In het nabij en nog hoger gelegen Lembang lukte het zelfs om Hollandse groenten zoals bloemkool te kweken. Het Departement van Oorlog werd in 1916 verplaatst, ook omdat Bandoeng beter te verdedigen zou zijn dan de ‘vesting Batavia’.⁴⁷ GG Fock maakte een einde aan de geldverslindende verplaatsing van de regeringsdiensten van Batavia naar Bandoeng nadat in 1920 het Departement van Gouvernementsbedrijven⁴⁸ en het Instituut Pasteur waren verhuisd.⁴⁹

Bandoeng, Departement van Gouvernementsbedrijven.

Waarom en door wie werd besloten dat Richard, net geslaagd als bouwkundig ingenieur, met de eervolle bouwopdracht voor het Paleis zou worden belast is onbekend. Het eerste krantenbericht waaruit dit blijkt is gedateerd op 3 december 1913.⁵⁰ De datering van de (voor zover bekend) eerste tekeningen⁵¹ is echter 25 oktober 1913. De daadwerkelijke opdracht moet dus aanzienlijk eerder zijn verstrekt.

Bandoeng, Departement van Oorlog.

De Preangerbode, de lokale krant van Bandoeng, schreef veelvuldig over het Paleis en de ontwikkelingen omtrent het gebouw. Dit is het eerste bericht van 3 december 1913. Was de Preangerbode vooral cynisch (‘deze nederige hut’), Het Nieuws van den Dag uit Batavia was minder kritisch en gaf de aankondiging de titel ‘Geen Halve Maatregel’.

Het Paleis van den Legercommandant (L) en Dept. van Oorlog ten opzichte van elkaar.

De opdracht voor het bouwen van het ‘Paleis voor den Legercommandant’ van het Koninklijk Nederlands Indisch Leger was een hele eer voor Richard en een klus van groot belang. Het Paleis, dat aanvankelijk ook wel ‘Hôtel voor den Legercommandant’ werd genoemd, was niet alleen de woning maar ook de officiële residentie van de hoogste militair die direct onder gezag stond van de Gouverneur-Generaal. Het was ook een omvangrijk project, want naast het Paleis omvatte de opdracht ook andere woningen en gebouwen: Een ‘Paviljoen’, een ‘Kabinet’, een ‘Woning 4de klas (Chef Kabinet)’ en een ‘Woning 5e klas (Adjunct Kabinet)’. De locatie was gekozen dicht bij het Departement van Oorlog.