De ambtsketen veroverd!

De tien eerste vrouwelijke burgemeesters in Nederland

Klaas Tammes

Afgebeeld op het omslag:

Eerste regel, v.l.n.r. Truus Smulders-Beliën (Heemkunde Kring Den Beerschen Aard); Tine s’Jacob-des Bouvrie (Familiearchief s’Jacob-des Bourvie); Mieke van der Wall-Duyvendak (gemeentearchief Geldermalsen)

Tweede regel: Etta Flugi van Aspermont (Gerth van Roden)

Derde regel, v.l.n.r. Joke Corver-van Haaften (Ron Kroon, Anefo); Gerda van den Bosch-Brethouwer (Familiearchief Van den Bosch-Brethouwer); Anneke Le Coultre (Beeldbank Blaricum)

Vierde regel, v.l.n.r. Rie van Soest-Jansbeken (Beeldbank Venlo); Woudy Veenhof (Gemeentearchief Waadhoeke); Marian de Jong-Meijer (OHV Het Schermerland)

Omslagontwerp: Studio Veen

Opmaak binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6249 925 6

E-ISBN 978 94 6249 926 3

NUR 686

© 2022 K.C. Tammes, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2022 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoudsopgave

Voorwoord

Vooraf

De burgemeester moet een man zijn!

1. Truus Smulders-Beliën (1902-1966)

Intermezzo: de burgemeestersvrouw

De dames solliciteren niet!

2. Tine s’Jacob-des Bouvrie (1910-2008)

3. Mieke van der Wall-Duyvendak (1922-1992)

Intermezzo: de ambtswoning

4. Etta Flugi van Aspermont (1931-2015)

5. Joke Corver-van Haaften (1917-1992)

6. Gerda van den Bosch-Brethouwer (1921-2006)

7. Anneke Le Coultre-Foest (1927-2015)

8. Rie van Soest-Jansbeken (1921-1989)

9. Woudy Veenhof (1929-2014)

10. Marian de Jong-Meijer (1926-1996)

Noten

Voorwoord

Deze mevrouw kan het wel…

Dat vrouwen bijzonder geschikt zijn voor het burgemeesterschap, daar kennen we talloze voorbeelden van. En wie zou dat nog verbazen. Niemand toch!? Als burgemeester heb je een aantal eigenschappen heel hard nodig, zoals invoelend vermogen, sterk zijn in verbinding, gericht zijn op mensen. Het zijn eigenschappen die vooral aan vrouwen worden toegeschreven, al zijn er natuurlijk veel mannen die er ook over beschikken. Maar dat het zo lang geduurd heeft voordat de ontwikkeling doorzette en er eindelijk structureel meer vrouwen tot burgemeester werden benoemd, dat blijft verbazingwekkend.

Zoals bij elke maatschappelijke verandering geldt ook hier dat het ergens moest beginnen. Het is interessant om de parallel te zien met de eerste vrouwen die directeur werden. Wat was het geval? Zij volgden in het familiebedrijf hun overleden partner op. Ondernemende families hebben dan ook een belangrijke rol gespeeld in de opening die vrouwen werd geboden om op leidende posities te komen. Een vergelijkbare beweging is er als het om het ambt van burgemeester gaat. Truus Smulders werd in 1946 de allereerste vrouwelijke burgemeester toen ze haar man, die in de oorlog was omgekomen, opvolgde. Maar als gezegd, daarna is het allemaal jarenlang vooral erg langzaam gegaan. Hoe vreemd ik dat ook vind, er zijn best verklaringen voor.

Een van de remmende factoren zal ongetwijfeld geweest zijn dat gemeenteraden een belangrijke stem in de benoeming hebben. Zolang raadsleden vooral mannen waren, was de kans dat een vrouw het gemeentebestuur mocht leiden niet al te groot. Iets anders is dat vrouwen die wel burgemeester werden erg honkvast bleken. Oftewel: echt een kans om carrière als burgemeester te maken kregen ze niet. De man had economisch vaak toch de betere positie en dat gaf de doorslag bij de vraag of een verhuizing naar een ander deel van het land erin zat. Vrouwen hebben daarbij waarschijnlijk meer de neiging om zich dan ook daarin te schikken.

Soms geldt dat je het verschil kunt maken, juist omdat je in een bepaalde omgeving een van de weinige vrouwen bent. Dat was voor mij het geval in de beginperiode dat ik voor de VVD in de Tweede Kamer zat. Met een kleine groep vrouwen van allerlei partijen vonden we elkaar in het streven voor wat ik maar even noem het ‘genderneutraal’ maken van wetgeving. Toen is een koers ingezet voor gelijke behandeling en gelijke beloning. Ik ben er nog altijd trots op dat we dat voor elkaar hebben gekregen.

In mijn jaren als minister en later als burgemeester in Almere heb ik gemerkt dat je voor vrouwen en meisjes een rolmodel bent. Dat kan je willen of niet, maar die voorbeeldrol is niet af te leggen. Ik maak met regelmaat mee dat vrouwen vertellen hoe mijn optreden hen aanmoedigde om een politieke of bestuurlijke positie te ambiëren. Dat is hartstikke eervol. Voor mij persoonlijk is Lien Vos zo’n voorbeeld geweest. Als burgemeester van Utrecht was ze de eerste vrouwelijke burgemeester in een grote gemeente. Het was een geweldig leuk mens, iemand met wie je enorm kon lachen en die ook het vak van besturen zeer goed kende. Zij had een instelling waaruit je voelde dat het haar altijd om de mensen ging. Dat heeft mij gevormd.

Waar je niet omheen kunt, is dat je als vrouw meer te bewijzen hebt. Nog steeds is dat zo. Het vraagt dus best wat van je als je de stap zet om zo’n zichtbare positie te ambiëren als het burgemeesterschap nu eenmaal is. Het zijn van die grappige dingen, laat ik het maar grappig noemen, dat je het nog steeds aanwezige stigma zelfs beluistert in de complimenten die vrouwen krijgen. Zeker in die begintijd was dat heel duidelijk: ‘Deze mevrouw kan het wel, want.’ En dan volgden er steevast typisch mannelijke kwalificaties. ‘Ze is stevig, van ijzer, durft door te pakken.’ Een van de mechanismen waar ik nog altijd grote moeite mee heb, is dat bij vrouwen op belangrijke posities kritiek op hun functioneren wordt gekoppeld aan hun vrouw-zijn. Dat is eng, en er klinkt vaak ook een nare, seksistische manier van kijken in door. Bovendien is het jammer voor ‘de vrouwenzaak’, want je weet dan dat het al snel tot een tegenreactie leidt, namelijk dat de volgende burgemeester wel weer een man zal zijn.

Moed heeft iedere bestuurder nodig, of je nou man bent of vrouw. Je bent er als burgemeester bijvoorbeeld ook in lief en leed en bezoekt families die met een groot verdriet te maken krijgen. Vreselijke zaken als moord of verdrinking; het gebeurt allemaal in de grote stad. Om er op die momenten als vertegenwoordiger van de gemeenschap voor mensen te zijn is waanzinnig mooi. Ik ken veel vrouwen die dat ook zeer goed kunnen, terwijl ik van mannelijke collega’s soms hoor hoe lastig ze dat vinden. Eerlijk gezegd heb ik het altijd als een van de mooiste taken gezien.

Ik heb me lange tijd zorgen gemaakt over het aantal vrouwen dat in ons land burgemeester is. En nee, ik ben nog lang niet tevreden. Middelgrote steden zeggen vaak dat ze een vrouw zoeken, maar benoemen een man. Zijn die geschikte vrouwen er dan niet? In de grote steden is het nu met Amsterdam en Utrecht eigenlijk best goed in balans. Of dat een stabiele situatie is; we moeten het afwachten. Beter nog dan dat kunnen we ervoor zorgen dat we getalenteerde vrouwen, liefst al vroeg in hun loopbaan, warm maken voor het ambt van burgemeester. Je kunt in dit vak zo’n mooie rol spelen, een rol die ook die tien eerste vrouwen met hart en ziel hebben ingevuld.

Annemarie Jorritsma

Vooraf

Niemand kijkt er meer van op wanneer er in Nederland een vrouwelijke burgemeester wordt benoemd. Op 16 augustus 2019 kopte Het Parool: ‘Grootste aantal vrouwelijke burgemeesters ooit’. Van de 355 gemeenten in Nederland hadden er toen 101 een vrouwelijke burgemeester. Bijna een derde. Niet alleen in de wat kleinere gemeenten maar ook in de grootste gemeenten van ons land dragen vrouwen nu de ambtsketen. In 2018 werd de top bereikt met de benoeming van Femke Halsema in de hoofdstad. Het mannenbolwerk was geslecht.

Toch heeft het heel lang geduurd voordat vrouwen werden toegelaten tot het ambt en ook daarna duurde het nog lang voordat de eerste vrouwelijke burgemeester daadwerkelijk werd benoemd. Voor de verovering van de ambtsketen was een parlementair gevecht nodig, moesten vooroordelen overwonnen en weerstanden weggewerkt worden.

De eerste vrouwelijke burgemeesters van Nederland waren pioniers: sterke vrouwen die resoluut hun weg baanden in een mannenwereld. Dit boek vertelt het verhaal van de eerste tien baanbrekers, benoemd in de periode 1946 tot 1976. Het doet dat met biografische schetsen waarin het accent nadrukkelijk gelegd is op hun burgemeesterschap.

De eerste vrouwelijke burgemeester was Truus Smulders-Beliën in Middelbeers. Haar benoeming was tevens de vrouwelijke bekroning van de burgemeestersdynastie van de familie Smulders. (Vanaf 1831 was er onafgebroken een Smulders-burgemeester in de gemeente Oost-, West- en Middelbeers.) Ze volgde in 1946 haar in de oorlog omgekomen echtgenoot op en hoopte de dynastie voort te zetten door de ambtsketen ooit aan haar oudste zoon te kunnen doorgeven. Als ‘Ons Mevrouw’ was zij geliefd in deze Brabantse gemeente. De unieke geschiedenis van deze eerste vrouwelijke burgemeester van Nederland rechtvaardigt een uitgebreidere beschouwing in dit boek.

Bijna twintig jaar lang was Truus Smulders de enige vrouwelijke burgemeester van Nederland. Pas in 1964 volgden gelijktijdig Tine s’Jacob-des Bouvrie (Leersum) en Mieke van der Wall-Duyvendak (Geldermalsen). In 1968 kregen Etta Flugi-van Aspermont (Rozendaal) en Joke Corver-van Haaften (Heiloo; Soest) de ambtsketen omgehangen. Gerda van den Bosch-Brethouwer (Puttershoek; Brummen), Anneke Le Coultre-Foest (Blaricum), Rie van Soest-Jansbeek (Arcen en Velden), Woudy Veenhof (Barradeel) en Marian de Jong-Meijer (Graft-De Rijp) werden in de eerste helft van de jaren zeventig benoemd.

Truus Smulders, Mieke van der Wall en Etta Flugi waren weduwe op het moment van benoeming. Truus Smulders volgde haar man op in het ambt en Etta Flugi volgde zowel haar man als haar vader op als burgemeester van Rozendaal. Tine s’Jacob was de eerste gehuwde vrouwelijke burgemeester. Joke Corver was gescheiden en Woudy Veenhof vrijgezel.

Drie vrouwen waren eerst wethouder: Tine s’Jacob en Anneke Le Coultre, beiden in Wassenaar, en Rie van Soest in Venlo. Mieke van der Wall, Gerda van den Bosch en Marian de Jong waren gemeenteraadslid geweest. Joke Corver verruilde het presidium van de Tweede Kamer voor het burgemeesterschap. Twee vrouwen behoorden tot de KVP, drie tot de VVD, drie tot de PvdA, één was lid van de ARP en één partijloos. Voor al deze vrouwen gold de uitspraak van Gerda van den Bosch: ‘Wij vrouwen, wij kunnen wel wat!’

Ze werden burgemeester – maar ze moesten zich wel bewijzen in dit ambt, als eerste en vaak enige vrouw in een bestuurlijk mannenbolwerk. Er werd door de mannen scherp op hen gelet. Ze mochten niet falen.

Ze werden benoemd omdat ze vrouw waren. Ministers en commissarissen van de Koningin wilden in die tijd vrouwen benoemen en zochten naarstig naar vrouwen met capaciteiten. Toch moesten achtereenvolgende ministers meermaals afwijken van de mannelijke aanbevelingen van de commissarissen om alsnog een vrouw benoemd te krijgen.

De benoeming van een vrouw als burgemeester stuitte hier en daar op weerstand. In Puttershoek verklaarde de SGP in de gemeenteraad zich tegen de benoeming van een vrouwelijke burgemeester, in Brummen gaf de gemeenteraad nadrukkelijk de voorkeur aan een mannelijke kandidaat en in Graft-De Rijp verliet de meerderheid van de gemeenteraad na de officiële installatie uit protest de zaal. Naar eigen zeggen niet omdat er een vrouw was benoemd, maar omdat ze van de PvdA was en niet van de KVP.De burgemeester zelf twijfelde aan die lezing en vermoedde dat haar vrouw-zijn bepalender was voor het demonstratieve vertrek.

Bijzondere vrouwen waren het. Truus Smulders maakte haar eigen gemeentenieuws, Huis aan Huis. De tweede personenauto die DAF in Nederland produceerde was voor haar, geschonken door een dankbare bevolking. Toch werkte de publiciteitscampagne voor DAF uiteindelijk averechts: zelfs een oudere vrouw zonder rijbewijs kon met het pientere pookje overweg, waardoor het Dafje een truttig imago kreeg.

Rie van Soest richtte als eerste in Nederland een lokale vrouwenpartij op en kwam direct met vier zetels in de gemeenteraad van Venlo. Zeer tegen haar zin wilde het CDA dat zij als burgemeester haar zetel in de Eerste Kamer opgaf.

Anneke Le Coultre werd als eerste vrouw vicevoorzitter van het Nederlands Olympisch Comité. Ze was het boegbeeld van de omstreden poging om de Olympische Spelen van 1992 naar Amsterdam te krijgen.

Woudy Veenhof, met haar onafscheidelijke hond, werd als enige zittende burgemeester bij de grootschalige gemeentelijke herindeling in Friesland gepasseerd en kwam daarna niet meer aan de bak. Ze verweet dat toenmalig commissaris van de Koningin Hans Wiegel. Failliet en eenzaam overleed ze.

Gerda van den Bosch maakte als eerste burgemeester een rampenplan en moest daar meteen naar handelen. In de demonstratieve strijd tegen kernwapens nam zij tot afgrijzen van commissaris van de Koningin Molly Geertsema landelijk het voortouw.

Etta Flugi legde haar ambt neer toen ze hertrouwde.

Joke Corver streed als Joke Stoffels in de Tweede Kamer voor de rechten van de vrouw en werd later de eerste vrouwelijke burgemeester die doorstroomde naar een grotere gemeente. In Soest beet ze zich stuk op de portefeuille ruimtelijke ordening en botste ze fel met de lokale tekstschrijver en dichter Jan Visser.

Marian de Jong was de echtgenote van een fabrieksarbeider. In plaats van in een hotel overnachtte ze in een tentje op een camping als ze het congres van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten bezocht.

Kleurrijke vrouwen die hun mannetje stonden. Alleen Joke Corver noemde zich feministe. Truus Smulders vond eigenlijk dat gehuwde vrouwen niet moesten werken, maar voor een weduwe lag dat natuurlijk anders. Zij maakten de weg vrij voor de vele vrouwen die na hen burgemeester werden. Deze eerste vrouwelijke burgemeesters ontwikkelden zich over het algemeen tot gewaardeerde bestuurders die met succes het vooroordeel van het vrouw-zijn, overwonnen. Allemaal vrouwen die wel wat konden!

De burgemeester moet een man zijn!

19031

Het was Eerke Albert Smidt, voorman van de Vrijzinnig Democratische Bond, die in 1903 de kat de bel aanbond. Aan de orde was in de Tweede Kamer de herziening van de Gemeentewet uit 1851. Smidt constateerde dat de regering onder leiding van Abraham Kuyper terloops het woord ‘mannelijk’ wilde invoegen in artikel 61 waarin de benoeming van de burgemeester werd geregeld. De wet van 1851 sloot de benoeming van een vrouw tot burgemeester niet uit, maar door het opnemen van het woord ‘mannelijk’ dreigde dat nu wel te gebeuren. De regering redeneerde dat de wetgever in 1851 niet anders dan aan mannen had gedacht en wanneer nu expliciet werd vastgelegd dat burgemeesters van het mannelijke geslacht moesten zijn, dan werd er geheel in de geest van de wetgever van toen gehandeld.

In een amendement stelde Smidt voor om de zaak te laten zoals die was. Niemand werd verplicht om een vrouw te benoemen maar de mogelijkheid bleef dan in elk geval bestaan. Smidt betoogde dat het nu immers niet ging om het maken van de Gemeentewet van 1851 maar om een herziening daarvan en dan diende je de gewijzigde maatschappelijke opvattingen daarbij te betrekken. Hij wees erop dat de laatste tijd veel vrouwen op verantwoordelijke posities waren benoemd. Er waren vrouwelijke ambtenaren bij de posterijen, bij de arbeidsinspectie, het schooltoezicht, het bankwezen, er waren vrouwelijke artsen, er was een vrouwelijke advocaat en een vrouwelijke rechter.

Smidt kreeg van verschillende kanten steun in de Kamer. Jan Schaper van de SDAP was het van harte met hem eens. In felle bewoordingen sprak hij over een onbillijkheid aan de vrouw begaan en zelfs over een gewelddaad die tegenover vrouwen werd gepleegd. Omdat vrouwen (nog) niet in de Kamer vertegenwoordigd waren, zag hij het voorstel van de regering als mannelijk machtsmisbruik. De Vrije Socialist Geert van der Zwaag reageerde in soortgelijke bewoordingen. Volgens hem wilde men de vrouw niet als concurrent voor de posten die de heren zelf wilden behouden. De heren hadden er natuurlijk geen bezwaar tegen als vrouwen op de steenfabrieken werkten of op het veld zoals duizenden vrouwen toen deden, met alle schadelijke gevolgen voor hun gezondheid van dien.

De liberaal Hendrik Goeman Borgesius vond het onverstandig van de regering om een dergelijke principiële discussie nu uit te lokken en adviseerde om het voorstel terug te nemen.

In de ARP-gelederen – de partij van premier Kuyper – werd het voorstel van de regering wel ondersteund. Theo Heemskerk verklaarde zich dan ook vierkant tegen het amendement van Smidt. Hij gaf toe wat beducht te zijn voor deze principiële discussie omdat men bij het geven van een mening die niet naar de zin was van de feministische beweging het gevaar liep daarover zeer onheus te worden bejegend in delen van de pers. Ondanks dat het tegenwoordige feminisme met dat principe wilde breken wenste hij vast te houden aan het beginsel dat in het algemeen de leiding behoort aan de man. Nu zag hij wel dat een aantal ongehuwde vrouwen die in een moeilijke positie verkeerden vaker in bepaalde posities werden benoemd, maar dat beschouwde hij dan als een noodzakelijk kwaad.

Abraham Kuyper, die niet alleen premier was maar ook minister van Binnenlandse Zaken, verdedigde het voorstel van de regering. Kuyper beriep zich allereerst op de wijziging van de Grondwet van 1887, die bepaalde dat alleen mannen lid van de gemeenteraad konden zijn. Als dit gold voor de leden van de raad kon het volgens hem niet anders zijn voor de voorzitter van de gemeenteraad. In deze herziene Grondwet werd echter over de voorzitter van de gemeenteraad alleen bepaald dat die door de Koning, ‘ook buiten de leden van de raad’, werd benoemd en door hem kon worden ontslagen. Omdat de voorzitter dus niet per se lid van de gemeenteraad behoefde te zijn en de Gemeentewet van 1851 de eis van mannelijkheid voor de burgemeester niet expliciet stelde, zat hier een juridisch gaatje dat het amendement van Smidt wilde openhouden. Kuyper wilde dit gaatje dichten met de redenering dat de Gemeentewet uit 1851 zich ook naar de letter moest voegen naar de grondwetswijziging van 1887.

Naast deze juridische argumentatie had Kuyper ook inhoudelijke en praktische bezwaren. Hij vroeg zich af of de vrouw wel geschikt was voor het burgemeesterschap:

De burgemeester is ook hoofd van de politie en dat vooral in kleine gemeenten de burgemeester niet zelden een manspersoon bij de kraag heeft moeten vatten om geweld te keer te gaan. Men zal toch moeten toegeven dat een vrouw daarvoor niet de meest geschikte persoon is en dat wanneer een in dat opzicht geschikte vrouw mocht gevonden worden, deze juist wegens die eigenschap minder aanbevelenswaardig zou moeten zijn voor het ophouden van de waardigheid van het ambt.

De positie van de vrouw was volgens Kuyper niet verenigbaar met die van burgemeester. Hij voorzag tal van problemen als de vrouw werd toegelaten tot het ambt. Stel dat een vrouw benoembaar was, gold het dan alleen de ongehuwde vrouw? En vervalt haar betrekking dan wanneer zij in het huwelijk treedt? Wanneer vrouwen steeds meer posities gaan bekleden die vroeger alleen door mannen werden bezet:

ontwaakt bij jonge mannen de overtuiging dat op die manier al meer gras van voor hun voeten wordt weggemaaid en elke betrekking welke zo de vrouw toevalt voor hen verloren is. Dit leidt er dan weer toe dat het sluiten van huwelijken voor hen moeilijker wordt en zo grijpt deze zaak metterdaad al dieper en dieper in het gehele samenstel van het sociale leven in.

Aan het slot van zijn verdediging keerde Kuyper zich nog tegen de feministische beweging uit zijn tijd.

Achteraf werd deze periode gekenschetst als de eerste feministische golf, die duurde van 1870 tot 1920. In deze fase van het feminisme werd gestreden voor gelijke onderwijskansen en politiek stemrecht voor vrouwen. De verwerving van het algemeen kiesrecht voor vrouwen in 1919 wordt beschouwd als het sluitstuk van deze eerste feministische golf.

Middenin deze golf verweet Kuyper de feministen dat zij het individualisme op de spits dreven en dat men de vrouw in het huisgezin zagen als een vernedering. De regering-Kuyper wilde de bestaande toestand handhaven.

Vooral de Vrije Socialist Van der Zwaag reageerde fel op de woorden van Kuyper. Hij vond dat als burgemeesters steeds delinquenten in de kraag moesten vatten, de minister in het vervolg beter alleen maar worstelaars in dat ambt kon benoemen. In die redenering zou je ook geen man met een nietige lichaamsbouw moeten benoemen en wellicht zou een vrouw in zo’n positie die de onruststoker op een ferme en bedaarde manier toesprak wel eens meer voor de waardigheid van het ambt kunnen betekenen. Beter een goede vrouw dan een zwakke man.

Het argument van de premier tegen de benoembaarheid van vrouwen dat jonge mannen minder kans maken op een betrekking was voor Van der Zwaag de kern van de zaak. Hier kwam het egoïsme van de mannen boven waarbij zij misbruik maakten van de macht die zij op dat moment bezaten door vrouwen buiten de concurrentie te willen houden.

Wanneer die jonge mannen zo weinig bekwaam zijn dat zij de concurrentie met de zo geminachte vrouw niet kunnen volhouden, die moeten er dan maar buiten blijven, de maatschappij zal daarvan geen schade ondervinden.

Het amendement van Smidt kreeg onvoldoende steun. De meerderheid in de Kamer was van oordeel dat deze principiële discussie maar op een later tijdstip gevoerd moest worden. Nu vond men dat de invoeging van het woord ‘mannelijk’ overeenstemde met letter en geest van de Grondwet. Het amendement Smidt werd met 59 tegen 28 verworpen. De nieuwe Gemeentewet van 1904 bepaalde dat de burgemeester een mannelijke Nederlander moest zijn.

1930

De weerstand tegen het uitsluiten van vrouwen voor het burgemeestersambt was na 1904 niet gebroken. Integendeel. Met name de eerste vrouwelijke Kamerleden Suze Groeneweg (Kamerlid vanaf 1918 voor de SDAP) en vooral Jo Westerman (Kamerlid vanaf 1921 voor de Liberale Staatspartij) zouden zich er sterk voor maken. Een belangrijke steun in de rug daarbij was het rapport van de Staatscommissie Oppenheim dat in 1920 verscheen. Deze commissie die was ingesteld om te adviseren over een algehele herziening van de Gemeentewet, stelde voor om de benoembaarheid van de vrouw tot burgemeester in de Gemeentewet op te nemen. Minister Charles Ruys de Beerenbrouck nam dit advies over in zijn wetsontwerp van 1923. Zijn opvolger als minister van Binnenlandse Zaken Jan Kan handhaafde in zijn tekst de benoembaarheid van vrouwen. Ten slotte was het weer Ruys de Beerenbrouck, die in 1929 aantrad als premier en minister van Binnenlandse Zaken, die het uiteindelijke wetsontwerp door de Kamers moest loodsen.

In de voorbereidende parlementaire behandeling echter bleek het verzet met name uit het protestantse deel aan de rechterzijde van de Kamer tegen de benoembaarheid van vrouwen als burgemeester zo groot dat Ruys de Beerenbrouck dit voorstel in zijn wetsontwerp weer schrapte. Hij was inmiddels tot de conclusie gekomen dat ‘in het bijzonder het burgemeesterschap, doordat het medebrengt de leiding der gemeentepolitie, het opperbevel bij brand, enz., eisen stelt, waaraan in den regel de vrouw niet voldoet.’2 Het aldus gewijzigde wetsontwerp, waarin de vrouw opnieuw werd uitgesloten van het burgemeestersambt bereikte de Tweede Kamer in 1930.3

Een heftige discussie was het gevolg waarin vooral de wankelmoedigheid van Ruys de Beerenbrouck aan de kaak werd gesteld. Jo Westerman vroeg zich af wat er toch was gebeurd tussen 1923, toen de minister zelf voorstelde om de benoeming van vrouwen mogelijk te maken, en nu, waar hij plotseling grote gevaren zag. Dat kon niet zijn gebeurd op grond van ervaringen, omdat nog geen enkele vrouw blijk had kunnen geven van ongeschiktheid. Wel fungeerde inmiddels een vrouwelijke wethouder in Oostzaan succesvol als waarnemend burgemeester. (Zowel in Oostzaan als in het Limburgse Valkenburg waren in 1919 de eerste vrouwelijke wethouders gekozen, respectievelijk Willy Hofman-Poot en Stiena Ruypers-Erens. Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 1919 mochten vrouwen wel op de kandidatenlijst staan maar zelf nog niet stemmen. Beide traden regelmatig op als waarnemend burgemeester. Voor de waarneming van de burgemeester was in de Gemeentewet niets geregeld.4) De ernstige overwegingen die de minister van gedachten hadden doen veranderen waren voor Jo Westerman onnavolgbaar. Er was geen enkel nieuw gezichtspunt geopend. Ook in 1923 was de burgemeester uit hoofde van zijn functie belast met de leiding van politie en brandweer. Westerman concludeerde dat de minister niet standvastig was geweest. Hij was gezwicht voor het conservatieve deel van de Kamer.

Suze Groeneweg kon zich niet voorstellen dat de minister gezwicht was voor de argumentatie die een aantal leden in het voorbereidende overleg hadden aangevoerd. Hun onwil was namelijk gebaseerd op de manier waarop mannen en vrouwen samenwerkten: ‘Een man doet zijn uiterste best om tegen een vrouw hoffelijk te zijn. Dit kan aanleiding geven tot moeilijkheden: beslissingen kunnen worden genomen niet uit zakelijke overwegingen maar uit overwegingen van hoffelijkheid.’ Groeneweg maakte daaruit op dat mannelijke raadsleden tegenover een vrouwelijke burgemeester dan klaarblijkelijk zwakke broeders waren die hun onafhankelijkheid en objectiviteit niet wisten te bewaren, en concludeerde: ‘In dat geval moeten er geen maatregelen genomen worden tegen de vrouw maar tegen die zwakke broeders.’

Ook Betsy Bakker-Nort (sinds 1922 Kamerlid voor de VDB) hekelde de koerswijziging van de minister. Volgens haar was de ware grond voor de draai van de minister gelegen in de weerstand bij de anti-feministen in de Kamer ‘die vrezen dat de vrouw als burgemeester leiding zal hebben over mannen, hetgeen men minder aangenaam zou vinden.’

Aan de rechterzijde van de Kamer klonken zowaar ook teleurgestelde geluiden van vrouwelijke Kamerleden, die daarmee ingingen tegen de heersende opvattingen van hun mannelijke collega’s in de partij. Frida Katz (sinds 1922 Kamerlid voor de CHU) sprak haar verwondering uit dat een vrouw kennelijk wel mocht optreden als waarnemend burgemeester maar het niet echt mocht zijn. Zelfs Annie Meijer (sinds 1924 Kamerlid voor de RKSP) begreep de ommezwaai van haar partijgenoot Ruys de Beerenbrouck niet.

De minister ondertussen verklaarde zijn gewijzigde opvatting louter met het adagium: ‘Geen verstandig mens schaamt zich van mening te veranderen.’

Pieter Oud (Kamerlid voor de VDB) bespeurde bij de minister geen gefundeerde meningsverandering maar een stuurloos dobberen op de politieke wateren. Volgens hem liet de zaak zelf de minister zo koud als een steen en wilde hij slechts ter wille van de vrede de Antirevolutionairen en Christelijk-Historischen tegemoet komen. De meerderheid van de Kamer, aldus Oud, nam hem daarop niet meer serieus.5

Inhoudelijk betoogde de minister dat de aanleg van de vrouw nu eenmaal een andere was dan van de man. Uit dit verschil in aanleg vloeide noodzakelijkerwijs een verschil van recht en plicht voort. Zowel de fysieke als de geestelijke geaardheid van de vrouw bracht met zich mee dat zij voor bepaalde onderdelen van het burgemeesterschap minder geschikt was. Om dat te verduidelijken schilderde hij een plattelandsburgemeester die bij de uitoefening van zijn taak soms hardhandig moest optreden door een man in de kraag te vatten, die zeer sportief moest zijn voor de schouwing van wegen en sloten als hij daarbij moest polsspringen, over prikkeldraad stappen, uit metersdiepe sloten klauteren en door houtwallen met doornen moest kruipen. ‘Zie daar enkele niet te onderschatten perikelen waaraan de waardigheid en de kleding van de vrouwelijke burgemeester bij de schouwing zouden zijn blootgesteld.’

De burgemeester moest daarom een man zijn. Het politiegezag van de burgemeester bracht met zich mee dat hij in tijden van onrust kon bevelen tot geweld. Als dat zich voordeed paste die beslissing veeleer tot de aard van de man dan van de vrouw.

Jacob de Wilde (ARP) was het helemaal met de minister eens. De Antirevolutionairen zagen de positie van de vrouw niet op het terrein van het publieke leven. Een vrouw hoorde daar niet thuis.

Ook dominee Kersten (SGP) keerde zich tegen de tijdgeest die Gods ordinantiën vertrapte. De vrouw heeft van God een eigen taak ontvangen. Het past haar niet om als gelijkgerechtigde van de man te willen optreden. Een geëmancipeerde vrouw is geen vrouw meer… ‘Zij is een soort manwijf geworden. En zo goed als een verwijfde man verachtelijk is, is ook zulk een geëmancipeerd manwijf een verachting.’ Aan het hoofd van de gemeente behoorde niet een vrouw te staan.

Rad Kortenhorst (RKSP) was tegen de vrouw in het burgemeestersambt omdat daardoor plaatsen werden bezet waarvoor de man bij uitstek geschikt en bekwaam was. Bovendien hadden gemeenten het meest aan een burgemeester als gehuwde man, want dan kregen ze daarbij immers tegelijk een burgermoeder. De vrouw van de burgemeester kon naast haar man en op haar terrein zeer nuttig werkzaam zijn in de gemeente.

Jan Schokking (CHU) gaf toe dat er in zijn kring verschil van mening bestond. Hij erkende dat de verhoudingen in het maatschappelijk leven veranderden. De oude opvatting dat een jonge vrouw nergens anders voor zou deugen dan om in de keuken te staan, kousen te stoppen en af te wachten tot een man haar ten huwelijk vroeg, was achterhaald. Hij was niet tegen omdat de vrouw niet geschikt zou zijn voor het burgemeestersambt. Hij kende veel vrouwen die hij bekwamer achtte dan menig mannelijke burgemeester. Zijn hoofdargument lag veeleer in het gevaar voor een ontwrichting van de maatschappij. Volgens hem moesten aanleg en roeping van de vrouw niet uit het oog verloren worden. Was het daarom niet veel beter de vrouw zoveel mogelijk te verwijzen naar arbeid waarvoor zij in de eerste plaats was aangewezen en niet te pleiten voor haar aanstelling in ambten die toch met name voor mannen waren bedoeld?

De vrouwelijke Kamerleden die eerder het draaien van de minister hadden veroordeeld voerden ook inhoudelijke argumenten aan waarom de opvattingen van de regering niet deugden. Vooral de genoemde ongeschiktheid van de vrouw om leiding te geven aan politie en brandweer moest het ontgelden.

Suze Groeneweg maakte de vergelijking met de Koningin: ‘Is het zoveel moeilijker aan het hoofd van de politie te staan dan aan het hoofd van de gehele Nederlandse weermacht?’ Bovendien verlangde niemand dat de burgemeester zelf de brandslangen uitrolde en deelnam aan het bluswerk. De taak van de burgemeester was volgens haar om snel de toestand te overzien, de kalmte te bewaren en de juiste beslissingen te nemen.

Jo Westerman voegde daaraan toe dat het meer dan eens was voorgekomen dat de aan mannen toegeschreven eigenschappen van flinkheid en kordaatheid bij hen ontbraken en dat juist vrouwen door koelbloedigheid, tactvol optreden en overreding ongeregeldheden konden bezweren en de gemoederen tot bedaren brachten:

De vrouwelijke burgemeester kan zijn een gemoedelijk raadgeefster, iemand die als een moeder waakt over de gemeente, die misstanden op hygiënisch gebied misschien wel eerder zal ontdekken en aantonen en trachten te verbeteren dan een man en zo een uitstekende burgermoeder kan zijn.

Waar in de buurlanden al vrouwelijke burgemeesters werkzaam waren kon zij zich niet voorstellen dat de Nederlandse vrouw voor dit ambt dan ongeschikt zou zijn. Toch ging zij ervan uit dat de benoeming van een vrouw tot burgemeester een hoge uitzondering zou zijn omdat veelal de man hoogstwaarschijnlijk de meest geschikte zou blijken. Het zou echter in strijd zijn met de tijdgeest om haar buiten te sluiten.

Ook Betsy Bakker-Nort gaf toe dat voor het hoge ambt van burgemeester niet heel veel vrouwen geschikt waren:

Wij geven zelfs toe dat er in het algemeen meer mannen geschikt zullen zijn voor dit ambt dan vrouwen maar dit neemt niet weg dat wanneer er een geschikte vrouw is die bekwamer is dan een mannelijke kandidaat dat zij dan moet kunnen worden benoemd.

Ten slotte bracht zij nog een juridisch argument ter tafel. Abraham Kuyper had het woord ‘mannelijk’ in de Gemeentewet van 1903 gebracht om deze in overeenstemming te brengen met de Grondwet van 1887, waarin de uitsluiting van de vrouw was vastgelegd.

Daarom is er nu alle grond om de Gemeentewet in overeenstemming te brengen met de Grondwet van 1917. Daarin is overal de eis van mannelijkheid voor publieke functies geschrapt en werd de vrouw als volwaardig staatsburgeres erkend.

Gerard Boon, Kamerlid namens de Vrijheidsbond, diende een amendement in om het woord ‘mannelijk’ te schrappen en de benoeming van vrouwen daardoor mogelijk te maken. Er werd hoofdelijk gestemd. Met 46 tegen 35 stemmen werd het amendement aangenomen. De confessionele partijen stemden overwegend tegen, waarbij moet worden aangetekend dat van de RKSP acht leden, waaronder fractievoorzitter Wiel Nolens, voor het amendement stemden. Alle zeven vrouwelijke Kamerleden stemden voor.

De wettelijke toelating van vrouwen tot het burgemeestersambt was na jaren van politieke strijd eindelijk beslist. Toch resulteerde dat niet direct in benoemingen. Misschien dat de wetstekst daar niet toe uitnodigde. Er stond namelijk: ‘Tot burgemeester is alleen benoembaar hij, die Nederlander is’. Maar aannemelijker is dat de economische crisis van de jaren dertig een grotere rol speelde.6 De werkloosheid was enorm, waardoor het aantal gegadigden voor een burgemeesterspost sterk groeide en het zelfs voor mannen moeilijk was om er tussen te komen. Daar kwam bij dat de regering met maatregelen kwam om aanvankelijk alleen de gehuwde vrouw maar later ook de ongehuwde vrouw van de arbeidsmarkt te weren, zodat al het beschikbare werk voor mannen was.

Na 1933 werden gehuwde vrouwen niet meer in overheidsdienst benoemd. Onderwijzeressen werden vanaf 1934 ontslagen op hun huwelijksdag. Later werden zelfs onderwijzeressen die al gehuwd waren ontslagen. Gemeenten werden gesommeerd om de arbeid van gehuwde vrouwen tegen te gaan. Vrouwen in overheidsdienst moesten zo snel mogelijk door mannen vervangen worden.

In 1937 kwam minister Romme (RKSP) met een wetsontwerp waarin hij alle betaalde arbeid verbood van alle gehuwde vrouwen die geen kostwinner waren. Vrouwen behoorden voor het huishouden te zorgen en mannen voor het inkomen. Romme formuleerde het zo:

Naar natuurlijk bestel dient de man de kostwinner van het gezin te zijn en heeft de vrouw tot taak de verzorging van het gezin. Het is in het algemeen een misstand wanneer de vrouw zich aan die taak onttrekt en een andere werkkring zoekt.

Of zoals een gereformeerde Kamerlid het toen verwoordde: Het is in het huis geheel verdraaid, waar ’t haantje zwijgt en ’t henneke kraait. Door groot verzet vanuit de samenleving kwam deze wet er niet.7

Hoewel er dus uiteindelijk geen volledig verbod op de aanstelling van gehuwde vrouwen in overheidsdienst kwam, was het klimaat er in de dertiger jaren niet naar om juist nu vrouwelijke burgemeesters te benoemen. Daarvoor moest gewacht worden tot 1946.

Op 16 april van dat jaar werd Truus Smulders-Beliën de eerste vrouwelijke burgemeester van Nederland. Geertruida Catharina Theresia Maria Smulders-Beliën werd op voordracht van minister Beel benoemd tot burgemeester van de gemeente Oost-, West- en Middelbeers.

Bronnen

Archieven

Staten Generaal Digitaal.

Literatuur

Oud, P.J., Het jongste verleden, parlementaire geschiedenis van Nederland, deel IV: 1929-1933. Assen 1968.

Sande, M.L. van der, ‘Mevrouw de burgemeester’, in: Dr. W. Derksen en M.L. van der Sande, De burgemeester van magistraat tot modern bestuurder. Leiden 1984.

Schaik, Anne van, Honderd jaar vrouwen in overheidsdienst. Amsterdam 1998.

Steen, Paul van der, De ongehoorde helft, de eerste vrouwen op het politieke pluche. Nijmegen 2019.

1. Truus Smulders-Beliën (1902-1966)

Burgemeester van Oost-, West-, en Middelbeers van 1946 tot 1966.

Burgemeestersvrouw

Truus Beliën werd geboren op 20 november 1902 in Oirschot, waar haar vader J.J. Beliën hoofdonderwijzer was van de jongensschool. Beliën had zich door het behalen van verschillende onderwijsaktes opgewerkt tot hoofd der school. Om zijn traktement wat bij te spijkeren gaf hij daarnaast lessen aan de plaatselijke Kweekschool en de opleiding voor hoofdakte. Daarnaast was hij actief in de afdeling Oirschot van de Rooms-Katholieke Onderwijzersbond. Op veel bijeenkomsten van de Bond trad hij op als spreker. In 1899 werd hij benoemd tot afdelingssecretaris.

In 1905 werd Beliën bestuurslid van het Diocesaan Comité voor Katholieke Sociale Actie van het Bisdom Den Bosch. De KSA, opgericht in 1903, stelde zich ten doel de bestudering en aanpak van sociale problemen binnen de katholieke zuil. Dat deed men onder andere door de verspreiding van lectuur, het inrichten van bibliotheken, het geven van cursussen en het houden van spreekbeurten. Mede door zijn inzet voor dit werk werd Beliën in de regio een bekende persoonlijkheid. In 1913 resulteerde dat in zijn verkiezing tot lid van Provinciale Staten van Noord-Brabant. De harmonie van Oirschot, waarvan hij president was, bracht hem op de dag van zijn verkiezing een serenade.

In 1920 werd Beliën benoemd tot schoolopziener in de Inspectie Eindhoven, een functie die in 1924 werd omgezet in Inspecteur voor het Lager Onderwijs.

Ook op de gemeentepolitiek van Oirschot drukte Beliën zijn stempel. In 1927 werd hij er wethouder. Zijn carrière in de provinciale politiek bekroonde hij in 1939, toen hij op 70-jarige leeftijd gekozen werd tot gedeputeerde van Noord-Brabant. Deze functie legde hij in januari 1945 neer, naar eigen zeggen om plaats te maken voor jongeren.1

Truus Beliën groeide op in een groot gezin van negen kinderen. Ze kreeg als oudste meisje al gauw een zorgende taak voor haar jongere broertjes en zusjes. Toen Truus de lagere meisjesschool doorlopen had wilde ze net als haar vriendin Caecilia naar de vooropleiding (mulo) voor de kweekschool. Ze was daarvoor echter te jong en moest nog een jaar wachten. Truus was daar heel verdrietig over. Op een avond legde ze een briefje op het bed van haar ouders: ‘Lieve vader en moeder, ik wil zo graag ook naar de kweekschool net als Caecilia, anders is zij mij straks een jaar voor, want ik wil zo graag zo vlug mogelijk voor jullie verdienen.’ Vader Beliën stelde haar voor om dat overgangsjaar bij hem op school door te brengen en zo werd Truus het enige meisje op de jongensschool van haar vader.

Toen Truus twaalf werd mocht ze naar het internaat van de zusters Franciscanessen in Oirschot, waaraan ook de R.K. Kweekschool verbonden was. Op school was Truus een lastige leerling: ‘Ze was druk, ongehoorzaam, wild en ondeugend en het regende dan ook slechte aantekeningen op haar lijstje voor gedrag en wellevendheid.’ Op haar maandrapport waren twintig streepjes geen zeldzaamheid; elk streepje stond voor een ernstige tekortkoming.

Na een paar jaar veranderde de houding van Truus radicaal. Ze was in retraite geweest en tot de conclusie gekomen dat het anders moest: ‘Ze hebben nu drie jaar last van me gehad; ze zullen nu drie jaar plezier aan me beleven.’ Omgedraaid als een blad aan de boom vervolgde Truus haar opleiding.

Na haar eindexamen in 1921 wilde Truus het klooster in. Haar moeder overtuigde haar ervan om die keuze nog even uit te stellen. Intreden kon altijd nog en tot die tijd kon ze thuis ook goed werk verrichten voor de Lieve Heer. De kloosterplannen verdwenen uit beeld en Truus werd onderwijzeres in Straten, een buurtschap in de gemeente Oirschot. Ze begon haar carrière met handwerklessen. Twee jaar bleef ze in Straten. Daarna werd ze onderwijzeres op de school van haar vader, die overigens de school inmiddels verlaten had om inspecteur voor het lager onderwijs te worden. Bovendien was zijn jongensschool nu een gewone lagere school geworden. Truus haalde in haar vrije tijd de hoofdakte.

Op een wandeling in het nabije Middelbeers ontmoette ze Jan Smulders, de zoon van de burgemeester die bij zijn vader op de secretarie werkte. Jan werd direct verliefd en schreef haar een brief waarin hij aangaf dat hij met haar wilde trouwen. Hij verzekerde Truus dat hij een goede toekomst in het vooruitzicht had omdat hij ervan uitging dat hij zijn vader als burgemeester zou opvolgen. Vader en moeder Beliën waren niet onmiddellijk enthousiast: ‘Weet wel dat burgemeesters niet veel verdienen!’ Truus hield de boot af. Jan bleef erbij dat hij geen andere vrouw wilde. Zes jaar lang wachtte hij op haar jawoord.

Truus ging uit Oirschot weg en werd onderwijzeres in Eindhoven. Steeds als ze elkaar tegenkwamen verzekerde Jan haar dat hij alleen met haar wilde trouwen. In 1927 volgde Jan inderdaad zijn vader op als burgemeester van Oost-, West- en Middelbeers. Kort na zijn installatie zocht hij Truus op in Eindhoven en voor de zoveelste keer vroeg hij haar ten huwelijk. Uiteindelijk zwichtte ze en op 18 augustus 1932 werd het huwelijk voltrokken.2

De Smulders-dynastie

Johannes Wilhelmus Antonius Smulders werd geboren op 13 januari 1898. Toen Jan in 1927 zijn vader als burgemeester opvolgde, zette hij de familietraditie voort. Al sinds 1831 was het burgemeesterschap van Oost-, West- en Middelbeers in handen van de familie Smulders. Een echte burgemeestersdynastie.

De dynastie werd in 1831 gegrondvest door Antonius Smulders. Hij was in 1783 geboren te Woensel en leerlooier-schoenmaker van beroep. Ook zijn zoon Egidius (1817) was net als diens vader schoenmaker en bezat daarnaast een café. In 1845 nam Egidius de ambtsketen van zijn vader over, die kort daarvoor was overleden. Egidius zou ruim vijftig jaar burgemeester van de gemeente blijven. In 1857 werd hij tevens benoemd tot gemeentesecretaris, zodat hij voor zijn inkomen niet meer alleen afhankelijk was van de karige burgemeestersvergoeding en zijn verdiensten als schoenmaker en cafébaas.

Groot nieuws leverde zijn ambtsperiode niet op, wel een paar bijzondere nieuwtjes die de krant haalden. Op 10 januari 1862 meldde het Algemeen Handelsblad dat de burgemeester was geverbaliseerd door de Marechaussee vanwege het jagen in het gesloten jachtseizoen. In 1867 moest het gemeentebestuur van Middelbeers c.a. de traktementen van de onderwijzers verhogen omdat er zich geen sollicitanten hadden gemeld voor de openstaande vacatures.3 Over tal van grote en kleine rampen die de gemeente troffen werd bericht. Een hevig onweer in 1865 waarbij de bliksem insloeg in de toren van de kerk van Middelbeers en een vrouw om het leven kwam, de uitbraak van tongblaar, het overlijden van een man die leed aan buikwater, een varken dat de ongewone leeftijd van tien jaar had bereikt, hondsdolheid waarvoor een muilkorfgebod werd uitgevaardigd, militaire manoeuvres op de Oirschotse heide nabij Middelbeers, hagelschade aan de gewassen, extreme droogte waardoor de rogge verdord was.

Bij Egidius Smulders begon de succesvolle methodiek binnen de dynastie om de erfopvolging zoveel mogelijk zeker te stellen. De beoogde opvolger werd eerst tot gemeentesecretaris benoemd. Egidius vroeg in 1884 eervol ontslag uit die functie, waarna zijn neef (Egidius was ongehuwd en kinderloos) Antonius Josephus Smulders (1860) die al een paar jaar op de secretarie werkzaam was, met algemene stemmen door de gemeenteraad werd gekozen tot secretaris.4

In februari 1895 herdacht de gemeente dat Egidius Smulders vijftig jaar burgemeester was. De gemeenteraad stelde 1.000 gulden beschikbaar voor een groot feest. De hele gemeente was versierd, er waren met groen en bloemen versierde erebogen opgericht en van alle huizen wapperde de driekleur.5 Het raadslid jhr. W. de la Court – eigenaar van het landgoed Baest – overhandigde de burgemeester namens de gemeenteraad een nieuwe gouden ambtsketen.6 In de pers werd de edelachtbare omschreven als ‘een eenvoudige, waardige man die onvermoeid in het belang van de gemeente werkzaam was en steeds doeltreffende maatregelen wist te nemen om de stoffelijke en zedelijke vooruitgang der gemeente te bevorderen.’7

Met ingang van 1 januari 1899 werd Egidius op zijn verzoek eervol ontslag verleend als burgemeester van Oost-, West- en Middelbeers. Al op 12 januari 1899 werd A.J. (Sjef) Smulders tot zijn opvolger benoemd. Zijn installatie werd in De Beerzen groots gevierd. Hij had zich in de veertien jaren als gemeentesecretaris ‘de liefde en achting van de gemeentenaren verworven’. Met een grote stoet van de plaatselijke verenigingen, en voorafgegaan door fietsclub Hard, werd de nieuwe burgemeester feestelijk ingehaald.8 Ook Sjef Smulders kon nog niet bestaan van zijn burgemeesterssalaris. Hij was daarnaast boer. Hij had een knecht, een meid, een paar koeien en een pony.

Op de commissaris van de Koningin in Noord-Brabant die op 18 augustus 1899 een werkbezoek bracht aan de gemeente, maakte de pas benoemde burgemeester een minder goede indruk. Baron van Voorst tot Voorst arriveerde een uur later dan was afgesproken op het raadshuis in Middelbeers. Toen hij zich verontschuldigde voor zijn te late komst antwoordde de burgemeester: ‘Ja mijnheer, wij weten het wel, grote lui laten zich wachten.’ Het excuus dat de commissaris eerst een bezoek gebracht had aan jonker Willem op landgoed Baest maakte niet veel indruk op de burgemeester. Volgens hem had de gemeente weinig aan het landgoed omdat er in Oostelbeers geen hoofdelijke omslag werd geheven. Deze hoofdelijke omslag werd toegepast wanneer de gemeentelijke inkomsten de uitgaven niet dekten. Het tekort werd dan hoofdelijk en naar welstand van de inwoners omgeslagen. Dit stelsel was kennelijk in Oostelbeers nog niet van toepassing, gelet op de geïrriteerde reactie van de burgemeester die jonkheer de la Court graag in dit stelsel betrokken zag. Wethouder Deenen viel de burgemeester niet bij. Integendeel. Hij beweerde vol vuur hoe gunstig het toch voor de gemeente was dat landgoed Baest er deel van uitmaakte, ook al betaalde de jonker dan geen hoofdelijke omslag. Jonker Willem gaf heel veel mensen werk en was goed voor zijn personeel. Volgens de wethouder misschien wel te goed. De commissaris oordeelde dat de burgemeester in zijn rol als gemeentesecretaris de boel niet netjes op orde had. Toen opgemerkt werd dat alles er zo vuil en smerig uitzag antwoordde de burgemeester dat dat ook niet anders kon omdat de kasten in misschien veertig jaar niet waren schoongemaakt.

In 1904 bracht de commissaris van de Koningin opnieuw een werkbezoek aan de gemeente. ‘Ik gaf bij mijn aankomst de burgemeester te kennen, dat hij nu wel tevreden moest zijn, nu ik zo mooi op tijd aankwam. Smulders begreep direct wat ik bedoelde en maakte nogmaals zijn excuus over zijn onbehoorlijk gezegde van voor vier jaren: “Grote heren laten zich wachten.”’ De veldwachter uit Oirschot beklaagde zich bij dit bezoek bij de commissaris omdat hij door de burgemeester ontslagen was. Hij had geweigerd om de kasten op de secretarie af te stoffen. De commissaris reageerde dat hij nooit iemand zou ontslaan zonder hem eerst gehoord te hebben in zijn verdediging.9

In 1909 haalde de gemeente de landelijke pers bij een kwestie over vrouwenrechten. De gemeenteraad had een gehuwde onderwijzeres ontslagen omdat ze zwanger was. Het was niet in het belang van het onderwijs dat zij ook later als moeder aan de school verbonden bleef, oordeelde de gemeenteraad. De minister van Binnenlandse Zaken erkende dat het in de regel gewenst was om ontslag te verlenen aan onderwijzeressen die in het huwelijk traden maar omdat de gemeenteraad dat had nagelaten toen de betrokken onderwijzeres trouwde, paste het niet om dat alsnog te doen nu ze zwanger was: ‘De handhaving in haar betrekking te verbinden aan kinderloosheid achtte de minister in strijd met de goede zeden.’ Ontslag werd hier dus niet verleend als gevolg van een huwelijk maar als gevolg van een zwangerschap. De minister wees er met grote nadruk op dat op die wijze een premie zetten op kinderloosheid onbillijk was en tot fatale immorele gevolgen kon leiden. De stelregel bleef dat ontslag moest worden verleend bij het aangaan van een huwelijk.10

Minister Theo Heemskerk (ARP) week af van het advies van de Raad van State. Die had in meerderheid geadviseerd om het ontslagbesluit van de gemeente Middelbeers goed te keuren. Volgens de minister waren zwangerschap en bevalling echter natuurlijke gevolgen van een huwelijk en had de gemeenteraad zich dat moeten realiseren toen hij haar huwelijk had geaccepteerd. Koningin Wilhelmina was het met de minister eens:

Het gaat niet aan een onderwijzeres te ontslaan omdat uit haar huwelijk kinderen worden geboren vermits zwangerschap en bevalling natuurlijke gevolgen zijn van het huwelijk en het in strijd is te achten met de goede zeden de handhaving van een onderwijzeres in haar betrekking te verbinden aan kinderloosheid in het huwelijk.11

In De Tijd vreesde men dat met deze uitspraak van de Kroon een vingerwijzing was gegeven aan gemeentebesturen om vanaf nu onderwijzeressen te ontslaan wanneer zij gingen trouwen. Ontslag bij zwangerschap nadat het huwelijk was voltrokken was nu immers verboden. In het commentaar werd gesteld dat het helemaal niet vaststond dat er schadelijke gevolgen voortvloeiden uit de gehuwde staat van een onderwijzeres voor het onderwijs. Met instemming werd De Savornin Lohman (CHU) geciteerd: ‘De mensen, die een huwelijk sluiten moeten zelf beoordelen of zij de moeilijkheden waarvoor zij komen te staan aan durven of niet en moeten zelf weten wat in hun omstandigheden het geschiktst is.’ Ook mr. Levy werd aangehaald die kernmachtig formuleerde: ‘Machtsmisbruik is het indien men, heeft de vrouw trouwplannen, broodgebrek haar in het vooruitzicht stelt.’

Burgemeester Smulders kreeg met het besluit van zijn gemeenteraad landelijke aandacht en kwam zo terecht in de woelingen van de eerste feministische golf. Nog maar kort daarvoor, in 1903, had de Tweede Kamer in een principiële discussie het burgemeestersambt voor vrouwen gesloten verklaard.

In mei 1916 bezocht de commissaris van de Koningin voor de derde keer de gemeente in de ambtsperiode van Sjef Smulders. Tevreden constateerde hij dat de administratie nu tot in de puntjes in orde was. De zoon van de burgemeester die binnenkort examen deed voor gemeentesecretaris was daar verantwoordelijk voor. In de raadszaal stond inmiddels een grote kast: heel netjes en praktisch. Het belangrijkste onderwerp van gesprek was de massale omzetting van heide naar dennenbos. De burgemeester schatte dat de gemeente thans beschikte over ruim 400 ha. dennenbos. Die omzetting viel ook op in een bericht in het Eindhovens Dagblad van dezelfde maand waar in de rubriek ‘Kiekjes uit de buitengemeenten’ Middelbeers werd bezocht: ‘Wat een fraai dorpje! Niets dan eenvoud weliswaar, maar dan toch een eenvoud vol bekoorlijkheid en poëzie. Voortreffelijk onderhouden wegen met keurig verzorgde beplantingen. Men bemerkt aan alles de krachtig ingrijpende hand van een voor zijn taak berekend burgemeester.’ Burgemeester Smulders kreeg in dit artikel enkel lof toegezwaaid. Het ontginnen van heidevelden was toen een algemeen aanvaard maatschappelijk doel:

Aan ontginningen wordt de grootste zorg besteed zowel door de gemeente als door particulieren. De tijd nadert dat het laatste sprietje heide ver gezocht zal moeten worden. Waar vroeger het paarse bloempje tierde dat de nijvere honingbij zo aantrok, lopen thans zware koeien, de lustige vaarzen en de dartele kalveren in de malse wei.12

Naast deze grootscheepse ontginningen van de heidevelden diende zich kort voor de Eerste Wereldoorlog een andere bestemming aan voor de uitgestrekte natuurgebieden in en rond de gemeente. In een wet van maart 1918 werden grote delen van de gemeente onteigend ten behoeve van het realiseren van een schiet- en oefenterrein voor defensie. De betrokken gemeenten tekenden tevergeefs verzet aan.13

Bij zijn bezoek in 1920 werd de commissaris geconfronteerd met de weinig rooskleurige financiële positie van de gemeente. Desondanks wilde men niets weten van een eventuele herindeling met een naburige gemeente. De gemeente had een schuld opgebouwd van fl. 15.000,-. Daartegenover stond een effectenbezit van fl. 26.000,- en een zeer groot bezit aan dennenbossen die men niet wilde verkopen. Er was geen sprake van grote armoede onder de bevolking, aldus de commissaris.14

In januari 1924 vierde burgemeester Smulders zijn zilveren ambtsjubileum. De viering begon natuurlijk met een Heilige Mis in een overvolle kerk. Daarna sprak wethouder Liebregts de jubilaris toe. Hij roemde de samenwerking en overhandigde hem een pendule met kandelabers. De voorzitter van het feestcomité jhr. mr. A. de la Court sprak daarna:

25 jaar geleden hebt u de teugels opgenomen, beleidvol hebt u geleid in de geest van het volk want in de laatste jaren is de toestand niet gunstig geweest en thans nog niet maar u deed alles om steeds alles in goede banen te leiden. Nu kunt u zien hoe geëerd u bent. De kerk bleek te klein voor uw getrouwe gemeentenaren.

Namens de gemeente kreeg de burgemeester een buffet met zilveren theelepeltjes. Bij zijn dankwoord was hij zo geroerd door de spontane en grootse hulde dat hij bijna geen woorden kon vinden.15

Burgemeester Smulders was tevens lid van de gemeenteraad. Bij de verkiezingen van 1927 stelde hij zich niet meer herkiesbaar. Opmerkelijk was het dat bij die verkiezingen maar één lijst werd ingediend. De eerste zeven personen op die lijst werden eenvoudig gekozen. In de gemeente bestonden geen politieke partijen en in onderling overleg werden de afgevaardigden aangewezen.16 Kort daarna nam de burgemeester ontslag als gemeentesecretaris. B en W maakten een aanbeveling voor zijn opvolger. Twee personen werden voorgedragen: J.W.A. Smulders en F.J. de Laat. Met algemene stemmen werd J.W.A. Smulders gekozen.17

Nu zoon Jan benoemd was tot gemeentesecretaris leek ook de opvolging als burgemeester geregeld. Met ingang van 16 april 1927 werd burgemeester A.J. Smulders op zijn verzoek eervol ontslagen. En in juni 1927 trad J.W.A. (Jan) Smulders aan als de nieuwe burgemeester: de vierde Smulders in de dynastieke lijn.

Jan Smulders

De gemeenteraad van Middelbeers c.a. wilde graag dat Jan Smulders zijn vader opvolgde als burgemeester. In een brief van 5 maart 1927 aan de commissaris van de Koningin in Noord-Brabant maakte hij zich daar sterk voor:

De heer Smulders heeft zich gedurende zijn ruim tienjarige werkkring in dienst dezer gemeente doen kennen als een bekwaam, ijverig en plichtsgetrouw ambtenaar, voor ieder toegankelijk en behulpzaam en wien in het belang der gemeente en hare inwoners geen werk of moeite te veel was.

Omdat hij volkomen bekend was met de toestand in de gemeente en meermalen getoond had dat hij op de hoogte was en een juist inzicht had in het beheer van de gemeentelijke eigendommen en de exploitatie van het uitgebreide grondbezit van de gemeente, vroeg de gemeenteraad om zijn benoeming tot burgemeester te willen bevorderen. Maar voor de commissaris was de keuze voor Jan Smulders niet vanzelfsprekend. Er waren naast hem nog twaalf sollicitanten. Bovendien waren de inlichtingen die hij had ingewonnen niet eensluidend.

De kantonrechter van Oirschot adviseerde positief: Jan Smulders genoot een gunstige reputatie en bezat ongetwijfeld de bekwaamheden voor het burgemeesterschap. Hij had meer dan tien jaar zijn vader bijgestaan voor wie zijn hulp, zeker in diens laatste jaren, onmisbaar was geweest. Hij had zonder problemen zijn militaire dienstplicht vervuld, was ongehuwd en bezat geen persoonlijk vermogen. Jan Smulders zou ongetwijfeld een waardige opvolger van zijn vader worden. De officier van justitie was kritischer. Hij had uit de uitlatingen van de sollicitant meermalen opgemaakt dat deze weinig verantwoordelijkheidsgevoel bezat:

De handhaving van wetten en verordeningen acht hij van weinig belang en meermalen gaf hij aan de politie zijn misnoegen te kennen wanneer iemand uit de gemeente was bekeurd. Indien hij tot burgemeester wordt benoemd is het te vrezen dat hij veel te goed voor zijn gemeentenaren zal trachten te zijn en dat niet toelaatbare dingen door hem veel eerder in de hand zullen worden gewerkt dan bestreden. De mening heeft naar het schijnt bij hem postgevat dat in Oostelbeers c.a. alles mag.

Gelet op deze tegenstrijdige inlichtingen vroeg de commissaris aan jhr. mr. A. de la Court van landgoed Baest, tevens kantonrechter in Tilburg, om nader advies. De la Court verbleef veel op zijn landgoed en kende zowel de gemeente als de familie Smulders heel goed. Hij oordeelde dat Jan Smulders alleszins voldoende geschikt was. Zijn zedelijk en maatschappelijk gedrag was goed. De la Court geloofde dat hij de ernst van het burgemeesterschap wel besefte en voldoende verantwoordelijkheidsgevoel bezat. Hij was het niet eens met de mening van de officier en verwachtte niet dat Jan Smulders ontoelaatbare zaken eerder zou bevorderen dan bestrijden: ‘Hij zal zich zeker met evenveel ijver en met zo mogelijk nog grotere nauwgezetheid dan zijn voorgangers op de vervulling van zijn ambt toeleggen.’ Omdat Jan Smulders een enigszins gesloten karakter had, kon De la Court zich wel voorstellen dat hij verschillend werd beoordeeld.

Met dit advies in de hand maakte de commissaris opnieuw zijn afweging. Hij ging de lijst met sollicitanten nog een keer langs: enkele waren nog te jong, een ander moest eerst zijn diploma gemeenteadministratie nog halen, over een ander waren de berichten ongunstig en weer een ander had een proces-verbaal wegens openbare schending van de eerbaarheid op zijn conto. Ten slotte kwam hij tot zijn aanbeveling. Het advies van De la Court bleek doorslaggevend. Op plaats één kwam Jan Smulders, op twee R.J. Vermeer, wethouder in Huissen, en op drie J.A.J.M. van Heijst, eerste ambtenaar van Vlijmen.18

Op 4 juni 1927 werd de nog vrijgezelle Jan Smulders benoemd als opvolger van zijn vader. Ook hij zou niet genoeg hebben aan het burgemeesterssalaris. Naast zijn ambt behartigde hij een verzekeringsportefeuille. Jan was de middelste van drie zonen. Alle drie werden burgemeester. Piet, de oudste,, werd in 1926 burgemeester van Someren. Sjef, de jongste werd in 1944 kort waarnemer in De Beerzen en daarna in 1947 burgemeester van Vessem.

De installatie was een groot dorpsfeest. Op de gemeentegrens was een erepoort opgericht. Langs de weg die de feeststoet moest volgen stonden dennenboompjes met bloemen en guirlandes doorvlochten. Van de meeste woningen wapperde de driekleur. De molen was mooi versierd en er waren zes erebogen opgericht. Bij het raadhuis stond een dubbele ereboog met aan de voorzijde het opschrift: ‘Het raadhuis krijgt zijn nieuwe heer, / ’t ziet in de zoon zijn vader weer.’ Aan de achterzijde stond: ‘Moge hij zijn vader evenaren / in behulpzaamheid, alsook in jaren.’ Het raadhuis was versierd en boven het bordes hing een baldakijn. De stoet die door de dorpen trok telde elf praalwagens. Zestig bruidjes mooi in het wit gekleed, stonden op een grote vrachtwagen.

In het raadhuis werd de nieuwe burgemeester toegesproken. Wethouder Liebregts zei dat de wens van de gehele gemeente in vervulling was gegaan. Vervolgens sprak jhr. mr. A. de la Court:

Uw bekwaamheid wordt niet betwijfeld maar wat allen bijzonder verheugde was dat wij een burgemeester kregen uit ons eigen volk, gij zijt hier gehoed en gevoed, wij kennen u, gij kent ons en wij koesteren van uw bestuur de beste verwachtingen. Immers goed bloed verloochent zich niet.

De la Court wees erop dat de familie Smulders hier nu bijna honderd jaar de ambtsketen had gedragen. De burgemeester trad volgens hem aan in een gunstige periode. Om ons heen kijkend zien we ‘wildernissen tot bloei gebracht en in landouwen herschapen, woeste gronden beschouwd, alom nieuwe boerenhoeven oprijzen en oude zich aanpassen aan de eisen van de tegenwoordige tijd.’ De pastoor van Middelbeers ten slotte hoopte dat bij de burgemeester binnenkort een sijsje zijn kooitje zou binnenvliegen die zijn levensgezellin werd.19

Na zes jaar wachten stemde Truus Beliën eindelijk in met een huwelijk. Op 18 augustus 1932 vond de huwelijksplechtigheid plaats en werd Truus Smulders burgemeestersvrouw. Het paar ging wonen in het kort daarvoor door Jan gebouwde huis Beek en Bosch. Dit huis met een opvallende rieten kap stond vlak bij het beekje de Kleine Beerze. Het huwelijk werd gezegend met vier kinderen: twee jongens en twee meisjes.

Als echtgenote van de burgemeester vervulde Truus haar rol met verve. Later voerde zij in haar sollicitatiebrief voor het burgemeesterschap aan dat zij aan de zijde van haar man ten volle had meegeleefd met het wel en wee van de bevolking, waarvan zij op dat ogenblik in de gemeente elk gezin door en door kende. Ze bewoog zich gemakkelijk in het openbare leven en bleek uitermate geschikt voor het ‘vak’ van burgemeestersvrouw. Naast representatieve verplichtingen was ze als voorzitter van het plaatselijke damescomité vooral actief op het terrein van charitas. Met bestuurlijke zaken in de gemeente liet zij zich nauwelijks in. Haar man stimuleerde dat ook niet: ‘Als ze zich in een gesprek met haar echtgenoot weleens bemoeide met gemeentezaken, zei Jan steevast: “Blijf jij maar bij je zuurkoolpot.”’20

De oorlog

Vlak voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog telden de dorpen Oostelbeers, Westelbeers en Middelbeers samen ongeveer 1.500 inwoners. Middelbeers was het grootste dorp met 900 inwoners, dan kwam Oostelbeers met 500, en ten slotte Westelbeers waar 100 mensen woonden. Naamgever van de dorpen was de beek De Beerze: de Grote en de Kleine Beerze stromen samen bij landgoed Baest en gaan dan als De Beerze verder. Van de werkzame bevolking werkte kort voor de oorlog meer dan negentig procent in de landbouw. Ruim de helft van het oppervlak van de gemeente bestond toen uit bos, heide en woeste grond. Vooral in de dertiger jaren was er veel grond ontgonnen waarop nieuwe ontginningsboerderijen werden gebouwd. In Middelbeers stond een boterfabriek. In de gemeente waren nog maar een paar wegen verhard. De meeste wegen waren zandwegen die in de winter nauwelijks begaanbaar waren. Elektriciteit was er alleen in de bebouwde kommen. Leidingwater ontbrak en aardgas was nog onbekend.

De gemeenteraad telde zeven leden. Politieke partijen waren er niet. Als er een vacature was ging de burgemeester samen met een wethouder op stap om een nieuw raadslid te zoeken. Zo werd ook de vader van Jan van Loo aangezocht: ‘De burgemeester hield maar aan en zei dat ze er één tekortkwamen. Hij vertelde ook nog dat het raadswerk fl. 2,50 per vergadering opleverde en dat was toch maar mooi meegenomen. Ze gingen naar binnen, er werd een borrel ingeschonken’ en de zaak was beklonken. Het ambtelijke werk op het gemeentehuis werd door slechts een paar ambtenaren uitgevoerd. De sfeer was er gemoedelijk. Als de geboorte van een kind was aangegeven dan ging de vader samen met de ambtenaar naar een van de vele cafés om op deze heugelijke gebeurtenis een borrel te drinken.

De handhaving van de openbare orde werd verzorgd door een rijks- en een gemeenteveldwachter. De rijksveldwachter controleerde voerlui en fietsers en zag toe op de tijdige sluiting van de cafés, terwijl de gemeenteveldwachter vooral optrad tegen stropers en smokkelaars. De vrijwillige brandweer beschikte over een handpomp die bij brand met een paard naar de brand werd getrokken. Bluswater pompte men op uit de verspreid liggende brandkuilen. Wanneer de afstand te groot was werd het water in emmers doorgegeven.

Voor een dokter en een veearts moest men naar de naburige grotere kernen.

Zowel in Oostelbeers als in Middelbeers stond een kerk, elk met een eigen pastoor. Na de Heilige Mis werd het gemeentenieuws vanaf de kansel meegedeeld: de verkoop van hout of grond, een mededeling over een noodslachting of het uitbreken van een ziekte onder het vee. Lagere scholen waren er in Oostelbeers en Middelbeers. Jongens en meisjes zaten wel bij elkaar in de klas, maar speelden in de pauze op aparte speelplaatsen. Het dorpsleven voorzag in een veelzijdig en rijk verenigingsleven. Om de grote werkloosheid van de dertiger jaren te bestrijden werden er her en der in het land werkkampen aangelegd die vooral op de jeugd gericht waren. De gemeente Middelbeers c.a. kreeg er drie. In Baarschot, op het landgoed Baest en kamp De Witte Bergen. In deze werkkampen probeerde men de werkloze jeugd een zinvolle tijdsbesteding te geven, veelal door ontginnings-, onderhouds- en grondwerk te verrichten. Daarnaast hadden de kampen een opvoedkundige waarde.

In deze gemeente voelde Jan Smulders zich helemaal thuis. Hij was een echte dorpsburgemeester. In de verhoudingen van toen was de burgemeester in een kleine plattelandsgemeente de magistraat naar wie de mensen opkeken en aan wie ze tegelijkertijd hun particuliere problemen konden voorleggen. In de gemeenteraad was zijn wil wet.21 Bij alles wat er in zijn dorpen gebeurde voelde Jan Smulders zich zeer betrokken. Jan was een rustige persoonlijkheid, volstrekt niet uit de hoogte maar als je hem tegen je had dan had je een kwade aan hem. Fout was fout bij hem. In die tijd was het gebruikelijk dat de burgemeester en de pastoor geregeld iets in natura aangeboden kregen, bijvoorbeeld als er ergens geslacht was. Voor Jan Smulders gold dan dat de goede gever niet moest denken dat daar dan een wederdienst tegenover zou staan. Alleen al bij het minste vermoeden daarvan werd het geschenk door hem geweigerd.

Hij kwam veel onder de mensen. De burgemeester kwam graag in het café om te biljarten. Samen met de kastelein, de brouwer en de bakker vormde hij een biljartclub. In het café hing een gokkast. Daar moest je een munt ingooien om te kunnen spelen. Jan had een vooroorlogse Belgische munt met een gat in het midden. Daar had hij een draadje aangebonden en als de kast werkte haalde hij de munt weer op en zo kon hij steeds voor niets spelen. Burgemeester Jan Smulders was een verwoed jager. Hij schoot afhankelijk van het seizoen op alles. Als het maar even kon trok hij er met zijn vele jachtvrienden op uit. Zelfs in de oorlogsjaren, toen alle jachtgeweren moesten worden ingeleverd, slaagde hij erin zijn jachtakte te behouden.22