De grootste slavenhandelaren van Amsterdam

Over Jochem Matthijs en Coenraad Smitt

Ramona Negrón en
Jessica den Oudsten

Omslagafbeelding: A general view of the City of Amsterdam from the Tye, Anoniem, 1760. Beeldbank Stadsarchief Amsterdam.

Omslagontwerp: Mijke Wondergem

Opmaak binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6249 927 0

e-ISBN 978 94 6249 928 7

NUR 685

© 2022 R. Negrón en J. den Oudsten, p/a Uitgeversmaatschappĳ Walburg Pers, Zutphen

© 2022 Uitgeversmaatschappĳ Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wĳze, hetzĳ elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelĳke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelĳk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zĳn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Inhoudsopgave

Voorwoord

Inleiding: De Nederlandse private slavenhandel

1. De firma Jochem Matthijs en Coenraad Smitt

2. Bemanningsleden en schepen

3. ’t Gezegende Suikerriet: De reis

4. ’t Gezegende Suikerriet: De reders in Suriname

5. ’t Gezegende Suikerriet: Conflicten bij thuiskomst

6. Andere slavenreizen van de Smitts

Epiloog

Dankwoord

Eindnoten

Bibliografie

Illustratieverantwoording

Bijlage 1. Genealogisch overzicht

Bijlage 2. Alle slavenschepen uitgereed door Jochem Matthijs en Coenraad Smitt

Bijlage 3. Transcriptie van notarieel contract tussen boekhouders Jochem Matthijs en Coenraad Smitt en kapitein Hendrik Meijster van het slavenschip Surinaamse Welvaart (1762)

Bijlage 4. Transcriptie van notarieel contract tussen de kapitein en de hogere officieren van het slavenschip Surinaamse Welvaart (1762)

Bijlage 5. Kapiteins en hogere officieren op slavenschepen van Jochem Matthijs en Coenraad Smitt

Bijlage 6. Aantal private slavenschepen uitgereed per plaats tussen 1730 en 1760

Bijlage 7. Private slavenhandel van Amsterdam, 1730-1760

Bijlage 8. Private slavenhandel van Amsterdam, 1761-1779

Register van personen

Register van plaatsen

Register van plantages

Register van schepen

Voorwoord

In de zomer van 2020 stuitten we in het Stadsarchief Amsterdam op verschillende verklaringen in het notariële archief over het slavenschip ’t Gezegende Suikerriet. De verklaringen waren opgesteld in 1745 en 1746 en vertelden een indringend verhaal over de eerste reis van het schip. Bemanningsleden hadden in detail verslag gedaan van de misstanden en mishandelingen aan boord van het slavenschip. Slaafgemaakte mensen waren ernstig mishandeld. Het verhaal greep ons aan en maakte indruk.

We vroegen elkaar: ‘Heb jij wel eens van dit slavenschip gehoord, ’t Gezegende Suikerriet?’ De namen van de boekhouders van het schip, Jochem Matthijs Smitt en Coenraad Smitt, kwamen ons heel bekend voor. Door ons werk bij het project ‘Alle Amsterdamse Akten’ hadden we de namen al veelvuldig voorbij zien komen en wisten we dat het twee kooplieden waren. De relatie tussen de twee was echter heel onduidelijk. Waren het broers? Vader en zoon? Neven? Niemand die het op dat moment wist.

We besloten om ‘even’ te kijken in het archief of we meer konden vinden over het schip, over de bemanningsleden en over de Smitts. Er was een hele zoektocht voor nodig om de relatie tussen de Smitts te achterhalen, ze hadden het ons niet makkelijk gemaakt. Voortdurend werd er in de bronnen gesproken over de ‘kooplieden’ en altijd werd er ondertekend met ‘Jochem Matthijs en Coenraad Smitt’. Zelfs nadat beiden al jaren overleden waren, respectievelijk in 1756 en 1779, zouden ze nog steeds hun handtekening hebben gezet onder de honderden notariële akten bij de Amsterdamse notaris. Alsof ze ons op het verkeerde spoor wilden zetten. Uiteindelijk lukte het ons om het mysterie te ontrafelen: Jochem Matthijs Smitt en Coenraad Smitt waren vader en zoon en na hun dood nam hun (klein)zoon Joan Wilhelm Smitt de firma over. Joan Wilhelm bleef de akten ondertekenen met ‘Jochem Matthijs en Coenraad Smitt’.

De hoeveelheid informatie die we intussen hadden verzameld was enorm. Het ‘even zoeken’ was uitgelopen op maanden onderzoek doen. We spendeerden onze avonden en weekenden met het lezen van honderden eeuwenoude pagina’s. De handtekeningen van de Smitts werden steeds herkenbaarder. We zagen wanneer Jochem Matthijs had getekend met ‘Jochem Matthijs en Coenraad Smitt’ en wanneer het Coenraad was, en zelfs later nog diens zoon Joan Wilhelm. We leerden de namen van de bemanningsleden kennen en ontdekten waar ze vandaan kwamen.

Het verhaal werd steeds groter. Jochem Matthijs en Coenraad Smitt, die onbekende figuren van wie niemand wist wie ze waren, bleken de grootste slavenhandelaren van achttiende-eeuws Amsterdam te zijn geweest. Hoe was het mogelijk dat niemand hen nog kende? Het verhaal van de firma Jochem Matthijs en Coenraad Smitt en de reis van ’t Gezegende Suikerriet was nog volledig onbekend. Terwijl het een belangrijk verhaal is dat verteld moet worden. We besloten ons onderzoek voort te zetten en de onderste steen naar boven te halen.

Uiteindelijk is het na uitgebreid onderzoek gelukt om, door verschillende archieven met elkaar te combineren, de Amsterdamse private slavenhandel tussen 1730 en 1779 te reconstrueren. De focus ligt hierbij op de firma van de Smitts. Ondanks onderzoek in honderden, misschien duizenden pagina’s aan archiefmateriaal over de firma van de Smitts en hun slavenhandel is er een heel belangrijk aspect dat mist: de ervaringen en gevoelens van de tussen de 11.000 en 13.000 slaafgemaakte mensen die door de Smitts werden verhandeld en verkocht, alsof het geen mensen maar verhandelbare goederen waren. Na al ons onderzoek weten we nog steeds niet wie ze waren, waar ze vandaan kwamen, hoe oud ze waren of hoe ze heetten.

De documenten die in de archieven bewaard zijn gebleven zijn veelal opgesteld door de kolonisator. De stemmen van de ruim half miljoen slaafgemaakten die door slavenhandelaren uit de Nederlandse Republiek vanuit West-Afrika naar de koloniën in het Caribisch gebied zijn vervoerd en aldaar te werk zijn gesteld, komen er nauwelijks in voor. Van geen enkele slaafgemaakte aan boord van ’t Gezegende Suikerriet is bijvoorbeeld zijn of haar naam bekend. Toch is het wel mogelijk om de stemmen van slaafgemaakte mensen te laten horen, of hun ervaringen te reconstrueren, bijvoorbeeld door kritisch naar het archiefmateriaal te kijken. Het is hierbij belangrijk om te achterhalen in hoeverre de bron betrouwbaar is, wat de reden is dat een document is opgesteld en welk belang de betrokkenen hadden bij het opstellen van de documenten. Wat staat er tussen de regels in de bronnen, en wat staat er niet? Bovendien kunnen de levens van de slaafgemaakte mensen door meerdere bronnen met elkaar te combineren worden gereconstrueerd.1

In dit boek schetsen we een zo breed mogelijk beeld van de slavenhandel. De focus ligt niet alleen op Jochem Matthijs en Coenraad Smitt, maar ook op de situatie aan boord van slavenschepen van de Smitts, vooral ’t Gezegende Suikerriet, en de betrokken planters en plantages in Suriname waar de slaafgemaakten te werk werden gesteld. Het boek is volledig gebaseerd op bestaand archiefmateriaal en de tekst wordt zo veel mogelijk ondersteund door citaten uit de bronnen. Hierbij is wel een waarschuwing vooraf gepast. Geweld was een structureel fenomeen in de slavenhandel. Ook tijdens de reis van ’t Gezegende Suikerriet werden enkele slaafgemaakte mensen slachtoffer van geweld gepleegd door bemanningsleden. Omdat er nog weinig bekend is over de situatie aan boord van Nederlandse slavenschepen vonden we het belangrijk om gebeurtenissen aan boord gedetailleerd te beschrijven, maar we realiseren ons goed dat deze passages heftig kunnen zijn om te lezen.

Ten slotte willen we graag de gebruikte terminologie in dit boek toelichten. We hebben gekozen voor de termen ‘slaafgemaakten’ of ‘slaafgemaakte mensen’, omdat deze aangeven dat de mensen tot slaven werden gemaakt en het gedwongen en gewelddadige karakter van slavernij benadrukken. Het woord ‘slaaf’ komt in dit boek wel voor in citaten die zijn overgenomen uit de bronnen. Daarnaast zijn bepaalde woorden weggelaten die in de achttiende eeuw werden gebruikt om slaafgemaakte mensen te beschrijven, maar die tegenwoordig als ongewenst worden beschouwd. Deze woorden dragen volgens ons niets bij aan een betere interpretatie van de bron en het verhaal. Uitzonderingen zijn enkele citaten uit gebruikte bronnen, omdat we aan citaten niets wilden veranderen om zo te kunnen laten zien hoe er over slaafgemaakte mensen werd gesproken en geschreven.

Ramona Negrón en Jessica den Oudsten

Gouda en Lekkerkerk, 2022

Inleiding: De Nederlandse private slavenhandel

Amsterdam, donderdag 8 mei 1738. Koopman Jochem Matthijs Smitt slaat de Amsterdamse Courant open (figuur 1). Er is nieuws uit Italië, Rusland, Groot-Brittannië, Frankrijk en Nederland. In Hannover rouwt de bevolking nog om de dood van de koningin van Engeland, al zijn ze wel gestopt met het luiden van de klokken, en Groot-Brittannië dreigt om 50 oorlogsschepen naar de kust van Spanje te sturen. Jochem Matthijs slaat de pagina om: advertenties. Morgenochtend worden er op de Bloemenmarkt veertig soorten boterbloemen verkocht en het beroemde Hamburger borstsap, hét geneesmiddel tegen hoest en benauwdheid is voor 24 stuivers te koop bij D. Wilderling en Compagnie in de Pijlsteeg. Maar er is één advertentie in het bijzonder die Jochem Matthijs’ interesse wekt:

Alle de geene die geneegen mogte zyn negros slaven van de kusten van Africa over te voeren in de Colonie van Suriname, ten eynde aldaer te werden verkogt, gelieven zig te adresseeren binnen Amsterdam, aen Mr. Joan Hubert van Meel, secretaris van de Societeyt van Surinamen; alwaer verder elucidatie te bekomen zal zyn.1

Het is een advertentie van de Sociëteit van Suriname (1683-1795, verantwoordelijk voor het beheer van Suriname), die een oproep doet aan alle in de slavenhandel geïnteresseerde kooplieden om zich te melden bij de secretaris. Smitt handelt al een aantal jaar op Suriname en kent de planters daar. Hij had zich niet eerder met de slavenhandel bemoeid, omdat dat niet was toegestaan: alleen de West-Indische Compagnie (WIC) mocht in slaafgemaakte mensen handelen. Smitt had dikwijls van zijn contacten gehoord dat de vraag naar slaafgemaakten in de kolonie hoog was. Misschien was het tijd om met zijn firma een andere richting in te slaan.

Drie jaar later vertrekt het eerste slavenschip van Smitt naar de kust van West-Afrika en Suriname: de Africaan.2 Het is het begin van Smitts slavenhandelimperium. Gedurende de tweede helft van de achttiende eeuw verhandelt hij met zijn zoon Coenraad tussen de 11.000 en 13.000 slaafgemaakte mensen. De naam ‘Jochem Matthijs en Coenraad Smitt’ is bij iedereen in Amsterdam en Suriname bekend. Voor koffie, suiker én slaafgemaakte mensen moet je bij de Smitts op de Prinsengracht zijn.

Figuur 1. Advertentie van de Sociëteit van Suriname uit 1738. Amsterdamse Courant, 8 mei 1738, via Delpher.

Dit is het eerste boek dat gericht is op het hoogtepunt van de Amsterdamse slavenhandel tussen 1730 en 1779. Het boek gaat specifiek over de firma Jochem Matthijs en Coenraad Smitt, de grootste Amsterdamse private slavenhandelaren van dat moment. We laten zien hoe ondernemers zoals Jochem Matthijs en zijn zoon Coenraad in de achttiende eeuw de WIC vervingen en we volgen een van de eerste slavenschepen van de Smitts, ’t Gezegende Suikerriet (1743-1745).

Slavenschepen waren cruciaal voor de slavenhandel: zonder slavenschepen zou de trans-Atlantische slavenhandel niet mogelijk zijn geweest. Toch is er in de huidige geschiedschrijving over de Nederlandse slavenhandel weinig aandacht voor het slavenschip. Historicus Leo Balai omschreef het slavenschip als een ‘wereld op zich, een mobiele gemeenschap, begrensd en omsloten door water en lucht’.3 Op slavenschepen werden slaafgemaakte mensen gevangengehouden met geen enkel uitzicht op vrijheid. Er wachtte hun een leven in slavernij. Vanaf het moment dat een slavenschip uit West-Afrika vertrok, was er geen weg terug. Op zee was geen kans op ontsnapping of terugkeer. De zee vormde, samen met de haaien die erin rondzwommen, een ruimte waar niet aan ontsnapt kon worden.4

Slechts enkele historici hebben diepgravend onderzoek verricht naar de situatie aan boord van Nederlandse slavenschepen.5 De eerdergenoemde Balai schreef over het WIC-schip Leusden, dat in 1737 voor de kust van Suriname verging, waarbij bijna alle 700 slaafgemaakten aan boord stierven.6 Historicus Ruud Paesie onderzocht de slavenopstand van het Zeeuwse private slavenschip Neptunes. Terwijl het schip voor de kust van West-Afrika lag, kwamen de slaafgemaakten aan boord in opstand. Door een explosie in de kruitkamer verging het schip en kwamen alle bemanningsleden en slaafgemaakten aan boord, in totaal rond de 400 mensen, om het leven.7 Op deze werken na is er vrijwel niets geschreven over het leven of de gebeurtenissen aan boord van een slavenschip.

De reis van ’t Gezegende Suikerriet vormt een belangrijke aanvulling op wat al is geschreven over slavenschepen. De reconstructie ervan geeft inzicht in de wijze waarop de reis van een van de eerste private slavenschepen verliep en hoe boekhouders van private schepen hun slavenhandel organiseerden. In dit boek worden naast het verloop van de reis, de slaafgemaakte mensen en de bemanningsleden aan boord, de planters in Suriname en de conflicten die ontstonden bij terugkomst in Amsterdam weergegeven. Om te beoordelen of de reis van ’t Gezegende Suikerriet uitzonderlijk was, worden ook reizen van andere slavenschepen van de Smitts geanalyseerd.

De WIC en het begin van de Nederlandse slavenhandel

Gedurende de zestiende tot en met de negentiende eeuw werden er door de Europeanen naar schatting ruim 12,5 miljoen slaafgemaakte mensen van West-Afrika naar koloniën in de Cariben en Amerika vervoerd, waar zij te werk werden gesteld op plantages en in huishoudens. Ruim 600.000 van hen werden vervoerd op Nederlandse schepen.8

De Nederlanders waren sinds het einde van de zestiende eeuw betrokken bij de trans-Atlantische slaven- en goederenhandel, al was het toen nog op kleine schaal. Begin zeventiende eeuw werden er verschillende ‘Guinese Compagnieën’ opgericht met als doel handel te drijven in West-Afrika en het Caribisch gebied. De concurrentie tussen de verschillende compagnieën en de voortslepende oorlog met Spanje riep om de oprichting van een grote compagnie, door de staat gesteund met oorlogs- en handelsmonopolies. Al sinds 1600 werden plannen hiervoor bij de Staten-Generaal ingediend en werd er druk over de oprichting gediscussieerd. Het Twaalfjarige Bestand (1609-1621), de wapenstilstand tussen Spanje en de Nederlandse Republiek, verhinderde echter de oprichting van een compagnie. Een van de eisen van Spanje was namelijk dat de Republiek gedurende de wapenstilstand geen West-Indische Compagnie zou oprichten en dus belandden de plannen weer op de plank.

Figuur 2. Wereldkaart verdeeld in het oostelijk- en westelijk halfrond, Johannes Condet, 1721-1774. Rijksmuseum.

In 1621 werd de oorlog met Spanje hervat en dat jaar, op 3 juni, werd de WIC opgericht. De WIC kreeg van de Staten-Generaal het alleenrecht op de scheepvaart en handel in West-Afrika en het Caribisch gebied. De Compagnie was op dezelfde manier georganiseerd als de al eerder opgerichte Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC, 1602). De WIC bestond uit vijf zogeheten Kamers: Amsterdam, Zeeland (Middelburg), Maze (Rotterdam), Noorderkwartier (Hoorn) en Stad en Lande (Groningen). Iedere Kamer werd bestuurd door een aantal bewindhebbers, gekozen door de grootste aandeelhouders. Het hoogste bestuursorgaan was de Heren XIX, later de Heren X. Dit centrale bestuur kwam verschillende keren per jaar samen om te vergaderen over de Compagnie. Net als bij de VOC was het ook bij de WIC mogelijk om aandelen te kopen bij de verschillende Kamers en daardoor mee te delen in de winst. Met een groot aandelenpakket was het bovendien mogelijk om als hoofdparticipant of bewindhebber invloed uit te oefenen op de beleidsvoering.

Het beleid van de WIC was in de eerste jaren van haar bestaan vooral gericht op de kaapvaart. WIC-schepen kregen door middel van kaperbrieven van de Staten-Generaal toestemming om Spaanse schepen aan te vallen en buit te maken. Een bekend voorbeeld is het verhaal van Piet Hein (1577-1629), die in 1628 kans zag om de Spaanse zilvervloot buit te maken. Met de opbrengst van ruim 11,5 miljoen gulden werd het Beleg van ’s-Hertogenbosch (1629) gefinancierd. Tegelijkertijd probeerde de Compagnie Spaanse en Portugese koloniën in het Caribisch gebied te veroveren. De Nederlanders hadden tijdens het Twaalfjarig Bestand tegen de afspraak met de Spanjaarden in al enige gebieden gekoloniseerd, zoals Nieuw-Amsterdam (New York) en Essequebo (Guiana). In de jaren dertig van de zeventiende eeuw kwamen daar vele koloniën bij: Aruba, Bonaire, Curaçao, Saba, Sint Eustatius en Brazilië.

De WIC had Brazilië veroverd op de Portugezen, die het gebied begin zestiende eeuw hadden gekoloniseerd. In tegenstelling tot de Nederlandse koloniën in het Caribisch gebied, die niet geschikt waren voor de aanleg van plantages, waren er in Brazilië plantages waar suiker werd verbouwd door slaafgemaakte mensen uit West-Afrika. De WIC had zich tot het moment van de verovering nog weinig met de slavenhandel bemoeid, maar nu was er reden om dat te heroverwegen. Inmiddels had de WIC meerdere forten aan de West-Afrikaanse kust en dus toegang tot de slavenmarkten daar. Toch was de betrokkenheid van de Compagnie bij de slavenhandel niet vanzelfsprekend. Er was in de Republiek al enige tijd een discussie gaande over de vraag of de handel in slaafgemaakte mensen was toegestaan. Tegenstanders hadden de Bijbel aangehaald als bewijs dat de handel in mensen niet te rechtvaardigen was. Voorstanders gebruikten de Bijbel echter ter legitimering van de slavenhandel. Afrikanen zouden volgens deze laatste groep afstammen van de Bijbelse figuur Cham, wiens zoon Kanaän werd vervloekt nadat Cham zijn vader Noach dronken en naakt had gezien en dit aan zijn broers had verteld. Andere voorstanders meenden dat de ‘heidense’ Afrikanen door de Nederlanders bekeerd konden worden tot het christendom.

Uiteindelijk besloten de Heren XIX in 1635 om toch actief deel te nemen aan de trans-Atlantische slavenhandel. De slavenhandel was onderdeel van de zogenoemde driehoekshandel. Vanuit de Republiek vertrokken slavenschepen met goederen naar de kust van West-Afrika. Maandenlang trokken de schepen daar langs de kust om de aan boord gebrachte goederen, het cargasoen, te ruilen voor slaafgemaakte mensen. Vervolgens maakten de schepen de oversteek naar de koloniën in het Caribisch gebied, waar de slaafgemaakte mensen werden verkocht. De kopers bestonden veelal uit planters (eigenaren, directeuren en administrateurs van plantages), maar ook kapiteins, soldaten en andere ingezetenen van een kolonie konden slaafgemaakte mensen kopen. Na de verkoop van de slaafgemaakten werden de slavenschepen volgeladen met door slavenarbeid geproduceerde producten, zoals suikerriet, koffiebonen en cacaobonen, die mee werden teruggenomen naar de Republiek. Daar werden de goederen verkocht en verwerkt tot een eindproduct, zoals geraffineerde suiker of gemalen koffie, dat vervolgens werd geconsumeerd (figuur 3).9

Figuur 3. Het Franse koffiehuis in de Kalverstraat, Isaäc Lodewijk la Fargue van Nieuwland, 1761. Beeldbank Stadsarchief Amsterdam.

De afschaffing van het WIC-monopolie

Vanwege haar monopolie mocht alleen de WIC schepen uitreden voor de driehoekshandel. Dit betekende dat de Compagnie de enige was die in slaafgemaakte mensen mocht handelen – tot grote ergernis van andere kooplieden in de Republiek die interesse hadden in de slavenhandel. Vanaf haar oprichting in 1621 kampte de Compagnie daarom met smokkelhandel. Vooral in Zeeland waren er smokkelaars actief, zogenoemde lorrendraaiers, die jaarlijks meerdere schepen illegaal uitreedden om slaafgemaakte mensen te verhandelen. Dat ze hierin succesvol waren, blijkt uit de cijfers: de lorrendraaiers verhandelden bijna evenveel slaafgemaakten als de WIC in Zeeland, respectievelijk 44.500 en 46.500 mensen.10

De kooplieden in de Republiek bleven klagen over het WIC-monopolie. Ondertussen bleek dat de Compagnie onvoldoende presteerde. In 1654 verloor de WIC Brazilië bovendien wederom aan de Portugezen na een jarenlange, kostbare strijd. In 1674 ging de Compagnie zelfs failliet. Toch werd in datzelfde jaar besloten om de WIC opnieuw op te richten, vanwege de grote handelsbelangen en omdat andere koloniën in het Caribisch gebied nog wel in handen van de Republiek waren.

Na de herstart bleven de problemen bij de WIC aanhouden. Eind zeventiende eeuw had de WIC vele duizenden slaafgemaakten geleverd voor de Spaanse koloniën, via het zogenoemde Asiento de Negros. Dit was een contract tussen de Spaanse Koning en een individu of firma om slaafgemaakte mensen te introduceren in Spaans-Amerika. Deze handel werd in 1700 overgenomen door de Fransen en de Engelsen. De goederenhandel op de West-Afrikaanse kust was daarnaast onderhevig aan grote concurrentie met andere Europeanen. Na de Spaanse Successieoorlog (1701-1713) leed de WIC miljoenen guldens verlies. Het zorgde ervoor dat de roep om afschaffing van het WIC-monopolie steeds sterker werd.

Vooral de Zeeuwen waren voor de afschaffing van de monopolies. Zij leden grote verliezen doordat hun smokkelschepen steeds vaker werden gepakt door kruisers van de WIC. Deze schepen patrouilleerden langs de West-Afrikaanse kust om smokkelhandel tegen te gaan.

Niet alleen vanuit de Republiek, maar ook vanuit de koloniën werd er druk uitgeoefend op de Staten-Generaal om de WIC van haar monopolies te ontdoen. Er was een grote vraag naar slaafgemaakten, met name in Suriname, maar de WIC was niet in staat om voldoende slaafgemaakte mensen aan te leveren. In Suriname was het probleem nog ingewikkelder. De planters waren namelijk vaak niet in staat om de WIC te betalen wanneer er schepen met slaafgemaakten aan boord aankwamen. Velen van hen betaalden met zogenoemde wisselbrieven. Wisselbrieven waren schriftelijke betaalopdrachten, waarin de ondertekenaar de opdracht gaf aan een debiteur om een bepaald bedrag te betalen aan een derde. In dit geval betekende dit dat de planter in Suriname aan een van zijn debiteuren in de Republiek de opdracht gaf om de WIC te betalen voor de levering van slaafgemaakten. Het was een veelgebruikt betaalsysteem: 70 tot 80 procent van het aankoopbedrag van slaafgemaakten werd door de planters in Suriname betaald met wissels.11 Hoewel het betaalsysteem internationale handel vergemakkelijkte, had het ook nadelen. Zo kon het jaren duren voordat wisselbrieven uiteindelijk betaald werden. De WIC, die al verlies leed, was dus meer gebaat bij contante betalingen. Het zorgde voor een moeizame relatie tussen de Compagnie en de planters in Suriname.

Rond 1730 moest de Staten-Generaal opnieuw beslissen over de verlenging van het octrooi van de WIC. De Heren X wilden hun monopolie op de handel behouden en dienden hiervoor al in 1727 een verzoek in. Al snel kwam er een reactie van een aantal kooplieden uit Vlissingen en Middelburg, die ook een verzoekschrift indienden met de vraag om de WIC van haar monopolies te ontdoen en de trans-Atlantische handel volledig open te stellen. Dit leidde tot discussie tussen de verschillende WIC-kamers en steden in de Republiek.

Uiteindelijk lukte het de WIC niet om haar monopolies te behouden. In de jaren dertig stond de Compagnie geleidelijk al haar monopolies af: in 1730 werd een deel van de West-Afrikaanse markt opengesteld voor andere handelaren en in 1734 volgde de slavenhandel. Het monopolie op de slavenhandel met Suriname bleef nog enkele jaren van de WIC, maar in 1738 trok de Compagnie zich volledig terug. De WIC stond vanaf de jaren 1730 dus toe dat andere kooplieden gingen handelen in slaafgemaakte mensen. Het stond handelaren vrij om schepen uit te reden voor de trans-Atlantische vaart, mits ze de WIC recognitiegelden betaalden. Door recognitiegelden te betalen kregen handelaren toestemming om schepen uit te reden naar West-Afrika en de Cariben. Het openstellen van de slavenhandel voor alle Nederlandse schepen zorgde ervoor dat iedereen vanuit de Republiek kon deelnemen aan de trans-Atlantische slavenhandel.12

Zoals verwacht waren vooral de Zeeuwen betrokken bij de private slavenhandel: maar liefst 65 tot 70 procent van alle slavenreizen tussen 1730 en 1814 werd georganiseerd door Zeeuwse handelaren.13 De grootste private slavenhandelaar van de Republiek was de Middelburgse Commercie Compagnie (MCC), waarover al veel is geschreven door historici.14 De MCC werd in 1720 opgericht, bestond voornamelijk uit voormalige lorrendraaiers en focuste aanvankelijk op goederenhandel tussen West-Afrika en de Republiek. Vanaf de jaren veertig nam het aandeel van de MCC in de slavenhandel toe en in de tweede helft van de achttiende eeuw was de slavenhandel de kernactiviteit van de Compagnie. In totaal werden er in de achttiende eeuw 300 schepen uitgereed, waarvan 113 schepen slavenschepen waren. De MCC verhandelde gedurende haar bestaan meer dan 30.000 slaafgemaakte mensen.15

Ook buiten Zeeland waren private slavenhandelaren actief, vooral in Amsterdam en Rotterdam. In grafiek 1 is het totaal van 407 reizen van private slavenschepen uit Zeeland, Amsterdam en Rotterdam tussen 1730 en 1760 weergegeven. Het aantal slavenreizen was het hoogst in Zeeland: 306 reizen. Dit werd gevolgd door Amsterdam met 79 reizen en Rotterdam met 22 reizen van private slavenschepen.

In Rotterdam werden de meeste slavenreizen georganiseerd door de firma Coopstad en Rochussen. Kooplieden Herman van Coopstad (1708-1772) en Isaac Jacobus Rochussen (1720-1797) verhandelden met hun firma tussen 1747 en 1779 naar schatting meer dan 21.000 slaafgemaakte mensen.16

Grafiek 1. Het aantal reizen van private slavenschepen uit Amsterdam, Rotterdam en Zeeland tussen 1730 en 1760. Bron: HaNA, 1.05.01.02, inv. nr. 416.

Hoewel een aanzienlijk aantal schepen uit Amsterdam vertrok, is over de slavenhandelaren uit de hoofdstad veel minder bekend dan over die uit Zeeland en Rotterdam. In de bestaande literatuur wordt weinig gesproken over de Amsterdamse private slavenhandel. Wie waren de private slavenhandelaren van Amsterdam? Hoeveel slaafgemaakte mensen hebben ze verhandeld?

De private slavenhandel van Amsterdam

Dit boek biedt voor het eerst een compleet overzicht van de Amsterdamse private slavenhandel, vanaf het wegvallen van het WIC-monopolie in 1730 tot het begin van de Vierde Engels-Nederlandse Oorlog in 1780. Uit ons onderzoek blijkt dat in deze periode 107 private slavenreizen werden georganiseerd vanuit Amsterdam, door 48 verschillende slavenschepen.17 De slavenreizen werden georganiseerd door 32 verschillende boekhouders van slavenschepen (grafiek 2 en 3). Zo reedde Bartholomeus van den Santheuvel twee slavenschepen uit, de Paulus (1758) en de Vrouw Cornelia (1763). Pierre Benezet reedde één slavenschip uit, de Elisabeth, dat in 1748 met kapitein Cornelis Backer uit Amsterdam vertrok.18 De slavenschepen van Pieter Volkmar vertrokken tussen 1759 en 1764 uit Amsterdam en maakten in totaal vijf reizen. Eén van deze slavenschepen was de Pink, dat in 1763 vertrok met het doel 200 slaafgemaakte kinderen in te kopen in West-Afrika en te verkopen in Suriname. De reis mislukte: enkele slaafgemaakten kwamen in opstand toen ze naar de Pink werden gebracht. Later vond er aan boord een nog grotere slavenopstand plaats. Bovendien raakte de kapitein van het schip, Jan Holst, in conflict met een Afrikaanse machthebber, waarna hij wegvoer. Twee matrozen bleven achter. Zij vonden uiteindelijk hun weg terug naar Amsterdam, maar van de Pink werd nooit meer iets vernomen. Het schip is waarschijnlijk tijdens de oversteek naar Suriname vergaan met een onbekend aantal slaafgemaakten aan boord.19

Veruit de meeste slavenschepen die vanuit Amsterdam vertrokken werden uitgereed door Jochem Matthijs en Coenraad Smitt: maar liefst 42 van de 107 reizen werden georganiseerd door de Smitts. Het aandeel van de Smitts in de Amsterdamse private slavenhandel tussen 1730 en 1779 is weergegeven in grafiek 2 en 3. Degenen die na de Smitts het vaakst boekhouder waren van een slavenschip zijn Mattheus Freher en Dirk Versteeg. Freher was verantwoordelijk voor zes reizen met drie verschillende slavenschepen tussen 1744 en 1770. Versteeg reedde in de jaren 1740 twee slavenschepen uit, de Watervliet en de Anna Galeij, die ieder drie reizen maakten. In totaal was hij dus net als Freher de boekhouder van zes slavenreizen. Beiden waren boekhouder van aanzienlijk minder schepen dan de Smitts.20 Dit geldt voor de meeste boekhouders in Amsterdam. Ze waren slechts betrokken bij een klein aantal schepen die enkele reizen maakten, en waren maar een paar jaren actief als boekhouder.

Na het wegvallen van het WIC-monopolie zal de private slavenhandel voor de meeste kooplieden een experiment zijn geweest om te kijken of er winst viel te behalen met het verkopen van slaafgemaakte mensen in het Caribisch gebied. Velen zullen hebben ondervonden dat het organiseren van slavenreizen grote expertise, kennis en kapitaal vereiste en dat de slavenhandel onderworpen was aan grote financiële risico’s, veel grotere risico’s dan de gewone handel. Dit verklaart waarom de meeste private slavenhandelaren in Amsterdam maar enkele slavenschepen uitreedden. Voor hen was de slavenhandel niet hun voornaamste inkomstenbron, het uitreden van een slavenschip was slechts een nevenactiviteit. Dit is duidelijk te zien aan Pieter Volkmar, die later directeur-generaal van de Nederlandse Goudkust werd, of Dirk Versteeg, die boekhouder was van koopvaardijschepen naar Suriname.21

Jochem Matthijs en Coenraad Smitt waren dus duidelijk een uitzondering. Hoewel ze ook koopvaardijschepen uitreedden naar Suriname, zijn ze de enigen die in een periode van meer dan dertig jaar structureel schepen uitreedden voor de slavenhandel.

Grafiek 2. Het aantal slavenschepen dat werd uitgereed door Amsterdamse private slavenhandelaren tussen 1730 en 1779. Bron: Zie bijlage 7 en 8.

Grafiek 3. Private slavenhandelaren in Amsterdam, tussen 1730 en 1779. Bron: Zie bijlage 7 en 8.

Alle 30 contracten die Jochem Matthijs en Coenraad Smitt met de kapiteins van hun slavenschepen tussen 1751 en 1776 afsloten zijn bewaard gebleven. Deze contracten tonen dat tijdens een reis tussen de 320 en 350 slaafgemaakten moesten worden ingekocht. Aan de hand van de in dit onderzoek gevonden afmetingen van de slavenschepen kan er een schatting worden gemaakt van de omvang van de Amsterdamse private slavenhandel.22 De meeste Amsterdamse private slavenschepen waren namelijk ongeveer even groot als de schepen van de Smitts (op een aantal uitzonderingen na) en zullen dus ook rond de 300 tot 350 mensen vervoerd hebben. Historici gaan uit van een gemiddeld sterftecijfer van 14 procent op private slavenschepen. Als er op ieder slavenschip ongeveer 350 slaafgemaakten werden vervoerd en we uitgaan van het gemiddelde sterftecijfer van 14 procent betekent dit dat er in de periode 1730 tot en met 1779 tussen de 32.207 en 37.450 slaafgemaakte mensen door Amsterdamse private slavenhandelaren zijn verhandeld.23 Dat Jochem Matthijs en Coenraad Smitt de grootste slavenhandelaren van de stad waren, blijkt hieruit nogmaals: van de ruim 32.000 slaafgemaakten die in de beschreven periode werden vervoerd op Amsterdamse slavenschepen, werden er tussen de 11.000 en 13.000 vervoerd op slavenschepen van de Smitts.24 Dit betekent dat de Smitts verantwoordelijk waren voor ongeveer een derde van de Amsterdamse private slavenhandel.

Gebruikte bronnen

De meeste zaken regelden de Smitts bij verschillende Amsterdamse notarissen.25 Het takenpakket van een notaris was in de achttiende eeuw een stuk omvangrijker dan tegenwoordig. De inwoners van vroegmodern Amsterdam gingen niet alleen naar de notaris om een testament op te laten stellen, maar bijvoorbeeld ook om getuigenverklaringen af te leggen of om handelscontracten te sluiten. Waarschijnlijk kwam iedere vroegmoderne Amsterdammer gedurende zijn of haar leven wel een keer in aanraking met een notaris.

Juist het feit dat slavenhandelaren zoals de Smitts hun slavenreizen organiseerden via de notaris maakt dat onderzoek naar de Amsterdamse private slavenhandel eerder vrijwel onmogelijk was. Het archief van het Amsterdamse notariaat (1578-1915), te vinden in het Stadsarchief Amsterdam (SAA), is zeer omvangrijk. Het beslaat 3,5 kilometer aan archiefkasten met notariële protocollen, met daarin naar schatting ongeveer vijf miljoen notariële akten. De namen van slavenhandelaren of andere notariële akten gerelateerd aan slavenhandel zijn lastig terug te vinden in dit enorme aantal documenten.