Oranjeprinses op drift

Wilhelmina van Pruisen
en de Nederlanders

Maarten-Jan Dongelmans

Omslagontwerp: Mijke Wondergem

Ruiterportret van Wilhelmina van Pruisen (1789) door Tethart Philipp Christian Haag, Rijksmuseum Amsterdam

Opmaak binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6249 929 4

E-ISBN 978 94 6249 930 0

NUR 681

© 2022 M.J.M. Dongelmans, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2022 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Woord vooraf

I Pril verdriet en geluk (1751-1774)

II Haagse zaken (1775-1784)

III Op trektocht door het land (1785-1786)

IV Het hof in Nijmegen en de glorierijke terugkeer (1786-1787)

V Schaduwen over een zonnige toekomst (1788-1794)

VI Het lange wachten (1795-1820)

Noten

Vereenvoudigde stambomen van de Welfen, de Hohenzollerns en de Oranjes

Verder lezen

Persoonsregister

Woord vooraf

Het bekendste en meest imposante portret van Wilhelmina van Pruisen door Tischbein (1789) hangt in paleis Het Loo, de plek waar ze ruim twee eeuwen geleden haar ogen sloot. Daar heb ik het nooit gezien, maar ik kwam het op een andere plek tegen en ging met haar op de foto.

Dat was in december 2019 toen ik dit statige schilderij voor het eerst in het echt bekeek in Enschede, op de tentoonstelling Johann Friedrich August Tischbein en de ontdekking van het gevoel van het Rijksmuseum Twenthe. Daarna zag ik een kopie in de vestibule van Huis Doorn, ooit het toevluchtsoord van Kaiser Wilhelm II, een andere telg uit het Huis Hohenzollern. In augustus 2021 kon ik ook daar de neiging om met de fascinerende prinses op doek te poseren niet weerstaan.

Wat weten wij als Nederlanders eigenlijk van deze doortastende vrouw, de moeder van onze eerste Oranjekoning? De eerste grote biografie door Johanna Naber verscheen meer dan een eeuw geleden, geheel in de deftige stijl van die tijd.

In 2009 nam een dubbelbiografie zowel Wilhelmina als haar echtgenoot stadhouder Willem V meer eigentijds onder de loep onder de veelzeggende ondertitel De laatste stadhouders. Prinses en prins worden daarin als gelijkwaardige machthebbers geschetst. Ik twijfel eraan of dat beeld juist is. Is het niet eerder zo dat deze trotse vrouw uit Berlijn uitgroeide tot de dominante politieke partner van de stadhouder, die in de nadagen van de Republiek der Zeven Verenigde Provinciën de touwtjes compleet in handen nam? Welke rol speelde zij daarna in de jaren van ballingschap van de Oranjes en de begintijd van het koninkrijk der Nederlanden? En hoe was het contact van deze oer-Duitse Königliche Hoheit met de Nederlanders, hun maatschappij en cultuur?

Hoog tijd dus voor een update waarin deze vragen uitgebreid de revue passeren. Oranjeprinses op drift volgt Wilhelmina van Pruisen (1751-1820), het nichtje van koning Frederik de Grote, op de voet. Haar leven komt in de schijnwerpers, wanneer ze in 1767 wordt uitgehuwelijkt aan een van de rijkste prinsen van Europa, die zichzelf in politieke zaken liever door anderen laat leiden. Wilhelmina’s ambities en frustraties ontvlammen tegen de achtergrond van een samenleving in verval die haar echtgenoot in toenemende protesten steeds nadrukkelijker verantwoordelijk houdt voor de neergang van de Republiek.

Haar vermoedelijk meest vernederende ogenblik – dat krap drie maanden later tot haar finest hour leidt – beleeft de prinses rond haar 36ste verjaardag. De zomer van 1787 wordt gedomineerd door de vernedering aan de Vlist (bekend als de aanhouding bij Goejanverwellesluis), de Pruisische invasie en de glorieuze rentree van de Oranjes in Den Haag.

Maar niets is wat het lijkt. Eenmaal in haar waardigheid hersteld neemt Wilhelmina onverbloemd wraak op haar vijanden. Het maakt de prinses zo gehaat dat ze in het pamflet Aan Neerlandsch Moeder zelfs Jesabel wordt genoemd. Deze Izebel, prinses van Fenicië, wekt volgens het Oude Testament door haar manipulaties en intriges zoveel agressie op, dat ze uiteindelijk door tegenstanders uit het raam wordt gegooid en dodelijk verminkt op straat belandt.

Tijd heelt echter ook hier de (meeste) wonden. Wanneer ze als weduwe in 1814 in de voetsporen van haar oudste zoon terugkeert in de Nederlanden en een leven vol liefdadigheid begint, speelt de prinses douairière een bescheiden rol bij het overbruggen van oude politieke tegenstellingen. Nederland waardeert dat in de oude dame, die inmiddels bijna vertederend Willemijntje wordt genoemd.

Een klassiek moment is zeker haar Haarlemse dinner date met de patriottische bevelhebber van de aanhouding bij Goejanverwellesluis. De Goudse patriciër mr. Cornelis Johan de Lange van Wijngaarden, die haar in 1787 voor de ogen van de natie, ja van heel Europa, vernederde door haar onderweg naar Den Haag vast te zetten in een kaasboerderij, mag aan Wilhelmina’s tafel aanschuiven. ‘Nu bent u míjn gevangene’, voegt ze na al die jaren de tegenstander van weleer toe.

In de nieuwe biografie is, naast alle aandacht voor het politieke netwerken en intrigeren, het hofleven en de belangrijke rol van cultuur bij de Oranjes, vooral volop ruimte voor Wilhelmina’s persoonlijke leven. Dat laatste onder meer op basis van haar vele brieven (al dan niet in geheimschrift) en het onuitgegeven autobiografische Mes Souvenirs. Deze herinneringen ontstaan in Berlijn in 1812, wanneer de prinses nog steeds op drift is. Zicht op of ze ‘haar’ Nederlanders ooit nog zal terugzien, heeft ze dan nauwelijks.

Tot slot: mijn dank gaat uit naar iedereen die bewust of onbewust heeft bijgedragen aan de totstandkoming van dit boek, geschreven tijdens de pandemie, met name naar Zijne Majesteit de Koning die wederom zijn Huisarchief voor mij openstelde. Mede daardoor was het mogelijk behoorlijk hautnah in de buurt van zijn opmerkelijke voorouder te komen. Erkentelijk ben ik ook de meelezers Ger Wieberdink en Patric Aalders, de redacteuren Floor Appelman en May Meurs, en Winnie Urban, die destijds als uitgever van de Walburg Pers dit project meteen omarmde en begin 2020 groen licht gaf.

Het eerdergenoemde staatsieportret uit Het Loo is voor mij sinds ik mij in Wilhelmina van Pruisen ben gaan verdiepen nóg meer gaan spreken.

Ewijk, 31 mei 2022

I Pril verdriet en geluk (1751-1774)

Het nichtje van

Op haar eigen jeugd kijkt ze later met gemengde gevoelens terug. En dat is geen wonder. Het oudste nichtje van koning Frederik II de Grote van Pruisen (1712-1786) ziet op 7 augustus 1751 in het latere Kronprinzenpalais van Berlijn het levenslicht. Zij wordt bijna twee maanden later gedoopt en als Frederika Sophia Wilhelmina ingeschreven in het doopboek van de Gereformeerde Kerk.* De voornamen van de nieuwe prinses uit het Huis Hohenzollern verwijzen naar haar oom Frederik, de koning, en haar grootvader Frederik Willem I (1688-1740), haar grootmoeder Sophia Dorothea (1687-1757), haar vader August Willem (1722-1758) én Frederika Sophia Wilhelmina (1709-1758), haar tante, tevens de lievelingszus van oom Frederik.

Het prinsesje heeft haar vader August Willem, een van de zonen van koning Frederik Willem I van Pruisen, nauwelijks gekend. Hij valt in zijn laatste jaren bij het hof in ongenade vanwege teleurstellende optredens op het slagveld en sterft in eenzaamheid. Over hem schrijft zijn oudere broer, koning Frederik II de Grote, dat hij tekortschiet in besluitvaardigheid en houding, zowel aan het hoofd van het leger als in zijn privéleven. Deze houding is kenmerkend voor de verlichte vorst die voor zijn broers zowel ‘het vaste baken als de gevreesde boeman’ is.1 August Willem kan er maar met moeite van worden weerhouden worden om de strijd met zijn zwaar teleurgestelde broer niet publiekelijk uit te vechten. Het belemmert de kleine Wilhelmina niet in haar liefde voor haar vader. Wanneer het kind in 1757 met haar familie vanwege de Zevenjarige Oorlog (1756-1763) Berlijn moet ontvluchten en in fort Spandau verblijft, vindt een tekenend voorval plaats. Een kapitein, die daar gewond arriveert in het uniform van het regiment van August Willem, wordt door Wilhelmina aangezien voor haar vader. Ze rent heel blij, avec une grande joie, op hem af. Dat duidt erop, zo vertelt ze 55 jaar later in haar memoires, dat zij, ondanks dat ze hem nauwelijks kende, wel degelijk van hem hield.2

Niet minder opmerkelijk in dit verband is dat Wilhelmina in 1813, vlak voordat ze naar Nederland terugkeert, aan de Berlijnse beeldhouwer Johann Gottfried Schadow (1764-1850) opdracht geeft een borstbeeld van haar vader te maken, op basis van diens dodenmasker, dat ze blijkbaar al die jaren in haar bezit heeft gehad. De marmeren buste van August Willem met de orde van de Zwarte Adelaar bevond zich eind jaren zestig nog op een van de zolders van paleis Het Loo.3 Het meest iconische werk van Schadow is ondertussen de strijdwagen op de Brandenburger Tor in Berlijn, een monument dat ook met Wilhelmina te maken heeft.

Met haar moeder Louise Amalia van Brunswijk-Wolfenbüttel (1722-1780) bouwt ze geen echte band op. Op drieënhalfjarige leeftijd komt de peuter in 1755 tot haar verdriet, net als haar twee broers, onder de hoede van haar grootmoeder, de koningin-weduwe Sophia Dorothea van Pruisen.4 Zij is de enige dochter van George Lodewijk hertog van Brunswijk-Lüneburg (1660-1727), afstammeling van het oude Frankische adellijke geslacht der Welfen. Deze Duitse hertog regeerde sinds 1714 over Groot-Brittannië en Ierland als koning George I. Het blijft Wilhelmina haar hele leven in het geheugen gegrift staan en is tevens haar eerste echte herinnering, al weet ze ook enkele meer triviale zaken te benoemen, zoals ‘een pop in Neurenbergse kledij’.5

Na de dood van de oude koningin komt het meisje onder de verantwoordelijkheid van Elisabeth Christine van Brunswijk-Bevern (1715-1797), de zus van haar moeder en echtgenote van haar oom koning Frederik II de Grote. Wilhelmina’s vader heeft immers in zijn testament bepaald dat haar moeder van de opvoeding uitgesloten blijft, ondanks het feit dat Louise Amalia de ‘parel’ van het hof wordt genoemd. Toch verkeren moeder en dochter regelmatig in elkaars gezelschap.

Gelukkig getrouwd zijn, is slechts voor weinig Hohenzollerns weggelegd. Sterker nog: harmonieuze en liefdevolle huwelijken zijn in vorstelijke kringen in het algemeen eerder uitzondering dan regel. Ook het koninklijk paar is geen goede match. Frederik II verkiest het gezelschap van zijn mannelijke hovelingen. Zijn neef en opvolger Frederik Willem II (1744-1797) zal zijn eerste echtgenote levenslang laten opsluiten.

Kleine hofhouding

In feite groeit het prinsenkind op in een kleine hofhouding onder het regime van gouvernantes. Zij dragen de verantwoording over het wel en wee van het nichtje van de koning in die woelige periode van de Zevenjarige Oorlog. De eerste opvoedster is freule Frederike Wilhelmine von Redern. Dit lid van de hofhouding wordt aanbevolen door een zus van de koning, maar Wilhelmina’s grootmoeder vindt haar eigenlijk te jong en te mondain. De freule gaat zich desalniettemin met de opvoeding bemoeien wanneer het kind in 1755 onder de hoede van de moeder van Frederik II komt. Wilhelmina wordt door de gouvernante verwaarloosd en mishandeld zonder dat de familie ingrijpt. Von Redern overlijdt echter al in 1758 op jonge leeftijd en wordt opgevolgd door een nieuwe, veel oudere freule, Sophie von Danckelmann (1715-1790), die inmiddels ook als vertaalster al aan de weg getimmerd heeft.6 Mede door gouvernante Von Redern is een deel van Wilhelmina’s kindertijd niet echt ontspannen te noemen, maar de omstandigheden zijn sowieso niet ideaal. Allereerst is daar de bovengenoemde oorlog. De koninklijke familie wordt door de militaire situatie enkele malen gedwongen de hoofdstad te verlaten; hierboven werd het verblijf in Spandau al aangestipt. Ook het verder westelijk gelegen Maagdenburg dient de Hohenzollerns als toevluchtsoord.

Het zijn verwarrende en vreemde tijden. In het ontregelde hofleven is, nu de grote paleizen en het bijbehorende ceremonieel verlaten en losgelaten zijn, ineens weer plaats voor contacten tussen het meisje en haar moeder. Wilhelmina ziet ook haar oudere broer, kroonprins Frederik Willem, die al vanaf 1751 zijn eigen hofhouding had, weer eens wat vaker. Von Redern bemoeit zich met het kind als het haar uitkomt en heeft van opvoeden geen verstand, maar ze signaleert wel een zekere trots bij haar pupil.7 Dat is iets dat Wilhelmina jaren later in haar memoires tegenspreekt. Drift, grilligheid en koppigheid zijn daarentegen eigenschappen die de prinses in 1812 wél zal (h)erkennen in haar karakter als kind.

Barones Sophie von Danckelmann wordt nog door August Willem aangesteld als gouvernante en zijn keuze is in een aantal opzichten een goede. Beter in ieder geval dan de beslissing die eerder was genomen. In het begin heeft Sophie het even moeilijk omdat Von Rederns familieleden het kind tegen haar proberen op te stoken.8 De nieuwe gouvernante weet echter het vertrouwen van haar pupil te winnen en de opvoeding wordt nu serieus ter hand genomen. Met de studie en karaktervorming boekt ze bij het prinsesje ras vorderingen. Ook op persoonlijk vlak ontwikkelt zich een relatie. De barones wordt uiteindelijk Wilhelmina’s beste vriendin en blijft dat gedurende enkele decennia. Sophie von Danckelmann gaat dan ook mee naar het buitenland wanneer het 16-jarige nichtje van de koning op 4 oktober 1767 in Berlijn wordt uitgehuwelijkt. Ze doet dat mede op verzoek van Frederik de Grote, die Von Danckelmann omschrijft als een dame ‘van uitnemende verdienste’. Aan de trouwpartij is een heel proces voorafgegaan. De vraag ligt voor de hand of mentrix en hartsvriendin Sophie von Danckelmann ook een (bescheiden) vinger in de pap heeft gehad in de keuze van de huwelijkskandidaten voor haar leerlinge. Ongetwijfeld zal er tussen beide dames over gesproken zijn.

Prominente bruidegom

Wilhelmina is net als alle andere belangrijke prinsessen van die tijd in de wieg eigenlijk al voorbestemd aan een prominente bruidegom gekoppeld te worden. Wanneer haar huwbare leeftijd nadert, neigt Frederik de Grote naar een verbintenis met de iets oudere erfstadhouder van de Republiek der Zeven Verenigde Provinciën, Willem V, prins van Oranje en vorst van Nassau (1748-1806). De monarch ziet veel in het aanhalen van de banden met het westelijke buurland, zeker wanneer daarmee voorkomen kan worden dat de Nederlanden te veel onder Engelse invloed komen. Even heeft hij ook gespeeld met de gedachte Wilhelmina uit te huwelijken aan de zoon van zijn zuster Louisa Ulrika (1720-1782), de kroonprins van Zweden, de latere Gustaaf III (1746-1792). De Pruisische koning ziet echter, wanneer hij aan het leven van Louisa Ulrika denkt, zijn nichtje niet gelukkig worden aan het Zweedse hof.9 Probleem bij de onderhandelingen op de huwelijksmarkt is wel dat de huwbare prins zichzelf – tot ergernis van de machtige handelsmetropool Amsterdam – liever door het leven ziet gaan met een Engelse bruid. De traditie van de Oranjes om aan de overzijde van de Noordzee een echtgenote te zoeken is dan inmiddels ruim een eeuw oud. Stadhouder Willem II (1626-1650) was in 1641 de eerste. Het idee van een huwelijk met zijn nicht Caroline Mathilde (1751-1775) duikt op in 1762, twee jaar nadat haar broer als George III de Britse troon heeft bestegen.10 Willem V krijgt door tegenstanders van die verbintenis echter ingefluisterd dat de zussen van de nieuwe monarch zeker geen uitstekende gezondheid genieten.11

De prins van Oranje is op papier voor de Britten én de Pruisen een prima kandidaat. Hij geniet in Europa de nodige status en is een kleinzoon van de Britse koning George II. Wanneer de zojuist genoemde Caroline Mathilde, de latere ongelukkige koningin van Denemarken, op doorreis Rotterdam aandoet, komt de prins speciaal over om haar in ogenschouw te nemen.

Willems almachtige raadsman en voormalige voogd, de uit de Oostenrijkse strijdkrachten afkomstige en sinds 1750 voor het Staatse leger werkende beroepsmilitair Lodewijk Ernst hertog van Brunswijk-Wolfenbüttel (1718-1788), ziet vooral heil in het aanhalen van de banden met zijn zwager, de koning in Berlijn. Hij concentreert zich daarom op de dochter van zijn zus als mogelijke huwelijksgegadigde. Brunswijk, in de vaderlandse geschiedenis beter bekend onder de scheldnaam ‘de dikke hertog’, moet het nodige geduld oefenen, maar als de erfstadhouder op 8 maart 1766 meerderjarig wordt, komt er schot in de zaak. Willems voornaamste adviseur laat uiteindelijk de privésecretaris van de prins, de vroegere gezant van de Staten-Generaal aan het hof van Versailles, Thomas Isaac Rijksgraaf De Larrey (1703-1795), de huwelijksonderhandelingen met het Pruisische hof voeren.

Tijdens een gesprek met Frederik II in Berlijn krijgt de Nederlandse afgevaardigde het nodige over de jonge prinses te horen:

‘Zij heeft een excellent karakter; ik zou haar u niet als een briljante geest voorstellen maar [wel] vol van zachtheid en verstand. Ze denkt stevig na op een leeftijd dat dit niet gewoon is. […] Ze heeft een gecultiveerde geest, weet zich bezig te houden en verliest geen moment. […] Ik zal haar bij vertrek instructies meegeven, en zal haar aanbevelen aan haar oom Lodewijk [de ‘dikke hertog’] zodat hij haar bijstaat met zijn raad. […] Ik wens, gezien haar grote jeugd, dat zij de beschikking krijgt over juffrouw Von Danckelmann […] une fille d’un mérite distingué. […] Ik draag mezelf op haar te betalen.’12

De Larrey hoort het allemaal oplettend aan en bespeurt misschien ook wel dat de Pruisische koning, door het meesturen van de door hem financieel ondersteunde voormalige gouvernante, een middel in handen krijgt om van alles op de hoogte te blijven, zowel wat betreft het persoonlijk leven van het jonge stel als de politiek in Den Haag.

De Nederlandse diplomaat verliest niet uit het oog dat zo’n ideale bruid niet met lege handen naar de Republiek hoort te reizen. Hij weet er uiteindelijk als geroutineerde ambtenaar van de kanselarij en trouw dienaar van zijn meester – De Larrey zal de prins gedurende diens hele ambtsperiode ondersteunen – een aanzienlijke bruidsschat uit te slepen. De smaragden die Wilhelmina meekrijgt uit Berlijn, bevinden zich tot op de dag van vandaag in de juwelencollectie van de Oranjes en worden regelmatig gedragen door koningin Máxima. De bruidsschat in zijn totaliteit moet er voor zorgen dat de prinses haar luxe leventje ook in de Nederlanden kan voortzetten.13

De bruidegom zelf ziet zijn bruid pas op 3 oktober 1767, een dag voor de huwelijkssluiting, maar ze valt meteen in de smaak. ‘Dat had ik niet verwacht!’, laat Willem opgetogen weten na de eerste ontmoeting met zijn ‘modelprinses’.14 Helaas is niet bekend wat Wilhelmina, zelf inmiddels een ‘volwassen persoonlijkheid […] en een jonge schoonheid […] het schoonste kleinood van het Brandenburgsche Huis’,15 van haar bruidegom vindt. Als rijzige persoonlijkheid ziet ze letterlijk op hem neer.

Toekomstbestendige relatie

De prinses beseft al snel dat tact en behoedzaamheid belangrijk worden in het opbouwen van een toekomstbestendige relatie. Ze kijkt vooral de kat uit de boom en probeert zich in de komende tijd niet te veel te ergeren aan de saaiheid van het Haagse hofleven en de lusteloze sloomheid van haar echtgenoot. Die stoort zich trouwens vrij snel aan Wilhelmina’s geestelijke overwicht en dit werpt hem steviger in de armen van zijn ex-voogd.16 De nieuwe prinses uit Pruisen mag dan in het openbaar zwijgen over Willem, een van de leden van haar Berlijnse entourage uit zich wél. Die constateert tijdens de menuetten en contradansen op de huwelijksbals, dat de prins niet sierlijk kan dansen, in deze tijd van het elegante rococo toch wel een gemis. De verdere indrukken van de Duitser zijn ook niet kritiekloos:

‘Hij is van middelbare lengte, zijn gang is niet mooi, wat hem een onbeholpen aanzien geeft. Hij ontvangt iedereen zeer hoffelijk. Zijn gezicht heeft niets bekoorlijks, maar ook niets dat afstoot. De ogen zijn levendig, het gezicht rond, de huid vlekkig, de mond is groot.’17

Willem V gaat dan ook zeker niet als prince Charming de historie in. Honderddertig jaar na de huwelijkssluiting beroept Herman Theodoor Colenbrander (1871-1945), hoogleraar vaderlandse geschiedenis te Leiden, zich nog op beschrijvingen van tijdgenoten van de stadhouder wanneer hij hem als volgt neerzet:

‘Zijn physieke verschijning imponeerde niet, de ogen puilden uit een opgezet gelaat, hadden een uitdrukking van schichtige onnoozelheid. Om den openstaanden mond was bestendig een plooi van verlegen glimlach getrokken. Hij sprak moeilijk en slecht, was niet slagvaardig met argumenten, verloor bij tegenspraak zijn gelijkmoedigheid, stotterde, wond zich op. Zijn optreden miste de uiterlijke waardigheid in een vorst vereischt.’18

De hofpredikant van de Hohenzollerns, August Frederik Willem Sack (1703-1786), voltrekt het vorstelijk huwelijk.19 Deze geleerde en tolerante dominee is daarvoor de aangewezen persoon. Sack was vanaf 1744 lid van de Academie van Wetenschappen en stond als een van de belangrijkste geestelijken van Berlijn bekend. Zijn zoon Frederik Samuel Gottfried (1738-1817) had na een reis naar Engeland en de Republiek opdracht gekregen Wilhelmina godsdienstonderwijs te geven, hetgeen echter niet bij Frederik de Grote in smaak viel. De vrijgezelle monarch slaat overigens naar aanleiding van het Oranjehuwelijk van zijn favoriete nièce flink aan het mijmeren aan de hand van het thema ‘Liefde is een voorbijgaande droom’. Over het huwelijk als fenomeen maakt hij zich geen illusies:

‘De heren vorsten vooral behandelen die verbintenis als een familiemeubel of eerste huisbediende die zij aan hun waardigheid verplicht zijn te onderhouden [in plaats van] als trouwe metgezellin in goede en kwade dagen of als de enige aan wie zij hun liefde schenken.’

Bijna een kwart eeuw later weet ook Wilhelmina precies hoe een echtverbintenis werkt. Wanneer haar dochter Frederica Louise Wilhelmina (1770-1819) in 1790 in het huwelijksbootje stapt met de achterneef van de ‘dikke hertog’, de geestelijk en lichamelijk zwakke erfprins Karel George August van Brunswijk-Wolfenbüttel (1766-1806), die niet de man van haar keuze is, brengt ze haar op eigen ervaring gestoelde levenswijsheid als volgt oprecht onder woorden:

‘Je geluk hangt voornamelijk van jezelf af […] Je trouwt met een mens dus een onvolmaakt wezen, behept met zwakten en fouten; volmaakte mensen bestaan niet. […] Het huwelijk, lieve dochter, is een wederzijdse verbintenis; als alles van één kant komt, kan het niet gelukkig zijn. Geniet van het goede, verwacht geen volmaaktheid, matig je verlangens, bedenk dat echt gelukkig zijn, zijn oorsprong vindt in onszelf en zolang die bron zuiver is kan ze ons alle tegenspoeden en moeiten van het leven draaglijk maken.’20

Domestiquen

Na de uitgebreide feestelijkheden in de Pruisische hoofdstad reizen Wilhelmina en Sophie von Danckelmann op 12 oktober in het gezelschap van de kersverse bruidegom en leden van de Duitse en Nederlandse hofhouding naar Den Haag. Wanneer ze de grenzen van de Republiek gepasseerd zijn, wordt een laatste tussenstop gemaakt in de provincie Utrecht. De reizigers bezoeken er paleis Soestdijk, een lusthuis in het groen. Op 9 november rijdt het pasgetrouwde paar door een fraaie erepoort op het Buitenhof het Haagse Binnenhof binnen, een van zijn woonplekken.21

Een van de Nederlanders die in deze maanden aan het hof kennismaakt met Wilhelmina, is Isabella Agneta Elisabeth van Tuyll van Serooskerken (1740-1805), beter bekend als de zelfbewuste schrijfster Belle van Zuylen, na haar huwelijk publicerend als Isabelle de Charrière. Aanvankelijk heeft deze eigenzinnige freule, die ooit nog was genoemd als mogelijke bruid voor Willem V, een positief oordeel over de prominente nieuwkomer. Belle, die ook uitgenodigd was op de feesten rond de achttiende verjaardag van de erfstadhouder, ontbreekt niet op de bals bij gelegenheid van zijn huwelijkssluiting. Beide dames ontmoeten elkaar ten paleize op de dansvloer en ook tijdens andere ontvangsten. De freule schrijft daarover aan haar broer Willem René (1743-1839):

‘De prinses steekt boven haar hofdames uit zoals je Diana zich boven haar nimfen ziet verheffen. Geen gekke vergelijking, want de prinses bezit een gestalte en een voorkomen, een allure als ze loopt, die Diana uitstekend zou bevallen, ik ben ervan overtuigd dat er een verwantschap tussen hen bestaat. […] Tweemaal had ik de eer haar ’s ochtends te bezoeken, de tweede keer hebben we erg ontspannen zitten babbelen. […] Ze is echt heel knap en aardig.’22

Belle schrijft niets over Sophie von Danckelmann, maar die is wel degelijk overal bij. Zij waakt ook na haar aankomst in de Republiek over het welzijn van haar vroegere pupil en doet dit met een scherp observatievermogen. Niets of niemand ontgaat haar blik.

Ook Sophie (beurtelings freule of barones genoemd) wordt echter in de gaten gehouden, met name door de diplomaten aan het hof, zoals bijvoorbeeld Gottlieb Heinrich Treuer (1715/1720-1780), de gezant van het aan de Frans-Duitse grens gelegen markgraafschap Baden-Durlach. Die diplomaat en kunstkenner beschrijft Von Danckelmann, nu de voornaamste hofdame van de prinses van Oranje, al in een brief van 3 november 1767. Deze is gericht aan zijn werkgeefster en verwoed verzamelaarster van Nederlandse kunst uit het Duitse Karlsruhe, markgravin Karoline Luise van Baden (1723-1783), de latere aangetrouwde grootmoeder van tsaar Alexander I van Rusland (1777-1825). In de jaren zestig helpt Treuer zijn markgravin met het opbouwen van een naturaliënverzameling. Bij zijn brief is dan ook een stukje mineraal gevoegd, afkomstig van de beroemde verzamelaar en zoöloog Arnout Vosmaer (1720-1799), die sinds 1756 voor de Oranjes actief was als directeur van hun verzameling op het gebied van de natuurlijke historie.

In het schrijven vertelt Treuer over de aankomst van het bruidspaar op Huis ten Bosch op 30 oktober en over een groot gala, waarop Wilhelmina toute bijoutée (‘met juwelen behangen’) verschijnt, met aansluitend het bezoek van de rijk uitgedoste prinses aan haar schoonzuster, Carolina prinses van Nassau-Weilburg (1743-1787). Hij meldt zijn opdrachtgeefster ook het gala dat op 4 november zal plaatsvinden voor de Haagse dames. Dit kan het feest geweest zijn waarop Belle van Zuylen de pasgetrouwde Wilhelmina voor het eerst heeft ontmoet. Daarnaast besteedt de kunstkenner ook woorden aan een ‘juffrouw’ in het gezelschap van Wilhelmina die hem zeker niet alleen vanwege haar leeftijd opvalt:

‘Mademoiselle Dankelmann [sic], haar eerste eredame is een persoon van ongeveer vijftig jaren. Zij is zeer bescheiden, spreekt veel en met terughoudendheid en komt me eerder zeer diepzinnig over.’23

Met het verstrijken van de jaren wordt daar overigens anders over gedacht. Aan het Nederlandse hof is niet iedereen te spreken over de Duitse freule.24 Zij wordt beticht van persoonlijke stokerijen en flink wat intriges als het om staatszaken gaat, een activiteit waarin ze de prinses probeert te betrekken. Von Danckelmann weet Wilhelmina’s sluimerende politieke ambities in ieder geval te activeren en naar de oppervlakte te brengen.

Treuer vindt overigens dat de jonge prinses er in het echt mooier uitziet dan op de afbeelding die in het bezit is van Wilhelmina’s oom, Lodewijk Ernst, zoals eerder gemeld de machtigste man van het land. Ook noteert de diplomaat de zwijgzaamheid van de prinses. Die voert hij terug op haar opvoeding aan het Berlijnse hof.25 Veel aandacht mag dan naar de bruid en in mindere mate naar haar chaperonne gaan, de pasgetrouwde erfstadhouder wordt ook in de gaten gehouden, bijvoorbeeld door Pieter Anthony Huybert, een spion voor het keizerlijk hof te Wenen. In 1768 noteert hij over de twintigjarige Willem:

‘Hij houdt ervan mensen voor de gek te houden en slaagt daarin maar al te vaak. […] Hieraan dient nog te worden toegevoegd zijn bescheiden huiselijk vermaak, zoals wij dat ook aantreffen bij Aziatische vorsten en in vroeger tijd aan Noord-Europese hoven, namelijk allerlei narren en zonderlingen, waarmee hij graag de spot drijft.’26

Von Danckelmann verliest zelf Wilhelmina’s echtgenoot ook niet uit het oog en laat zich al snel laatdunkend over hem uit. Aan het hof wordt door sympathisanten van de prins afkeurend gesproken over haar ‘kwade tong’ die voor ‘onrust en beweging’ zorgt. Later, wanneer Willem V door politieke troebelen flink in de problemen is gekomen, zal de assertieve freule voor hem evenwel de handschoen opnemen.27 Een eerste slachtoffer van de machinaties van de ex-gouvernante is overigens Lodewijk Ernst, de voormalige voogd van Willem V.

Kerntaken

Representatie is van meet af aan belangrijk en een van de kerntaken van de echtgenote van de stadhouder. Ze mag schitteren aan het hof zoveel ze wil. Qua status is de prinses de hoogste in rang. Wilhelmina draagt de aanspreektitel Hare Koninklijke Hoogheid, terwijl Willem niet verder komt dan Zijne Doorluchtige Hoogheid; hij is als prins van Oranje en vorst van Nassau immers ‘slechts’ stadhouder. Beiden staan onder invloed van de hertog van Brunswijk (ook een Doorluchtige Hoogheid). Als voornaamste adviseur van de jonge prins en hoofd van ’s lands defensie (kapitein-generaal) houdt hij vooralsnog alle kaarten in de hand. De macht heeft de conservatieve militair na het beëindigen van zijn voogdij over Willem V behouden dankzij de op 3 mei 1766 afgesloten Akte van Consulentschap. Dit in het geheim overeengekomen contract verzekert de onzekere prins ook voor de toekomst van Brunswijks volledige steun. Wilhelmina’s nieuwe levensgezel ziet hem als zijn belangrijkste vriend, vaderfiguur en ultieme raadsman, zoveel wordt de jonge prinses in de eerste weken in Den Haag wel duidelijk.

Wilhelmina neemt het van Frederik de Grote meegekregen advies Brunswijk niet tegen te werken ter harte, maar probeert met Von Danckelmann aan haar zijde een modus vivendi te vinden. In januari 1769 laat ze haar koninklijke oom weten zich vooralsnog niet te willen verzetten tegen de invloed die de er Bourgondisch op los levende Lodewijk Ernst op zijn vroegere pupil uitoefent. De prinses heeft inmiddels wel haar eigen tactiek ontwikkeld:

‘[…] ik geloof, dat er geen ander middel is dan zachte overreding om den prins tot arbeiden aan te zetten, zijne eerzucht te prikkelen en hem te doen gevoelen, hoe vernederend het voor hem is, alles aan een ander over te laten, als hij er zelf ten volle toe bekwaam is. Maar dat is een werk van tijd en ik kan niet alles zoo op eens zeggen’.

Frederik de Grote weet de schranderheid van zijn nicht te waarderen. Wanneer Wilhelmina zonder Willem in 1773 in Berlijn de Pruisische wapenschouw bijwoont, is hij inmiddels zelf tot de conclusie gekomen dat Brunswijks invloed teruggedrongen moet worden. De koning ziet zijn kans schoon en geeft de prinses van Oranje adviezen hoe ze zichzelf goed kan voorbereiden op staatszaken, met als doel meer assertiviteit bij haar echtgenoot te bewerkstelligen.28 Het zijn woorden die hun uitwerking niet missen op de doorgaans zelfstandig handelende en trotse Wilhelmina. De definitieve uitschakeling van de gewichtige en steeds meer gehate machtsfactor aan het hof zal in de Republiek echter pas mogelijk worden wanneer jaren later, midden in een crisistijd, het bestaan van de akte openbaar wordt. De ‘dikke hertog’ pakt in 1784 uiteindelijk zijn biezen en verlaat de Republiek.

De rol die de oom uit Wolfenbüttel bij haar aankomst nog speelt is niet het enige waaraan Wilhelmina moet wennen in haar nieuwe vaderland. Ze leert Nederlands, de taal waarmee ze met haar man en later ook haar kinderen gaat communiceren, maar in officiële brieven bedient Wilhelmina zich van het Frans.

Een overgang vormen ook de woonplekken en de entourage. Vanuit haar Pruisische achtergrond is ze bekend met diverse pompeuze paleizen en buitenverblijven in en rond Berlijn. In de Republiek is de maat wat menselijker en de sfeer knusser. De kersverse prinses van Oranje neemt haar intrek in niet minder dan drie van de voornaamste paleizen. Er zijn appartementen, salons en kabinetten voor haar gereserveerd in het Stadhouderlijk Kwartier op het Binnenhof, het Oude Hof (tegenwoordig paleis Noordeinde) en het buiten het Haagse centrum gelegen Huis ten Bosch. Dat laatste paleis was van 1703 tot 1732 in Pruisische handen geweest en door de vader van Frederik de Grote teruggegeven aan de vader van Willem V. De moeder van Willem V kocht uiteindelijk in 1754 het Oude Hof terug van Frederik de Grote. Ook het Huis Honselaarsdijk (vanaf 1732 in handen van het Pruisische koningshuis) komt weer in het bezit van de Oranjes. Dit door stadhouder Frederik Hendrik (1584-1647) bij Naaldwijk gebouwde buitenverblijf werd in 1754 in eerste instantie aan Carolina, de zuster van Willem V, ter beschikking gesteld. Zij en haar echtgenoot Karel Christiaan prins van Nassau-Weilburg (1735-1788) brengen in 1762 en 1763 de zomer door op Honselaarsdijk.

In die totaal van elkaar verschillende verblijven wacht Wilhelmina een voor haar nieuwe hofhouding. Die is weliswaar niet koninklijk, maar straalt wel vorstelijk aanzien uit. Het is een besloten, letterlijk geüniformeerde samenleving van meer dan tweehonderd niet-adellijke bedienden die zich rond de stadhouder en zijn bruid groepeert.29 Daarin is nu ook plaats voor haar steun en toeverlaat Von Danckelmann en haar Berlijnse muziekleraar Johann August Just. De voormalige gouvernante fungeert aan het Haagse hof steeds meer als grootmeesteres. De domestiquen (huis- of dienstpersoneel) zorgen er voor dat het Oranjepaar zorgeloos aan zijn leven als man en vrouw kan beginnen. Kamervrouwen, pages, koks, wijnschenkers, muzikanten etc. worden voor hun diensten betaald. Ze genieten daarnaast gratis kost en inwoning, kunnen een beroep doen op de medische voorzieningen ten paleize en hebben meestal uitzicht op een pensioen.

Aan het werken bij en voor de Oranjes kleven ook nadelen. Zo verplaatst de hofhouding zich in de zomer naar de lustpaleizen in Utrecht (Soestdijk) en in Gelderland (Het Loo). Dan zijn de domestiquen maandenlang gescheiden van hun familie en leiden zij in feite een behoorlijk eenzaam bestaan.

Het toezicht op het reilen en zeilen van het in drie departementen verdeelde hof met bedienden, predikanten, lijfarts én adellijke functionarissen, is in handen van een vierhoofdige Hofcommissie. Die bestaat uit de opperhofmeester, de hofmaarschalk, de opperstalmeester en de opperkamerheer. Een belangrijke rol heeft de thesaurier-generaal, de algemeen penningmeester, die er voor dient te zorgen dat de uitgaven van de Oranjes in overeenstemming blijven met hun inkomsten. Dat laatste is in de tijd dat het nieuwe gezin zich settelt – ondanks de financiële middelen die Wilhelmina meekrijgt uit Berlijn – zeker geen sinecure.

In latere jaren zullen de Oranjes noodgedwongen moeten bezuinigen, zeker wanneer zij in september 1785 voor de eerste keer voor langere tijd Den Haag verlaten. In 1786-1787, gedurende hun verblijf in Nijmegen, wordt zelfs gesneden in de grootste hobby van Willem en Wilhelmina: hun abonnement op de Franse opera in Den Haag.

Een bijzondere uitgavenpost in deze eerste huwelijksmaanden betreft de inrichting van de antichambre op Huis ten Bosch tot de prinselijke slaapkamer. Dat gebeurt in de Chinese stijl die dan in de mode is. Het blijkt Wilhelmina’s favoriete decoratie te zijn. De ruimte heet tegenwoordig de Japanse Zaal.30

Moren

Net als in Drottningholm, het Zweedse paleis van Wilhelmina’s tante Louisa Ulrika, en andere Europese hoven, bevinden zich in de vorstelijke entourage van de Oranjes ook gekleurde personeelsleden. Aan het Haagse hof verkeren sinds de jaren zestig twee jonge ‘moren’.

De jongste is Willem Frederik Cupido. Hij wordt vermoedelijk 1758 geboren aan de kust van Guinee en komt in 1766 aan het hof. Hij overlijdt in 1806 in het Duitse Dietz, vlak voor Willem V. De oudste draagt de naam Guan Anthony Sideron. Zijn geboortejaar is 1756. Hij komt van Curaçao en maakt sinds 1763 deel uit van de hofhouding. Sideron sterft in Oranienstein in 1803.

De twee komen in dienst van de ‘introverte puber’ Willem V die in naam het hoofd is van de Verenigde Oost-Indische en de West-Indische Compagnie. Laatstgenoemde instelling, die zich onder meer bezighoudt met de Atlantische slavenhandel, brengt de jongetjes waarschijnlijk naar de Republiek, als geschenk voor de jeugdige Oranje. Voor de prins is het gezelschap van gekleurde pages overigens niet echt iets bijzonders. Willem en zijn zus Carolina zijn zelf met ‘de Moor’ Jean Rabo (verdronken in 1769) opgegroeid.31 Willem Frederik en Guan Anthony zullen de komende veertig jaar niet ontbreken in de naaste omgeving van de Oranjes – Sideron als kamerdienaar van de prinses – en hen zelfs volgen in hun ballingschappen.32 Op diverse schilderijen staan ze afgebeeld met een tulband op het hoofd. Behalve Cupido en Sideron verblijft er sinds juli 1778 ook nog een ‘Jonge Indiaan’ aan het hof. Het is Hendrik Adrianis.33 Hij hoort specifiek tot de entourage van Wilhelmina die zich dan inmiddels ook verdiept in de opvoeding van niet-blanke kinderen. In 1795 blijft Adrianis in de Republiek achter. Bij haar terugkeer uit de Duitse ballingschap in 1814 keert Wilhelmina hem tot in haar sterfjaar 1820 een driemaandelijks pensioen toe.

Ergernissen

In de Haagse paleizen krijgt de jonge Wilhelmina frequent te maken met haar prominent in de Nederlanden aanwezige oom uit het Welfische Huis, die ook een belangrijke rol in de totstandkoming van haar huwelijk heeft gespeeld. De ‘dikke hertog’ Lodewijk Ernst van Brunswijk-Wolfenbüttel laat haar echtgenoot onverminderd aan zijn leiband lopen. Het duurt niet lang of de energieke prinses komt steeds meer tot de ontdekking dat de Acte van Consulentschap, die geheime voortzetting van de in 1759 begonnen voogdij over de jonge prins, verder gaat dan haar lief is. Ze is echter door haar andere oom Frederik de Grote, zoals eerder genoemd, in eerste instantie gewaarschuwd de hertog niet tegen te werken.34

Wilhelmina ziet in de dominante invloed van de in staatszaken zeer ervaren en heerszuchtige Brunswijk een van de redenen waarom de net volwassen geworden Willem V als politicus en staatsman niet tot zijn recht komt, ook al is hij op zich niet dom. Ook het wantrouwen jegens de buitenwereld en de besluiteloosheid van de stadhouder wordt door haar in verband gebracht met die benauwende band tussen mentor en pupil.35 Wilhelmina staat daarin niet alleen. In de loop van de jaren zal de ‘dikke hertog’ het schoppen tot de meest gehate man in de Republiek.36 Met de nodige gevolgen voor de in zijn schaduw staande voormalige pupil.

Haar eerste ergernissen ten spijt, wordt de prinses als tiener vooralsnog in beslag genomen door alle verplichtingen die haar nieuwe positie aan het Haagse Hof met zich meebrengt. Het jonge paar reist door het nieuwe vaderland van de bruid om zich uitgebreid te laten fêteren. In 1768 komen na elkaar bovendien koning Frederik de Grote en zijn broer Frederik Hendrik Lodewijk (1726-1802) naar de Republiek om hun nicht in haar nieuwe habitat te zien.37 De koning bezoekt Willem V en Wilhelmina vanuit Wezel in juni drie dagen op Het Loo. Prins Hendrik, die net als zijn koninklijke broer meer van mannen dan van vrouwen houdt, is overigens zelf (voor de vorm) met een Wilhelmina (1726-1808) getrouwd en wel met een dochter van de landgraaf van Hessen-Kassel. Hij moet bij Wilhelmina van Pruisen al eerder een goede indruk hebben achtergelaten, gezien zijn waardering voor haar in ongenade gevallen vader. Begin jaren negentig zal Hendrik openlijk August Willem eren door voor hem en 27 andere prominente Pruisische strijders uit de Zevenjarige Oorlog een grote obelisk op te richten bij het slot Rheinsberg.

Tour door Holland

Het belangrijkste evenement van Wilhelmina’s eerste jaar in de Nederlanden, is zonder meer ‘het plegtig bezoek’ van 30 mei tot en met 4 juni 1768 van de jonggehuwden aan het ‘Verheugd Amsterdam’.38 Dit wordt voorafgegaan door een tour door Holland.

In de nacht van 24 op 25 mei overnacht het paar op het landgoed Beeckestijn bij de Kennemer duinen (tegenwoordig Velsen-Zuid). Het bezoekt vervolgens nog twee landgoederen, onder andere de Kruidberg, een voormalig jachthuis van koning-stadhouder Willem III (1650-1702) dat ook weleens een kleine versie van Het Loo wordt genoemd. Deze lustplaats is ten tijde van de rondreis overigens nog steeds in het bezit van de Oranjes. Wilhelmina en Willem V genieten van het ‘overheerlyk’ uitzicht over Haarlem, Amsterdam, het IJ en de Watergraafsmeerpolder. ’s Avonds is er dan weer een vuurwerk op Beeckestijn.

De 26ste is gereserveerd voor Alkmaar. Hier wordt gedejeuneerd in de Prinsenzaal van het stadhuis, waar het vorstenpaar bij de ingang het beeld van de Voorzichtigheid passeert. Aansluitend staat een bezoek aan de graftombe van Floris V graaf van Holland (1254-1296) in de nabijgelegen Grote of Sint-Laurenskerk op het programma. Het bezoek aan de herinneringsplek aan Willems verre voorganger geschiedt onder begeleiding van ‘fraai’ orgelspel. Terwijl kanonschoten klinken, gaat de reis daarna ’s middags verder naar de marinebasis Den Helder.39 Ook daar buldert het behoorlijk om 17.30 uur bij de aankomst van de ruim 90 deelnemers tellende prinselijke stoet.40 De admiraliteit bereidt Willem en Wilhelmina een grootse ontvangst op de Rede van Texel. Uit de beschrijvingen van het bezoek aan Den Helder blijkt dat onder anderen de hertog van Brunswijk, freule Sophie, kamerheer Sigismund Pieter Alexander graaf van Heiden Reinestein (1740-1806) en de lijfarts Hieronymus David Glaubius (1705-1780) de festiviteiten meemaken. De ‘dikke hertog’ reist echter ‘niet in staatsie’. Voor het afvuren van de saluutschoten heeft commandeur (de latere admiraal) Jan Hendrik van Kinsbergen (1755-1819) een speciale geschutstelling laten bouwen. Hoe het prinselijke paar op de ’s avonds op het admiraliteitsjacht genoten maaltijd reageert, is niet bekend. Von Danckelmann vindt het voorgeschotelde assez mauvais et ennuyant (‘behoorlijk slecht en vervelend’). De volgende morgen om zes uur gaan Willem en Wilhelmina met hun gevolg aan boord van het admiraalsschip De Phoenix om de oversteek naar het eiland Texel te maken. Door de beweging van de zee voelt de prinses zich een moment niet lekker; wellicht is het haar eerste ‘zeereis’.

Op 28 mei keert Willem V weer terug naar Beeckestijn. Hier wordt na de maritieme activiteiten op zondag 29 mei een rustdag ingepland. Wilhelmina – vermoeid van alle kanonschoten, het klokgelui en het gejuich van het publiek – volgt hem een half uur later. Brunswijk en andere leden van het gevolg vertrekken tussen de beide hoogheden in.

Dit is de eerste keer geweest dat de stadhouder als getrouwde volwassen man ‘zijn’ marine bezoekt. Vaker zal hij in de toekomst bij het leger te gast zijn. Een van de verwijten aan hem en aan de hertog van Brunswijk vóór en tijdens de Vierde Engelse Oorlog (1780-1784) is in ieder geval dat beide verantwoordelijken jarenlang onvoldoende de belangen van de Nederlandse zeemacht in het oog hebben gehouden.

Feestelijke visite

Tijdens het uitgebreide verblijf in Amsterdam mag het jonge paar als eerste leden van het Huis van Oranje-Nassau in de geschiedenis in het stadhuis (thans het Koninklijk Paleis) op de Dam logeren, met alle pracht en praal van dien. Het kost de machtigste (handels)stad van het land een slordige 100.000 gulden.41 Aan de officieuze bevestiging van de monarchale uitstraling van het erfstadhouderschap mag in die tijd echter nog een prijskaartje hangen. Kanonschoten, klokkengebeier, het gebruik van de staatsiekaros: de prins en prinses beleven het als in een roes. Von Danckelmann is meteen op de eerste ochtend al zwaar onder de indruk: l’entrée a été des plus brillantes.

In de Burgerzaal van het stadhuis worden de Oranjes door niet minder dan twee orkesten muzikaal onthaald; in de Mozeszaal (toen Raedkamer geheten) volgen toespraken. Belangrijke gebouwen worden tijdens het officiële bezoek fraai verlicht. Willem en Wilhelmina rijden er ’s avonds speciaal voor uit.

De prins wordt met veel ceremonie omgeven en moet een drukke en belangrijke agenda afwerken. Op 31 mei wordt hij officieel geïnstalleerd als admiraal-generaal in het College van de Admiraliteit. Samen met de prinses en Sophie von Danckelmann vaart hij die dag naar Zaandam. Laatstgenoemde meldt dat ze door meer dan 500 schepen worden begroet. Op 1 juni volgt de plechtige benoeming van Willem V tot opperbewindhebber van zowel de Verenigde Oost-Indische Compagnie als de West-Indische Compagnie. De stadhouder neemt echter ook tijd voor theaterbezoek. Hij amuseert zich in het gezelschap van Wilhelmina met toneelvoorstellingen (onder meer de klucht Den Huwelyken staat). Von Danckelmann is ondertussen verrukt over alle voorstelbare verversingen met ijs en confitures die in loges en parterre worden uitgedeeld. Daarnaast ontvangt de prins kerkelijke autoriteiten. Van de afgevaardigden van de Hoogduitse joodse gemeenschap, die samen met de Portugese joden aanwezig zijn, ontvangt hij een joods gebedenboek, gebonden in satijn.42

De feestelijke visite aan ’s lands belangrijkste metropool, haar bezienswaardigheden, handel, nijverheid en scheepvaart maakt indruk op de Amsterdammers maar ook op de gasten zelf. Een halve eeuw later zal het ‘staatsiebezoek’ aan de hoofdstad in het nieuwe koninkrijk der Nederlanden voor de Oranjes uitgroeien tot een jaarlijks fenomeen waaraan tot in de twintigste eeuw is vastgehouden.

Herhalingsoefening

Vrijwel meteen na de enerverende dagen in Amsterdam worden de feestelijkheden onverminderd voortgezet. Even is het Willem en Wilhelmina echter vergund bij te komen in de rust van het landelijk gelegen paleis Soestdijk, zonder de drukte van uitgelaten menigtes en ceremonies. Daarna maakt Frederik II de Grote zoals gezegd in juni zijn opwachting op Het Loo. Hij is in het gezelschap van Wilhelmina’s oudere broer, de latere koning Frederik Willem II, en zal zijn bezoek vijf jaar later nog eens dunnetjes overdoen. Hendrik, de broer van de koning, komt in augustus via Bentheim het land binnen. De visite van prins Hendrik leidt gedeeltelijk tot een herhalingsoefening. Wilhelmina gaat met haar oom naar diverse plekken waar ze als jonge bruid eerder al feestelijk onthaald is. Hij bezoekt in ieder geval diverse steden, families en Texel, en geeft zijn ogen goed de kost. Op 29 augustus is prins Hendrik met zijn nicht en neef te vinden op de Rotterdamse kermis. Hij schrijft zijn broer dat de handelsmetropool aan de Maas onbetwist de mooiste stad van het land is.43

De Hohenzollerns zien in Wilhelmina’s omgeving een vertrouwd gezicht terug. Het is haar klavierleraar Johann August Just, die de jonge prinses vanuit Berlijn achterna gereisd is. Hij bezorgt haar in deze tijd van beginnende frustraties en drukke representatieve taken ongetwijfeld wat ontspanning achter de toetsen. Just is trouwens een leerling geweest van de Bachpupil Johann Philipp Kirnberger (1721-1783), die ook een zus van Frederik de Grote en de vader van Wilhelmina muziekles gaf.44

Op 9 september 1768 is de francofiele prins op slot Zuylen bij Utrecht. Hij maakt daar – ondanks zijn fysieke tekortkomingen – indruk op Belle van Zuylen. Hoewel de kleine pokdalige Hendrik ni beau ni joli (‘niet knap niet leuk’) is, raakt de ongetrouwde freule gefascineerd door zijn charme.45 De prins, die door tijdgenoten beter gewaardeerd wordt dan zijn oudere broer de koning en die in 1764 zelf al in de race is geweest voor het koningschap van Polen, blijft tot in oktober in de Noordelijke en de Zuidelijke (Oostenrijkse) Nederlanden, om daarna terug te keren naar zijn woonplekken: slot Rheinsberg en het Berlijnse paleis Unter den Linden (tegenwoordig de Humboldt Universität).

Net als zo vele andere koninklijke reizigers bedient Hendrik, niet alleen broer van de regerende Pruisische monarch maar via moederskant ook kleinzoon van de Engelse koning George I (1660-1727), zich tijdens zijn tochten door Europa van een schuilnaam. In zijn geval is dat ‘graaf van Oels’. Hendrik maakt echter pas van die naam gebruik, wanneer hij na het bezoek aan de Republiek aansluitend de Oostenrijkse Nederlanden aandoet.46

Alle gebruikelijke vorstelijke verplichtingen en familiebezoeken ten spijt, verliest Wilhelmina haar voornaamste taak als echtgenote van de erfstadhouder niet uit het oog. De dynastie, die na haar huwelijk uit vier volwassenen bestaat – Willem V, Wilhelmina, Willems zuster Carolina en haar man, de beroepsmilitair en gouverneur van Sluis, Karel Christiaan van Nassau-Weilburg – dient immers uitgebreid te worden met nakomelingen. Karel Christiaan en Carolina hebben die inmiddels. Zij wonen met hun kroost (waaronder twee zoontjes) in de jaren zestig permanent in Den Haag. De Nassau-Weilburgs zullen echter in 1769 naar hun Duitse bezittingen (Weilburg en Kirchheimbolanden) vertrekken.

Echtelijke taken

Terwijl aan de serie bals, concerten, ontvangsten, diners en officiële bezoeken geen einde lijkt te komen, wijdt het stadhouderlijk paar zich ook aan zijn echtelijke taken. Medio 1768, enkele maanden voordat Carolina in haar eigen stadspaleisje (de tegenwoordige Koninklijke Schouwburg) van haar vierde zoon Frederik Willem (1768-1816) bevalt, meldt het hof de eerste zwangerschap van Wilhelmina. De geboorte wordt in het volgend voorjaar verwacht.