Hoe strenge protestanten de homeopathie kaapten

Het bewind van de familie Voorhoeve, 1886-1951

Bert Koene

Omslagontwerp: Margreet van de Burgt

Afbeeldingen omslag:

Voorzijde: links H.C. Voorhoeve, foto J. Siegrist-Herder, ca. 1895 (collectie RKD); rechts N.A.J. Voorhoeve, uit Homoeopathisch Maandblad 41 (1930).

Achterzijde: homeopathische polikliniek aan de Catharijnesingel te Utrecht, foto E.A. van Blitz en Zn., 1922-1924 (collectie Het Utrechts Archief).

Opmaak binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 624 9933 1

E-ISBN 978 94 624 9934 8

NUR 694

© 2022 B. Koene, p/a Uitgeversmaatschappĳ Walburg Pers, Zutphen

© 2022 Uitgeversmaatschappĳ Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wĳze, hetzĳ elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelĳke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelĳk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zĳn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Inhoudsopgave

Woord vooraf

Beginjaren van de homeopathie

De leer van Hahnemann

De eerste homeopathische roerselen in Nederland

Baron von Bönninghausen en zijn Rotterdamse clientèle

Het Rotterdamse drietal

De geneeskundige wetten van Thorbecke

De familie Voorhoeve en het evangelie

Christelijk activist Jacob Voorhoeve

Herman Voorhoeve wordt Broeder

Evangelist en uitgever Herman Voorhoeve

Johannes Voorhoeve: de gepolijste opvolger

Nicolaas Voorhoeve organiseert de Nederlandse homeopathie

Hoe hij zelf homeopaat werd

Oprichting van vereniging en maandblad

Verenigingsleven

Nieuwe artsen en hun vereniging

De Eerste Nederlandsche Homoeopathische Apotheek

Het Homoeopathisch Ziekenhuis

Inleidende bewegingen

Onder dak bij de diaconessen

Ruziënd in eigen gebouw

Het bewind van vader en zoon

Overlevingskunst

Bij het overlijden van Nicolaas Voorhoeve

Principekwesties

Wouters

Richtingenstrijd

Sluiten of toch doorzetten

Oorlog

Een moeilijk afscheid

De leerstoel

Sympathisanten en tegenstrevers

Zeventig jaren van vergeefsheid

Het privaatdocentschap

Afronding en duiding

De verborgen agenda

Wat trok orthodoxe protestanten naar de homeopathie?

De schoolstrijd binnen de homeopathie

De roomse variant: homeopathie en wondergenezingen

Homeopathie nu

Geloofsconflicten binnen de familie Voorhoeve

Noten

Bronnen

Archieven

Periodieken

Veelgebruikte websites

Literatuur

Personenregister

Familieschema Voorhoeve

Woord vooraf

In de NRC van 17 juli 1920 verscheen in de rubriek Kerknieuws een stukje waarin de redactie zich afvroeg of er een verband kon bestaan tussen orthodox-protestantisme en homeopathie. Haar was ‘bij verschillende gelegenheden gebleken dat juist onder de rechtzinnigen van alle gading deze geneeswijze het meeste in toepassing wordt gebracht’. Een ander blad deed navraag bij twee homeopathische artsen, dr. J. Voorhoeve in het Duitse Dillenburg en dr. N.A.J. Voorhoeve in Den Haag. Deze heren reageerden vriendelijk maar afhoudend. Zij bevestigden dat de observatie van de heren journalisten juist was en gaven enkele bespiegelingen ten beste, maar zeiden geen specifieke reden te kunnen aanwijzen voor bijzondere vatbaarheid van orthodoxe protestanten voor de homeopathie.

Het stukje in de NRC kwam mij toevallig onder ogen maar het bleef me wel bij. De professionele homeopathie is tegenwoordig onder het koepelbegrip ‘integrale geneeskunde’ gelieerd aan natuurgeneeskunde, acupunctuur en andere trendy geneeswijzen. Hoe kon deze zelfde leer honderd jaar geleden een speciale band hebben gehad met het milieu van zwartekousenkerken? Een verkennend onderzoek bracht al snel het inzicht dat hier een ontdekkingsreis wachtte. De affaire tussen homeopathie en orthodoxie bleek nog nooit grondig te zijn onderzocht, evenmin als het bijbehorende voorspel. Het spoor dat de relatie in bronnenmateriaal heeft achtergelaten is wat dunnetjes, maar bleek toch voldoende om tot een goed inzicht in de verhouding te komen.

Ik kwam er spoedig achter dat de twee door de NRC bevraagde doctoren de krant met een kluitje in het riet hadden gestuurd. Dr. Nicolaas Anthony Johannes Voorhoeve had er zelf voor gezorgd dat de Nederlandse homeopathie streng christelijk werd ingekleurd. Tegen het einde van de negentiende eeuw had hij de kwijnende homeopathische beweging met sterke organisatorische en propagandistische arbeid van de ondergang gered. Dat was hem gelukt met ondersteuning van geloofsbroeders. In de familie Voorhoeve was men namelijk aanhanger van de homeopathie en van een kleine maar fanatieke evangelische beweging, de Vergaderingen van Gelovigen.

Zo was al direct duidelijk dat er meer nodig was dan alleen gebeurtenissen binnen de homeopathie onder de loep te nemen. Om te begrijpen wat zich had afgespeeld, moest ik ook de positie van de familie Voorhoeve in de Vergaderingen van Gelovigen gedegen onderzoeken. Daarbij kon ik dankbaar gebruik maken van de studie Gij zijt allen broeders van dr. W.J. Ouweneel over de opkomst van de Vergaderingen. Ook uit het archief van de familie Voorhoeve leerde ik over hun religieuze geschiedenis. Hierin bevindt zich veel correspondentiemateriaal van Herman Cornelis Voorhoeve, de oudste broer van dr. Nicolaas. Herman was degene die de familie tot de Vergaderingen bracht.

De belangrijkste scheppingen van Nicolaas Voorhoeve waren de Vereniging tot bevordering der Homoeopathie in Nederland (VHN) en het Homoeopathisch Ziekenhuis te Oudenrijn. De Vereniging moest de belangen van alle aanhangers van de leer behartigen, de leer propageren en geld inzamelen, dat laatste vooral voor het constant in financiële nood verkerende ziekenhuis. Aan activiteit ontbrak het de Vereniging onder zijn voorzitterschap niet, maar correspondenties en andere archivalische sporen schijnen te zijn vernietigd of verdwenen. In openbare archiefinstellingen vond ik althans weinig terug. Op herhaalde navraag of de huidige incarnatie van de Vereniging misschien stukken uit de Voorhoeve-tijd bezit, heb ik geen antwoord ontvangen.

De Vereniging gaf voor leden en sympathisanten het Homoeopathisch Maandblad uit, maar dat diende natuurlijk vooral voor het handhaven van enthousiasme onder de aanhangers. Voor mijn onderzoek heb ik er slechts af en toe iets in gevonden. Veel meer van mijn gading vond ik in de dagbladpers. Voorhoeve en de zijnen hadden over journalistieke aandacht in het algemeen niet te klagen, niet in omvang en niet in toonzetting. Liberale bladen berichtten neutraal over jaarvergaderingen, rekwesten aan koning, regering of parlement en andere daden waarover zij door de Vereniging werden ingelicht. Een volbloedsupporter was het dagblad De Standaard, lijfblad van het gereformeerde volksdeel en partijorgaan van de Antirevolutionaire Partij. Dr. Abraham Kuyper, de oprichter van die partij, was ook oprichter en eerste hoofdredacteur van De Standaard. Hij was zelf aanhanger van de homeopathie en lid van de afdeling Den Haag van de Vereniging.

Het Homoeopathisch Ziekenhuis heeft wél een spoor van documenten nagelaten. De precaire financiële situatie van de instelling kwam daar voor mij nog als bonus bovenop, want die zorgde ervoor dat de hele homeopathische gemeenschap zich herhaaldelijk voor het ziekenhuis moest inzetten. Het ziekenhuisbestuur correspondeerde en vergaderde dus frequent met andere geledingen van het homeopathische veld. Aan de kant van het ziekenhuis is van die interacties veel bewaard gebleven.

Na de dood van Nicolaas Voorhoeve in 1922 volgde zijn zoon Jacob Nicolaas hem op als leider van de Nederlandse homeopathische beweging. Hij consolideerde het werk van zijn vader, inclusief de binding aan het rechtzinnig protestantisme. Na het overlijden van Jacob Nicolaas Voorhoeve in 1951 heeft de homeopathie geleidelijk haar levensbeschouwelijke neutraliteit herwonnen. Het voortschrijden van dat proces laat zich mooi volgen aan de hand van sprekerslijsten in de Tweede Kamer. Tot de jaren vijftig van de twintigste eeuw traden alleen Kamerleden van ARP en SGP voor de homeopathie in het krijt, maar later verschoof dat naar de seculiere partijen.

Parlementaire interventies ten behoeve van de homeopathie gingen meestal over het brandende verlangen naar een universitaire leerstoel voor homeopathische geneeskunde. De jaarlijkse voordracht van die wens door een antirevolutionair of staatkundig-gereformeerd Kamerlid werd op den duur een vast ritueel. Wel liep de manier van reageren van opeenvolgende kabinetten nogal uiteen. Dat maakte de Handelingen van de Eerste en Tweede Kamer tot een van de interessantste bronnen.

Beginjaren van de homeopathie

De leer van Hahnemann

De Duitse arts Samuel Hahnemann (1755-1843) formuleerde in de eerste jaren van de negentiende eeuw de doctrine dat men ziektes moest genezen met middelen die bij gezonde mensen verschijnselen opwekten die leken op symptomen van de kwaal. Volkomen nieuw was dat niet. De volksgeneeskunde kende allerlei behandelingen die erop neerkwamen dat kwaad met een dosis van gelijksoortig kwaad werd bestreden. Sterker nog, juist in de jaren waarin Hahnemann zijn geneeskundig systeem uitbroedde, werd druk geëxperimenteerd met vaccineren. In 1796 had de Engelse arts Edward Jenner een tuinmansjongen opzettelijk met koepokken besmet, in de verwachting dat zijn proefpersoon daarna tegen de pokken beschermd zou zijn. Het werkte en vaccinatie veroverde Europa.

Nieuw aan het gedachtegoed van Hahnemann was dat hij gelijkenis tussen geneesmiddel en ziekteverschijnsel tot een algemeen beginsel verhief. Leed een patiënt aan jeukende huiduitslag, dan was een behandeling met brandnetelextract te overwegen. Die manier van denken leidde volgens Hahnemann tot geneesmiddelen die superieur waren aan het arsenaal van drankjes en pillen van de reguliere geneeskunde.

In 1810 verscheen Organon der rationellen Heilkunde, het werk waarin Hahnemann breedsprakig uiteenzette wat zijn leer inhield en hoe hij tot zijn inzichten was gekomen. De Nederlandse vertaling, bewerkt naar de derde druk, verscheen in 1827 onder de titel Organon der geneeskunst. Het geschrift heeft voor homeopaten dezelfde status als de Bijbel voor christenen en Das Kapital voor marxisten. Het laat zich even moeilijk lezen, want het is even rijk aan duistere passages.

Samuel Hahnemann, ets door Ch.F. Stölzel naar schilderij door F.A. Junge, 1819 (Rijksmuseum Amsterdam).

Drie jaar eerder al had Hahnemann voor zijn leer de naam Homöopathie bedacht, naar Grieks homoios (gelijksoortig) en pathos (ziekte, leed, aandoening). In Nederlandse publicaties werden aanvankelijk de vormen homoiopathie en homoeopathie naast elkaar gebruikt, na de Eerste Wereldoorlog vooral homoeopathie en na de Tweede Wereldoorlog het gesimplificeerde homeopathie. Homeopaten gebruiken graag de kernachtige Latijnse leuze similia similibus curantur: gelijksoortige zaken worden met gelijksoortige middelen genezen. Wie tot bescheidenheid neigt, vervangt het stellige curantur door curentur (kunnen genezen worden).

Door de keuze van geneesmiddelen helemaal te laten afhangen van de symptomen van de ziekte, gaf Hahnemann te kennen dat de arts niet naar een diepe oorzaak van de kwaal hoefde te speuren. De strekking van een kernparagraaf van het Organon werd in de inhoudsopgave dan ook weergegeven met de woorden ‘Die Krankheit besteht für den Arzt bloß in der Gesammtheit ihrer Symptome.’

Omdat de homeopaat zijn geneesmiddelen kiest volgens het gelijkenisprincipe, spreekt het vanzelf dat hij zich voor genezende werking tot uiterst geringe doseringen moet beperken. Extreem verdund wordt wolfskers (belladonna) door de homeopathische apotheekwijzer tegen vele aandoeningen voorgeschreven, maar het zuivere sap is dodelijk.

Van het vele werk dat Hahnemann en zijn discipelen aan het vraagstuk van het verdunnen hebben besteed, was echter maar een klein deel gewijd aan het vinden van veilige afgrenzing tegen te hoge doses. Die opgave was een trivialiteit in vergelijking met wat hen werkelijk bezighield. Hahnemann meende te hebben vastgesteld dat de genezende kracht van zijn middelen wonderbaarlijk toenam bij extreme verdunning, mits het vermengen van de werkzame stof met de neutrale dragende stof zeer zorgvuldig gebeurde. Dát werd de hoofdrichting van het experimentele onderzoek van Hahnemann en de zijnen. Proefkonijnen waren zijzelf en hun naasten.

Hahnemann noemde zijn methodiek van verdunnen potenzieren, dat wil zeggen voorzien van Potenz (macht, prestatievermogen). Graden van verdunning heten in het homeopathisch jargon potenties. Hoe sterker verdund, hoe hoger de potentie. Vermengen van het minerale, plantaardige of dierlijke basismiddel, de zogenoemde oertinctuur, met een tien- of honderdmaal zo grote hoeveelheid neutrale stof levert de eerste decimale of centesimale potentie. Is de uitgangsstof vloeibaar, dan mengt men met verdunde alcohol of soms met water. Betreft het een poeder, dan verdunt men door verwrijven met melksuiker. Eigen effecten van de melksuiker en de alcohol worden als verwaarloosbaar beschouwd. Zij vormen slechts het medium waarbinnen de verdunde (‘gepotentieerde’) werkzame stof zijn geneeskracht kan ontvouwen. Van de eerste verdunning gebruikt men vervolgens het tiende dan wel honderdste deel als uitgangsmateriaal voor de volgende stap. Enzovoort.

Men gebruikt notaties als 6 D (zesmaal achtereen tienvoudig verdund) of 3 C (driemaal achtereen honderdvoudig verdund). In beide gevallen is naar een miljoenste verdund, maar toch zijn de resultaten volgens de klassieke homeopathie niet gelijkwaardig. Bij elke stap van potentiëren wordt volgens de klassieke homeopathie de genezende kracht van het middel sterker, mits er lang genoeg en op de juiste manier wordt geroerd of gewreven. Daarom is 6 D superieur aan 3 C. Volstrekt frauduleus zou het zijn om in één stap naar het eindproduct te gaan, bijvoorbeeld een drankje van potentie 3 D te maken door een milliliter oertinctuur aan een liter water of alcohol toe te voegen. Over potentiëren in te weinig stappen of zonder lang genoeg te roeren of te wrijven hebben homeopathische artsen vaak moeten klagen bij apothekers die de bereiding van homeopathische recepten er even bij dachten te doen.

Hahnemann zelf had een voorliefde voor waarlijk hoge potenties. Zijn favoriet werd 30 C. Verdunnen met een factor 1060 dus. Hij kon niet weten dat hij zich daarmee ver buiten het gebied der natuurwetenschappelijk verklaarbare fenomenen begaf. Men ging er zijn tijd nog vanuit dat materie oneindig deelbaar was. Dat het ophield bij moleculen en atomen werd pas in de tweede helft van de negentiende eeuw duidelijk. Toen werd aangetoond dat er 6 x 1023 moleculaire deeltjes zitten in M gram van een stof met moleculair gewicht M. De meeste basisstoffen van homeopathische middelen bestaan uit grote organische moleculen. Hun moleculair gewicht valt in de orde van 100 tot 1000. Voor het gemak van rekenen, nemen we het geval van moleculair gewicht 600. Dan bevat een gram van het uitgangsmateriaal 1021 moleculen. In de potentie 10 C is dat gereduceerd tot 10 moleculen per gram. Gebruikt men een drankje van potentie 12 C, dan is de kans 1 op 1000 dat een gram van het middel nog een enkel molecuul van de werkzame stof bevat. Voor de favoriete bereiding van Hahnemann, 30 C, is die kans slechts 10-38, wat ongeveer de kans is dat de hoofdprijs van de staatsloterij in zes opeenvolgende trekkingen op hetzelfde lotnummer valt.

Kortom, de potenties waarmee Hahnemann zijn beste resultaten boekte, waren zonder klinische werkzaamheid. De patiënten kregen alleen oplosmiddelen te slikken. Toch won de homeopathie in Duitsland snel aan populariteit, want Hahnemann en zijn volgelingen bereikten wel degelijk indrukwekkende genezingen. Aangezien de geneesmiddelen die zij geheel te goeder trouw aan hun patiënten toedienden in werkelijkheid zonder fysiologische werkzaamheid waren, moeten al die wederopstandingen van het ziekbed het resultaat zijn geweest van zelfgenezing van het zieke lichaam.

De aandacht die Hahnemann en zijn volgelingen voor hun patiënten toonden, moet autonoom herstel hebben bevorderd. Het derde dogma van Hahnemann, na similia similibus curantur en extreem verdunnen van middelen, zegt inderdaad dat de geneesheer zich een volledig beeld van de patiënt dient te maken voordat hij een behandeling kiest. Hij benadrukte dat de arts goed moest luisteren naar hoe de zieke zelf over zijn of haar bevinden sprak. Die holistische benadering schiep de ideale setting om de zieke mentaal op het juiste pad te brengen: samen met de dokter op weg gaan naar genezing, in plaats van passief het lijden te ondergaan.

Een ander pluspunt was dat homeopaten hun medicatie simpel hielden. De leerstelling dat symptomen eenduidig naar de juiste medicatie wijzen, impliceert immers dat een ziekte slechts met dat ene middel moet worden bestreden. Stapelen van medicaties was nu juist een van de misstanden van de reguliere geneeskunde. Hoe ingewikkelder de behandeling, hoe geleerder de arts leek en hoe hoger het honorarium kon zijn. Het feit dat homeopaten daar niet aan meededen, heeft zeker bijgedragen aan de groei van hun populariteit.

Dit alles kan worden samengevat in de constatering dat de klassieke homeopathische geneesmiddelen placebo’s zijn, maar dat homeopathische behandeling niettemin succes kan hebben. De praktijk heeft bewezen dat de aangename bedside manners van de homeopaat veel waarde hebben. Voorwaarde is wel dat behandelaar en patiënt er vast in geloven dat de toegediende middelen geneeskracht bezitten. Aldus het rationele oordeel.

Daarmee waren en zijn de discipelen van Hahnemann het uiteraard niet eens. Zij zijn ervan overtuigd dat de middelen van de homeopathische apotheek een eigen helende kracht bezitten die met natuurwetenschappelijke methoden niet detecteerbaar is. Het doet er voor hen ook niet toe of er nog moleculen van de werkzame stof in het toegediende middel aanwezig zijn, want het idee is dat de helende energie zich door zorgvuldig potentiëren ook aan het oplosmiddel hecht.

Laat in de negentiende eeuw begon zich overigens een scheiding der geesten af te tekenen. Klassieke homeopaten wensten strikt vast te houden aan de dogma’s van Hahnemann, anderen vonden dat zij vorderingen van de wetenschap na Hahnemanns tijd niet konden negeren. Voor hen, aanhangers van de zogenoemde klinische richting, geen verdunning van middelen tot er geen molecuul van over was; voor hen geen geloof in bovennatuurlijke genezingen. In Nederland werd de klinische school de belangrijkste stroming onder homeopathische artsen. De klassieke richting bleef populair onder praktiserende homeopaten zonder artsdiploma.

In Duitsland werd de homeopathie in de jaren dertig van de negentiende eeuw salonfähig. Het eerste homeopathische ziekenhuis werd in 1833 in Leipzig geopend. Het was geen wonder dat de nieuwe geneeswijze snel populair werd, aangezien zij zich van de reguliere geneeskunde onderscheidde door wat de homeopaten ‘milde zachtheid’ noemden. Hun bevragen, luisteren, behoedzaam betasten en vervolgens voorschrijven van een drankje of poedertje stak gunstig af bij de grove praktijken van de gewone geneeskunde van die tijd.

Aderlaten, purgeren, baden in vreemde vloeistoffen bij extreme temperaturen, zulke ‘heroïsche therapieën’ waren niet alleen onaangenaam, maar ook schadelijk. De homeopathische behandeling was fysiologisch onwerkzaam, maar richtte in ieder geval geen schade aan. De homeopaat kon spontane genezing van de patiënt zelfs bevorderen met zijn opbeurende aandacht. Menige statistiek van genezingen viel dan ook uit in het voordeel van de homeopathie, wat in de propaganda terdege werd uitgemolken.

Ook in Frankrijk en Engeland viel het zaad van de homeopathie op vruchtbare bodem, hoewel de groei er wat achterbleef bij Duitsland. Stormachtig verliep de verbreiding van de homeopathie in de Verenigde Staten van Amerika, zowel qua groei van het aantal patiënten als qua experimenteerwoede van de beoefenaren. Er werd gerapporteerd over toepassing van zeer hoge potenties, tot ver voorbij Hahnemanns favoriete 30 C. Een verslag van de Homoeopathic Medical Society van de staat New York gewaagde van een patiënte die een 800 D-potentie van een medicament had gebruikt en zelfs daarvan nog vergiftigingsverschijnselen had ondervonden.1

Als vader van de Amerikaanse homeopathie beschouwt men de uit Saksen afkomstige homeopaat Constantin Hering (1800-1880).2 Hij was in Amerika niet de eerste homeopaat, maar wel de meest energieke propagandist, publicist en organisator. In 1826 had hij in Würzburg (Beieren) de titel van doctor in de geneeskunde behaald met een proefschrift dat de leer van Hahnemann verdedigde. Een jaar later was hij scheepgegaan naar Suriname als lid van een wetenschappelijke expeditie die door de koning van Saksen op touw was gezet om specimina van de Zuid-Amerikaanse flora en fauna te verzamelen. In Suriname raakte hij nauw bevriend met de Moravische Broeders (Hernhutters) die zending bedreven onder de slavenbevolking. Onder de Broeders oefende hij de homeopathische geneeskunde uit. Zijn genezingen brachten hem vele volgelingen onder de blanke bevolking van de kolonie.

Constantin Hering, homeopaat in Suriname en de Verenigde Staten. Plaquette aan de Alte Stadtschule in Oschatz, Saksen (foto J. Blobelt).

De keerzijde was dat hij als expeditielid werd ontslagen nadat zijn medische activiteiten aan het Saksische hof bekend waren geworden. Dat deerde Hering echter weinig, want zijn homeopathische praktijk bloeide. Hij genas onder andere de dochter van gouverneur Abraham de Veer, die door andere geneesheren ongeneeslijk was verklaard. In 1828 verzocht Hering de gouverneur om toestemming voor het stichten van een etablissement voor de behandeling van lepralijders. De gouverneur verklaarde zich bereid om een stuk grond aan de rand van Paramaribo beschikbaar te stellen, maar het is onduidelijk of er iets van het plan is geworden.

Zijn verlangen naar een werkveld met meer mogelijkheden dan Suriname kon bieden, bracht Hering er in 1833 toe om naar Amerika te verhuizen. Hij vestigde zich in Philadelphia. Voor zijn Surinaamse vrienden liet hij het zelfhulpboekje Homöopathischer Hausarzt achter. Van dit werkje zijn veel vertalingen verschenen.

Ten tijde van de Surinaamse activiteiten van Hering was in Nederland nog geen enkele homeopathische arts werkzaam. We mogen hem dus de eerste beoefenaar van de homeopathie noemen op grondgebied dat onder Nederlands bestuur stond. De band van Hering met de piëtistische Hernhutters zal ons weer te binnen schieten wanneer we de nauwe relatie onderzoeken die de Nederlandse homeopathie een halve eeuw later aanging met de orthodox-protestantse Vergaderingen van Gelovigen.

Samuel Hahnemann3

Christian Friedrich Samuel Hahnemann, roepnaam Samuel, werd op 10 april 1755 geboren in Meißen. Zijn vader was daar porseleinschilder. Na studie in Leipzig en Wenen promoveerde hij in 1779 in Erlangen tot doctor in de medicijnen. Hij probeerde daarna in verschillende Duitse steden en stadjes een inkomen te vergaren als arts, chemisch onderzoeker, vertaler en publicist. Zijn weinig tot compromis neigende optreden stond de opbouw van een solide loopbaan in de weg. In 1782 trouwde hij in Dessau met een apothekersdochter die hem elf kinderen schonk.

In 1790 nam hij in zijn vertaling van een Engels boek over farmacie een eigen voetnoot op waarin hij voorzichtig het idee van gelijksoortigheid van symptomen van geneesmiddel en kwaal voorstelde. Tot expliciete formulering van dat principe kwam Hahnemann in een artikel dat hij in 1796 publiceerde: ‘Versuch über ein neues Princip zur Auffindung der Heilkräfte der Arzneysubstanzen’. Hij beschreef daarin farmaceutische proefnemingen op zichzelf en op anderen. In 1810 verscheen de eerste druk van het Organon. Het werk werd door hem in volgende jaren nog ingrijpend bewerkt en aangevuld. In 1811 volgde de publicatie van het eerste van de in totaal zes delen van de Reine Arzneimittellehre. In dit werk beschreef hij, op basis van jarenlange proeven op zichzelf, zijn familie en zijn leerlingen, welke werking allerlei stoffen hadden op gezonde mensen. Die kennis was essentieel voor toepassing van zijn leer. De homeopaat moest immers ergens kunnen opzoeken welk middel bij gezonde mensen symptomen veroorzaakte die leken op de ziekteverschijnselen die een patiënt vertoonde.

In 1811 vestigde Hahnemann zich weer in Leipzig, waar het hem lukte onderwijsbevoegdheid aan de universiteit te krijgen. Pas door de schare van leerlingen die hij daar verwierf, werd hij werkelijk de stichter van een geneeskundige school. Door zijn polemische stijl raakt hij tegelijkertijd echter verstrikt in bittere academische vetes. Dat verhinderde niet dat Hahnemann in Leipzig een bloeiende praktijk kreeg. Tot zijn patiënten behoorde Friedrich Wieck, de vader van Clara Schumann.

Na een maar half gewonnen strijd over het doorbreken van het alleenrecht van apothekers op medicijnbereiding, besloot Hahnemann Leipzig te verlaten. In 1821 werd hij in Köthen lijfarts van de hertog van Anhalt-Köthen. De hertog garandeerde hem het recht op het samenstellen en uitreiken van zijn geneesmiddelen. In Köthen kwam zijn leerstelling van Potenzierung tot stand.

In 1830 stierf Hahnemanns eerste vrouw. Vijf jaar later trouwde hij, bijna tachtig jaar oud en na een opzienbarende romance, met de 34-jarige Franse schilderes Mélanie d’Hervilly, die hem in Köthen als patiënte had opgezocht. Het echtpaar ging in Parijs wonen. Hahnemann behandelde er vele personages uit de haute volée. Een prominente patiënt was de vioolvirtuoos Paganini. Hahnemann stierf in Parijs op 2 juli 1843, naar men vermoedt aan een longontsteking.

De eerste homeopathische roerselen in Nederland

Constantin Hering was de eerste echte homeopathische geneesheer onder Nederlandse jurisdictie, maar hij was niet de eerste die eens met een homeopathisch middeltje experimenteerde. Die onderscheiding schijnt toe te komen aan de arts Johan Baptist Pelgrom. Deze was in 1790 geboren in het toen nog Pruisische Zevenaar. Hij had medicijnen gestudeerd in Göttingen, was in 1816 gepromoveerd in Duisburg en had zich daarna als arts in zijn inmiddels Nederlandse geboorteplaats gevestigd. Tijdens een roodvonkepidemie in 1822-1823 beproefde hij onder het motto ‘baat het niet dan schaadt het niet’ homeopathisch verdunde wolfskers.4 Zijn verslag van het experiment zegt dat hij geen enkele werkzaamheid van het middel had kunnen bespeuren. Aanhanger van de homeopathie was hij dus niet geworden.

Enkele jaren later werd in Limburg bericht over een arts die routinematig homeopathische middelen gebruikte. In 1829 schreef het Armbestuur van het district Limbricht aan Gedeputeerde Staten van Limburg over de merkwaardige behandelwijze waartoe geneesheer Pierre Henri Daniels te Sittard was overgegaan.5 Hij diende aan de armen geneesmiddelen toe die miljoenen keren verdund waren. Dat had hij uit boeken van een zekere geneesheer Hahnemann in Leipzig. Mocht dat zomaar? Het antwoord was nee. Het Armbestuur kreeg toestemming om tot nader order een andere geneesheer in dienst te nemen.

Er is een bidprentje van deze Daniels bewaard gebleven. Daarop heet hij ‘geprüfter allopathischer und homöopathischer Doctor’. Dat betekende dat hij ook de gewone geneeskunst bedreef. Allopathie, van het Griekse allos (andere), was de term waarmee homeopaten de reguliere geneeskunde aanduidden. Dokter Daniels had er geen bijbedoelingen mee – hij wilde alleen maar laten weten dat hij van beide markten thuis was –, maar veel gewone artsen ervoeren het etiket ‘allopaat’ als denigrerend. Het impliceerde immers dat zij net zo dogmatisch zouden zijn als de homeopaten, maar dan in tegengestelde richting. Elk geneesmiddel in de normale apotheek zou erop zijn uitgezocht dat zijn waarneembare effect tegengesteld was aan de symptomen van de ziekte waartegen het werd ingezet. Die beschuldiging was echter pertinent onwaar. De gewone geneeskunde had zeker vele gebreken, maar een ondeugd waaraan zij niet leed en de homeopathie wel, was farmaceutisch dogmatisme.

Voor zover bekend was Johan Frederik Petrus Schönfeld de eerste arts binnen de Nederlandse landsgrenzen die een uitsluitend homeopathische praktijk begon. Daniels hinkte nog op twee gedachten, maar Schönfeld, begonnen als gewone plattelandsarts, stapte op zeker ogenblik volledig over naar de homeopathie. Hij werd bovendien publicitair actief.

Schönfeld was ondanks zijn Duitse achternaam een Friese Groninger. Hij was op 17 april 1792 geboren in Tjerkgaast, een dorp naast het Friese stadje Sloten. Zijn vader was daar predikant. In 1812 promoveerde hij in Groningen tot doctor in de medicijnen. Drie jaar later vestigde hij zich in Winschoten en trouwde met een meisje uit die plaats.

Zijn bekering tot de homeopathie schijnt in 1832 te hebben plaatsgevonden. Er is een brief bekend van Schönfeld aan Hahnemann, gedateerd 27 september 1832, waarin hij schreef dat hij Hahnemanns boeken had gekocht, ze grondig had bestudeerd en tot de conclusie was gekomen dat diens theorie de enige juiste was.6 In 1834 liet Schönfeld bij de Winschoter drukker-uitgever H.V. Huisingh onder de titel Geest der homöopathische geneesleer zijn vertaling verschijnen van een brochure van Hahnemann. In het voorwoord staat dat hij na twee jaar onafgebroken studie en beoefening van de homeopathie haar hoge waarde had leren kennen, maar hij verklapte niet wat hem er überhaupt toe had gebracht om zich na bijna twintig jaar regulier praktiseren tot de homeopathie te wenden.

Een jaar later volgde bij dezelfde uitgever De waarheid en voortreffelijkheid der homöopathische geneesleer, Schönfelds vertaling van een propagandageschrift van de hand van de Duitse homeopaat C. Caspari. Beide publicaties werden besproken in het tijdschrift Vaderlandsche Letteroefeningen.7 De recensenten vonden het prullen, vol sleetse frasen uit het standaardrepertoire der Duitse homeopaten. De eigen opmerkingen die de vertaler had toegevoegd, vonden zij kinderlijk primitief.

Maar goed, in Winschoten en omstreken las niemand de Vaderlandsche Letteroefeningen. Pijnlijker was dat de artsen uit de regio aanstoot namen aan Schönfelds bekering tot de homeopathie.8 Drie van hen lieten zijn propagandaschrijfsels niet onweersproken. Dr. A. Smith te Beerta kwam in 1834 met Bedenkingen tegen de homöopathie, dr. B. Eekma te Hoogezand in 1836 met De rationeel-empirische geneeswijze in de geneeskunst verdedigd tegen dr. J.F.P. Schönfeld en dr. J. Bosman Tresling te Winschoten in 1836 met De homöopathische genees-leer beschouwd bij het licht van het gezond verstand. Overigens was in het laatste werk alleen het voorwoord van eigen hand, de rest was een vertaling van een Duits strijdschrift tegen de homeopathie. Dat voorwoord van Bosman Tresling had een dubbele boodschap, want hij wilde de persoonlijke verhouding met collega en plaatsgenoot Schönfeld niet onherstelbaar beschadigen. De homeopathie als zodanig noemde hij niets dan schandelijk bedrog, maar tegelijk meende hij dat geneesheren die in Nederland de homeopathie beoefenden geen oplichters waren maar te goeder trouw dwaalden.

Eekma trok het felst van leer. Hij gewaagde ervan dat ‘enkele doktoren’ zich in Groningen tot een homeopathisch gezelschap hadden verenigd. Naast Schönfeld moet hij in ieder geval gedoeld hebben op dr. Salomon Abraham Bleekrode. Deze heer was op 29 april 1835 in Groningen gepromoveerd op een dissertatie die de stelregel similia similibus curantur verdedigde.9 Dit was het eerste en laatste proefschrift aan een Nederlandse universiteit ten gunste van de homeopathie in de hele negentiende eeuw. Bleekrode heeft samen met Schönfeld geprobeerd een kwartaalblad genaamd Bijdragen tot de homoeopathie op te zetten. In juni 1836 verscheen de eerste aflevering, met uitsluitend artikelen van eigen hand. Daar is het bij gebleven.

Johan Frederik Petrus Schönfeld overleed op 8 februari 1861 in Winschoten. Ondanks zijn publicitaire ijver was hij niet de aanjager van de Nederlandse homeopathie geworden. Wel had hij twee zoons en twee neven (zoons van zijn broer) die homeopathisch arts werden. Zoon J.F.P. Schönfeld junior praktiseerde in Leek, de andere drie bleven in de buurt van de Duitse grens: zoon K.D. Schönfeld in Bellingwolde, neef J.C. Schönfeld in Finsterwolde en neef S. Schönfeld aan de Duitse kant van de grens in Bentheim.10 Geen van de vier heeft als publicist aan de weg getimmerd.

Ook Schönfeld senior is, ondanks zijn publicaties, snel in de vergetelheid geraakt. Toen dr. Stephanus van Roijen zich in 1859 – Schönfeld leefde nog – als homeopathisch geneesheer in Rotterdam vestigde, werd hij begroet als eerste Nederlander in die professie. Blijkbaar was er in het westen van het land geen enkele aanhanger van de homeopathie die in de jaren dertig een geschrift van Schönfeld had gelezen en zich dat nog herinnerde. Of werd hij vanwege zijn naam voor een Duitser gehouden?

Baron von Bönninghausen en zijn Rotterdamse clientèle

In Duitsland was de opkomst van de homeopathie bespoedigd doordat vorsten, hoge edelen, cultuurdragers en andere personen met een voorbeeldfunctie zich als aanhangers lieten kennen. Voorlopig niets daarvan in Nederland. Schönfeld had geen invloedrijke patiënten.

De eerste plaats in Nederland waar de homeopathie voet aan de grond kreeg, was Rotterdam. In de jaren vijftig van de negentiende eeuw ontstond daar een kring van sympathisanten in de middenstand en de gegoede burgerij. Er waren eenvoudige winkeliers, onderwijzers en ambtenaren bij, maar ook advocaten, reders, commissionairs, de hoofdcommissaris van politie en de oprichter van de Nieuwe Rotterdamsche Courant. Hun bekering tot de homeopathie was het werk van baron Clemens von Bönninghausen, homeopaat in de Duitse stad Münster.

Clemens Maria Franciscus von Bönninghausen had een Nederlandse voorgeschiedenis.11 Hij was op 12 maart 1785 geboren op huis Herinckhave te Fleringen bij Tubbergen (Overijssel). De familie Bönninghausen had bezittingen in Twente en in Westfalen. Er was een traditie van bestuurlijke en militaire functies in Nederland en in Duitsland. Clemens bezocht het gymnasium in Münster, maar studeerde daarna rechten aan de Universiteit van Groningen. Aansluitend bekleedde hij een hele serie ambten in het Koninkrijk Holland van Lodewijk Napoleon. In 1812 vestigde hij zich in Darup bij Münster. Hij deed zelfstandig studies in de medicijnen, in plantkunde en op het gebied van de landbouw. Zijn publicaties op die gebieden maakten hem tot een befaamd geleerde. In 1816 werd hij benoemd tot president van het Hof van Justitie van Noordrijn-Westfalen.

In 1827 kreeg hij tuberculose, gevolgd door een hardnekkige longontsteking. Een vriend raadde hem een middel uit de homeopathische keuken aan. Von Bönninghausen genas en werd een apostel van de homeopathie. Hij werd vertrouweling en belangrijkste opvolger van Hahnemann, die hem zijn Lieblingsschüler noemde en verkondigde dat hij aan zijn eigen ziekbed niemand anders dan Von Bönninghausen zou vertrouwen.

Zijn nauwe band met Hahnemann en zijn status van alom erkend geleerde bezorgden Von Bönninghausen een grote toeloop van patiënten. Hij moest echter terughoudend te werk gaan om niet van onbevoegd uitoefenen van de geneeskunst te worden beschuldigd. Hij had dan wel geneeskundig onderzoek bedreven, maar een formele opleiding tot arts had hij niet gevolgd. Hij was geen doctor in de medicijnen. In 1843, het sterfjaar van Hahnemann, loste koning Frederik Willem IV van Pruisen het probleem op door bij persoonlijke verordening de medische licentie aan Von Bönninghausen te verlenen. Clemens von Bönninghausen bleef praktiseren tot aan zijn dood op 26 januari 1864.

Clemens von Bönninghausen door een onbekende portrettist (Bönninghausen Institut e.V., Münster).

De aantekeningen van Von Bönninghausen over zijn patiënten, zijn Krankenjournale, zijn vanaf 1835 bewaard gebleven.12 In 1843 noteerde hij broodbakker Samuel Willem van der Velde als zijn eerste patiënt uit Rotterdam. Deze man heeft de geschiedenis van zijn genezing zelf op schrift gezet. Het relaas verscheen in 1861 in druk,13 weliswaar in geanonimiseerde vorm, maar uit een enkele passage blijkt zonneklaar dat het over bakker Van der Velde gaat. We lezen dat de schrijver sinds het voorjaar van 1840 aan een borstkwaal leed die nu eens verergerde, tot hevige bloedspuwing aan toe, en dan weer verbeterde. Aderlatingen, voetbaden, poeders en drankjes, niets had blijvend resultaat. In januari 1843 werd hem door J.G. Lee, plattelandsgeneesheer te Overschie en sinds kort aangetrouwde familie, aangeraden om homeopathie te proberen.

De familiebetrekking met J.G. Lee ontmaskert de schrijver. Joseph Gerard Lee was op 30 november 1842 getrouwd met Eva Johanna van Ruijtenburg. Haar vader Leendert was een broer van Johanna Barbara van Ruijtenburg, de moeder van de bakker. Met andere woorden, heelmeester Lee was getrouwd met een volle nicht van Samuel van der Velde.

Lee vertelde aan Van der Velde dat hij zelf sinds enige tijd de homeopathie beoefende, maar voor het behandelen van de tering – waaraan Van der Velde leek te lijden – voelde hij zich niet bekwaam. Het beste zou zijn om contact op te nemen met de vermaarde homeopaat Von Bönninghausen. Uit het Krankenjournal van Von Bönninghausen blijkt dat Lee zelf in 1839 bij hem had aangeklopt inzake de gevolgen van een kwikzilververgiftiging.

Von Bönninghausen bediende zijn clientèle voornamelijk per brief. Was het nodig om een patiënt in levenden lijve te zien, dan moest deze de reis naar Munster ondernemen. Van der Velde heeft dat laat in maart 1843 onder begeleiding van een bloedverwant gedaan. Geheel volgens de homeopathische methode, maar tot aangename verrassing van Van der Velde, bevroeg Von Bönninghausen hem uitvoerig over zijn klachten. De kleinste bijzonderheden, van zijn jeugd af aan, werden nauwkeurig opgetekend. De geneesmiddelen die de bakker tot dan toe had gebruikt, werden door Von Bönninghausen als hoogst schadelijk beoordeeld. Hun jarenlange gebruik zou zelfs een onoverkomelijke hindernis kunnen blijken op de weg naar genezing. Na aldus de schuld voor eventueel uitblijven van succes van zijn eigen geneeswijze bij voorbaat elders te hebben gedeponeerd, gaf Von Bönninghausen vier poeders mee. Ook kreeg bakker Van der Velde een eenvoudig doch krachtig dieet voorgeschreven.

Er volgde een lange periode van gestaag maar soms tergend langzaam herstel. De patiënt deed per brief periodiek verslag van zijn toestand. Von Bönninghausen antwoordde met symptoomduiding, gedragsaanwijzingen en nieuwe zendingen van dezelfde vier poeders. In de zomer van 1845 voelde Van der Velde zich zo goed dat hij dacht verder geen poeders nodig te hebben. In de winter 1845-1846 werd dat afgestraft met een zeer zware verkoudheid die voor geen huismiddeltje wilde wijken. Paniek sloeg toe, de patiënt schreef naar Munster, kreeg nieuwe poeders en een berisping. Hij moest beloven de behandeling nooit meer op eigen houtje af te breken. Daarna werd er weer trouw gecorrespondeerd, in een ritme van eens per kwartaal. Dat duurde tot de nazomer van 1847. Toen besloot Van der Velde de reis naar Münster nog eens te ondernemen, niet voor zichzelf, maar voor zijn ernstig ongestelde echtgenote Cornelia Johanna van der Velde-Dirksen, die sinds maanden vruchteloos door een reguliere arts werd behandeld.

Inmiddels hadden zich ook andere Rotterdammers tot Von Bönninghausen gewend.14 Van de eerste twee, een meester-metselaar in 1845 en de weduwe van een andere meester-metselaar in 1846, kunnen we aannemen dat zij handelden op aanraden van heelmeester Lee of broodbakker Van der Velde. Daarna echter dienden zich ook patiënten uit hogere kringen aan. Dat begon in 1847 met de zeventienjarige Anne van Rijckevorssel. Zij was de jongste dochter van Abram van Rijckevorsel (1790-1864), graanhandelaar, president van de Kamer van Koophandel van Rotterdam en lid van de Tweede Kamer der Staten-Generaal. (Bij de verkiezing voor een Kamerzetel namens Zuid-Holland had hij in 1845 Thorbecke verslagen.) Haar oudste broer, de reder Hubert van Rijckevorsel, was in 1844 als commissaris betrokken bij het ontstaan van de Nieuwe Rotterdamsche Courant. Misschien lag daar de homeopathische connectie. Het initiatief tot oprichting van de krant was gekomen van uitgever Henricus Nijgh, die zich persoonlijk en als uitgever een groot voorstander van de homeopathie heeft getoond. In 1853 gaf hij de vertaling uit van Bönninghausens Der homöopathische Hausarzt.15 Nijgh is trouwens zelf ook patiënt bij Von Bönninghausen geweest.

Henricus Nijgh (1815-1895), oprichter van de nrc en van Uitgeverij Nijgh & Van Ditmar, aanhanger van de homeopathie en uitgever van homeopathische boekwerken. Portret door J.C Wijlacker, 1892 (Bedrijfscollectie nrc-Handelsblad).

De Krankenjournale van Clemens von Bönninghausen noemen in totaal 288 Nederlandse patiënten. Liefst 181 van hen waren Rotterdammers en nog eens twaalf woonden in de naaste omgeving van Rotterdam. De chronologische verdeling van de eerste consulten van de Rotterdammers vertoont een piek in de jaren 1851-1856, met 1853 als topjaar. In dat ene jaar registreerde Von Bönninghausen 68 nieuwe patiënten uit Rotterdam. De grote toeloop in deze jaren was eraan te danken dat hij zelf geografische toenadering had gezocht. In 1851 had hij tussen 24 juni en 2 juli een tournee gemaakt langs de grote steden in het westen van Nederland. Hij reisde over Arnhem naar Utrecht en verbleef vervolgens in Amsterdam, Den Haag en Rotterdam. Op die ene rondreis zijn geen andere gevolgd – waarschijnlijk was hem te verstaan gegeven dat hij niet zomaar in Nederland mocht praktiseren –, maar wel maakte hij zich in de zomers van 1852 en 1853 enkele dagen in Emmerik beschikbaar voor Nederlandse patiënten. Emmerik aan de Rijn was vanuit West-Nederland veel makkelijker te bereizen dan Münster in Westfalen. In de NRC van 29 juni 1852 adverteerde hij dat zijn ‘Hollandse patiënten’ hem op 6 en 7 juli in Emmerik konden komen consulteren. In het volgende jaar herhaalde zich dat op twee dagen in juni.

Het Rotterdamse drietal

In 1857 droogde de Rotterdamse patiëntenstroom naar Von Bönninghausen bijna helemaal op. Alleen enkele oude klanten bleven hem consulteren. De reden was dat zich in dit jaar een homeopathisch geneesheer in de stad vestigde. Men had voortaan een homeopaat op loopafstand. Dat was te danken aan de Vereniging van Voorstanders der Homoeopathische Geneeskunst.

Voorzitter van het oprichtingsbestuur van de vereniging was de commissionair in granen Willem Bouwman. Deze heer was zelf sinds 1850 patiënt van Von Bönninghausen en bleef hem tot diens dood trouw. Broodbakker Samuel van der Velde werd secretaris.

Andere bestuursleden waren commies der posterijen Joan Adolf Bannier, commissionair Laurens ’t Hoen, uitgever Henricus Nijgh en Adriaan Pieter van Stolk senior, graanhandelaar en voorzitter van het departement Rotterdam van de Nederlandse Maatschappij van Handel en Nijverheid.16 De laatste was ook kunstverzamelaar en beschermheer van kunstschilder George Hendrik Breitner. Zijn oudere broer Abraham legde de vermaarde prentencollectie ‘Atlas van Stolk’ aan.

De Vereniging van Voorstanders maakte in de NRC van 11 december 1856 per advertentie bekend dat zij één of meer ‘in de homoeopathische geneeskunst ervaren en dezelve uitsluitend beoefenende geneesheren’ in Rotterdam gevestigd wilde zien. Gezien het dagelijks toenemende aantal voorstanders van de homeopathie, en gezien de moeilijkheden verbonden aan een behandeling door middel van briefwisseling met veraf wonende geneesheren, bestond daar volgens de Vereniging een dringende behoefte aan.

Het was eigenlijk een nogal zinloze advertentie. Voor werving in Duitsland was de NRC geen geschikt medium en in Nederland waren de homeopaten letterlijk op de vingers van één hand te tellen: de familie Schönfeld en dr. S.A. Bleekrode, die in 1835 in Groningen zijn graad had behaald op een proefschrift dat de homeopathie verdedigde. Een enkele van hen was misschien overwogen of zelfs persoonlijk benaderd. Het werkelijke doelwit van de advertentie waren echter de inwoners van Rotterdam. Aan hen toonde het bestuur van de Vereniging van Voorstanders dat de koe bij de horens werd gevat.

Dat het snel lukte een homeopaat naar Rotterdam te lokken, was te danken aan het feit dat enkele Utrechtse heren zich eerder hadden ingespannen voor vestiging van een homeopathisch geneesheer in hún stad. Op hun uitnodiging was de Duitse homeopaat dr. Carl Georg Kallenbach (1795-1880) in 1856 uit het Duitse Kleef verhuisd naar Utrecht. De Rotterdamse Vereniging van Voorstanders kwam een jaar later tot overeenstemming met een zoon van deze heer.

Dr. Kallenbach senior had de wonderbaarlijke genezing op zijn naam staan van een kind van jhr. Johan Carel Willem Fabricius van Leijenburg en Adriana Wilhelma Clara Hooft. Hun dochtertje Constantia Wilhelma was in 1855 getroffen door hersenvliesontsteking. Het gezin woonde op huize Houdringe in De Bilt, dus de geneeskundige faciliteiten van de stad Utrecht waren dichtbij, maar de ouders besloten daar geen gebruik van te maken. Zij kenden de onmacht van de reguliere geneeskunde tegen deze aandoening, want zij hadden er drie jaar eerder al een zoontje aan verloren. Zij besloten naar Kleef te reizen, waar dr. Kallenbach toen zijn homeopathische praktijk had. Na een behandeling van enkele weken kon het gezin met een hersteld kind naar huis terugkeren.17 Dat fraaie resultaat bewoog de heer Fabricius en enkele van zijn patricische relaties in en rond Utrecht om dr. Kallenbach uit te nodigen zich tegen aangename condities in Utrecht te vestigen.

Johan Carel Willem Fabricius (1795-1881) door J.A. Kruseman (foto rkd, eigenaar onbekend).

De Rotterdammers lieten zich door de Utrechtse dr. Kallenbach in contact brengen met zijn zoon dr. Friedrich Wilhelm Oswald Kallenbach (1829-1917). Deze was in 1855 als homeopathisch arts afgestudeerd. Op 17 februari 1857, slechts twee maanden nadat de Vereniging van Voorstanders haar zoektocht naar een stedelijke homeopaat had aangekondigd, maakte Kallenbach junior zijn vestiging in de Maasstad per advertentie in de NRC bekend.18 Voor ieder die zijn hulp verlangde, was hij dagelijks tussen acht en tien uur ’s ochtends te spreken in zijn woning achter de Beurs bij de heer Van Drimmelen. Behoeftigen konden hem daar elke dag behalve zondag gratis raadplegen tussen vijf en zes uur ’s middags. (Kosteloze behandeling van armen was onder homeopaten goed gebruik, maar zij werden wel zorgvuldig gescheiden gehouden van andere patiënten.)

Maar hiermee nog niet genoeg. Op 15 januari 1858 berichtte de NRC dat men in Rotterdam behoefte voelde aan een twééde homeopathisch geneesheer. De Vereniging van Voorstanders garandeerde een inkomen van minstens tweeduizend gulden in het eerste jaar. Zou de som der honoraria minder bedragen, dan zou de Vereniging voor aanvulling zorgen tot dat bedrag. De voorkeur ging uit naar een jonge, in Nederland gepromoveerde medicus die weinig of liefst nooit ‘allopathisch’ had gepraktiseerd en genegen was zich met de homeopathische geneeswijze bekend te maken bij een beroemde buitenlandse homeopaat.

F.W.O. Kallenbach. Uit: Homoeopathisch Maandblad 41 (1930).

A.J. Gruber. Uit: Homoeopathisch Maandblad 47 (1936).

Toch leidde deze wervingsronde niet tot aanstelling van een Nederlander. Het werd weer een Duitser. Dr. Adolf Julius Gruber maakte in de NRC van 13 augustus 1858 zijn vestiging bekend op de Boompjes bij de Pottenbakkersteeg. Gruber was 37 jaar oud en had, net als Kallenbach junior, zijn doctorstitel in Berlijn behaald. Om zelfstandig in Nederland te mogen praktiseren, verwierven zij in 1857 respectievelijk 1858 een tweede doctorstitel aan de universiteit van Utrecht.

Vader en zoon Kallenbach

Carl Georg Kallenbach werd in 1795 geboren in het Thüringse stadje Schleusingen. Hij promoveerde in 1836 te Göttingen op een proefschrift over een nieuw middel tegen buikgriep. Hij praktiseerde in Berlijn, Görlitz en Frankfurt am Main voor hij in 1856 naar Utrecht kwam.19 In 1840 publiceerde hij in Berlijn een boekwerk getiteld Die gesammelten Herzkrankheiten. Homeopathie kwam daarin nog niet voor. In Frankfurt, waar hij zich in 1850 vestigde, hield hij praktijk als homeopaat. Hij behandelde de keurvorst van Hessen, enkele politici, een Rothschild en andere bankiers. De grote populariteit van zijn praktijk schijnt in 1853 aanleiding te zijn geweest voor moeilijkheden met de stedelijke autoriteiten. Dat conflict werd later min of meer bijgelegd, maar het gebeurde zou toch de reden kunnen zijn geweest voor Kallenbachs vestiging dicht bij de rijksgrens in Kleef. Na beëindiging van zijn praktijk in Utrecht keerde hij terug naar Kleef. Daar overleed hij op 14 oktober 1880.

Friedrich Wilhelm Oswald Kallenbach werd op 21 april 1829 geboren in Berlijn als zoon van C.G. Kallenbach en Maria Auguste Emilie Stolzman. In 1855 promoveerde hij in Berlijn tot doctor in de medicijnen op een proefschrift over epilepsie.20 Hij trouwde in 1863 in Frankfurt am Main met Wilhelmine Johanna Lentzner. Op 23 december 1863 werd hij genaturaliseerd tot Nederlander.21 Hij overleed in Apeldoorn op 10 november 1917.

De Vereniging van Voorstanders liet in 1858 bij Nijgh een wervend geschrift uitkomen: De homoeopathische geneeskunst. Populaire schets voor het niet geneeskundig publiek. De goede respons moet het bestuur hebben gesterkt in de enigszins overmoedige mening dat er in Rotterdam ruimte was voor een derde professionele homeopaat. Dat werd wél een Nederlander. In de NRC van 9 maart 1859 maakte dr. S.J. van Roijen bekend dat hij zich als homeopathisch geneesheer had gevestigd aan de Grote Markt. Hij stelde zich in de advertentie voor als ‘Math. Mag. Phil. Nat. et Medicinae Doctor’: magister in de wiskunde en doctor in de natuurwetenschappen en in de medicijnen. Hij werd ten onrechte, want met veronachtzaming van de clan Schönfeld in het noordoosten van het land, begroet als de eerste homeopathische arts van Nederlandse komaf.

Stephanus Jacobus van Roijen (soms Royen) was op 30 augustus 1828 in Groningen geboren als zoon van een apotheker. Zijn academische titels getuigen van een slingerend pad van studie en beroep voordat hij homeopathisch arts werd.22 In 1850 was hij in Groningen gepromoveerd op een proefschrift over de chemische samenstelling van de bodem van bepaalde delen van Drenthe. In 1853 werd hij directeur van de gasfabriek te Groningen. Hij liep bovendien rond met het plan voor een fabriek van Berlijns blauw en ammoniakzout,23 maar laat in 1855 deed zich een gebeurtenis voor die hem deed besluiten weer te gaan studeren, ditmaal geneeskunde. Op 18 december 1858 promoveerde hij in Leiden tot medisch doctor op een proefschrift over de diagnostiek van gele tyfus. Krap drie maanden later vestigde hij zich als homeopathisch geneesheer in Rotterdam, na eerst nog even in Leipzig met de praktijk van homeopathische behandeling te hebben kennisgemaakt.

S.J. van Roijen. Uit: Homoeopathisch Maandblad 35 (1924).

Wat had hem ertoe gebracht de gasfabricage vaarwel te zeggen en homeopaat te worden? Van Roijen heeft dat uiteengezet in een brochure getiteld Waarom ben ik homoiopaath geworden, in 1859 verschenen bij H. Nijgh in Rotterdam. Hij moet het gevoel hebben gehad dat hij zich opvallend aan de Rotterdamse bevolking moest presenteren om de concurrentie aan te kunnen met de twee eerder gevestigde vakbroeders. Het bestuur van de Vereniging van Voorstanders had dan wel gemeend dat er genoeg klandizie zou zijn om drie bloeiende homeopathische praktijken te onderhouden, maar het voorgevoel van Van Roijen dat dit wel eens zou kunnen tegenvallen, is later juist gebleken.

Van Roijen vertelde in zijn brochure dat een broer van hem tijdens een reis door Duitsland in oktober 1855 een ernstige aderontsteking had opgelopen. Het had er heel slecht uitgezien, maar na overbrenging naar een homeopathische inrichting was de patiënt spoedig en volledig hersteld. Deze genezing, en gesprekken die Van Roijen voerde met de homeopaat die zijn broer zo succesvol had behandeld, brachten hem tot het inzicht dat ‘de homeopathie waarheid is’. Vandaar het besluit om zijn eigen leven rigoureus te veranderen.

De Rotterdamse artsen Kallenbach junior, Gruber en Van Roijen hebben samen met de Vereniging van Voorstanders en uitgever Henricus Nijgh gedurende enkele jaren flink aan de weg getimmerd. Een opvallend initiatief was dat de drie artsen samen met acht leden van de Vereniging een commissie vormden tot oprichting van een homeopathische inrichting waar minvermogenden gratis medische hulp zouden krijgen. De brochure waarin zij hun idee propageerden, viel niet overal in goede aarde. In de Rotterdamsche Courant, de oudere en conservatieve tegenhanger van de NRC, verscheen in de editie van 28 november 1859 een stuk dat het initiatief van de commissie onethisch noemde. Aangezien de homeopathie door de echte geneeskundige wetenschap als een dwaalweg aan de kaak was gesteld, kwam het immers neer op het uitleveren van de armen aan kwakzalvers. Wie de homeopaten prees voor het gratis behandelen van dankbare armen, maakte zich schuldig aan lof voor wonderdokters die de minst ontwikkelden in hun greep namen.

Zulk gemopper langs de zijlijn verhinderde niet dat de inrichting werkelijk tot stand kwam. Op 14 maart 1860 liet Van Roijen namens de commissie in de NRC weten dat de ‘Homoiopathische Geneesinrichtingen tot gratis behandeling van Behoeftigen’ in de Frankenstraat vanaf donderdag 15 maart op elke dag behalve zondag tussen drie en vier uur ’s middags open zou zijn. Op woensdagen was dat spreekuur uitsluitend bedoeld voor lijders aan besmettelijke ziektes en huidziektes.

De krant kwam tien dagen later met een terughoudend commentaar. Uitgever Nijgh was de homeopathie dan wel zeer toegenegen, maar dat betekende nog niet dat de redactie van de NRC alles wat uit die hoek kwam prachtig vond. De schrijver van het stukje juichte het initiatief in beginsel niet toe, want hij vond dat homeopaten zich niet moesten bemoeien met de algemene gezondheidszorg voor de armen. De manier waarop de faciliteit was gerealiseerd, kreeg niettemin zijn ironisch getinte goedkeuring. De journalist vond het gebouwtje ‘de beoefenaars der homoeopathie volkomen waardig, klein maar rein’. Hopelijk zou ‘het schamele publiek zich niet te veel aan de nietigheid van het gebouw ergeren; het munt toch uit door nederigheid en menslievendheid’.

In 1859 begonnen Kallenbach, Gruber en Van Roijen een reeks getiteld De homoiopathische geneeswijze. Mededeelingen tot verspreiding van de kennis dezer methode. Uitgever was uiteraard H. Nijgh en hartelijke aanmoediging ontvingen de drie redacteuren-auteurs van de Vereniging van Voorstanders. In 1861 werd in een aflevering het verhaal opgenomen van de genezing van broodbakker Van der Velde door Von Bönninghausen. Later in datzelfde jaar kwam door vertrek van Van Roijen uit Rotterdam een einde aan de reeks. Nijgh liet ter afsluiting een bundeling van alle in 1859-1861 verschenen afleveringen verschijnen.

In 1861 gaf Nijgh ook nog een boekwerk uit dat alleen door dr. Van Roijen was samengesteld. Het was een handleiding voor de homeopathische doe-het-zelver, getiteld Handboek voor den beschaafden stand en voor gezagvoerders van schepen tot behandeling der meest voorkomende ziekten volgens de homoiopathische geneeswijze. Onder de beschaafde stand verstond Van Roijen iedereen die voldoende opleiding had om zijn boek te kunnen lezen en voldoende welstand om zich de aanschaf van het boek en een kleine huisapotheek te kunnen permitteren. Het idee om ook de scheepvaart expliciet te adresseren, had hij overgenomen van Von Bönninghausen. Die had in 1853 bij Nijgh een werk getiteld De homeopathische huis- en scheepsdoctor laten verschijnen.

Van Roijen betoonde zich in zijn boek een rekkelijke homeopaat. Hij volgde het evangelie van Hahnemann niet star en stijf. Het homeopathische grondbeginsel similia similibus curantur zette hij vol overtuiging uiteen, maar menige andere stelling van de profeet wenste Van Roijen, opgeleid in de natuurwetenschappen, toch aan te passen aan nieuwe inzichten. Hij hield zich in zijn handboek verre van extreem verdunde tincturen waar geen enkel molecuul van de helende stof meer in kon zitten. Hij wist uit eigen ervaring dat tegenstanders van de homeopathie hun pijlen het liefst richtten op de kwestie van buitensporige verdunning. Volgens hem was dit echter géén essentieel punt van de leer. Over dosering zei hij slechts dat de ervaring leerde dat homeopathische geneesmiddelen ‘in betrekkelijk kleine’ hoeveelheid moesten worden gebruikt.

De gebruiker van het handboek van dr. Van Royen kon ver komen met een huis- of scheepsapotheek bestaande uit een overzichtelijk aantal flacons met breed inzetbare middelen in derde decimale verdunning (1:1000). Als het tegenzat kon het bij een enkele aandoening nodig zijn verschillende middelen in opeenvolging in te zetten, maar diezelfde middelen hielpen ook tegen vele andere kwalen. Daarom was een kleine apotheek al voldoende om vrijwel alle veelvoorkomende aandoeningen te bestrijden.

De behandeling van de mazelen volgens het Handboek van dr. S.J. van Roijen

‘De voornaamste middelen zijn Pulsatilla [wildemanskruid] en Aconitum [monnikskap]. In de meeste gevallen zijn enige giften Pulsatilla (3de verdunning 2 tot 4 malen daags 1 lepeltje) in de eerste dagen voldoende om de ziekte gunstig en goedaardig te doen verlopen. Is de koorts zeer hevig, vooral voor het uitbotten van de uitslag, dan is Aconitum (3de verdunning, om de 4 uren 1 lepeltje) op zijn plaats; zijn er belangrijke hersenverschijnselen, ijlen, grote lichtschuwheid en belangrijke oogontsteking, dan geeft men ermee afwisselend Belladonna [wolfskers] (3de verdunning). Wil de uitslag niet uitkomen, dan wordt het bevorderd door 1 of 2 malen Sulphur [zwavel] (3de verdunning 1 lepeltje) of bij tevens aanwezige benauwdheid op de borst door Ipecacuanha [braakwortel] (3de verdunning.)’

Stephanus van Roijen was de beste of in ieder geval de ijverigste publicist van het Rotterdamse homeopathische trio, maar als laatst gearriveerde had hij minder patiënten dan collega’s Kallenbach en Gruber. Dat was de reden voor zijn vertrek uit Rotterdam. Hij was in november 1859 getrouwd, zijn vrouw had in 1860 haar eerste kind gekregen en was in verwachting van een tweede, maar na de tweeduizend gulden die de Vereeniging van Voorstanders hem in zijn eerste jaar had gegarandeerd, had hij geen behoorlijk inkomen meer genoten.

Van Roijen keerde rond het midden van 1861 terug naar de stad Groningen. De Winschoter arts J.F.P. Schönfeld die in 1832 als eerste Nederlander een homeopathische praktijk was begonnen, was in februari 1861 overleden. Het besluit van dr. Van Roijen om weer naar zijn geboortegrond te trekken was misschien genomen in de hoop in Stad en Ommelanden een aanzienlijk bestand van verweesde homeopathische patiënten aan te treffen, maar de realiteit was anders. Een zoon van de oude Schönfeld praktiseerde als homeopaat niet ver van de stad in Leek, een andere zoon en een neef hadden zich in het oosten van de provincie gevestigd. Voor Van Roijen bleek er net zo min nog plaats als in Rotterdam.