Geen dag zonder nacht
Verhalen vanaf de dansvloer

Samengesteld door
Thys Boer & Jonasz Dekkers

Ontwerp omslag en binnenwerk:
ST–DUO (Rotterdam)

Foto’s maan:
NASA’s Scientific Visualization Studio © 2022
via: https://svs.gsfc.nasa.gov/4955

Foto’s Nachtleven:
Mark Bolk © 2022
Samenstelling en nabewerking door ST-DUO

ISBN | 978 94 6249 945 4
E-ISBN | 978 94 6249 946 1
NUR | 740

Mazirel Pers is een imprint van
Walburg Pers

© 2022 De auteurs en Uitgeversmaatschappij
Walburg Pers, Zutphen

www.mazirelpers.nl
www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

De uitgeverij heeft ernaar gestreefd alle copyrights van in deze uitgave opgenomen illustraties te achterhalen. Aan hen die desondanks menen alsnog rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met Walburg Press.

Geen
dag
zonder
nacht

Inhoudsopgave

Inleiding

Fase 1: Op welke schouders staan we?

Rave is een doodsritueel, is dansen op ruïnes
Persis Bekkering (Proza)

Als het strijkijzer heet is moet je strijken
DJ Moortje (Interview)

’s Nachts vind je mij
Sylvana Simons (Essay)

Hardstyle: Een ode aan het gevoel
Edo van den Berg (Essay)

De enige weg is voorwaarts
Merlijn Poolman (Essay)

De nacht blijft
Tyler Koudijzer (Poezië)

Fase 2: Wat is de nacht? En wat is muziek?

Transgressie bij maanlicht
Laisa Maria (Essay)

De artiest als landschapsarchitect
Speedy J (Interview)

Iemand, niemand, honderdduizend
Marian Donner (Essay)

Ik ben de nacht
Cees de Beer (Poezië)

Fase 3: Wie leeft er ’s nachts?

La Carla
Joost van Bellen (Proza)

Een toevluchtsoord voor extravagante nachtvlinders
Wasteland (Interview)

Move Around Sound
Holly Dicker (Interview)

Misdaad loont
Dario Goldbach (Proza)

Het grootste lokale festival van Nederland
Zwarte Cross en de Rainbowband (Interview)

Wij zijn de nacht
Teddy Tops (Poezië)

Fase 4: Hoe leven we in de nacht?

De invloed van Afrikaanse muziek is overal
Philou Louzolo (Interview)

Oeteldonkse nachten
Lidwien van Noorden (Essay)

Van bandjeswedstrijd tot grootste showcasefestival van Europa
Eurosonic Noorderslag (Interview)

De man in het zwart
Haroon Ali (Proza)

Een drukke, levendige straat is veiliger dan een donker steegje
Mirik Milan (Interview)

Gemeenschapszorg: suggesties van een oude genderclown
non van Driel (Essay)

Enchantress
Amara van der Elst (Poezië)

Fase 5: Waar gaan we naartoe?

De ballroom community: gekozen families die meer erkenning verdienen
Elejandro Martinez (Interview)

Klinkt er toekomstmuziek in Den Haag?
Future Intel (Essay)

Maatschappelijk engagement van het festival: Create your own stars!
Milkshake Festival (Interview)

Als de vrouw het naar haar zin heeft in de club profiteert iedereen
Delicia Celik (Interview)

Het gevaar van de schaalvergroting van evenementen
Black Sun Empire (Interview)

Mijn afscheidsbrief aan de nacht
Shirin Mirachor (Essay)

Nacht en leven
Dean Bowen (Poezië)

Nawoord

Register

Inleiding

Wanneer een zintuig stopt met functioneren, nemen de andere vier het over – ze worden niet per se sterker, we werken alleen beter met ze samen. Zelfs al binnen een uur: als het licht uitgaat, wanneer je na een lange dag in bed ligt of wanneer je een donkere nachtclub binnenstapt, worden de andere werknemers van ons bestaan wakker. Het duurt slechts zo’n drie kwartier voordat ze aan de slag gaan. Onze vingertoppen worden gevoeliger en we kunnen beter lokaliseren waar geluid vandaan komt, we onderscheiden smaken beter en ruiken geuren scherper. Het brein beweegt, met name ’s nachts.

Tegelijkertijd is het bijzonder dat de mens ’s nachts urenlang ongestoord moet kunnen slapen om overdag (gezond) te leven – enkel grote mensapen doen dat ook. Dat komt omdat de primaat de cognitieve capaciteiten bezit om hoog in de bomen een platform te bouwen waar hij zonder door roofdieren gestoord te worden gerust kan slapen. Gorilla’s slapen twaalf uur, chimpansees zo’n acht, net als wij. De rest van het dierenrijk slaapt op compleet uiteenlopende manieren. Dolfijnen slapen één hersenhelft per keer, zodat ze hun hele leven lang 24 uur per dag alert zijn. Zeevogels slapen in vlucht in intervallen van tien seconden op hoge luchtstromen zodat ze niet in het water vallen. De reden dat wij geëvolueerd zijn om dermate veel en bovendien ongestoord slaap nodig te hebben, is dus omdat we slim genoeg zijn om ons te beveiligen en misschien naïef genoeg om ons veilig te wanen. Maar hoe zit het met de mensen die ervoor kiezen ’s nachts wakker te zijn? Hoe zit het met hen die zichzelf in donkere clubs aan de nacht geven? Die zich niet in een bed of platform hoog in de bomen veilig wanen, maar juist op repetitieve beats in de duisternis? Met hen bij wie gevoel, gehoor, smaak en reuk vaak beter met elkaar samenwerken? Hoe zit het met de nachtdieren van onze maatschappij?

Vanuit die vragen hebben Thys Boer (voorzitter van de onafhankelijke nachtraad N8W8 Rotterdam en kerndocent Leisure & Events Management aan de Willem de Kooning Academie) en ik, Jonasz Dekkers (schrijver en journalist bij NRC Handelsblad en promovendus in de filosofie aan de Leiden Universiteit), de verhalenbundel die voor je ligt samengesteld. Met deze bundel willen we een vuist maken voor de Nederlandse nacht, zonder dat deze een expliciet pleidooi voor de waarde van het nachtleven behelst – daarmee wordt het onderwerp onherroepelijk een klaagzang over de huidige stand van zaken (zeker schrijvend in het eerste jaar na de coronacrisis). De nacht, zijn leven en zijn cultuur zijn meer waard dan een beklag – het zijn onderwerpen om te vieren. We spreken daarom vanuit de geest van Anton Tsjechov, wanneer hij in een brief aan zijn broer zoveel schrijft als ‘vertel me niet dat de maan schijnt, maar toon me de schittering van het licht in gebroken glas.’ De Nederlandse nacht is namelijk meer dan slechts de achtergrond waartegen de maan schijnen mag: ze is zowel de reflectie van het maanlicht als de scherven van weerschijning. Ze is zowel schitterend als gebroken.

Ons nationale nachtleven is al jaren een ondergeschoven kindje, zowel in de politiek als in de publieke opinie. En dat terwijl onze dansvloercultuur ons meest bekende en misschien zelfs ons meest gewaardeerde (immateriële) exportproduct is: Nederland staat al decennia wereldwijd bekend om zijn vooruitstrevende nachtleven en muziekevenementen. Neem het Amsterdam Dance Event, waar in 2019 ruim 400.000 bezoekers uit 146 verschillende landen op afkwamen, of de gabberscene, de enige jongerencultuur die in Nederland is ontstaan en wereldwijd impact heeft gehad. Of het feit dat je op de grootste podia ter wereld geregeld Nederlandse dj’s terug kunt vinden en dat we ooit mijlenver voorliepen met ons toentertijd relatief progressieve drugsbeleid. Ook bekleedden we internationaal een voorlopersrol als het gaat om cultureel nachtbeleid en het concept van het nachtburgemeesterschap.

En toch is het ook zo dat de Nederlandse nacht de afgelopen jaren aan schittering heeft moeten inboeten. Tussen 2008 en 2017 daalde het aantal discotheken en nachtclubs in Nederland met bijna de helft: van 312 naar 174. De verwachting van onderzoeksbureau Van Spronsen & Partners is dat deze daling voorlopig nog wel even zal doorzetten. Nu kunnen we het natuurlijk ellenlang hebben over de rol van het nachtleven tijdens de coronacrisis – en dan met name over de manier waarop het nachtleven benaderd en (niet) gezien werd door het kabinet. De kern van het verhaal is dat de Nederlandse nachtcultuur door de overheid niet erkend wordt als volwaardig deel van de culturele sector. Maar dit gesprek is al vaak gevoerd en volgens ons schieten we uiteindelijk meer op met een viering van de nacht. In die geest hebben wij dan ook deze bundel samengesteld.

Wij wilden niet zelf het verhaal van de Nederlandse nacht vertellen, omdat we ervan overtuigd zijn dat anderen dat beter kunnen. Daarom hebben we de beurt gelaten aan een divers palet van stemmen. Niet enkel schrijvers, noch enkel dj’s of organisatoren dan wel enkel interessante figuren uit de nacht. We stelden onszelf als doel een diverse bundel samen te stellen op het gebied van etnische achtergrond, geslacht, geografie en muzikaal genre. Ook qua literaire vorm hebben we gekozen voor diversiteit. Je vindt in deze bundel dertig verhalen van beroepsschrijvers, dj’s, dichters, een politicus, nachtburgemeesters, festivalorganisatoren, clubeigenaren en andere belangrijke figuren uit de Nederlandse nacht- en muziekindustrie.

Wij zijn de eersten om toe te geven dat deze bundel niet alles behelst wat het Nederlandse nachtleven vormt en hele genres, plekken en mensen en hun verhalen vergeet. Geen dag zonder nacht is namelijk geen alomvattend pleidooi. Alle verhalen uit de fameuze Nederlandse nacht bundelen in één boek is onmogelijk, een fatamorgana. En ook op de vragen die per deel centraal staan, geven we geen coherent, volledig antwoord. Wij hebben het samenstellen van deze bundel benaderd vanuit het perspectief van hoe wij de nacht bezien: als een bonte verzameling creatievelingen die vanuit diverse invalshoeken het donker en het leven vieren. We hebben als het ware geprobeerd om verschillende manieren van licht dat weerschijnt in gebroken glas te vangen en te bundelen tot een lichtbaan waarin veel lezers zichzelf zullen herkennen. Het resultaat is een bundel waarin elf essays, vijf gedichten, twee prozaverhalen en twaalf interviews staan. Verhalen over hardstyle, ballroom en acid, over nu, toen en later, over nachtclubs en festivals, over locaties in Groningen, Den Bosch en Amsterdam. Deze bundel is dan ook niet bedoeld om per se van begin tot eind te lezen, al zou dat wel kunnen. Onze indeling van de eclectische mix aan verhalen is de volgende.

We beginnen onze vlucht voor de dag met een verhaal van schrijver Persis Bekkering, over de rave als ritueel, als dans op ruïnes van het verleden, als breuk met dat wat is geweest. We vervolgen onze nachtelijke tocht door te spreken met een legende: DJ Moortje, de grondlegger van het iconische genre bubbling, door wie onder meer Hardwell, DJ Mag’s voormalig beste dj ter wereld, zegt te zijn geïnspireerd. Fractievoorzitter van BIJ1 in de Tweede Kamer en voormalig TMF-vj Sylvana Simons neemt ons daarna mee in het verhaal van hoe het nachtleven, en dan met name de black queer community, haar heeft gevormd tot de vrouw die ze nu is. Hierna komen we langs een ander iconisch Nederlands genre: hardstyle. Q-Dancer Edo van den Berg leert ons over zijn nachtelijke opvoeding, gevolgd door nachtburgemeester van Groningen en fervent voorstander van vrije sluitingstijden Merlijn Poolman. Hij voert ons langs de geschiedenis van het nachtleven zoals we dat nu kennen en legt uit hoe je carrière kunt maken in de beleidsmatige kant van de nacht. Dit deel wordt afgesloten door een stuk spoken word (dat voor de gelegenheid is opgeschreven) van Rotterdammer Tyler Koudijzer, die woordelijk speelt met bestaande en vergane clubs uit de havenstad.

De kern van deel twee laat zich het best vangen door de vraag wat de nacht en muziek nu eigenlijk betekenen. We beginnen het deel met een essay van antropoloog en fotograaf Laisa Maria, over de eeuwenoude, Bijbelse dichotomie tussen duisternis en licht en de intrinsieke waarde van de nachtelijke grenservaring die binnen de filosofie ‘transgressie’ wordt genoemd. Speedy J neemt ons mee op een reis door zijn imposante carrière, vertelt wat het betekent om artiest te zijn en ontleedt in beeldend taalgebruik wat muziek maken en luisteren voor hem behelzen. In haar essay Iemand, niemand, honderdduizend duikt essayist Marian Donner in haar tijd als telefoniste bij een luxe escortbureau. Een fascinerend haakje, waar ze vernuftig de jas van onze huidige, neoliberale tijd aan ophangt. We sluiten deel twee af met een gedicht, geschreven vanuit het perspectief van de nacht door Cees de Beer, voormalig nachtburgemeester van Nijmegen en raadslid namens Stadspartij Nijmegen.

In deel drie zoomen we in op de vraag naar de karakteristieken van het Nederlandse nachtdier. Niet geheel toevallig begint dit deel met een fictieverhaal van dj en romanschrijver Joost van Bellen, over een robuuste vrachtwagenchauffeur die op woensdagen in de fictieve club FeNIX een andere versie van zichzelf kan en mag zijn. We volgen de vlucht van het nachtdier richting een toevluchtsoord voor extravagante nachtvlinders: fetisjfeest Wasteland – een van de grootste en langstlopende fetisjfeesten ter wereld. Tussen de geschreven bijdrages door vertellen de paginavullende foto’s van Mark Bolk een geheel eigen verhaal en bieden ons zo zijn beeldende perspectief op het nachtleven. Holly Dicker, journalist voor (onder andere) The Guardian, spreekt met de Rotterdamse soundsystem crew Move Around Sound over kraken, do-it-yourself-cultuur en het terugnemen van de publieke ruimte door middel van muziek. Biertjesdief en schrijver Dario Goldbach hield aan zijn misdaden in de nacht een carrière over en we spreken met Zwarte Cross, het grootste festival van Nederland dat het lokale eert: de Rainbowband uit Lichtenvoorde stond ooit als afsluiter op het hoofdpodium. Met dichter Teddy Tops landen we op een plakkerige dansvloer, tezamen, naar elkaar verlangend als dag en nacht.

Deel vier is een poging tot een brede benadering van de vraag hoe we als maatschappij de nacht beleven. We beginnen dit deel met een openhartig gesprek met dj en producer Philou Louzolo, over zijn album African Gold en de alomtegenwoordige invloed van Afrikaanse muziek op iedere vorm van muziek. We vervolgen onze zoektocht naar verschillende nachtdieren met een persoonlijk essay van de nachtburgemeester van Den Bosch, Lidwien van Noorden, waarin ze de Oeteldonkse nacht tijdens carnaval beschrijft. In het gesprek met Eurosonic Noorderslag, het grootste showcasefestival van Europa, horen we wat de waarde van het festival en de muzieksector is voor de stad, de regio en het land. Met zijn eerste gepubliceerde fictieverhaal De man in het zwart, beschrijft journalist en columnist Haroon Ali een enerverende avond in Club Church en beschouwt hij de Nederlandse queernacht van meerdere kanten. Mirik Milan, voormalig nachtburgemeester van Amsterdam ten tijde van wijlen dagburgemeester Eberhard van der Laan, vertelt hoe een levendige nacht bijdraagt aan een leefbare stad en hoe een alom geliefde Van der Laan te werk ging als het aankwam op nachtbeleid. Zelfbenoemd ‘genderclown’ non van Driel doet in een persoonlijke brief een oproep aan de queer community tot gemeenschapszorg en we sluiten dit deel af met een betoverend Engelstalig gedicht van talentvol alleskunner Amara van der Elst, genaamd Enchantress.

We eindigen deze bundel met een deel waarin verhalen staan die vooruitkijken. De impliciete vraag hoe we de nacht zouden willen zien staat er centraal. Zo vertelt Elejandro Martinez father Elly Vineyard over de ballroom community en de behoefte aan erkenning van gekozen families. Onlineradiostation Future Intel zet in een essay uiteen wat de waarde is van onlineradio voor nachtcultuur en Marieke Samallo van Milkshake Festival vertelt hoe je je als festivalorganisatie maatschappelijk kunt engageren. Nachtclubfotograaf en evenementenorganisator Delicia Çelik pleit voor meer vrouwen in de nacht, zowel voor als achter de schermen, terwijl wereldberoemd drum-’n-basscollectief Black Sun Empire de evenementensector op het hart drukt om bij schaalvergroting van evenementen niet te vergeten dat juist kleine feesten een plek bieden aan opkomende artiesten – talentontwikkeling is essentieel voor een levendige nacht. Artistiek directeur van MONO uit Rotterdam Shirin Mirachor schrijft haar afscheidsbrief aan de nacht, waarin ze pleit voor het gemeenschappelijk helen en de kracht van waarachtige zorg voor elkaar. De bundel eindigt met een gedicht van dichter Dean Bowen. Nacht en leven is een werk dat aandacht vraagt voor de precaire situatie van het nachtleven. We sluiten daarmee toch af met een (poëtisch) pleidooi voor de waarde van de nacht. Want, om met Bowen te spreken, genoeg is genoeg. Zonder nacht is er geen dag.

Het is belangrijk om dat te erkennen: indien we de duisternis van de nacht in dat licht bezien, verscherpen onze zintuigen en werken we beter met elkaar samen. We voelen elkaar aan de pols, laten andere geluiden horen, twisten over smaak en ruiken onraad. Dan wanen we ons veilig, niet omdat we willen slapen maar omdat we ongestoord wakker willen zijn. Dan zíjn we veilig omdat we een gemeenschap vormen, omdat we onszelf mogen zijn en omdat we samen zijn. Dan wordt het gebroken glas weer heel en schijnt de maan feller dan ooit tevoren, tegen een achtergrond die meer is dan enkel context. Dan is de nacht niet langer zomaar de absentie van licht, maar bestaat ook het licht weer bij gratie van de nacht. En om het te zien hoef je gelukkig enkel je ogen te openen.

Jonasz Dekkers & Thys Boer

Fase 01 – Op welke schouders staan we?

Auteurs:
Persis Bekkering
DJ Moortje
Sylvana Simons
Edo van den Berg
Merlijn Poolman
Tyler Koudijzer

Op welke
schouders
staan we?

Essay

Persis Bekkering (1987) debuteerde met de roman Een heldenleven (Prometheus, 2018), die werd genomineerd voor de ANV Debutantenprijs (shortlist). Haar tweede roman Exces, over de ravebeweging als het rituele afscheid van de toekomst, verscheen in de zomer van 2021 en is genomineerd voor de BNG Bank Literatuurprijs. Ze schrijft essays, columns, literaire en kunstkritieken voor onder andere NRC Handelsblad en Mister Motley, en doceert creatief schrijven bij ArtEZ in Arnhem.

Rave is een ritueel,
is dansen op ruïnes

PERSIS BEKKERING

In de film Everybody in the Place. An Incomplete History of Britain 1984-1992 toont de Britse kunstenaar Jeremy Deller etsen van fabrieken, gemaakt ten tijde van de industriële revolutie. We zien imposante stoommachines, gigantische hallen, regelmaat, orde, de logica van de lopende band. De beelden worden gevolgd door amateuristische video-opnames van raves in de jaren negentig, waarin jonge mensen uitbundig dansen op pompende baslijnen, met grove, herhalende bewegingen, staand in de fabriekspanden die nu leeggehaald zijn. De orde en regelmaat van de dag zijn vervangen door de chaos van de nacht. Het is alsof ze zelf machines zijn geworden, deze extatische ravers. Uit hun blik lijkt de ziel vertrokken.

Misschien stonden hun voorouders wel op dezelfde plek te werken, zegt Deller, verwijzend naar het succes van de ravebeweging onder de arbeidersklasse. Misschien, oppert hij, was rave een rite de passage, dat de overgang van de industriële naar de service-economie in Engeland markeerde.

De ravebeweging ontstond haast uit het niets en explodeerde in de zomer van 1988, de second summer of love. Dat moment en dat overweldigende succes, dat betekent iets. Het moet ergens voor staan. Dellers theorie klinkt misschien vergezocht of spiritueel, maar het is meer dan dat. Rave is een cultureel symbool, een symptoom waaraan we de tijd kunnen diagnosticeren.

Met rave bedoel ik een spectrum. In Nederland in de jaren negentig verwees de term naar de ‘hardere’, ruige feesten, met hardcore techno en protogabber en uiteindelijk gabbercultuur, tegenover de mellowscene van de RoXY en de iT. Vandaag ga je raven als je naar de club gaat, welke dat dan ook is. Dus met rave bedoel ik de danscultuur in de breedte, waar elektronische repetitieve muziek klinkt – alles van en tussen club, electro, house, techno, trance, hardcore, hardstyle, jungle en garage.

Rave begon met housemuziek en, kort daarna, techno. Techno werd halverwege de jaren tachtig ontwikkeld in Detroit door (onder anderen) Juan Atkins. Detroit was in korte tijd een spookstad geworden na het imploderen van de auto-industrie. De stad werd een symbool voor de omwentelingen onder neoliberaal beleid, dat een nieuwe fase in de geschiedenis van westerse samenlevingen inluidde. In de jaren tachtig sloten er overal mijnen en fabrieken. In het Verenigd Koninkrijk werden de grote, saamhorige gemeenschappen van arbeiders onder Thatchers aanvoering doelbewust opgebroken, vakbonden verloren aan invloed, de verzorgingsstaat werd ontmanteld. In Nederland volgden soortgelijke ontwikkelingen, zij het in een ander tempo en langs andere lijnen van verdeling.

Grof gesproken werden grotere verbanden als de vakbonden, die de scherpe kantjes van het liberale kapitalisme opvingen, vervangen door individuen, die met elkaar concurreerden op de markt, als een hobbesiaanse strijd van allen tegen allen. De rave markeerde het schakelpunt tussen die twee tijdsgewrichten. Een ritueel van collectieve uitzinnigheid, van de toe-eigening van de fabriek, van dansen op ruïnes, van collectief exces, van vieren dat we een wij zijn, omdat er geen wij meer is. Aan alle zekerheden werd in die jaren gemorreld, behalve aan deze: volgend weekend weer een feest.

Rave is een verdwijnpunt. Je wandelt binnen met schone kleren, al ben je waarschijnlijk spaarzaam gekleed. Deodorant onder je oksels, de tanden gepoetst. Een biertje om te beginnen, je kletst wat met de vrienden met wie bent gekomen, je valt gillend om de hals van een oude bekende, iemand die je enkel op feestjes ziet – nooit zou je hem bij je thuis uitnodigen, en toch ben je buiten jezelf van vreugde dat hij er ook weer is vandaag. Het valt je op hoe goed de muziek is, je wordt opgetild, je zeilen bollen op, en je begint te dansen terwijl die ravevriend nog in je oor tettert, en dan verdwijn je langzaam in de massa. Je glijdt als een octopus over de dansvloer tot je een plek vindt waar je je comfortabel voelt, ver genoeg vooraan om je betrokken te voelen bij de muziek, maar net niet daar waar te veel mensen op een kluitje staan, want je wilt wel kunnen bewegen, je wilt niet steeds botsen met anderen. Meestal is de perfecte plek achter de dj-tafel, waar het geluid niet van de hoogste kwaliteit is, maar waar je de handen aan de knoppen kunt zien. Dat stelt je gerust. Het is ook de plek waar de vrienden van de dj staan die het meest snappen hoe dat moet, raven. Het is het moment van de overgave, van ja zeggen tegen de rave. Ja tegen het verdwijnpunt, ja tegen de vortex. Hoe de komende uren zich gaan ontvouwen is onvoorspelbaar. Soms is het geweldig, soms is het saai. Soms ben je naar binnen gekeerd en onzeker. Je ontmoet nieuwe mensen, zoent met een vreemde bij de wc’s. Soms sta je de hele avond op dezelfde plek en praat je met niemand, dolgelukkig in dat fluïde bouwwerk van beats en body’s en de hallucinante rush van ketamine. Maar dit weet je: vanaf het moment dat je ja zegt, verbrokkelen je harnas van alledag, je controle en discipline, je zelfpresentatie. Ze druipen van je af als het zweet dat van lichamen en het plafond drupt. Alles wordt smoezelig, glibberig en plakkerig. De tijd fragmenteert. Een uur voelt als vijf minuten en vijf minuten als een uur. Wie je was toen je binnenkwam, ben je niet meer, is gesmolten, en je weet niet precies wie er tevoorschijn komt. Een andere versie van jou, of misschien is het een versie van ons. Het is niet dat je opgaat in een wij, al heb ik dat ooit ergens wel zo beschreven, het is meer dat je je eigen egosoevereiniteit verliest; je geest versplintert in duizend prachtige scherven. Pas achteraf stel je verbaasd vast wat er de afgelopen nacht in je omhoogkwam; een rave verschilt in die zin niet veel van een sessie op de bank bij de psychoanalyticus. In het donker vind je jezelf, verlies je jezelf. En dat is geen paradox.

Het doodsritueel van de rave wordt (na een pandemische pauze) nog elk weekend voortgezet, de beat blijft zich herhalen. Rave is een continuum. Als overgangsritueel heeft het zijn betekenis verloren. We leven in een andere tijd dan in de jaren tachtig. De industriële economie is niet verdwenen, maar grotendeels naar andere werelddelen verplaatst. Er wordt nog gedanst in West-Europa, maar niet meer op de ruïnes van het fordisme. Hoe het toen was, weten de jonge ravers niet meer. Wat hebben we eigenlijk te vieren? Waarom staan we daar nog, op benen die als kauwgom voelen? Het is niet alsof we er betere mensen van worden, of productievere werknemers. Misschien dansen we de stress van de werkweek eruit, maar op maandag is de serotoninebalans nog niet hersteld; de schade van het weekend sleep je vaak nog een paar dagen mee de werkweek in.

Een paar jaar geleden werd er in de media snoevend over ‘yogasnuivers’ en ‘agendahedonisten’ gepraat: mensen die doordeweeks hard werken, sporten en groene sapjes slurpen, en zodra het weekend is de dealer bellen. Maar die badinerende termen hebben we al een tijd niet meer gehoord. Sinds de lockdowns is de ernst terug wanneer het over het nachtleven gaat. Het moet gered worden, er wordt gelobbyd en geprotesteerd, er staat een cultuur op instorten. Maar niemand weet echt op welke gronden de nacht tegenover de politiek kan worden verdedigd. Waarom bestaat de club? Wat is het bestaansrecht? Wie verankert deze duistere plek, waar tijd wordt verspild en de grenzen van de draagkracht van het lichaam worden getart, in officieel beleid en getallen en doelstellingen en erfgoedsubsidie? De nacht heeft een andere logica dan de dag, de nacht spreekt een andere taal. Het is er gevaarlijk. Je bent er kwetsbaar. De burger heeft er niets aan, want juist productiviteit is de grootste vijand van de nacht.

‘Why should rave ever end? Why should there be any miserable Monday mornings for anyone?’ vroeg cultuurtheoreticus Mark Fisher in een beroemd essay uit 2016. Laat het elk weekend weer weekend worden. Rave is geen eenmalige gebeurtenis. Een van de belangrijkste ingrediënten van rave is de herhaling. ‘Repetitive electronic beats’ is hoe rave omschreven werd in de Criminal Justice Act van 1994, de omstreden wet die de spontane feestcultuur (samen met kraken) in Engeland moest verbieden. Melodie en harmonie zijn in de muziek uit het ravespectrum min of meer verdwenen, ze klinken enkel nog op de achtergrond; het gaat om bas, ritme en snelheid. Herhaling. Zoals ook de danspassen weinig variatie bieden. Zelfexpressie is niet de hoogste waarde, het gaat om de expressie van de machine. Deze staat in een merkwaardige relatie met de trance die steeds dezelfde beweging kan oproepen – een techniek die we al sinds prehistorische tijden kennen. Technologische vooruitgang en oeroude rituelen komen samen in een gordiaanse knoop, in het verdwijnpunt. Rave heeft altijd in expliciete relatie tot de geschiedenis gestaan, als de plek waar toekomst, verleden en heden samenkomen tot een draaikolk die de tijd als lineair construct opheft. In een VPRO-documentaire uit 1988 wordt een raver op een acidhousefeestje gevraagd of dit hét geluid van de jaren tachtig is. Nee, schreeuwt hij in de microfoon, dit is het geluid van het nieuwe millennium. Maar wie daar op de dansvloer staat, weet: er is hier enkel het nu, nu, nu.

Herhaling is ook een effect van trauma, zoals Freud observeerde in zijn essay Herinneren, herhalen en doorwerken uit 1914. Een trauma heeft ‘herhalingsdwang’, stuurt het subject steeds in dezelfde situatie, zonder dat het oorspronkelijke trauma wordt herinnerd. Het roept de vraag op of het raven misschien ook een oertrauma verbergt. Wat was de eerste crisis, voordat de crisis zich dwangmatig begon te herhalen? Het voelt ergens logisch, de rave als intensivering van een gewelddadige, verwoestende wereld. Een zelfverkozen traumabeleving, waarin je zelf bepaalt hoeveel troep je slikt, waar je er zelf voor kiest om je lichaam aan van alles bloot te stellen, je sublimeert de permanente crisistoestand tot in de roes, tot in het gelukzalige zelfverlies. Een grenservaring waar je ja op zegt, mag het een keer, verdomme.

Fabrieken zijn we tegenwoordig zelf. De stoommachines zijn vervangen door een permanente stroom beelden en berichten op het scherm, niet los van onszelf te zien, wij zijn de enen en nullen op het scherm, er is geen jij en ik meer, geen subject en geen object. Deze hedendaagse ervaring wordt in scène gezet en verdicht in de club. Maar terwijl de telefoon nooit meer uitgaat, gaat in de club altijd op een goed moment het licht weer aan. We slenteren naar buiten, ogen geknepen tegen het daglicht. Op de bank bij een vriend roken we nog een sigaretje, luisteren een paar nummers, en dan fietsen we verdoofd naar huis. Onderweg kopen we een flesje jus d’orange bij een tankstation en proberen we niet te denken aan de deadlines die morgen op ons wachten. De bv ik, de 24-uurseconomie, het draait maar door, maar aan de rave komt tenminste een eind.

Interview
DJ Moortje

Als het strijkijzer heet is
moet je strijken

DJ Moortje (1963) is een Nederlands-Antilliaanse dj en grondlegger van het iconische genre speedy bubbling (spreek uit: bobbeling). Hij begon in 1988 bij discotheek Vulcano in Den Haag waar hij een reggae-lp draaide op 45 in plaats van op 33 toeren. Het snelle tempo en de pakkende ritmes sloegen aan en zo werd bubbling geboren. Later, met de rhymes van voormalig portier MC Pester, werd bubbling steeds populairder.
Van DJ Hardwell tot Chuckie, alle ’s lands grootste dj’s zeggen beïnvloed te zijn door bubbling – met recht Nederlands grootste muzikale exportproduct. In gesprek met een icoon.

Hoe en waar is jouw muzikale carrière ontstaan?

Ik begon met bandjes (mixtapes) opnemen toen ik een jaar of twaalf was. Toen ben ik ook met dj’en begonnen. In die tijd was het vooral ontdekken. Je bent jong en je hebt geen plan. Je verzint dit, je verzint dat. Die bandjes werden populair op Curaçao, dus die begon ik op een gegeven moment te verkopen. Eerst aan m’n buren, aan m’n vrienden. Zo ging het woord over het eiland en begon ik ook weleens te draaien. Eerst alleen voor mezelf, maar toen mijn goede vriend Ray een keer jarig was, vroeg hij mij om op zijn feest te komen draaien. Vanaf toen ging het balletje rollen.

Hoe ging dat?

Dat ging snel: ik zet 25 liedjes op een bandje, waarvan minimaal 23 hele goede. Ik pakte alles wat een beetje een hit was. Aan het begin was dat Bob Marley en Gregory Isaacs, later werd dat ook Antilliaanse muziek, funk en disco. Rappers Delight, Jamaican Funk, Tom Brown, dat soort dingen. Als mensen aan me vroegen een liedje op een bandje te zetten, deed ik dat gewoon. Dat was mijn sterke kant: mensen wisten dat het goed zat als ze mijn bandje kochten of naar mijn show kwamen kijken. Zo begon ik een loyale fanbase te creëren.

Waar draaide je op Curaçao?

Op een gegeven moment ging er een discotheek open op het eiland, The Sound. Ik werd meteen aangenomen als dj. De eigenaar van die discotheek, Ivan Martis, had connecties met Jamaica, waardoor ik allerlei platen vanuit daar binnenkreeg. Dan had ik opeens al die hits van Yellowman en Lovindeer, dat soort platen. Vroeger was het taboe om Bob Marley, dancehall of andere rootsmuziek te draaien, want mensen wisten gelijk: deze man blowt. Maar ik had daar schijt aan. Ik riep tegen iedereen: kom naar die discotheek, ik draaide alles, hè. The Sound werd in die tijd heel snel populair. We hebben het dan over de periode tussen ’85 en ‘88. Dat was die rub-a-dub-tijd. Ik werkte toen alleen en had eigenlijk geen concurrenten.

En wanneer kwam je naar Nederland?

Ik was hot op Curaçao, maar toen hoorde ik van een vriend dat wat ik op Curaçao in een week verdiende met draaien, ik in Nederland op één avond zou kunnen verdienen. Maar ik wilde altijd al terug naar Nederland, ik ben er geboren en vond Curaçao net iets te klein. Ze zeggen: als het strijkijzer heet is, moet je strijken, maar ik streek niet. Ik dacht, ik moet weg – juist op mijn hoogtepunt. In ’88 ging ik naar Nederland en kon ik terecht bij de Vulcano in Den Haag. Binnen twee weken mocht ik via Skinny Scotty een show spelen in De Eland in Delft; 250 gulden voor een half uurtje!

Wat is het grootste verschil tussen Curaçao en Nederland?

Voor mij was het wennen dat discotheken op Curaçao platen voor je inkopen en in Nederland niet. Ik kwam hier dus zonder materiaal aan. Dat was wel even schakelen. In de tussentijd ging ik stappen hier, stappen daar. Ik ben altijd een goede mixer geweest. Ik kan zelfs André Hazes mixen, dat vind ik leuk want het is een uitdaging. Er is trouwens een band tussen hardcore en bubbling hè, via die Nikes Air Max. Vroeger was het zo dat zwarte mensen naar die bubblingfeesten gingen, en witte mensen naar die gabberfeesten. Zo was dat gewoon. Maar iedereen wilde goede schoenen en die Air Max werden toen bij beide groepen heel populair. Ik draag ze nog steeds. Kijk maar!

Hoe heeft al dat stappen in Nederland jouw carrière als dj beïnvloed?

Nou, al die dj’s die ik hoorde draaien op de feesten waar ik heen ging, konden niet mixen. Alleen in Paard in Den Haag, bij de hiphopfeesten op zondag, konden de jongens wel mixen. Ik ging naar die latinofeesten, met meringue, ik ging naar die Kassav’-feesten, maar ze konden allemaal niet mixen. Ik zag dus een gat in de markt. Ik begon hier en daar setjes te doen, gratis, om te bewijzen dat ik het kon, te laten zien wat ik in me had. En ineens had ik die markt gepakt, van Groningen tot Maastricht.

Ik had in die tijd heel veel fans, dus ik dacht: als ze fans zijn willen ze ook wel betalen om naar mijn verjaardag te komen. De eerste Birthday Bash was in ’91, Moortjes verjaardag in Pasha op de Wallen in Amsterdam. Nou, je wilt niet weten hoe heftig die avond was! Het was vol vol vol, er waren zeker duizend mensen. Ik kreeg echt kippevel. Zo veel fans kwamen met cadeautjes en knuffels en beertjes. Ik dacht: wat is dit? Dat concept werd heel populair toen, Birthday Bash. Zo is mijn carrière begonnen in Nederland.

Wanneer is bubbling ontstaan? En kun je iets vertellen over die periode?

Bubbling is begonnen in 1990, begin 1991. Toen werd dancehall bubbling. Je hebt drie categorieën. Normale bubbling, speedy bubbling (dat noemde ik Moortje Mickey Mouse Style) en bubbling battle. Sommigen weten dat niet, of zijn het er niet mee eens, maar zo is het. Die eerste categorie is normale dancehall, maar mensen wisten begin jaren negentig niet wat het was, dus noemden ze het bubbling. Niemand kan zeggen dat ze die naam hebben verzonnen, want die kwam gewoon aanwaaien.

Toen ik Nederland aankwam, bleef ik me verdiepen in de muziek: ik had veel fans en kon goed mixen. Alles kwam net op tijd voor mij. In die tijd kwamen ook die zaktelefoons op. Die hebben veel voor mijn doorbraak in Nederland betekend, want vroeger moest je iedere keer helemaal naar huis rijden om je antwoordapparaat af te luisteren, dus je loopt elkaar de hele tijd mis. Toen die zaktelefoons kwamen, kon ik sneller schakelen, vaker op plekken draaien, was ik meer verbonden met iedereen. Maar het was wel duur: zaktelefoonrekening duizend gulden, telefoonrekening van huistelefoon nog steeds bijna duizend gulden. Maar het waren zulke mooie tijden, man, begin jaren negentig. Veel verbinding, veel saamhorigheid. Ik vond het altijd leuk om te draaien, waar dan ook. Overal was het masterlijk: in Den Haag in de Vulcano, in Rotterdam in de Imperium, Fountain Paradise, Nighttown, La Chambre, Beat Corner en De Doelen, in Amsterdam in de Escape, Marcanti, en de Cash, in Groningen The Palace, in Heerlen Studio 54. Overal gingen mensen los.

Onder andere Hardwell en DJ Chuckie geven aan dat bubbling een grote inspiratie is geweest voor hun muzikale ontwikkeling. Wat voel je hierbij?

Ik ben daar wel trots op, maar ik loop er niet mee te koop. Ik heb nooit naast mijn schoenen gelopen. Ik ben altijd al zo geweest. Hoog of laag, klein of groot, alle mensen die ik tegenkom zijn voor mij hetzelfde. Ik ben altijd al met muziek bezig geweest, iedere dag, tot op de dag van vandaag. Daarom kunnen ze niet tegen me op. Ik praat over mixen, ik heb nog twee, drie troefkaarten waarmee ik mezelf steeds weer vernieuw. Ik denk veel, verzin veel dingen. Ik vernieuw mezelf iedere dag. Die invloed die ik heb gehad is wel tof, en nog steeds merkbaar. De ouders van bekende artiesten van nu kwamen toen naar onze feesten; zo draaide ik heel veel met de vader van Dopebwoy, DJ Flash. Dat soort dingen zijn leuk.

Hoe zijn de tijden veranderd vergeleken met de hoogtijdagen van de jaren negentig?

Kijk, vroeger waren er meer lieve mensen. Sorry dat ik het zeg, maar mensen zijn te kattig geworden en het leven is kort. Ik draai nu 46 jaar, ik ben bijna 59. Ik heb zo veel zien komen en gaan. Nu moet je tegen concurrenten gaan strijden, terwijl je collega’s bent. Ik vind het wel echt leuk dat er nu zoveel meer dj’s dan vroeger zijn. Maar soms denk ik wel, waarom doen sommigen zo kattig? We zijn allemaal één toch? Snap je wat ik bedoel? Het leven gaat om elkaar liefde geven, ik doe iets voor jou en jij voor mij. Niet alleen in Nederland hoor, maar overal is het anders geworden. Dat komt denk ik door het materialisme: mensen willen alleen maar hebben, hebben, hebben en vergeten anderen daarbij.

Ook qua publiek: tegenwoordig moet je nep doen om die mensen te hypen. Alles is veranderd, mensen blijven naast de bar dansen. Dat kan niet toch? De dj draait, kijkt op zijn dansvloer en ziet niemand. Vroeger dansten mensen de hele nacht. Kijk, zodra ik zie dat mijn dansvloer rustig is, denk ik: als jullie niet komen dansen, dan gaan we andere muziek draaien. Maakt mij niet uit, maar ga niet rijen bij de bar met je vriendin, kom op de dansvloer!

En er is nog één ding vervelend: ik hou niet van technologie. Ik ben de enige dj die achterloopt met technologie. Dingen online zetten, foto’s op Instagram, dat soort dingen, daarvoor moet ik m’n manager bellen. Ik zoek iedere dag muziek, download muziek, draai muziek. Ik moet wel, want ik draai allerlei genres en die vernieuwen zich continu. Wil je het allernieuwste van reggaeton, allernieuwste van dancehall of van welk genre dan ook, dan moet je wel iedere dag blijven zoeken. Maar ik wil die Instagramdingen niet leren, ik weet niet waarom.

Wat is de waarde van bubbling voor het nachtleven?

Bubbling én dancehall – laten we het zo zeggen, want anders worden de Jamaicanen boos, het is uiteindelijk van hen hè. Maar goed, sinds de opkomst van bubbling durven mensen meer los te gaan, meer ordinair te dansen. Als je kijkt naar hoe de Jamaicanen zelf dansen, petje af, die kunnen dat zo goed. Sensueel, uitdagend. Gewoon losgaan. Sinds bubbling zijn mensen iets meer zichzelf geworden, denk ik. Mensen denken eerder: we zijn aan het genieten, we zijn samen. Dat is belangrijk. Zeker nu na die corona. Dus ik zou zeggen: ga ieder weekend vet feesten, want je weet nooit wanneer de laatste keer is!

Wat is het leukste aan dj zijn?