De auteur kreeg een schrijfsubsidie van de Protestantse Kerk in Nederland.
De boekuitgave werd mede gesubsidieerd door Stichting LOUT (Let Op Uw Taal) en het Eduard van Stratenfonds.

Ontwerp omslag en binnenwerk
Bart van den Tooren

Afbeelding omslag
Tekening van John Browne in Stoute Kinderen voor Zoete Kinderen, 1858. Bron afbeelding: collectie Frits Booy.

ISBN 9789462499492
E-ISBN 9789462499508
NUR 680

© 2022 EWOUD SANDERS, P/A UITGEVERSMAATSCHAPPIJ WALBURG PERS, ZUTPHEN
© 2022 UITGEVERSMAATSCHAPPIJ WALBURG PERS, ZUTPHEN

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

‘Het is niet goed de jonge kinderen bang te maaken voor kinderdieven, oude jooden, enz. Wie onzer bezit geen vooroordeelen en wanbegrippen, ten deezen opzichte, hun, als met den papleepel ingegeeven?’

Mattheus van Heijningen Bosch, in: Weekblad voor den zoo genaamden gemeenen man, 2-12-1796.

‘De meeste volwassenen dragen een misvatting, als kind opgedaan, ongewijzigd bij zich, soms bewust, meestal onbewust en dan des te gevaarlijker. Latere correctie door kritische bezinning is slechts weinigen beschoren.’

Godfried Bomans (onder het pseudoniem parlevink), ‘Het jodenjongetje’, in: de Volkskrant 29-11-1956.

Nu bestaat er geen woord dat in de huidige samenleving zo met schuld, schaamte en gruwelijke herinneringen is beladen als het woord ‘jood’. Elke verwijzing raakt daarom de gevoeligste zenuw.

H.W. von den Dunk, ‘Joden als verkeerd symbool’, in: nrc Handelsblad, 20-12-2010.

Inhoud

Inleiding

1. Joden zijn ook mensen

Het is maar een jood – De joodse personages

2. Joden zien er anders uit

Joodse mannen hebben een lange baard – Joden hebben een grote neus en zwarte ogen – Joden zijn donker en vies – Joden staan, lopen en bewegen anders – Jonge ‘jodinnetjes’ zijn mooi

3. Joden maken veel kabaal en praten raar

Met de mond wijd open – Joden praten raar – Joden kunnen vreselijk vloeken

4. Joden zijn goed

Joden zijn godvruchtig – Joden zijn geboren handelaars – Joden zijn ad rem – Dankbare joden zijn gul – Joden doen aan liefdadigheid – Joden zijn moedig

5. Joden zijn slecht

Joden zijn laf – Joden liegen en bedriegen – Joden zijn materialistisch en hebzuchtig – Joden zijn dieven – Joden zijn kinderdieven – Joden zijn wreed – Joden mishandelen dieren en Bijbels – Joden zijn de vijanden van Jezus – Joden spugen

6. Joden zijn slachtoffers

Joden mishandelen is onchristelijk – Joodse straathandelaars treiteren – Spek in de mond – Hond bijt jood – Baarden in brand steken of uitrukken – Jodenvervolgingen – God had een bedoeling met de Holocaust – Blij de gaskamer in

7. Blijven joden altijd joden?

Van smous naar jood – Van jood naar Turk – Van David naar Pieter – Van jood naar raaf

8. Toetsing, verspreiding en ontvangst

Protestantse opvattingen over jeugdlectuur – Katholieke opvattingen over jeugdlectuur – Top tien – Reacties in de liberale pers – Joodse reacties – Waard om te lezen

Verantwoording

Dankwoord

Register

Inleiding

In 2015 verscheen bij uitgeverij Den Hertog in Houten de zesde druk van De zoektocht van Lea Rachel. Dit jeugdboek, dat is geschreven door M.H. Karels-Meeuse, gaat over een joods gezin dat woont in een dorp onder de rook van Rotterdam. Vader Jacobson is boekhandelaar; hij heeft een gebogen neus, een zwarte baard en een grondige hekel aan ‘vuile christenen’, die hij steevast gojims noemt. Moeder Jacobson is overleden en vader zorgt alleen voor hun kinderen: Lea, Ruben en Mirjam. Over Ruben schrijft Karels-Meeuse: ‘Het zwarte haar en de gebogen neus geven hem een echt Joods uiterlijk.’

Op een dag vindt de dertienjarige Lea in een doos met boeken een exemplaar van het Nieuwe Testament. Ze schrikt ervan. ‘Oei, als dat het boek van de gojims niet is […]. Alles van de christenen vindt vader slecht, dus ook het Nieuwe Testament.’ Toch gaat Lea erin lezen, in het geniep, met bevende handen.

Niet lang daarna krijgt de familie Jacobson nieuwe buren. ‘’t Is maar te hopen dat de nieuwe buren geen christenen zijn’, zegt vader Jacobson. ‘Ze zijn en blijven vuile gojims.’ De nieuwe buren zijn echter wel degelijk christenen en als vader Jacobson over hen praat ‘spuwt hij altijd op de grond’. Mirjam en Ruben verzinnen een ‘leuk spel’ om de buren weg te pesten, gojimpakkertje; eerst zetten ze het kippenhok van de buren open, later gooien ze al hun gereedschap door de tuin.

Het gojimpakkertje loopt zo uit de hand dat de buren besluiten om te verhuizen, maar mede dankzij de buurvrouw heeft Lea dan al geleerd dat Jezus de Messias is. Voor Lea is dit het begin van een lange lijdensweg: joodse jongens mishandelen haar en verbranden haar Bijbel, rabbijnen proberen haar om te kopen en bedreigen haar, orthodoxe joden sluiten haar op en geven haar dagenlang niets te eten. Als Lea blijft weigeren om Jezus af te zweren, wordt zij hardhandig op straat gezet.

Een domineesgezin ontfermt zich liefdevol over Lea. Op haar vijftiende wordt zij gedoopt in een overvolle kerk.

De eerste druk van De zoektocht van Lea Rachel verscheen in 1999. Volgens de uitgever was het geschikt voor kinderen vanaf circa elf jaar. In de reformatorische pers werd het positief ontvangen: ‘van harte aanbevolen’, ‘een prachtig boek’, ‘een aangrijpende getuigenis!’ Het verkocht goed en in februari 2000 stond De zoektocht van Lea Rachel op de vierde plaats in de ‘Boekentoptien jeugdboeken’ van het Reformatorisch Dagblad.

Ik heb eerder over dit jeugdboek geschreven, namelijk in 2017 in mijn proefschrift Levi’s eerste kerstfeest. In die studie analyseer ik tachtig jeugdverhalen uit de periode 1792-2015 waarin een joods personage zich tot het christendom bekeert. In feite maken die bekeringsverhalen deel uit van een veel grotere groep jeugdverhalen over joden. Dit genre ontstaat aan het eind van de achttiende eeuw, komt tot bloei in de negentiende eeuw, maar druppelt nog altijd door. In totaal vond ik, na intensief speurwerk, ruim 350 jeugdverhalen waarin joodse personages een rol spelen, meestal de hoofdrol.

In het boek dat u nu in handen houdt, inventariseer ik de beeldvorming over joden in die jeugdverhalen. De nadruk ligt daarbij op verhalen tot grofweg 1950-1960, want daarin is de beeldvorming sterker, onverbloemder, om niet te zeggen: onbeschaamder. Na 1950-1960 kom je vooral in orthodox-protestantse jeugdverhalen curieuze opvattingen over joden tegen. Geregeld gaat het daarbij om een soort wederopstandingen: bekende clichés en stereotyperingen uit oude verhalen worden in een nieuw jasje gestoken.

M.H. Karels-Meeuse (geboren in 1949) is in christelijke kringen een bekende jeugdboekenschrijfster. Zij baseerde De zoektocht van Lea Rachel op het levensverhaal van Sara Meijerse (1830-1877). Meijerse tekende haar bekeringsgeschiedenis op in een brochure van negentien bladzijden. Het boek van Karels-Meeuse telt ruim negentig bladzijden. In Sara’s verhaal komen geen spugende joden voor – dat is een toevoeging van Karels-Meeuse. Sara gebruikt het woord gojim niet, Karels-Meeuse legt het haar joodse personages maar liefst 23 keer in de mond – in de door mij onderzochte verhalen een absoluut record. Zij gebruikt het altijd negatief en soms in curieuze samenstellingen als gojimfratsen, gojimkind en in de bizarre uitroep ‘Wel alle gojims bij elkaar!’ Het succesvolle gojimpakkertje – het wegpesten van de christelijke buren – wordt bezegeld met een vreugdedansje en dit liedje:

Hoezee, hiep hoi! Ik zing een lied,
’k Heb geen verdriet,
Want de gojims zie ik niet!

De gebogen neuzen, het zwarte haar, het gebruik van joodse (scheld)woorden, het beperkte repertoire aan joodse eigennamen, Lea’s stiekeme bestudering van het Nieuwe Testament, haar wrede mishandeling, de achterlijkheid en bekrompenheid van de rabbijnen: het zijn stuk voor stuk klassiekers in jeugdverhalen over joodse personages.

Sommige van die elementen noemen we nu antisemitisch, andere zijn onschuldiger, maar hoe dan ook roepen ze een merkwaardig beeld op van joden.

Vele generaties kinderen kregen deze stereotyperingen met de paplepel ingegoten. Verhalen uit de achttiende eeuw zijn soms tot aan het begin van de twintigste eeuw herdrukt – al dan niet met tekstwijzigingen. We komen ze tegen als zelfstandige uitgaven, in tijdschriften voor kleuters en tieners, op jeugdpagina’s in dagbladen, in dichtbundels en jeugdtoneelstukken, in kinderliedjes en in schoolboeken.

Er waren regelrechte bestsellers bij – waarover meer in hoofdstuk negen. Ook De zoektocht van Lea Rachel was succesvol: van dit jeugdboek werden tussen 1999 en 2015 ruim tienduizend exemplaren verkocht. Het bereikte nog veel meer kinderen. In menig reformatorische school staat het nog altijd in de schoolbibliotheek. Weliswaar zal daar meestal slechts één exemplaar staan, maar een oud-leerling van zo’n school vertelde me dat deze titel door haar hele klas was gelezen, omdat een docent er bij herhaling zo gunstig over sprak.

Om lezers niet te ontmoedigen: het is niet allemaal kommer en kwel. Van meet af aan komen we kinderboekenschrijvers tegen die hun best doen kinderen sympathie voor joden bij te brengen. Wel bevatten ook hún verhalen soms de nodige stereotyperingen. Zij schrijven dan bijvoorbeeld: ja, joden zien er anders uit en ze praten een beetje raar, maar kinderen, heus, naast oplichters en bedriegers heb je veel brave en eerlijke joden!

Zowel de positieve als de negatieve stereotyperingen in jeugdverhalen passeren in dit boek de revue. Zij het in ongelijke mate, maar dat wordt gedicteerd door de bronnen.

1.

Joden zijn ook mensen

In 1796 stelde het Algemeen en beredeneerd Woordenboek der Natuurlijke Historie dat ‘negers’ trouweloos, wreed, schaamteloos, ongodsdienstig, onzindelijk en onmatig zijn. ‘Hunne gewoontes zijn zoo buitensporig en redeloos dat hun gedrag, gevoegd bij hunne kleur, langen tijd heeft doen twijffelen, of zij wezentlijk Menschen waren, die, gelijk wij, van den eersten Mensch afstamden, omdat hunne woestheid en beestachtigheid hen naar de wildste dieren doet gelijken.’

Jacob Kramers nuanceerde dit in 1847 in zijn Algemeene kunstwoordentolk. Volgens Kramers behoort de ‘neger’ wel degelijk tot ‘een menschenras’, maar hij besluit zijn beschrijving vol stereotyperingen (‘zwart gekroesd, fijn wollig haar’) met deze curieuze opmerking: ‘Men wil [beweert], dat zij niet kunnen niezen.’

Omslagen van de eerste en zesde editie van De zoektocht van Lea Rachel, uit respectievelijk 1999 en 2015. De illustraties zijn gemaakt door Rino Visser (geboren in 1955).

In jeugdverhalen wordt geregeld de vraag gesteld of joden wel mensen zijn, vooral in de oudste verhalen. Anders dan bij ‘negers’ komt die vraag echter niet voort uit wezenlijke twijfel of joden wel tot de soort homo sapiens behoren. De schrijvers van die verhalen, aanvankelijk veelal dominees, waren zich er goed van bewust dat joden in de Bijbel zelfs Gods uitverkoren volk worden genoemd. Maar om zich heen zagen zij dat joden vaak onmenselijk werden behandeld, zowel door volwassenen als door kinderen. Die misstand wilden zij bestrijden. Hun vraag of joden mensen zijn is dus prikkelend bedoeld, als aanloop naar een opvoedkundige preek in een verhaal of gedicht.

We komen dit voor het eerst tegen in een kort jeugdverhaal getiteld ‘De jood’. De Duitse predikant en pedagoog Christian Gotthilf Salzmann (1744-1811) schreef het in 1779. De Nederlandse vertaling werd tussen 1785 en 1820 minstens vier keer gepubliceerd.

In deze vertelling nodigt een man een anonieme joodse marskramer uit om even binnen te komen. De man heeft twee zoons: Adolf en Pieter. Terwijl vader onderhandelt met de marskramer, sluipt Adolf naar de keuken. Van de meid krijgt hij een stuk spek dat hij ‘zeer behendig’ in de zak van de marskramer stopt. Aan het gelach van de jongens merkt vader dat er iets is voorgevallen. Nadat Adolf heeft toegegeven wat hij heeft gedaan, spreekt vader hem streng toe.

‘Maar Vader!’, zegt Adolf ter verdediging, ‘hij is maar een Jood!’

‘Dat wete ik wel’, antwoordt vader, ‘maar waar onder rekent gij de Joden? Onder de menschen of onder de dieren?’

Natuurlijk zijn joden mensen, bevestigt Adolf, maar als ze nou eens christen zouden worden, dan zouden ze ook van spek kunnen genieten.

Na nog wat heen en weer gepraat krijgt Adolf spijt; hij vraagt de marskramer om vergiffenis en belooft ‘dat hij van zijn leven geen Jood meer kwellen zou’. Vader legt de marskramer uit dat de belediging het gevolg is van het ‘onverstand van zijn kind’.

Deze onverwachte grootmoedigheid van vader en zoon treft de jood. ‘Hij werd wel geen Christen, maar kreeg doch veel grooter achting voor de Christenen, en ging veel bescheidener met hen om dan te voren.’ Bescheidener betekent hier ‘minder laatdunkend’.

Is dan de Jood geen mens?

Het jaar daarop, in 1786, wordt de vraag of joden mensen zijn opgeworpen in een gedicht, afgedrukt in het Weekblad voor Neêrlands jongelingschap. Het is winter en de anonieme auteur beschrijft een ontmoeting met een haveloos geklede joodse bedelaar.

Daar komt een arme Jood, al rillende aangetreeden,
Een dunne kiel, niets meer, bedekt zijn naakte leden;
Het dik gezwollen hoofd, dat de aandacht tot zich trekt,
Wordt door een bonten lap ter naauwernood gedekt.

[…] Hij smeekt mij om een duit, en klaagt, wat bittren nood,
Zijn talrijk huisgezin thans lijdt, ... maar ’t is een Jood.

Mijn God! Is dan de Jood geen mensch? […]
Wat recht heb ik om ’t oor, gevoelloos als een steen,
Te sluiten voor zijn zucht en klachten en geween?

Hierna roept de auteur zijn jonge lezers op om barmhartig te zijn voor arme mensen.

Drie joodse bedelaars: Baruch, Levi en Mosche. Selectie uit een kinderprent van omstreeks 1790-1810 met daarop 24 bedelaars. Het opschrift luidt: ‘Ziet hier, ô kindren weêr iets raars: Een gantschen stoet van bedelaars, / Veele uit gebrek, veele arm in schyn, dan, god help ze allen die het zyn.’ Bron afbeelding: Rijksmuseum Amsterdam.

De dankbare jood

Veel van de oudste jeugdverhalen over joden zijn vertaald uit het Duits. Dat geldt ook voor een verhaal dat tussen 1793 en 1911 minstens dertienmaal is gepubliceerd, onder verschillende titels. De oudste versie heet ‘De dankbare jood’.

In zijn inleiding maakt de anonieme auteur duidelijk dat hij met dit verhaal de tolerantie ten opzichte van joden wil vergroten. Nu is hun situatie immers slecht. Veel christenen achten joden niet in staat tot waarachtige deugd. En de manier waarop zij in vele landen worden behandeld, wijst er volgens hem op dat overheden de jood beschouwen ‘als een wezen dat niet alle die hoedanigheden bezit welken de God aller menschen allen zijnen […] schepselen medegedeeld heeft’.

Om dit beeld te bestrijden maakt de auteur ‘De dankbare jood’ de held van dit verhaal. Eerst wordt de jood zelf gered, later helpt hij uit dankbaarheid zijn redder. Geheel onverwacht blijkt de jood ook nog steenrijk, een verrassingselement dat in veel verhalen voorkomt. Bij zijn afscheid verstopt de jood tussen de kleren van zijn redder en diens geliefde een beurs met duizend dukaten. De slotzin luidt: ‘Zij denken nog steeds met de innigste aandoening aan hunnen Redder, die wel is waar een Jood was, echter veel meer vóór hun gedaan had, dan meenige Eminentiën en Excellentiën zouden gedaan hebben.’

In 1826 anticipeert een andere anonieme auteur op de verbazing van zijn jonge lezers nu hij heeft aangekondigd dat hij een verhaal gaat vertellen over een deugdzame jood. ‘“Hoe een jood tot een voorbeeld!” Dunkt mij, hoor ik u zeggen. “Een jood!” Ja lieve kinderen, en waarom niet? Is een jood dan geen mensch?’ Aan het eind van zijn verhaal, dat is opgenomen in Bloempjes van uitspanning, gevlochten voor de Nederlandsche jeugd, blijkt Levi inderdaad eerlijk en betrouwbaar. Dit bewijst, zo besluit de verteller, ‘dat een Jood ook een goed hart in zijnen boezem kan dragen; kortom, dat een Jood een mensch, een kind van den grooten Schepper is’.

‘Is dat Joodje ook al een mensch?’

Bij hoge uitzondering bevat een jeugdverhaal zowel een joods als een zwart personage. Petronella Cornelia van Alphen (1763-1833, geen familie van Hieronymus) bracht ze in 1810 samen in haar gedicht ‘Het vragend Koosje’. Tijdens een wandeling met haar vader ziet Koosje twee kinderen: een ‘Moortje’ en een joodse schoenpoetser. Ze vraagt aan haar vader:

’t Knaapje met dat zwart gezigt,

’t Welk mij niet verstaat;

Vader! zou het zonde zijn

Als ik ’t Moortje haat?

’t Is zoo lelijk in mijn oog

Met een apensnoet:

Is dat Joodje ook al een mensch

Met dat schoenengoed?

Geschrokken antwoordt vader:

Gij stelt zeker, lieve kind!

Al mijn zorg te leur

Zoo ge uw evenmensch veracht

Enkel om de kleur.

God schiep zwart, en bruin, en wit,

Uit hetzelfde bloed,

Gaf aan allen ’t zelfde hart,

Doet aan allen goed.

’t Joodje is uw broeder ook,

Heb hem lief, mijn kind!

Vader Abram was een Jood

En God was zijn vrind.

Zijt dan vriend van elken mensch

Doe aan allen wel;

Denk: in ’t land, waar negers zijn,

Lacht men om ’t blanke vel.

Deze verzen zijn te vinden in Gedichtjes voor de jeugd, een bundel die tussen 1810 en 1840 twee drukken beleefde. In haar voorwoord spreekt Van Alphen de ‘zoete hoop’ uit dat haar poëzie ‘nuttige invloed’ zal hebben ‘op nog onbedorven kinderhartjes’.

Een bevroren jood

Zoals gezegd zijn veel jeugdverhalen uit het eind van de achttiende en het begin van de negentiende eeuw afkomstig van predikanten. Zij verwijzen graag naar de Bijbel. Sommige verhalen bevatten expliciete Bijbelverwijzingen, andere zijn geïnspireerd op de Bijbel.

In de oudste jeugdverhalen over joden vinden we geregeld varianten op een verhaal dat Jezus in het evangelie van Lucas vertelt over de barmhartige Samaritaan. Daarin wordt een reiziger overvallen en beroofd. De daders laten hem halfdood langs de kant van de weg liggen. Twee hooggeplaatste joden, een priester en een Leviet, lopen met een boog om hem heen, maar een Samaritaan, een destijds door joden geminacht volk, redt het slachtoffer. Hij brengt de gewonde man naar een logement, verbindt zijn wonden en betaalt de verblijfskosten.

De moraal van deze parabel, of gelijkenis, is: maak geen onderscheid tussen mensen, wees barmhartig.

In jeugdverhalen over joden vinden we tussen 1783 en 1846 zeker tien varianten op dit Bijbelverhaal. Meestal wordt daarin een christen door een jood gered. De auteurs wilden daarmee aantonen dat joden ook goed en barmhartig kunnen zijn. Zijn de rollen omgekeerd en redt de christen een hulpeloze jood, dan is de zedenles: dat is je plicht als christen, want joden zijn ook mensen.

Een interessante Samaritaanvariant gaat over een ‘bevroren jood’. Het origineel, getiteld ‘Ein barmherziger Samariter’, dateert van 1795 en is geschreven door de Duitse predikant Johann Peter Ludwig Snell (1764-1817). Tussen 1824 en 1839 is het zeker driemaal in het Nederlands vertaald. We vinden het voor het eerst in een boek getiteld Zedekunde voor de jeugd, in Verhalen, Kernspreuken en Bijbelteksten, in het hoofdstuk ‘Geschiedenissen en voorbeelden van brave en slechte menschen’.

Op een koude winterdag ziet een ketellapper langs een landweg een ‘bevroren jood’ liggen. Het gaat om een verkoper van ‘band en veters’ – zijn mandje met koopwaar staat naast hem. De ketellapper denkt: ‘Misschien leeft de jood nog, misschien kan hij nog wel weder bijkomen; en, alhoewel hij een jood is, zoo is hij toch een mensch, is mijn naaste; ik moet hem helpen.’

Hij draagt de jood naar een naburige herberg, laat hem uitkleden, wassen met brandewijn en in een warm bed leggen. Hij betaalt de waard om voor de jood te zorgen en komt later terug met diens spullen.

Dankbaar valt de jood hem om de hals. Met betraande ogen probeert hij de ketellapper ertoe te bewegen om als dank al zijn handelswaar aan te nemen, hoewel dit zijn enige bezit is. Maar de ketellapper wil daar niets van weten – mensen dienen elkaar te helpen.

In dit geval is het interessant om het Duitse origineel te vergelijken met de verschillende Nederlandse vertalingen. In Snells versie uit 1795 denkt de ketellapper over de joodse koopman: ‘Ist er gleich ein Jude, so ist er doch ein Mensch’. De vertaling uit 1824 (‘Alhoewel hij een jood is, zoo is hij toch een mensch’) voelde kennelijk niet goed voor de tweede vertaler, want die maakte er in 1825 van: ‘Jood of Christen – wees barmhartig, dacht hij.’ In 1839, bij de derde vertaling, ging de Edamse dominee Abraham Biben (1798-1849) nog een stapje verder. In zijn Handwijzer op den kruisweg des levens, voor jongelingen en meisjes, maakte hij ervan: ‘Om het even, Jood of Christen’.

Een hond is meer waard dan tien smousen

In ten minste één verhaal wordt de vraag of een jood een mens is, gesteld door een joods personage. Het gaat om een tamelijk grove vertelling, oorspronkelijk Nederlands, in 1848 geschreven door de Drentse predikant en dichter Cornelis van Schaick (1808-1874). ‘’t Was maar een Jood’ is onder meer gepubliceerd in de Almanak voor de jeugd.

Frans is elf jaar en woont met zijn ouders in een dorp. Hij scheldt doorlopend mensen uit en heeft het vooral gemunt op joden. ‘Zag hij een Jood, oud of jong, klein of groot, dan kende zijn spot- en scheldlust geene perken. ’t Is maar een Jood plagt hij te zeggen.’

Niemand heeft zo onder Frans te lijden als Salomon Cohen. Salomon is veertien en trekt er dagelijks met zijn mars (een korf of mandje) op uit om garen en band te verkopen.

Frans treitert Salomon. Hij scheldt hem onophoudelijk uit voor smous of gannaaf (lees: gannef, een Jiddisch woord voor ‘dief, bedrieger’). Ook schopt en knijpt hij Salomon. ‘Eens had hij hem zelfs zoo’n geduchten slag in ’t gezicht gegeven, dat Salomon ’t bloed uit neus en mond vloog.’

Salomon vraagt aan Frans: ‘Wat heb ik u toch misdaan dat ge mij altijd mishandelt en uitscheldt? Zijn wij, Joden, niet even zoo goed kinderen van denzelfden vader, als gij Christenen? […] Ben ik dan niet net zoo wel een mensch als gij?’

Hoewel de jonge marskramer dit vraagt ‘met een gesmoorde stem, die van innige aandoening en diep smartgewel getuigde’, is Frans niet onder de indruk. Hij antwoordt dat zijn hond meer waard is dan tien smousen. En beter ook.

Later in het verhaal schaatst Frans in een wak. Het ‘joodje’ (een woord dat vijftien keer voorkomt in dit verhaal), redt hem met gevaar voor eigen leven, brengt de bewusteloze plaaggeest naar een herberg, kleedt hem uit en wrijft hem in met brandewijn – klassieke elementen in Samaritaanverhalen. Frans bekent dat hij dit andersom niet zou hebben gedaan: ‘Je bent beter dan ik, ik zou je hebben laten verdrinken.’ De jongens sluiten vriendschap, maar Salomon sterft al een paar maanden later aan een ziekte ‘ten gevolge zijner inspanning op ’t ijs’.

Cornelis van Schaick eindigt met een korte preek: lieve kinderen, kijk niet neer op joden of mensen met een ander geloof, wij hebben één God tot vader.

HET IS MAAR EEN JOOD

In het bovenstaande verhaal is de eerste reactie van Frans, als hij wordt aangesproken op zijn getreiter van Salomon: het is maar een jood. Dit was lang een bekende uitdrukking, gebruikt in situaties waarin joden werden mishandeld of onrechtvaardig behandeld. Tussen grofweg 1785 en 1950 vinden we deze zegswijze ruim honderd keer in kranten en tijdschriften van alle religieuze en politieke gezindten, soms in de variant het is maar een smous of jodenkind.

De bekendheid ervan blijkt onder meer uit het citaat uit het gereformeerde weekblad Het Wekkertje van 1891: ‘Maar al te dikwijls hoort men christenen zeggen: “Het is maar een Jood.” Dit is een gruwel voor God.’ In 1863 figureerde de uitdrukking zelfs in diverse krantenkoppen nadat een joodse vishandelaar in Den Helder was verdronken. Een schippersknecht die het zag gebeuren, stak geen vinger uit omdat hij net aardappels zat te koken. Zijn excuus: het is maar een jood. Een en ander leidde niet alleen tot veel ophef, maar ook tot een inzamelingsactie voor de weduwe en haar zes kinderen.

In onze woordenboeken is deze zegswijze, ondanks de hoge frequentie ervan, nooit vastgelegd.

Een boodschap voor kleuters

De jongste bron die benadrukt dat joden ook mensen zijn, is een kort verhaal getiteld ‘Waarom moeten wij van de Joden houden?’ Het stond in 1927 in het katholieke Kleuterblaadje. Dit blad was bestemd voor kinderen van zes tot tien jaar, waarmee de kleuterleeftijd overigens ruimschoots werd opgerekt.

‘Joden zijn menschen’, zo begint deze korte bijdrage, ‘die dikwijls veracht worden. Zoo dikwijls hooren we smalend zeggen: ’t Is maar ’n Jood!’

Volgens de anonieme auteur is dit echter niet de juiste benadering, want joden zijn onze naasten en naasten moeten wij beminnen als ons zelf. Wel zijn joden vaak arm, maar dat komt omdat ze graag andere armen helpen en dat verdient juist onze achting. Op kleuterniveau wordt er nog een theologisch argument aangedragen. ‘En ten slotte ken je toch wel ’t gebed van den stervende Zaligmaker aan ’t kruis: Vader, vergeef ’t hun, want ze weten niet wat ze doen. Dat bad de stervende Christus op de eerste plaats voor de Joden. Dat is dus ’n bewijs, dat Hij ze nog liefhad.’ ‘Daarom’, zo besluit het Kleuterblaadje, ‘moeten wij ook van de Joden houden en nooit scheldwoorden of zooiets gebruiken. Weest altijd netjes en beleefd jegens de Joodsche menschen.’

DE JOODSE PERSONAGES

Wat voor mensen zijn de joden die figureren in de ruim 350 jeugdverhalen die ik hier onder de loep neem? Kort samengevat zijn het beduidend vaker mannen dan vrouwen en veel vaker volwassenen dan kinderen. Dat laatste is opmerkelijk: jeugdverhalen hebben meestal een of meer kinderen als hoofdpersoon.

Vier joodse straathandelaren. Selectie uit een kinderprent van omstreeks 1790-1810 met daarop 36 straathandelaren. De joden, allen met baard, heten Mousje Michel (mousje is een eufemistische verkorting van smous), Mozes Stroowis (stroowis betekent ‘strooien hoed’), Ephraïm en Smoel. Op vergelijkbare prenten – het was een populair genre – heten joden vaak Levi. Bron afbeelding: Rijksmuseum Amsterdam.

Liedje uit Wij zijn rijk uit 1953 van Mieke van Helden, een bundel met oude liedjes, spelen en rijmen voor school en thuis, uitgegeven door het St.-Gregoriushuis in Utrecht. De illustratie is van Joop Traarbach (1920-2006). De ‘illustraties zijn alleraantrekkelijkst’, aldus het Tijdschrift voor R.K. buitengewoon onderwijs in 1953. Ons eigen blad; tijdschrift voor onderwijsgevende kloosterlingen vond de illustraties ‘kostelijk’ en raadde de bundel ‘met klem’ aan.

In de helft van de gevallen zijn de joodse personages extreem arm – ze verdienen hun geld meestal als marskramer, straathandelaar of handelsreiziger. Dit verklaart meteen het hoge aantal mannen in jeugdverhalen over joden: omdat dergelijke beroepen veel risico’s met zich meebrachten – denk aan beroving en mishandeling – werden ze vaker door volwassen mannen uitgeoefend dan door vrouwen en (jonge) kinderen.

Rijke joodse personages komen eveneens voor: zij zijn meestal bankier, beurshandelaar of woekeraar.

Vanaf het midden van de negentiende eeuw duiken er in de vertellingen meer joodse middenstanders op. Dat was ook in werkelijkheid zo, joden kregen het economisch langzamerhand beter. In de jeugdverhalen werken zij onder meer als boekhandelaar, diamantbewerker, huisbaas, ‘jodenslager’ (een koosjere slager), pandjesbaas, schoenmaker en winkelier. En bij uitzondering als arts, tandarts of verpleegkundige.

Opmerkelijk is de beperkte variatie in de eigennamen voor joodse personages. De vrouwen heten meestal Debora, Esther, Lea, Myriam, Rachel(tje), Rebecca of Saar (dan wel Sara of Saartje). De mannen luisteren tot vervelens toe naar de naam Benjamin, Iza(a)k, Levi, Leip of Lijpie, Moos of Mozes, Nathan, Salomon, Simon, Smoel of Sam (dan wel Sammetje of Samuel). Vooral de mannennamen zijn wel enigszins aan de mode onderhevig. Aan het eind van de achttiende en het begin van de negentiende eeuw is Ephraïm in trek, vanaf het midden van de negentiende eeuw winnen Mozes en Zadok terrein.

Voor de schrijvers had dit beperkte namenarsenaal, dat grotendeels is ontleend aan de Bijbel, een voordeel: wie een Racheltje of Lijpie opvoerde, hoefde er niet bij te vermelden dat het een joods personage betrof, dat was voor de lezer zo wel duidelijk. Hoe dan ook ontbreken in deze verhalen geregeld de woorden jood of joden. In plaats daarvan wijken de auteurs uit naar meer dichterlijke omschrijvingen, zoals: beminden om der vaderen wil; kinderen, kroost of nakroost van Abraham of Mozes; zonen of dochteren Abrahams; zonen of dochteren Israëls of Sions; leden van de (verachte) natie; leden van het oude volk of van het volk van het boek, enzovoorts.

Maar of zij nu mannen of vrouwen waren, volwassen of kind, rijk dan wel arm: van meet af aan maken de auteurs hun jonge lezers duidelijk dat joden op allerlei punten afwijken van niet-joden. Om te beginnen in hun uiterlijk.

2.

Joden zien er anders uit

In 1860 hield de Leidse dominee Rinse Koopmans van Boekeren (1832-1896) een preek getiteld ‘Hoe wij onze godsdienstige overtuiging in minachting brengen bij de tegenpartij’. Hij houdt zijn toehoorders voor dat zij mensen met een ander geloof – joden en katholieken – door hun eigen gedrag van zich afstoten. Als voorbeeld vertelt hij hoe het een ‘Jodenjongen’ vergaat als die zich aanmeldt op een protestantse school.

Geen woord heeft hij nog gesproken, niets nog gedaan, men kent hem niet, men heeft nooit ten zijnen voor- of nadeele iets vernomen, en toch, als hij voor ’t eerst in de school komt, dan zien de overige knapen hem over den schouder aan, en trekken den neus voor hem op; want, ze weten wel geen kwaad van hem noch van zijne familie, maar één ding weten ze toch, want dàt kunnen ze hem wel aanzien: ’t is een jodenkind! Een jodenkind, ja, en dus laten ze dien jongen loopen, ze willen niets met hem te maken hebben.

Mag hij uiteindelijk wel meespelen? ‘Nu toe dan maar! Welk een voorregt! Dat de overige kinderen mogen meedoen, spreekt van zelf, maar dat de Jodenjongen ook wordt opgenomen in den kring, dat is toch bijzonder lief en aardig van die anderen, ’t is dan toch maar een Jodenkind!’

Wat dit kind vervolgens doet, wordt op een goudschaaltje gewogen. ‘Helpt hij zijne makkers, verhoogt hij de vreugde; nu, dat is goed. Maar stoot hij bij ongeluk den makker wat hard aan, dadelijk wordt hem op gevoelige wijze zijne lompheid onder ’t oog gebragt; wat meent die Jood wel!’

Mee uit wandelen gaan mag hij niet. ‘Met zoo’n Jodenjongen zoo maar op straat te gaan, in het publiek gezien te worden aan zijne zijde ... neen, dat is al te erg!’

Evenmin wordt hij uitgenodigd voor feestjes en partijen. ‘Zoo gemeenzaam wordt men liever niet met dien jongen.’

Soms wordt hij gepest. ‘Een enkele maal moet men dien Jood toch eens hebben, hij moet eens gesard, hij moet eens uitgescholden en bespot worden.’

Is de dominee nu op de preekstoel ‘een novelletje’ aan het voorlezen?, vraagt Rinse Koopmans van Boekeren aan zijn gehoor. ‘Neen, geen vrucht van phantazie of verbeelding, maar waarheid is het, die ik u daar voorhield.’

Het oudste joodse personage

Nog voor de knaap in deze preek iets heeft kunnen zeggen, weten de overige schoolkinderen al dat hij een ‘jodenkind’ is. Koopmans van Boekeren licht dit niet toe en mede daarom haal ik zijn preek hier aan. Hij hoefde dit niet toe te lichten omdat zijn toehoorders er meteen een beeld bij zullen hebben gehad.

Welk beeld, en uit welke elementen dit was opgebouwd, valt goed te reconstrueren uit de jeugdverhalen over joden. Die bevatten op dit punt namelijk veel vaste ingrediënten.

Daarnaast kregen kinderen nog langs andere wegen opvattingen over joden aangereikt. In de kerk, in de klas, op het schoolplein, in kinderliedjes én in de taal. Het Nederlands bevat enkele honderden woorden en uitdrukkingen over joden. Waar die aansluiten bij de thema’s in de jeugdverhalen, zal ik ze noemen. Denk daarbij aan woorden als jodenneus en jodenstreek en aan een zegswijze als twee joden weten wat een bril kost.

Dat je een jood aan zijn uiterlijk kunt herkennen, blijkt al uit het gedicht ‘De verkeerde vrees’ uit 1782 van de Utrechtse advocaat Hieronymus van Alphen (1746-1803). Bij mijn weten is dit de oudste tekst bestemd voor kinderen over een joods personage.

Keesje zag eens Joden loopen,

Om wat ouds! wat ouds! te koopen;

Hij werd bang, ja bleek van schrik;

Hij kroop weg, en ging aan ’t huilen.

Pietje spotte met dat schuilen;

En zei lagchend: doe als ik!

Kees zei: zoudt gij niet ontstellen,

Als gij hun eens aan zaagt bellen?

Neen ik tog, zei Pietje toen:

Waarom zou ik altoos vreezen?

Men behoeft slegts bang te weezen,

Als men voorneemt kwaad te doen.

Toen Hieronymus van Alphen dit schreef, waren de meeste beroepen voor joden verboden. Ze mochten niet trouwen met christenen, zich niet vrij vestigen en geen land bezitten. Joden kregen pas in 1796 gelijke rechten tijdens de zogenoemde Bataafsche Republiek, met het ‘Decreet over den Gelykstaat der Joodsche met alle andere Burgers’.

Het gevolg van die eerdere uitsluiting was dat joden lang in een beperkt aantal beroepen actief waren. Dat zien we terug in de jeugdverhalen. Daarin vindt de ontmoeting met een joods personage vrijwel altijd buiten plaats, zeker in de oudste verhalen. Dit personage is steevast een marskramer, venter of straathandelaar. We vinden hem op een trekschuit, op het platteland, ergens op een markt of kermis.

De kleren- of voddenjood

De jood die Keesje angst aanjaagt, is lang een klerenjood of voddenjood genoemd. Hij kwam langs de deur om oude kleren op te kopen. Meestal knapte hij die op om ze vervolgens te verkopen – sommige teksten spreken met bewondering over de behendigheid waarmee joden de ergste vodden weten op te kalefateren. Lopend door de straten riep de voddenjood ‘Wat ouds! Wat ouds!’ – de straatroep die Van Alphen aanhaalt. Of de voddenjood riep ‘Oudskleer!’, ‘Oudskoop!’, ‘Oû kleêrekoop!’ of ‘Oude kleer!’ In jeugdverhalen krijgen joodse straatventers dergelijke straatroepen tientallen keren in de mond gelegd – het bleek één van de manieren om joodse personages te vinden in grote digitale tekstbestanden.

Van Alphen was weduwnaar toen hij zijn jeugdgedichten schreef. Hij maakte ze in de eerste plaats voor zijn drie kinderen, jongens die toen vijf, vier en drie waren.

Interessant is dat Van Alphen, toen zijn kindergedichten in 1783 werden gebundeld, persoonlijk een schilder instrueerde over de illustraties. Vertelt ‘De verkeerde vrees’ over een jongetje dat alleen al van het uiterlijk van een jood zó schrikt dat hij bleek wegtrekt en zich verstopt, de boodschap van het gedicht luidt dat die angst ongegrond is. Daarom zal Jacobus Buijs (1724-1801) met opzet een jood hebben getekend die allerminst angstaanjagend oogt. Voor zover ik weet is dit de oudste Nederlandse illustratie van een jood in een tekst voor kinderen.

De angstaanjagende ‘voddenjood’. Illustratie van Jacobus Buijs (1724-1801) in Kleine gedigten voor kinderen (1783).

De voddenjood stopte de oude kledingstukken in de juten zak die hij op de afbeelding onder zijn arm draagt. Opvallend is dat zijn eigen jas helemaal versleten is – aan de onderkant hangen de rafels erbij. Hij is dus letterlijk straatarm, net als de meeste joodse venters.

Wat Van Alphen begrijpelijkerwijs onbesproken laat, is wáárom Keesje bang zou kunnen zijn voor een voddenjood. Keesje stond daar stellig niet alleen in. Veel kinderen kregen indertijd te horen dat zij, als ze niet beter zouden luisteren, aan de voddenjood zouden worden meegegeven. Die zou hen in zijn juten zak stoppen, een schrikbeeld dat in de tweede helft van de negentiende eeuw geleidelijk aan concurrentie kreeg van Zwarte Piet. Ik kom hier op terug in hoofdstuk zes.

Twee joodse straatverkopers. Links: houtgravure van Alexander Cranendoncq (1799-1869) in Nieuw kinder prente-boek, bij een verzameld tot vermaak der jeugd (circa 1817). Rechts: detail van een anonieme kinderprent uit het begin van de negentiende eeuw, collectie Rijksmuseum Amsterdam.

‘De verkeerde vrees’ is niet zo bekend geworden als Van Alphens ‘Jantje zag eens pruimen hangen’. Wel is het sinds 1782 tientallen malen aangehaald in jeugdpublicaties, in z’n geheel of verkort. Het is ook zeker drie keer voor kinderen op muziek gezet: in 1790, omstreeks 1800 en in 1840. In het laatstgenoemde jaar bewerkte Wilhelm Gottlieb Hauff (1793-1858), organist van de Grote Kerk te Groningen, het tot een schoollied.

JOODSE MANNEN HEBBEN EEN LANGE BAARD

De oudste kinderprent van een jood-met-lange-baard is te vinden in de Prentjes almanach voor kinderen uit 1795. Het gaat om een afbeelding bij het gedicht ‘Mousje Pinne met uijen’. Joodse personages worden vaker Mousje genoemd. Zoals gezegd is dit een eufemistische verkleinvorm van smous, lang een veelgebruikt scheldwoord voor ‘jood’.

Mousje wordt in dit gedicht beschreven als een ijverige straatverkoper, die ondanks zijn zichtbare armoede opgewekt blijft. Zijn baard komt overigens niet ter sprake, wel zijn ‘soob’re sloffen’ en zijn ‘gantsch versleeten’ jas (‘met lap op lap bezet, / Ja, van ond’ren uitgeknabbeld’).

‘Mousje’, de joodse uienverkoper met lange baard. Illustratie in Prentjes almanach voor kinderen (1795).

Afbeeldingen bij jeugdverhalen maken wat betreft de gezichtsbeharing een helder onderscheid: joodse mannen hebben een flinke baard, niet-joodse mannen hooguit forse bakkebaarden en soms een snor, maar slechts bij uitzondering een baard. Hebben ze die wel, dan is-ie kort.

Overigens moet niet worden onderschat hoeveel indruk prenten op kinderen konden maken. Dit stelde een anonieme redacteur in 1810 in het tijdschrift Bijdragen ter bevordering van het onderwijs en de opvoeding, voornamelijk met betrekking tot de lagere scholen in Holland. Kinderen kunnen er in hun vroege jeugd ‘ware en juiste denkbeelden’ mee leren vormen. ‘Het zijn hulpmiddelen tot de eerste ontwikkeling van het kinderlijk verstand en tot de eerste vorming van het hart.’ Slechte prentenboeken kunnen het tegenovergestelde effect hebben. Ze kunnen de ‘gretige ziel van het kind met onjuiste en valsche denkbeelden’ vullen.

De joodse marskramer ‘Mousje Jas’, met lange baard, biedt boer Jaap een bril te koop aan. Bron afbeelding: Derde zevental straat-negotianten (1799).

Geen jood maar een gek

Dat je joodse mannen ooit kon herkennen aan hun relatief lange baard, wordt bevestigd in een pedagogisch reisverslag van de eerdergenoemde Christian Gotthilf Salzmann. Deze Duitse predikant, pedagoog en onderwijzer maakte eind 1798 met ‘veertig nieuwsgierige leerlingen’ een wandeling door Thüringen. In een dorpje zien zij ‘een man met een lange baard’ voor een venster. ‘Eenige leerlingen stooteden elkanderen aan en fluisterden elkanderen toe: kijk, daar is een Jood!’

Onder de leerlingen bevinden zich drie jonge kinderen. Salzmann neemt de kleinste bij de hand en zegt: ‘Wilt gij een Jood zien? Daar is er een.’ De kinderen beloeren de man ‘met groote oogen’.

Maar is hij wel een jood? Voor de zekerheid vraagt Salzmann dit na bij een dorpeling. Vervolgens moet hij er bij zijn leerlingen op terugkomen: ‘Ik heb u kwalijk onderrigt, die man is geen Jood; hij is niet wel bij ’t hoofd, en daarom laat hij zijn baard groeien.’

Voor Salzmann is de clou van deze anekdote, in 1800 afgedrukt in zijn Reizen der kweekelingen van Schnepfenthal: herstel je fouten. Ons leert zijn verhaal: een man met een lange baard was een jood en/of niet goed bij z’n hoofd.

Borden met afbeeldingen van angstaanjagende joden voor een vensterraam. Datering en herkomst niet bekend, maar mogelijk is de jood geïnspireerd op Fagin in Oliver Twist van Charles Dickens. Bron afbeelding: collectie Finkelstein (zie de ‘Verantwoording’).

Een viskundig betoog

Dat de situatie in Nederland niet anders was, blijkt uit een tekst van dominee Willem Goede (1764-1839). Zijn Nieuwe katechismus der natuurlyke geschiedenis, een boek dat tussen 1804 en 1836 drie drukken beleefde, bevat een samenspraak van een vader met zijn kinderen over het verschil tussen een aal en een paling – passages over joden duiken op de wonderlijkste plaatsen op. Dochter Kristina denkt te weten dat een aal geen schubben heeft, vader corrigeert haar. ‘De joden staan in het zelfde verkeerde begrip als gij’, zegt hij, ‘en eten daarom geen aal, dewijl alle ongeschubde visschen hen verboden zijn te nuttigen.’ Deze uitleg is voor dochter Mietje aanleiding om zich in het gesprek te mengen. Zij roept: ‘O, die leelijke smousen met hun sik?’

Vader: ‘Foei, Mietje! Smous is een scheldnaam en men mag nooit een mensch uitschelden. De sik of baard komt U slechts leelijk voor, omdat gij hem niet gewoon zijt te zien; anders staat die wel heel deftig.’

Zoon Frits merkt nog op dat een staatsman als Johan van Oldenbarnevelt (1547-1619) ook een baard droeg. Na dit intermezzo, dat nog enkele zinnen voortkabbelt, vervolgt vader zijn viskundige betoog.

De jodenaap, wetenschappelijke naam Pithecia Israelita. Jaartal en maker onbekend, maar waarschijnlijk uit de tweede helft van de negentiende eeuw. Collectie auteur.

De smoushond en de jodenaap

Hoe sterk de associatie was tussen joodse mannen en baarden, blijkt ook als omstreeks 1823 in Zuid-Amerika een nieuwe apensoort wordt ontdekt. Het dier krijgt als wetenschappelijke naam Pithecia Israelita; in het Duits wordt de volksnaam Judenaffe, in het Nederlands jodenaap. Over het benoemingsmotief kan geen twijfel bestaan, want die leidde in Nederland tot kritiek. In 1842 schreef het Nederlandsch Letterenblad: ‘De Jodenaap, zoo genoemd omdat hij naar eenen zwaargebaarden Jood gelijkt, wordt in Zuid-Amerika in de groote bosschen aangetroffen. Men mogt dezen aap wel eene anderen naam gegeven hebben.’

Fagin, de kwaadaardige joodse heler uit Oliver Twist van Charles Dickens, zoals in 1889 getekend door ‘Kyd’ (een pseudoniem van Joseph Clayton Clark, 1856-1937). Bron afbeelding: Wikipedia.

De smoushond dankt zijn naam aan dezelfde associatie: het gaat om een kleine hond met een flink behaarde snoet. De eerste Nederlandse berichten over dit hondenras, ook wel smousje, smousie of smousbaard genoemd, dateren van omstreeks 1850. Bepaalde krulsla werd jodenhaar genoemd ‘omdat wij in Arische verwatenheid vermeenen dat het haar onzer Semietische landgenoot er wel eens ietwat verward zit’, aldus een bron uit 1879. Een bepaalde hangplant ‘met lange, fijne, haarvormige, rozeroode, nederhangende stengels en uitloopers’ kreeg als volksnaam jodenbaard. Dat het hier om een ‘rozeroode’ plant gaat, behoeft geen verbazing te wekken: joden zijn vaak afgebeeld met rood haar. Dat geldt onder anderen voor Judas Iskariot, de man die volgens het evangelie Jezus verraadde.

En Charles Dickens voert Fagin, de kwaadaardige joodse heler in Oliver Twist, in 1838 als volgt op: ‘Een oude gerimpelde Jood, wiens boosaardig en afzigtelijk gelaat door een dikken bos rood haar overschaduwd werd.’ Dit is een citaat uit de oudste Nederlandse vertaling uit 1840, maar dezelfde beschrijving staat in de vertaling uit 1917, uitgegeven door de Gebroeders E. en M. Cohen, een joodse uitgeverij en boekhandel in Arnhem.

De jood als orang-oetan

De ontdekkers van de jodenaap zagen een jood in een dier. Het omgekeerde kwam ook voor. Het in 1848 gepubliceerde boekje De Kleeren maken den Man bevat twee prenten en versjes over joden: ‘De jood’ en ‘Augurken’. Relatief veel joden handelden in zuurwaren, zij stonden lang bekend als augurkenjood of zuurjood.

Het laatste vers in deze bundel bevat de moraal: niet kleren maken de man, maar zijn kennis en deugdzaamheid.

De jood