Sayang é

Zeventig jaar Molukkers in
Nederland en op Maluku

Sylvia Pessireron

Ontwerp omslag: Yoram Tomatala

Beeld omslag: Molukkers in Rotterdam, ANP Foto

Lay out: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6249 972 0

e-ISBN 978 94 6249 973 7 (ePub)

NUR 691

© 2022 S. Pessireron en Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

1 Bakermat van papeda en piring natzar

2 Handel, handel, handel!

3 Getuigen van de Japanse bezetting en de Bersiap

4 Soumokil en de RMS

5 Oorlog in Oost-Indonesië

6 Wat te doen met de Ambonezen?

7 Stormachtig begin

8 ‘Suharto kan maar beter niet komen’

9 Niet uitsluitend een Nederlands probleem

10 Spraakmakende initiatieven

11 ‘Losse vingers kunnen samen een vuist maken’

Dankwoord

Geraadpleegde bronnen

1 Bakermat van papeda en piring natzar

Ron Habiboe

‘De taal verwatert, maar de oude gebruiken niet’

Wat maakt Molukkers tot wie ze zijn? Met die vraag probeerde Ron Habiboe (1955) in zijn studietijd Molukse medestudenten te bewegen om elk vanuit zijn of haar eigen invalshoek na te denken over wat Molukkers bindt.

‘Het zou mooi zijn als je vanuit al die verschillende perspectieven, zoals geschiedenis en rechten, kunt komen tot een Molukse identiteit. Tijdens de studie was iedereen vol vuur, maar zodra ze waren afgestudeerd, lagen de belangen anders. Zelf heb ik altijd het gevoel gehad dat ik iets moest teruggeven.’

Tijdens zijn studie Geschiedenis vertrok Habiboe naar Indonesië. ‘Iedereen had het erover dat Indonesië “slecht” was, maar niemand wist precies hoe het daar was en toen ben ik daar naartoe gegaan. Een heel jaar om alle seizoenen mee te maken, dan wist ik tenminste waarover we praten.’ Met de Maluku Research Conference op Ambon als aanleiding kocht hij een ticket naar Jakarta. Zijn eerste stop was het Arsip Nasional (Nationaal Archief) waar hij een rijkdom aan documenten trof. De meeste tijd zat hij daar alleen. ‘Niemand was geïnteresseerd in geschiedenis, want iedereen denkt aan de toekomst. Morgen moet er brood op de plank komen. Geschiedenis is in Indonesië een beetje een luxe.’

Daarna vertrok hij naar Maluku waar hij zich liet meevoeren op de golven van de zee. Hij bezocht Ternate, Saparua en ging naar de Naulu-stam op Seram. ‘Als je een tijdje op Maluku bent, word je uitgenodigd om overal mee naar toe te gaan. Dat is grandioos, want dan merk je pas hoe het werkelijke leven daar is.’

‘Seram is onze bakermat,’ vertelt Habiboe, ‘daar woonden de Alfoeren, de oorspronkelijke bewoners van Maluku. Het was een Melanesische bevolkingsgroep, net als de Papoea’s en de Aboriginals uit Australië. Toen kwamen de Austronesiërs, volken uit Oceanië. Die hebben zich over de hele Indische Archipel verspreid tot aan Seram toe, met als gevolg dat je vermenging kreeg. Als je het heel zwart-wit stelt: de Melanesiërs hadden een donkere huidskleur, kroeshaar, hun hoofdvoedsel was papeda, pap van sagomeel. De Austronesiërs waren lichter getint, hadden steil haar en namen rijst mee. Je vindt ze allemaal terug op Seram. Maluku is dus eigenlijk een behoorlijk gemixt gebied. Je ziet dat ook in de namen. De familienaam Haumahu komt oorspronkelijk van Java. In de dorpen op Ambon en de Lease-eilanden (Haruku, Saparua en Nusa Laut) komen de meeste mensen van Java, maar ook van Papoea of Bali. Door de eeuwen heen zijn al die groepen met elkaar vervlochten.’

Lang geleden werd de bevolking van Maluku verdeeld in twee groepen, de uli siwa, de bond van negen en de uli lima, de bond van vijf. Over de oorsprong doen verschillende verhalen de ronde, zoals de sage van het meisje Hainuwele en de uitleg van de Nederlandse dominee François Valentijn (1666-1727). In zijn werk Oud en Nieuw Oost-Indiën beschrijft hij de twee groepen als afzonderlijke adviesraden van de vorst van Ternate onder wiens gezag destijds de Midden- en Zuidoostelijke Molukse eilanden stonden. De uli siwa waren de negen regenten die de koning adviseerden in allerlei zaken en beslissingsbevoegdheid had. Indien nodig zouden zij met ‘goed en bloed’ bijspringen om de koning te beschermen. Als dank werden de negen dorpen en de daarbij behorende landerijen onder koninklijke bescherming gesteld. De uli lima bestond uit vijf hertogen die de koning adviseerden, maar geen besluiten mochten nemen. Hoe de twee bondgenootschappen op Seram zijn gekomen is onduidelijk. Feit is wel dat de tweedeling daar het duidelijkst is te zien. Het westelijk deel wordt merendeels bewoond door de uli siwa, het oostelijk deel door de uli lima. Door onderlinge strijd, hongersnood en natuurrampen waaierden de groepen uit over Ambon, Banda en de Kei-eilanden.

Habiboe: ‘Om te weten tot welke bond een dorp hoort, moet je kijken waar batu pemali staat. Dat is de oude stenen tafel waar de dorpsraad vroeger belangrijke kwesties besprak. Elk dorp heeft een baileo, een gemeenschapshuis. Bij een dorp uit de bond van negen staat de batu pemali tussen het gemeenschapshuis en het achterland. Bij de bond van vijf staat die tussen de baileo en de zee.’

Maluku kent meerdere tegenstellingen. Terwijl uli siwa en uli lima een geografische verdeling is, loopt er ook een ‘scheidslijn’ tussen de twee grootste religieuze groepen, christenen en moslims.

‘De christenen hebben altijd dicht bij de koloniale heerser gestaan,’ aldus Habiboe, ‘de moslims totaal niet. Dat heeft als gevolg gehad dat, zeker vanaf het begin van de negentiende eeuw, de christenen een heleboel traditionele dingen hebben afgewezen. Bijvoorbeeld de taal. Over het algemeen spreken christenen het Ambons Maleis. Niet meer de bahasa tanah, de oorspronkelijke taal. Bij moslims is dat niet zo, die spreken nog de oertaal. “Pamana lapia putu ka pariki tula ian” klinkt dan ook heel anders dan “Makan papeda dingin atau panas, dengan ikan” (koude of warme sagopap met vis eten). Die oude taal had volgens de dominees te maken met voorouders en animistische rituelen en werd verboden. Aan het eind van de negentiende eeuw kregen mensen die hun eigen taal bleven spreken zelfs een boete.’

Tijdens zijn onderzoek naar de gebruiken in het dorp Oma ontdekte Habiboe dat de oorspronkelijke taal daar latent aanwezig is. ‘Ik kreeg een krab voorgeschoteld. In het Indonesisch heet het kepiting, in het Maleis ketang en in Oma noemen ze het urwaha. Toen ik hen vertelde dat die benaming uit de oorspronkelijke taal kwam, waren ze verbaasd. Ze hadden daar nooit bij stil gestaan. Ik ben in Oma met de tuan tanah, de beheerder van gebruiken en gewoonten gaan praten. Er moest op korte termijn een nieuw dorpshoofd worden geïnstalleerd en de oude ceremoniën moeten in de oertaal worden uitgesproken. Maar de goede man, dik in de zeventig, kende die taal helemaal niet. Op mijn vraag hoe hij dat dan zou gaan doen, antwoordde hij: ‘Ja, dan gaan we naar Pelauw, naar de moslims in het noorden. Want die weten wat ik moet zeggen in de bahasa tanah.’

In de meeste dorpen wordt de oude bestuurlijke indeling nog steeds in ere gehouden. Habiboe: ‘Je hebt de raja, het dorpshoofd, en de saniri negeri, de dorpsraad. Die bestaat weer uit aan aantal personen zoals de kepala kewang, de man die waakt over de visstand, de wijze waarop de grond wordt bewerkt en wanneer er kan worden geoogst. En er is een tuan tanah. We praten nu over ‘dorpen’, maar eigenlijk waren het nederzettingen bestaande uit verschillende families of groepen die zich samen op één plek vestigden. Zo’n groep wordt een soa genoemd. Daar vloeit uit voort dat er in de dorpsraad een vertegenwoordiger zit van die verschillende groepen: de kepala soa. Tegenwoordig liggen de meeste dorpen aan de kust. Maar dat was vroeger niet zo, toen woonden de mensen juist op hoger gelegen plaatsen. Wonen aan het water was zeer gevaarlijk want er waren veel zeerovers die je zomaar konden aanvallen. Toen de Nederlanders kwamen en een monopolie legden op de kruidnagel- en nootmuskaatteelt, hebben zij de bergbewoners naar de kust gedwongen. Sommige dorpen werden zelfs verplicht samengevoegd zodat de Nederlanders dan beter toezicht op hen konden houden door simpelweg langs te varen.’

Zodra de bergbewoners een nieuwe woonplaats aan de kust hadden betrokken, kon iedereen een stukje land kopen (een kintal) om daar zijn huis op te zetten. Het allereerste huis van een familieclan wordt de rumah tua genoemd. ‘Daar werden alle zaken bewaard die behoren bij het materieel en immaterieel erfgoed van de familie,’ vertelt Habiboe. ‘Dat kan van alles zijn: een speer uit de zeventiende eeuw, kralen, dubbeltjes met de afbeelding van Wilhelmina, verhalen, oude documenten… Echt van alles.’

De grond om het dorp werd door de dorpsraad aan de families in bruikleen gegeven. Elk kreeg een dusun of kavel waarop moestuinen of plantages werden aangelegd. Wie een stukje van de resterende ‘woeste grond’ of tanah ewang wilde gebruiken, had speciale toestemming van de dorpsraad nodig.

Habiboe meent dat in de jaren 20 van de vorige eeuw de dusun zijn omgezet naar dusun pusaka, persoonlijk grondbezit. ‘Daarmee was uitsluitend het gebruik van de grond overerfbaar en niet de grond zelf. Die blijft eigendom van het dorp. Want als een familie uitsterft, gaat de grond terug naar het dorp en beslist de dorpsraad aan wie het vervolgens wordt toegewezen.’

‘De familieclan heet bij Molukkers, de mata rumah of rumah tau. De groep die zich daartoe rekent, doet dat op basis van één gemeenschappelijke voorouder, de upu, wat zoveel als vader betekent. Het woord upu wordt ook gebruikt aan aanspreektitel van iemand die bijzonder veel kennis heeft van onze tradities.’

Op Maluku is het gebruikelijk dat na een huwelijksvoltrekking de vrouw naar het dorp van haar echtgenoot verhuist en lid wordt van zijn familieclan. Maar er waren ook uitzonderingen. ‘Het kan ook zijn dat de man bij de familie van de vrouw intrekt. Bijvoorbeeld omdat hij dan kan meevaren op de rechten van zijn schoonfamilie. Die rechten zullen nooit de zijne worden omdat hij nu eenmaal uit een ander dorp komt. Hij kan dus op de dusun van zijn schoonvader werken, maar zal die nooit kunnen overerven. Een dorp op de Molukken is namelijk een masyarakat adat. Dat betekent dat de gemeenschap bijeen wordt gehouden door de oeroude gebruiken en zich daar aan houdt. Tot op de dag van vandaag.’

De sage van Hainuwele

Op Seram leefde een man, Ameta. Toen hij tijdens de jacht een wild zwijn achtervolgde, viel het dier in een meer en verdronk. Ameta viste de dode zwijn op en zag dat er aan zijn hoektanden zaadjes kleefden. ’s Nachts droomde hij van een vrouwenfiguur die hem aanraadde om de zaadjes te planten. Ameta volgde haar advies op en zag tot zijn verbazing dat binnen drie dagen de zaadjes waren uitgegroeid tot een klapperboom. Terwijl hij de kokosnoten los hakte, sneed hij zich in een vinger. Zijn bloed druppelde op de bloemen.

Negen dagen later vond Ameta op de plek waar het bloed zich had vermengd met de bloemen een meisje dat zo groot was als zijn duim. Hij nam haar mee naar huis en noemde haar Hainuwele, Kokosnoot Prinses. Ameta merkte dat het kind net zo snel groeide als de kokoszaadjes. Na slechts drie dagen was zij een kleuter met een bijzondere eigenschap: haar ontlasting bestond uit waardevolle voorwerpen. Ameta hield de kostbaarheden goed verborgen.

In het dorp werd een dansfeest gehouden waarop de mannen in een negen rijen dikke kring dansten. In het midden stonden jonge meisjes die sirih (betelnoot) uitdeelde. Hainuwele was er ook bij. Op de derde dag kregen de dansers van haar geen sirih, maar kleurig koraal, gouden oorbellen, borden, messen en zelfs een gong. De dagen daarna werden Hainuwele’s geschenken steeds kostbaarder. Niet alle dorpsbewoners waren onder de indruk van haar gulle gaven. Een groep meende zelfs dat Hainuwele een boze geest was en besloot haar te doden. Op de laatste dag van het dansfestijn maakten de dansers opnieuw hun negen rijke dikke kring. In het midden was echter een diep gat gegraven. Toen Hainuwele opnieuw langskwam met haar geschenken duwden ze haar in het gat en bedekten dat met aarde. Al dansend stampten ze de grond aan.

Toen Ameta merkte dat Hainuwele na het feest niet thuis was gekomen, ging hij naar haar op zoek. Hij vroeg de dorpsbewoners of zij wisten waar ze was, maar niemand kon hem helpen. Op een nacht verscheen Hainuwele in zijn droom. Ze vertelde dat ze levend was begraven en vroeg Ameta om te zoeken op de plek waar de dans werd gehouden. De volgende ochtend klom Ameta in zijn klapperboom, plukte een blad en sneed het groen weg zodat alleen de lange, harde nerf overbleef. Hij liep naar de dans plaats en stak de nerf op verschillende plekken in de grond. Uiteindelijk zag hij dat er een mier langs de nerf naar boven klauterde met een lange haar achter zich aan. Onmiddellijk begon hij te graven. Toen hij het lichaam van Hainuwele vond, sneed hij dat in stukken. Elk stukje begroef hij op een aparte plek. Op de armen na. Uit Hainuwele’s lichaam ontsproten alle knolgewassen van Maluku.

In het dorp van Ameta woonde de godin mulua Satene die over de mens heerste. Nadat zij Ameta’s verhaal had gehoord, kende haar woede geen grenzen. Ze bouwde een grote poort in de vorm van een negenvoudige spiraal. Daarna verzamelde zij alle bewoners en kondigde aan dat iedereen door de poort moest lopen. Wie dat ongehinderd kon, bleef mens. De anderen werden dieren. De groep mensen moest daarna langs mulua Satene lopen. Met de armen van Hainuwele tikte zij iedereen aan. Wie met de linkerarm werd aangeraakt moest over negen (siwa) bamboestammen springen. Die groep vertrok naar het westen. Degenen die met de rechterarm werden aangetikt sprongen over vijf (lima) bamboestammen en gingen naar het oosten. Mulua Satene wilde niet bij de mensen blijven. Zij verdween naar de berg Salahua. Wie haar wil zien, moet eerst sterven.

Een heidense bende

Eeuwen geleden maakte de bevolking van de Molukken via handelaren uit het Arabisch schiereiland en Java kennis met de islam. Daarna introduceerden de Spanjaarden en Portugezen het katholicisme. Aan het eind van de zestiende eeuw werden Nederlandse dominees en zendelingen naar de Molukken gestuurd om de bevolking te kerstenen. Ze troffen daar een ‘heidense bende’.

Om kennis op te doen van de Molukse gewoonten en gebruiken deed dominee Casparus Wiltens (1584-1619) een jaar lang onderzoek naar de aard van de Ambonezen. In zijn brief van 31 mei 1615 aan de Classis Amsterdam, schreef hij: ‘Ze dienen de duivel; niet een afgod, maar de duivel zelf.’

Volgens Wiltens had elke familie zijn eigen duivel die zij Meester of Heer noemden. ‘Hij verschijnt niet in gedaante, maar via een ander persoon. Hij wordt geëerd met maaltijden, zang en dans. In huis is een speciale plek voor hem ingericht met lampen en toortsen waar ze hem spijs, drank en offers brengen. Elk heeft iets kostbaars in huis, gekregen van de voorouders, maar toegekend aan de duivel als teken van verbond tussen hem en hen. Het voorwerp mogen ze niet op het lichaam dragen en niet kwijtraken. Ze bidden tot hem om rampen of ongelukken te verhinderen. Als er in hun leven iets niet goed gaat, dan doen zij alles om hem gunstig te stemmen. Van de oogst wordt eerst iets aan hem geofferd voordat zij er zelf van eten of verkopen. Om hem te danken voor de oogst wordt er ter ere van hem gedanst en gezongen. De duivel heeft in deze streek grote macht om de mensen te beschadigen, te kwellen en te martelen, in tegenstelling tot onze christenrijk. Daarom zullen ze hem hier zeer zorgvuldig dienen en dat op de wijze die elk van zijn of haar meester is voorgeschreven, want elke duivel heeft iets bijzonders dat hij gebiedt of verbiedt en voedsel dat geofferd of juist niet geofferd mag worden.’

Wiltens vertelt in zijn verslag dat de Portugezen vlakbij het Kasteel van Ambon een nieuwe woonplaats hadden gebouwd voor de bewoners van twaalf tot dertien bergdorpen. Hij ging bij hen op bezoek. ‘Niemand had ooit van het Christendom gehoord,’ aldus Wiltens. ‘Behalve in het dorp Ulath waar een kerk stond gebouwd door de Jezuïeten. De dorpsbewoners werden door de Jezuïeten gedoopt en van andere namen voorzien zoals Pedro, Joan, Francisco, Domingo, maar zorgden niet voor onderwijs. Op zondag werden er diensten gehouden en vaak ook catechisatie. De Portugezen verboden de duivelsaanbidding en de duivelsdiensten. Wie zich daar niet aan hield werd in de boeien geslagen en in kerkers opgesloten. Ondanks de straffen bleven de mensen hun oeroude gebruiken trouw zij het heimelijk in hun tuinen of plantages. Niemand zou de ander verraden. Ze kwamen braaf naar de kerk, tegen wil en dank, tegen heug en meug, uitsluitend omdat het moest. Toen de kerkgang vrijwillig werd, kwamen zij niet meer. Onderwijs volgden zij tegen hun zin.’

Spontane belangstelling voor het Christendom was volgens dominee Wiltens ver te zoeken. Toch reageerden de Ambonezen positief op de vraag of zij het christendom wilden belijden. ‘Niet omdat zij dat zo voelen, maar om ons naar de mond te praten,’ noteerde de voorganger. ‘Dit volk is niet leergierig, niet nieuwsgierig. Zij willen niet eens luisteren naar zaken die wij willen vertellen, geestelijk, wereld, politiek, historisch of technisch. Ze zijn alleen geïnteresseerd in hun koopmanschap, vissen, bouwgronden. Ze brengen meer tijd door op hun plantages, laten hun huis achter en slapen in een hutje op de plantage. De enige groep die vatbaar is voor religie zijn de Mardeca (Mardijkers). Zij brachten hun jeugd door bij de Jezuïeten en zijn inmiddels zo’n 40 gezinnen groot. Ook de bewoners van Hatiwe zijn religieus om dezelfde reden. Toch hebben ook zij hun duivel niet verworpen. Zij vinden dat ze zowel God als de duivel te vriend moeten houden.’

Volgens een telling uit 2019 is iets meer dan de helft (53%) van de huidige bevolking van Maluku moslim. De christenen beslaan 46%, 0,8 % is hindoe en 01,% boeddhist.

Simon Ririhena

‘Het pela-schap kan werken bij alle conflictsituaties in de wereld’

Simon Ririhena (71) kwam als peuter met zijn ouders naar Nederland waar het gezin werd ondergebracht in Kamp Vught. Op zevenjarige leeftijd werden zijn vader en moeder ziek en kwam hij te wonen in een Nederlands gereformeerd pleeggezin. Toen hij zich weer bij zijn ouders voegde, woonden zij in de Molukse wijk in Capelle aan den IJssel. Eén herinnering aan zijn ouders zal hij nooit vergeten. ‘Als ik vroeger van school thuis kwam, hoorde ik hen “Ku serahkan pada Tuhan” zingen.’ Het lied bezingt de onvoorwaardelijke overgave aan Gods wens. Ririhena was directeur Internationale Officiersopleiding bij Defensie en ging daarna studeren aan de Protestants Theologische Universiteit in Amsterdam. Voor zijn dissertatie koos hij als thema het pela-schap, één van de opvallendste gebruiken binnen de Molukse cultuur.

‘Het Molukse scheppingsverhaal begint in Nunusaku op Seram en gaat uit van harmonie tussen de mensen,’ vertelt Ririhena. ‘Want God is een god van orde. Alles wat hij schiep was in orde en in harmonie. Totdat het meisje Hainuwele werd gedood. Toen zeiden de goden: ‘Dit kan niet.’ De mensen werden verdeeld in twee groepen die zich verspreiden over Seram en de andere eilanden. Tussen de groepen was grote animositeit en veel bloedvergieten. Iemand moet op een gegeven moment – omdat er bijvoorbeeld geen voedsel of water meer was – hebben gezegd: “We moeten stoppen.” Zo ontstond het pela-schap. Vanuit het woord zelf betekent pela: onmiddellijk stoppen. Om ervoor te zorgen dat er écht werd gestopt met moorden, werd de overeenkomst tussen twee elkaar bestrijdende dorpen bestendigd met een plechtigheid. Bij die ceremonie ging er een kom rond met sterkedrank waarin druppels bloed van de twee hoofdmannen was vermengd. Angkat, ikat, minum, sumpa: verheffen, verbinden, drinken, zweren. Na de ceremonie waren ze broeders. Meer dan ‘gewone’ of biologische broeders. Je kunt je broer een pak slaag geven, maar je pela niet. Zo is de pela keras, letterlijk de strengste of zwaarste pela-vorm begonnen. In het begin was het een contract, nu zit er een metafysische element in.’

Ririhena: ‘De pela is inclusief. Dat wil zeggen dat iedereen pela kan worden met een ander. Maar de pela is pas pela als die voldoet aan de criteria van de ceremonie, anders is het een soort overeenkomst. In het verbond zit een metafysisch – bovennatuurlijk – aspect. Mijn overleden vader en grootvader kijken mee. De voorouders zijn de bewakers van onze traditie, van onze oeroude contracten en de woorden die wij daaraan geven: lain sayang lain – we hebben elkaar lief en kijken naar elkaar om. Het is de enige manier om in vrede met elkaar te leven. Als de voorouders hebben gezegd dat zij een rol spelen en het pela-schap met alle taboes daar omheen bewaken, dan heb jij je daar aan te houden. Hun opdracht was: “Jangan kurangajar dengan ketong pun pela – Wees niet onbeleefd tegen onze pela.” Daar horen sancties bij, niet alleen vroeger, maar ook nu en zelfs hier in het westen. Er zijn verhalen over iemand die zijn pela een belofte heeft gedaan en die niet nakwam. Hij werd zo ziek dat hij een tijd niet meer kon praten. De voorouders kwamen om alles op een rij te zetten. “Denk goed na, heb je iets aan een pela beloofd?” De man vertelde dat hij een foto had beloofd, maar nog altijd niet had afgegeven. Toen de belofte was ingelost, werd hij beter. Ik heb hier geen verklaring voor. De mensen op Maluku vertellen veel van dit soort bijzondere verhalen. Ik stel weliswaar vragen, maar realiseer me dat die nergens op slaan. Ik moet gewoon aannemen dat het zo is, want het is meer dan ik kan bevatten. Dat is het metafysische aspect.’

Het grote belang van de pela is, volgens Ririhena, dat het dwars door alle generaties heen verbinding houdt met de oorsprong, de allereerste pela. ‘Ik kom van het dorp Wasu. Het allereerste pela-verbond werd gesloten met het dorp Ulat. Die noemen we pela tua. Met het dorp Waesamu op Seram zijn we pela sumpah. Voor ons zijn dat de twee belangrijkste pela’s. Dus als wij elkaar tegenkomen, begroeten we elkaar met: ‘Pela!’ Zo zou het in de toekomst kunnen gebeuren dat mijn achterkleindochter, blond met blauwe ogen, op het vliegveld van Singapore haar paspoort overhandigt aan een douanebeambte. Als die ook Molukse roots heeft en haar achternaam leest, bestaat de mogelijkheid dat hij dan zegt: ‘Hé pela!’ Of je dat nu wilt of niet, ervan bewust bent of niet, jouw naam verbindt je met jouw voorgeslacht. Het pela-schap geeft ons identiteit, daarin zijn wij één.’

Eén ding vindt Ririhena lastig. Terwijl op Maluku de pela in een ander dorp woont, kan in Nederland een pela zijn buurman zijn. ‘Wat doe je als die heel asociaal is? Kan ik hem tot de orde roepen? Ik wil respect tonen, maar hoe dan? Ik vind dat nogal moeilijk en denk dat we ook hiervoor samen naar passende oplossingen moeten zoeken.’

Tot op de dag van vandaag worden er nieuwe pela-verbonden gesmeed. Dat het pela-schap religieuze stromingen overstijgt, bewijst de recente overeenkomst tussen het christelijke dorp Kudamati op Ambon en de islamitische Kei-eilanden (zowel Klein-Kei als Groot-Kei). Ook hier was de aanleiding onenigheid en eindeloze strijd. ‘Het kon zo niet verder,’ vertelt Ririhena, ‘en dus is geheel volgens de traditie een ceremonie gehouden om een pela-schap te sluiten.’ Na enig nadenken voegt hij eraan toe: ‘Ik denk dat het pela-schap ook goed kan werken bij alle conflictsituaties in de wereld.’

Volgens Ririhena nemen Molukkers in Nederland nog te weinig de ruimte om te zijn wie zij zijn. Dat geldt, naar zijn mening, ook op theologisch gebied. ‘Het koloniale tijdperk is voorbij, maar het koloniaal systeem zit nog stevig in de theologie en in de Molukse kerk. Soms denk ik dat wij onze eigen kerk moeten “dekolonialiseren”, zodat we meer recht en ruimte creëren en opeisen om te zijn wie we zijn. Dat kan in de manier van zingeving zitten, maar ook door symbolen en liturgieën te maken die passen in deze tijd. Die invulling kan verschillen van wat er theologisch gezien op de Molukken gebeurt. Het kan zelfs per gemeente anders zijn. Maar er móét plaats zijn voor het eigene, dat kan niet anders.’

Een collega van Ririhena schreef een boek waarin ook een hoofdstuk over ballingschap is opgenomen. De schrijver betoogde dat christenen in Nederland niet serieus worden genomen, belachelijk worden gemaakt en aan de periferie van de samenleving zitten. Christenen in Nederland zouden in ballingschap leven. Die omschrijving raakte een gevoelige snaar bij Ririhena. ‘Ik vroeg hem of hij wel eens met een balling heeft gesproken. Ik ben er namelijk één. Molukkers leven al decennia in ballingschap. Het feit dat ik als enige Molukker aan de Protestants Theologische Universiteit doceer en voor grote conferenties wordt gevraagd waar ik het Molukse verhaal vertel, dat zegt toch meer over die hele witte samenstelling, dat hele etnocentrische, dan wat ik te bieden heb?’

Als hij geëmotioneerd even zwijgt, vertelt zijn vrouw Adry: ‘Simon hield voor Molukse kerkgemeenten een preek over ballingschap. Je zag hoe de mensen geraakt waren omdat het trauma werd erkend. De tranen rolden over de wangen. Achteraf zeiden ze dat ze zo dankbaar waren dat het hardop werd gezegd en besproken.’

Ririhena: ‘Wat ik vertel, is helemaal niks nieuws. Het enige wat ik doe is lijn in het verhaal brengen om terug te gaan naar wie we zijn. Go back to your roots. Spread your wings and fly away: besef waar je vandaan komt. Al die tribale samenlevingen die dichtbij de natuur staan, vragen de god van het woud om vergeving als ze een boom willen omkappen. De zendelingen noemden dat ‘puur animisme’. Als ik wil praten over voorouders dan is dat taboe, je kunt het daar niet over hebben. Maar ik ben voorstander van contextuele theologie, want in de context gaat het om identiteitsvorming. Zolang wij Molukkers het in de kerk niet over voorouders kunnen hebben, is de theologie niet compleet.’

In veel Molukse gezinnen staat een piring natzar, een offerbord waar gezamenlijk of individueel wordt gebeden. Ririhena: ‘Ik hield eens een lezing over de piring natzar. De reacties waren dat zo’n offerbord niet mag. Het is heidens, we zouden geesten aanbidden, boze geesten. Voor ons is de piring natzar de visualisering wat de mens met het bovennatuurlijke wil, om het maar heel plastisch te zeggen. In het contact tussen de mens en het bovennatuurlijke is de mens kwetsbaar en het bovennatuurlijke krachtig. De kwetsbare mens heeft dus kracht nodig. Onze voorouders beseften dat. Zij hadden een transparante verhouding met Upu Lanite, de Hemelse Vader, net zoals alle inheemse volkeren die met de natuur leefden. Vroeger had niemand een prachtig bord, toen hadden ze een stuk steen. Totdat de Chinezen kwamen met porseleinen borden. Toen werd het allermooiste bord gebruikt als offerbord. De katholieken bouwden indrukwekkende, met goud betimmerde kathedralen, wij hebben onze piring natzar. Het is eigenlijk hetzelfde principe: niets dan moois voor onze god. Ik noem de piring natzar het derde sacrament, naast de doop en het Avondmaal. De definitie van sacrament is dat je God ontmoet in het mysterie van het geloof. Staand bij de piring natzar ontmoet de Molukse mens God. Dat moet een cyclisch dynamisch proces zijn. Je doet dat niet wanneer het je uitkomt, maar regelmatig, dagelijks en bij belangrijke gebeurtenissen. Jij moet het vorm, inhoud en drive geven. Het gaat door na je dood. Molukkers praten over de dood als een reis en dat past niet in het verlichte denken van de Nederlanders. Dood is dood.

In mijn proefschrift haalde ik een interview aan over leven na de dood. Iemand zei: “Dat is er niet. Het is als een waterstraal uit de kraan, die vloeit de goot in en dat is het”. Ik vond dat koud. Ik weet niet wat er aan “de andere kant” is, maar de ziel gaat waar het heengaat.

Praten over mijn voorouders, daar is in de Nederlandse theologie geen begrip voor. Ik beschouw het als mijn taak om dat in te vullen. Het gaat om wie we zijn: lain sayang lain. We moeten naar elkaar blijven omkijken, ook al zijn we in Nederland. En die instelling is onze bijdrage aan deze samenleving.’

‘Als ik een lezing houd over pela of piring natzar dan is de bottomline de vraag: Wie zijn wij? Ik vind dat we daar gewoon over moeten vertellen. We zijn immers een narratief volk.’

Met een scheef lachje vervolgt Ririhena: ‘Maar ik steek de hand in eigen boezem als het over dóórvertellen gaat, want ik ben wat laat begonnen. Eerst zat ik bij Defensie.’

Ririhena’s keuze voor Defensie was vooral ‘voor zijn vader’, een oud-KNIL-er. ‘Destijds zetten Molukkers geen voet meer in een Nederlandse kazerne, ook mijn vader niet. Op een dag kreeg ik buitenlandse officieren op bezoek. We zouden kazernes langsgaan. Ik vroeg mijn vader of hij zin had om mee te gaan en verwachtte dat hij “nee” zou zeggen. Maar hij wilde mee. We gingen naar Amersfoort en zaten allemaal in één auto. Normaal gesproken stapt de senior officer en de andere officieren als eerste uit. Maar die bleven zitten en wezen naar mijn vader. Hij stapte uit en daarna volgde de rest. Iedereen bleef uit respect een meter achter hem lopen. We werden ontvangen door de commandant en gingen naar de Officer’s Mess. Als KNIL-soldaat eerste klas kom je daar natuurlijk nooit. Aan het eind van de dag vroeg ik hem hoe hij had het gevonden. “Bagus nyong – Prachtig, jongen”. Ik kreeg later nog een briefje van de buitenlandse gasten gericht aan mijn vader. En dat allemaal omdat ik had gezegd dat wij Molukkers, kinderen van militairen zijn.’

Dat ditzelfde teken van respect aan de Molukse oud-KNIL-ers niet door de Nederlandse regering wordt betoond, steekt Ririhena. ‘Er is van alles gezegd en beloofd. Tot overmaat van ramp kregen de mannen een Rietkerkpenning, een Herdenkingspenning die stond voor het feit dat wij in Nederland zijn. Alsof wij dat nog niet wisten! Mijn vader heeft die geaccepteerd, ik was er op tegen. Onze eerste generatie verdient erkenning. Omdat ik uit die militaire traditie kom, weet ik wat het betekent om militaire erkenning te krijgen. Dat hebben ze nooit gehad. Waarom kreeg de Poolse Brigade die één week meevocht in de Slag om Arnhem een Willemsorde? De generaal kreeg zelfs een Bronzen Leeuw. Weet je hoe lang Molukkers voor Nederland hebben gevochten? Tijdens de Hongitochten, in de Atjehoorlog, tegen Japan en later in de Dekolonisatieoorlog? De eerste generatie die hier naartoe kwam, is door Nederland in de goot weggespoeld!’

Zijn woede zwelt verder aan als hij vertelt over de wijze waarop hij door de ChristenUnie is behandeld. De politieke partij wilde de militaire erkenning van Molukse oud-KNIL-ers op de agenda zetten. In het gesprek tussen Ririhena en Tweede Kamerlid Joël Voordewind beloofde die er werk van te maken. ‘Maanden later kreeg ik antwoord. Ze konden helaas geen draagvlak vinden, maar de minister van Defensie kon wel een praatje houden op een bijeenkomst,’ vertelt Ririhena met nauw verholen afkeer. ‘Militaire erkenning moet niet van de politiek afhangen. In Engeland heeft Joanna Lumley, een private persoon, voor de Gurka’s gestreden omdat niemand dat wilde doen. Die Gurka’s hebben erkenning gekregen. De Poolse Brigade kreeg de Willemsorde omdat een verpleegster uit die tijd heeft gezegd dat ze iets moesten krijgen. Als er niemand naar ons wil luisteren, sta ik volgend jaar op het Binnenhof staan met een bord: “Onzichtbaar onrecht”. Militaire erkenning eerste generatie Molukkers. Ik wil niet alleen maar praten, ik wil ook iets doen. Als dat de angel uit onze frustraties kan halen voor volgende generaties, dan zal ik helpen.’

Pela’s

De verschillende pela-varianten zijn:

Pela gandong: pela-schap vanwege een gemeenschappelijke voorouder. Onderling huwen wordt als incest beschouwd en is dus verboden.

Pela keras (pela batu karang) – De meest sterke vorm. De pela’s beschouwen elkaar niet alleen als broeders, maar ook als naaste familie. Onderling huwen is verboden.

Pela tampah sirih: pela-schap op grond van de belofte om elkaar in voor- en tegenspoed te helpen.

John Sasabone

Indringende rituelen

Fotograaf John Sasabone vertrok in december 2006 naar het dorp Tuhaha op Saparua waar zijn familie oorspronkelijk vandaan komt. Hij wilde daar getuige zijn van de bikin panas pela ceremonie tussen het christelijke Tuhaha en Rohomoni, een islamitisch dorp op Haruku. Hij kijkt met ontzag terug op de gebeurtenis waarin het pela-verbond dat in de zeventiende eeuw werd gesloten op traditionele wijze opnieuw werd bekrachtigd.

Het pela-schap tussen Tuhaha en Rohomoni ontstond nadat zij gezamenlijk de strijd hadden aangebonden tegen de Portugezen. ‘Toen de Portugezen kwamen, waren de mensen van Rohomoni bang dat ze werden meegenomen,’ vertelt Sasabone. ‘Ze sloegen op de vlucht. De meesten kwamen niet meer terug, maar bouwden elders nieuwe dorpen. Zo is onder meer Hulaliu op Haruku ontstaan. Alhoewel zij van oorsprong islamitisch waren, bekeerden zij zich tot het christendom. Maar omdat ze de islam niet wilden verloochenen, hebben zij aan Rohomoni een moskee geschonken. Die werd zonder spijkers maar met zwaluwstaartverbindingen gemaakt. Rohomoni heeft twee moskeeën, een grote en een kleine. De kleine was het geschenk van Hulaliu.’

Door het gebrek aan eigen troepen riep Rohomoni de hulp in van het dorp Tuhaha. Sasabone: ‘Ze vroegen kapitan Aipassa om hen te helpen. De bewoners van Tuhaha, dat destijds Hatuhaha heette, gaven daar gehoor aan. Aan onze kant vielen tientallen doden op de berg Alaka. Na de oorlog wilde Rohomoni pela met ons worden en wel in de belangrijkste vorm, de pela batu karang. Batu karang betekent koraal. Een andere naam voor deze pela is pela darah (bloed). Wij hebben ons bloed gegeven om hen te helpen. Een paar jaar later, toen het verbond tussen de twee dorpen opnieuw werd bekrachtigd, werd de naam Hatuhaha veranderd in het huidige Tuhaha. Uit respect voor de bewoners van Tuhaha die in de strijd het leven lieten, liggen er 34 stenen op de plek waar hun lichamen zijn begraven. Nog steeds bezoeken de mensen van Rohomoni jaarlijks deze plek.’

De bijzondere band tussen de twee dorpen wordt met regelmaat bevestigd. In 2007 werd daartoe een imposante ceremonie gehouden. Sasabone: ‘In Tuhaha woonden destijds 2300 mensen, Rohomoni telde toen ongeveer 4000 man. Voor de ceremonie kwamen zo’n 3000 dorpelingen uit Rohomoni naar Tuhaha. Zij werden met grote schepen vervoerd. Hun dorpshoofd, de bapa radja, ritueel leider, de tuan tanah en kapitans, hoofden van families, zaten in een aparte motorboot die speciaal voor de gelegenheid helemaal was versierd. Eenmaal in Tuhaha werden ze verwelkomd door onze tuan tanah en bapa radja. Daarna ging een witte lap stof rond, de kain berkat, als teken van vrede na de bloedige oorlog. Alle gasten bleven drie dagen en werden verdeeld over de families in Tuhaha. Van te voren was een heel schema opgesteld wie bij wie logeerde.’

De volgende dag vertrok het gezelschap naar de berg waar kapitan Aipassa en zijn krijgers de strijd verloren. Tussen de kleine en grote stenen die de overledenen symboliseren, werd een herdenking gehouden. De Rohomoni bedankten met zang en jammerklachten de mannen die hun leven voor hen hadden opgeofferd. Daarna werd in de baileo – het huis waar de rituelen worden uitgevoerd – de eed van het pela-verbond opnieuw uitgesproken. De belofte om elkaar in voor- en tegenspoed bij te staan, werd met het delen van zout bekrachtigd. Daarna volgde de hernieuwde ondertekening van het verbond door de dorpshoofden. De rituele leiders waarschuwden dat degene die dit verdrag schond, zou worden gestraft.

De panas pela-ceremonie was niet het enige ritueel dat Sasabone bijwoonde. In 2018 was hij aanwezig bij een andere, even zo belangrijke festiviteit: tutup baileo. Die wordt gehouden voordat de baileo wordt gesloten vanwege een lekkend dak of onderhoud.

‘Voor die gelegenheid werden alle Tuhahanezen van over de hele wereld uitgenodigd. Ik was erbij. Maar het begon niet goed. Van oorsprong wordt bij de ceremonie een gesneld hoofd op het hoogste punt van het dak gezet, maar dat gebeurt natuurlijk allang niet meer. In plaats daarvan gebruikt men nu een kokosnoot. Maar dan wel een speciale. Er wordt gezocht naar een palmboom waar slechts één noot aan hangt. En die werd gevonden in een tuin in het naburige dorp Ihamahu. De bapa radja van Ihamahu was van tevoren op de hoogte gebracht en had toestemming gegeven om die ene kokosnoot te kappen. Hij wist ook dat om middernacht een groep mannen uit Tuhaha naar de betreffende tuin zou komen. Toen de groep van zo’n 30 man bij het dorp aankwam, werd drie keer op de tahuri, tritonschelp, geblazen. Tot hun verbijstering werd aan de andere kant eveneens op een schelp geblazen en dat betekent oorlog. Er stonden zo’n 80, 90 man hen op te wachten. Er volgde een heftige vechtpartij waarbij twee doden en zes gewonden vielen. Maar de kokosnoot was wel binnen.’

De ceremonie in Tuhaha ging ondanks de dodelijke ontmoeting gewoon door. ‘Een week later zijn de mannen naar Ihamahu gegaan om het bij te leggen. Daar bleek dat de vechtpartij het gevolg was van een onderlinge strijd. De Bapa Radja had te maken met tegenstanders die hem de voet dwars wilden zetten door ons de toegang tot het dorp te weigeren.’

Niet alleen de ceremoniële gebruiken brachten Sasabone naar zijn thuisland, maar ook de wens om te achterhalen waar zijn achternaam vandaan komt. Na uitvoerig onderzoek heeft hij het verhaal rond. ‘Vroeger, in de tijd dat de zeven dorpen nog in de bergen stonden, werd er veel handel gedreven met mensen uit Halmaheira en Ternate. En ook met de sultan van Bone. Tijdens een van mijn bezoeken sprak ik met een Tuan Tanah in de hoop dat hij iets wist over onze achternaam. En die vertelde hij dat de naam afkomstig was hasa hasa ke raja Bone oftewel roeien naar Bone. Later werd dat Sasabone. Die naam is dus ontstaan aan de kust. Dat klopt ook wel, want mijn familie was geen kapitan – hoofd van een bergdorp, maar radja pantai, de koning van het strand.’

2 Handel, handel, handel!

Hoe een klein land groot werd

We kunnen het ons nauwelijks voorstellen, maar er is een tijd geweest dat de wereldhandel niet gedomineerd werd door olie of goud, maar door exclusieve specerijen uit de Molukken.

Al in de zevende eeuw voeren Chinese kooplui naar ‘Molucca’ om nootmuskaat, foelie en kruidnagel te kopen. Daarna volgden de handelaren uit onder meer India, het Maleisisch schiereiland, Java en het Arabisch schiereiland. De Arabische kooplieden introduceerden de kruiden via de toenmalige republiek Venetië in Europa. Tot diep in de zeventiende eeuw was Maluku het centrum van de specerijenhandel.

In de vijftiende en zestiende eeuw beheerste Portugal de Europese handel in specerijen. Het was een hoogontwikkelde samenleving die grote wetenschappers, kunstenaars en ontdekkingsreizigers voortbracht. De rol van Nederland was beperkt tot die van vrachtvaarders, die naar Portugal voeren om daar de specerijen op te halen. Aan de ondergeschikte rol kwam een eind toen Portugal met Spanje in oorlog kwam. Nederland, destijds onderdeel van Spanje, werd beschouwd als een vijandige natie. De vrachtvaarders waren dus niet meer welkom in de Portugese havens.

Om de uiterst lucratieve handel in specerijen in stand te houden, bedacht een groepje vooraanstaande kooplui, verenigd in de Compagnie van Verre, dat er een Nederlandse vloot naar Oost-Indië moest gaan. Die wens kreeg de zegen en financiële steun van de Staten van Holland. De Compagnie stuurde zeevaarder Cornelis de Houtman naar Portugal om de geheim gehouden zeeroute naar Indië te vinden.

Aan het Portugese hof werkten verschillende Nederlanders. Een van hen was Jan Huygen van Linschoten die als klerk van de aartsbisschop was meegereisd naar Goa, India. Hij had niet alleen alle gegevens over de Portugese handel in India genoteerd, maar moest ook een Reys-gheschrift met onder andere zeilaanwijzingen over de vaart van Portugal naar India bijhouden en een gedetailleerde beschrijving van de vaart van Sumatra naar Java. Die aanwijzingen had hij overgenomen uit het Spaans en Portugees en naar het Nederlands vertaald. De Houtman bracht de informatie naar Holland waar cartograaf Plancius ze verwerkte in zeekaarten.

In de lente van 1595 vertrokken de schepen Amsterdam, Hollandia, Mauritius en Duyfken met 249 bemanningsleden voor de Eerste Schipvaart naar Indië. Ondanks gebrek aan voedsel en drinkwater, de eerste gevallen van scheurbuik en zware stormen, bereikten ze in 1596 de haven van Bantam, Java. Hier lagen ook de schepen van de Portugese handelaren.

Bantam was de stapelplaats van specerijen. Om handel te kunnen drijven was toestemming nodig van de plaatselijke regent. De Houtman sloot een verdrag waarin onder meer werd bepaald dat peper uitsluitend aan de Nederlanders zou worden verkocht. De Portugezen, die hun winstgevende handel zagen verdampen, verspreidden daarop het bericht dat de Nederlanders, zodra ze hun goederen hadden ingeladen, de stad met kanonnen zouden beschieten. De Houtman werd gearresteerd en pas vrijgelaten nadat twee Nederlandse schepen Bantam onder vuur namen. Toen Spaanse dukaten (het betaalmiddel van de Hollandse kooplieden) niet meer werden geaccepteerd, keerde de vloot terug naar Nederland.

De schrale opbrengst van deze Eerste Schipvaart leidde tot een Tweede Schipvaart, dit keer onder leiding van kapitein Jacob Cornelisz van Neck. Hij voer uit met acht schepen en wist bijna probleemloos Bantam te bereiken waar hij uiterst succesvol specerijen inkocht. Tijdens zijn verblijf kreeg Van Neck bezoek van een Indiase koopman die net was teruggekeerd uit Molucca. De koopman vertelde dat hij een grote lading kruidnagel had ingekocht en dat de Hollanders daarvoor op de eilanden Ternate, Tidore, Halmahera, Hitu en Buru terecht konden. Ambon en Banda waren het exclusieve gebied van de Portugezen. De koopman voegde eraan toe dat de bewoners van Ambon en Banda een hekel hadden aan de Portugezen en dat zij diens vijanden met open armen zouden ontvangen. Hij bood aan als gids mee te gaan naar beide eilanden om Van Neck bij de vorsten te introduceren.

Van Neck wachtte tot commandant Wybrand van Waerwijck en kapitein Jacob van Heemskerck op Bantam arriveerden en gaf hen toen opdracht door te varen naar de Molukken. Zelf vertrok hij met een rijk beladen schip (600.000 pond peper, 250.000 pond kruidnagelen, 20.000 muskaatnoten en 200 pond foelie) terug naar Nederland. Enkele dagen na zijn thuiskomst werd Van Neck in Amsterdam geëerd met ‘groot geclanc van acht Trompetten’.

Op 3 maart 1599 zette Van Waerwijck voet op het eiland Ambon. Van Heemskerck zeilde door naar Banda en vestigde daar de eerste Nederlandse specerijenhandelspost.

In 1602 werd de Vereenigde Oost-Indische Compagnie opgericht, de eerste naamloze vennootschap ter wereld met verhandelbare aandelen. Met de verkoop van aandelen kon de VOC haar overzeese handelsactiviteiten financieren. De winst die aandeelhouders behaalden met de opbrengst van de Tweede Schipvaart was ongekend hoog.

Het bestuur van de VOC, de Heeren Zeventien, besloot na het verslag van Van Neck dat de Molukken en haar specerijen onder Nederlands gezag moesten komen. Ze stuurden Steven van der Haghen naar het eiland Ambon waar hij de bevolking militaire steun tegen de Portugezen beloofde. Als dank schonk de regent van Hitu (Ambon) de Nederlanders het alleenrecht op de aankoop van specerijen en gaf hij toestemming om een fort te bouwen, het Kasteel van Verre. Van der Haghen slaagde er in eerste instantie niet in om de Portugezen te verjagen. Pas in 1605 werden met behulp van Nederlandse oorlogsschepen en kora-kora (inheemse oorlogsschepen) de Portugezen naar Sulawesi en Java teruggedrongen.

Banda: Alleen voor Nederlanders

‘Mijne heer, en isser dan geen genade?’

Vanaf het begin drong Nederland bij de districtshoofden van Banda aan op een handelsmonopolie. Deze orang kaya die toezicht hielden op de verkoop van specerijen, voelden daar helemaal niets voor. De relatie tussen hen en de Hollanders stond van meet af aan onder spanning.

De Bandanezen waren gewend om voor de specerijen niet alleen muntgeld te ontvangen maar ook waardevolle artikelen als smeedijzeren zwaarden, geneesmiddelen, fijn linnen en exclusief Chinees porselein. De dikke wollen stoffen, het dunnere laken en het Hollandse serviesgoed dat de VOC-kooplui meebrachten staken daar schril bij af, maar werden door de orang kaya beleefd geaccepteerd. Naast de onbekende waar, maakten de Bandanezen ook kennis met een typisch Nederlandse gewoonte: voor elke koop werd een overeenkomst opgesteld met een nauwkeurige omschrijving van de te leveren partijen en de aantekening dat Nederland het alleenrecht op de specerijen had. De overeenkomst werd netjes ondertekend door de orang kaya, maar of zij de Nederlandse tekst volledig begrepen, valt te betwijfelen. Want ongehinderd door deze afspraak bleven de Bandanezen hun specerijen verkopen aan iedereen die daarvoor wilde betalen. Nederlandse klachten over ‘schending van afspraken’ werden minzaam aangehoord. Er werd beterschap beloofd, maar daar bleef het grotendeels bij. Overigens hadden de Nederlandse kooplieden weinig reden tot klagen. In Europa werden de kruiden met een fabuleuze winst doorverkocht: elke kilo leverde het driehonderdvoudige van de inkoopprijs op. Banda was een goudmijn.