Uit recensies van een voorloper van dit boek, Brein-bevingen. Snelle omslagen in opinie en communicatie:

‘Levendig… Plezierig… Aantrekkelijk… Leesbaar… Een uitstekende tekst… Nieuw conceptueel raamwerk… Prikkelend… Uitdagend… Helder… Aanbevolen… Alternatieve verklaringen… Verfrissend… Katalysator voor een paradigma-verschuiving… Van groot belang… Elegante structuur en toegankelijke stijl… Een didactische prestatie van formaat.’

‘Een baanbrekend boek.’

– Genootschap van Adverteerders

‘Ik hou van dit boek, omdat het de rij boeken die ernaast op de boekenplank staat zo effectief relativeert. Die gaan over planning en ontwerpen, of over zorgvuldig, voorspellend onderzoek. Brein-bevingen is een anti-planningsboek. Het overtuigt door de grote veelheid aan verklaringen waarom dingen anders gaan dan je denkt. Als je het uit hebt, kijk je ook anders om je heen [...]

Hoe tegendraads dit boek ook is […], het spoort intussen goed met de communicatiepraktijk, met chaotische agenda´s en met het links en rechts blussen van brandjes [...] je snapt wel eerder wat ons aan onbegrijpelijks dagelijks overkomt.’

– prof. dr. Cees van Woerkom (Wageningen Universiteit) in maandblad Communicatie

´Tot op zekere hoogte is het boek te zien als een toepassing van de beschreven theorie: de lezer wordt in ieder hoofdstuk eerst vrolijk gemaakt met een goed beschreven casus, die noodt tot doorlezen, vervolgens wordt onrust gezaaid door de worsteling van de sociale wetenschappen met de betreffende materie, en op het kritieke punt introduceert de auteur een radicaal andere visie, een kwalitatief nieuw denksysteem met een open en dynamisch karakter.

Hoewel Van Ginneken zich zo pretentieus niet uitlaat, kan het niet anders of het boek is bedoeld als katalysator om ook in de sociale wetenschappen een paradigmawisseling tot stand te brengen. […] De strakke ritmiek van de verschillende hoofdstukken maakt dat hij nergens uit de bocht vliegt, en met zijn elegante opbouw en toegankelijke stijl vormt het boek een didactische prestatie van formaat.’

– dr. Ruud Abma (Universiteit Utrecht) in Psychologie & Maatschappij

Grillig

Klimaat, chaos en publieke opinie

Jaap van Ginneken

Dit boek verschijnt ook in het Engels bij Palgrave MacMillan onder de titel Climate, Chaos and Collective Behaviour: A Rising Fickleness.

Omslagbeeld: Katsushika Hokusai, Onder de golf voor de kust van Kanagawa (‘De grote golf’), 1830-32, kleurenhoutsnede, 26 x 38 cm, The Metropolitan Museum of Art, New York.

Omslagontwerp: ST-DUP (Sophie Balch & Tijn de Kok)

Opmaak binnenwerk: Crius Group, Hulshout

Illustraties: Studio Veen

ISBN 978 94 6249 978 2

E-ISBN 978 94 6249 979 9

NUR 770

© 2022 J. van Ginneken, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2022 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl/nl/mazirel-pers

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

‘De beste test van een briljante theorie [is dat] wat eerst wordt gedacht onjuist te zijn, later wordt getoond vanzelfsprekend te zijn’ (Assar Lindbeck, Nobelprijs Comité).

‘Je ziet het pas als je het doorhebt’.

(Johan Cruyff, voetbalfenomeen).

Inhoudsopgave

Voorwoord

Inleiding: een nieuwe visie

Klimaatverwarming en nieuwe epidemieën

Massapsychologie, en sociologie van collectief gedrag

Deel I: Publieke opinie

1. De publieke opinie als complex veranderend systeem

1.1. Een Scandi Icoon en Het Greta Effect

1.2. Het verschijnsel van de publieke opinie

1.3. Het grondbeginsel van complexe verandering

2. De voortdurende aanpassing van onze dagelijkse gespreksstof

2.1. Covid-geruchten in België en elders

2.2. Het verschijnsel van Horen-Zeggen

2.3. Het grondbeginsel van permanente omvorming

3. Rondzingende informatie bij mediahypes

3.1. Hollywood over Smeltend ijs en Stijgend water

3.2. Het verschijnsel van mediahypes

3.3. Het grondbeginsel van terugkoppelingslussen

Deel II: Opkomend collectief gedrag

4. Het ontstaan van synergie in menigten

4.1. De Avondklokrellen in Nederland

4.2. Het verschijnsel van mensenmenigten

4.3. Het grondbeginsel van synergievorming

5. De opkomst van patronen in opiniestromingen

5.1. De-globalisering en Anglo-Amerikaans Isolationisme

5.2. Het verschijnsel van opiniestromingen

5.3. Het grondbeginsel van de opkomst van patronen

6. De zelfschepping van sociale bewegingen

6.1 XR, Een Britse sociale beweging

Intermezzo: Hun feiten en cijfers

6.2. Het verschijnsel van sociale bewegingen

6.3. Het grondbeginsel van zelforganisatie

Deel III: Verschuivende publieke stemmingen

7. De evoluerende omgeving van modes en rages

7.1. Noordelijk bont, tussen mode en anti-mode

7.2. Het verschijnsel van modes en rages

7.3 Het grondbeginsel van evoluerende omgevingen

8. Kritieke drempels bij angsten en paniek

8.1 De angst voor besmetting uit het Oosten

8.2. Het verschijnsel van angst en paniek

8.3. Het grondbeginsel van kritische drempels

9. Mogelijke attractoren bij verontwaardiging en protest

9.1. Het Franse volksprotest tegen het milieu van de elite: de Gele Hesjes

9.2. Het verschijnsel van verontwaardiging en protest

9.3. Het grondbeginsel van mogelijke attractoren

Deel IV: Slot

10. Faseovergangen bij pieken en dalen op de beurs

10.1. Stieren en Beren op Wall Street

10.2. Het verschijnsel van Crazes and crashes

10.3. Het grondbeginsel van faseovergangen

11. Voorspellen, planning en fundamentele onzekerheid

11.1. Fukushima en kerncentrales als wondermiddel

11.2. Het verschijnsel van forecasting

11.3. Het vergeten grondbeginsel van fundamentele onzekerheid

12. Bijsturen van de publieke opinie door ‘issues management’?

Verantwoording

Literatuur

Register van namen

Register van concepten

Andere courante boeken in het Nederlands

Over de auteur

Voorwoord

Ik zou dit boek in alle eerlijkheid de titel kunnen geven: Wat ik graag veertig jaar geleden had geweten. Het is een boek met ideeën, observaties en geleerde lessen, geen boek met managementtechnieken. (Richard Farson, Amerikaans managementadviseur)1

Het grootste voordeel van meer dan vijftig jaar overleven, is de vrijheid om excentriek te zijn. Wat een vreugde om in comfort en veiligheid de lichamelijke en geestelijke grenzen van het bestaan te onderzoeken, zonder me druk te maken over de vraag of ik er raar uitzie of raar klink. (James Lovelock, Brits milieukundige)2

Bij het voltooien van dit manuscript werden de actualiteit en blijvende relevantie van het onderwerp onverwacht extra onderstreept, door de toekenning van de Nobelprijs voor Natuurkunde in het najaar van 2021 aan een Japanner, een Duitser en een Italiaan. Ze kregen de prijs voor de ontwikkeling van ‘baanbrekende modellen inzake de verborgen regels die complexe systemen beheersen, met inbegrip van voorspellingen over de menselijke invloed op het klimaat van de aarde’.3 Dit was allemaal voortgekomen uit de fascinerende ‘chaostheorie’ over schijnbare grilligheid, tevens van toepassing op de Covid-epidemie.

Aan de hand van actuele voorbeelden van massareacties op de aanstormende klimaatverandering en nieuwe wereldwijde epidemieën geeft dit boek in elf hoofdstukken en elf opeenvolgende kleine stappen een heldere uitleg van het mysterie van de publieke opinie en ‘complexe adaptieve systemen’ die vaak schuilgaan achter schijnbare chaos. Ieder hoofdstuk begint met een paragraaf over een uitgewerkt actueel voorbeeld van zo’n massareactie, gaat verder met een paragraaf over diezelfde categorie publieksverschijnselen en maakt in de laatste paragraaf een verbinding met overeenkomstige ontdekkingen in de natuur en de natuurwetenschappen. Dat moet bij de lezer telkens leiden tot een aha-ervaring of een plots nieuw inzicht, door een ‘Gestalt-switch’: het ‘omklappen’ van een vertrouwd patroon in ons hoofd.

Het is een poging om de geheimzinnige ‘chaostheorie’ (waarvan iedereen wel eens gehoord heeft, maar die vrijwel niemand zomaar in detail kan uitleggen), toe te passen op een afzonderlijk vak uit de psychosociale wetenschappen, met name op de buitenissige ‘massapsychologie’ en de tweeling-discipline ‘sociologie van collectief gedrag’, die door deze onvoorziene ontwikkelingen steeds belangrijker worden.

Dit boek is dus bedoeld voor de komende decennia. Enerzijds maken de eerste tekenen van klimaatverandering de bedoelde schijnbaar grillige processen dagelijks beter navoelbaar. Anderzijds sluiten daarbij ook steeds vaker opvallende massareacties aan: niet alleen fake news, geruchten en complottheorieën, maar ook harde confrontaties, gevoed door recent opgekomen sociale bewegingen en opiniestromingen, die vergezeld gaan van mediahypes, protesten, grote rellen, beurscrises, paniek.

Het vertrouwde mechanistische adagium in de wetenschap ‘meten is weten is voorspellen is beheersen’ verliest daarbij betekenis. Chaos neemt het bij gelegenheid over, maar we begrijpen nauwelijks hoe dat werkt. Ook onderzoekers, managers en bestuurders zijn tevergeefs op zoek naar nieuw houvast. In dit boek wordt beredeneerd in welke vorm dergelijke grillige processen steeds meer invloed krijgen op ons dagelijks bestaan, ondanks de schijn van het tegendeel door het veelvuldig gebruik van computers en modellen. Dat brengt een brede waaier aan alternatieve inzichten, en legt ook een bodem voor heel andere manieren om daarmee om te gaan.4

1 Management of the absurd, p. 16

2 The ages of Gaia, p. 3

3 American Physical Society Newsletter, 5 Okt. 2021.

4 Alle citaten en precieze gegevens (ook in de gevalsstudies) zijn letterlijk afkomstig uit betrouwbare bronnen en gecheckt. In deze publieksuitgave is het aantal bronverwijzingen en voetnoten echter tot een minimum teruggebracht. Nadere verwijzingen staan wel in voorlopers van het manuscript, en in eerder gemaakte binnen-universitaire readers.

Inleiding: een nieuwe visie

De wetenschap gaat vooruit. Met één begrafenis tegelijk (Max Planck, Duits natuurkundige).5

We moeten af van het idee dat serieus werk zich beperkt tot het ‘doodslaan van een welomschreven probleem in een beperkte discipline, terwijl breed integrerend denken wordt overgelaten aan cocktailparty’s.’ (Murray Gell-Mann, Amerikaans natuurkundige en Nobelprijswinnaar)6

‘Goeiemorgen, Lekker weertje vandaag!’ Zo zeggen we ’s morgens vroeg gedachteloos tegen de buren als we de deur uitgaan, die ook net naar buiten komen. Het voelt alsof de klimaatverandering zich vooralsnog beperkt tot een graadje temperatuurverhoging en een paar extra zonne-uren, maar op andere dagen en verder weg van ons land hebben we al ongebruikelijke overstromingen van grote rivieren gezien of ongebruikelijke bos- en heidebranden, die duizenden huizen en gezinnen hebben getroffen. De verandering gaat voorlopig langzaam en met schokken, ook in de publieke reacties. We praten er onder elkaar over door en het veroorzaakt vlagen van opwinding in de massamedia en op het Internet, maar het complete plaatje blijft daarbij vaak buiten beeld en daarmee ook echte oplossingen.

Klimaatverwarming en nieuwe epidemieën

De wereldberoemde natuurkundige Stephen Hawking vatte de nabije toekomst in één zin samen: ‘Het gevaar bestaat, dat we onszelf vernietigen – door onze [collectieve] domheid en inhaligheid’ (Meyer, p. I). Het laatste drieledige VN-klimaatrapport kwam in 2022 tot de conclusie, dat we de afgesproken klimaatdoelen van hooguit anderhalve graad opwarming niet gaan halen. Met wat er nu sluitend is afgesproken zitten we al op een koers van twee graden; met wat er niet is afgesproken gaan we wellicht zelfs over de drie graden heen. Na de recente rampzalige overstromingen in Zuid-Afrika zei president Ramaphosa bovendien over klimaatverandering ‘dat die toeslaat op het moment dat je dat het minst verwacht’.

De ‘window of opportunity’ om grote kantelpunten nog te vermijden, loopt binnenkort af. Het toonaangevende Engelse tijdschrift New Scientist publiceerde dan ook een paar jaar geleden al de coverstory 33 Reasons We Can’t Think Clearly about Climate Change. De bekende Amerikaanse auteur Jonathan Franzen publiceerde daarna in de New Yorker het essay en schotschrift What If We Stopped Pretending? (En als we nou eens niet langer doen alsof?). De urgentie dringt namelijk kennelijk onvoldoende tot ons door: tot enkelingen en groepen, tot parlementen en regeringen. Het is een wereldprobleem zonder enig precedent. Bovendien heeft de oorlog in Oekraïne een reusachtige wereldwijde ontwrichting teweeg gebracht op allerlei gebieden, en tot veel onwenselijk verder uitstel geleid.

De eerste oorzaak is natuurlijk luchtvervuiling met CO2, afkomstig van fossiele brandstoffen. Die vervuiling blijft goeddeels onzichtbaar, maar warmt de atmosfeer langzaam maar zeker op. De grote oliemaatschappijen blijken dat al vele decennia te hebben geweten, maar hielden het zorgvuldig geheim voor de buitenwereld. Daarbij komt nog methaan uit de veeteelt, door mest en kunstmest uit de landbouw. En verder zitten er ook fijnstof en nanodeeltjes in de lucht, vooral bij fabrieken en rondwegen, waar omwonenden vaker longproblemen en kanker krijgen dan mensen die daar verder vandaan wonen. Daarvoor moet de indeling van het land in natuur en agrarische gebieden, steden en industrieterreinen radicaal worden aangepast. Per omgaande en niet pas in verre decennia.

De seizoenen op het aardoppervlak verschuiven en ze worden bovendien korter of langer en vooral grilliger. Er komen weken tussendoor dat het ongebruikelijk warm of koud is. Vruchten en groenten bevriezen of verdrogen. Dat leidt tot misoogsten, prijsverhogingen, schaarste. Vooral ook in de ontwikkelingslanden van het Zuiden. Dat heeft migratiegolven tot gevolg, legaal en illegaal. Hoeveel ‘vreemdelingen’ wil het Noorden opnemen? Daarover ontstaan tijdelijke en aanhoudende, sociale en etnische spanningen.

Ondertussen gaat het op de oceanen ook niet goed. Kustzeeën worden aangetast door windmolens en zonnepanelen. Hele vissoorten verhuizen naar elders en dreigen uit te sterven; plaatselijke vissers moeten het afleggen tegen fabrieksvloten die maanden ter plaatse blijven. Ook het waterniveau in rivieren stijgt en daalt. Bruggen, dammen en dijken tasten het achterland aan, maken broedplaatsen voor vis ontoegankelijk en verschralen het stroomgebied.

Ver weg (en dus opnieuw onzichtbaar) hebben sneeuw en ijs grote invloed. In de Alpen, op Groenland, en op de Zuidpool smelten gletsjers en ijskappen steeds sneller weg, met decimeters tegelijk. Het helwitte oppervlak verdwijnt, grond en water piepen er doorheen. Daardoor wordt het zonlicht minder teruggekaatst en neemt de bodem meer zonnewarmte op. Juist in deze ‘koudste’ streken blijkt de opwarming zo nog veel sneller te gaan: het is een zichzelf versterkend proces.

Dit leidt er weer toe dat zeestromingen, straalstromen en weerpatronen veranderen, in de oceanen en in de atmosfeer, zoals El Niño (het Kerstkind), af en toe afgewisseld door La Niña. Van jaar tot jaar kan daardoor de watertemperatuur voor de kust van Peru ingrijpend veranderen en daarmee de hoeveelheid vis: een kerstcadeau. Die afwisselingen beïnvloeden niet alleen de rest van de Stille Oceaan, maar werken ook langdurig door, niet alleen op het Zuid-Amerikaanse continent maar zelfs aan de andere kant van de wereld in de Atlantische Oceaan. Daar zijn weer andere ontwikkelingen aan de gang.

Het water wordt opgewarmd rond de evenaar, stroomt aan het zeeoppervlak naar het Noorden langs de kusten van West-Europa, waardoor daar plekken met vaak uitzonderlijk mild weer ontstaan (het Zuiden van Bretagne, Groot-Brittannië en Ierland).

Bij Scandinavië buigt de stroom westwaarts en koelt snel af, zodat bij Groenland een ‘zinkgat’ is ontstaan, waar het koude water, dat zwaarder is dan het omringende water, omlaag stroomt. Vervolgens stroomt het water langs de oostkust van Canada en de VS weer naar het zuiden en komt daar door opwarming weer naar de oppervlakte. De kringloop is rond. Het is maar één voorbeeld van de vele grote zeestromingen die aan en onder het oppervlak rondgaan, en voor toenemende verschillen zorgen. Door opwarming van het zeewater kan deze circulatie stil komen te liggen, met grote gevolgen voor het klimaat in onder andere West-Europa.

Kleine verschuivingen in de temperatuur ontregelen ook het gedrag van vele miljarden vogels en vissen die eenmaal per jaar van noord naar zuid trekken en terug. Die migraties zijn reusachtige verborgen mega-kalenders en uurwerken van activiteit, met de precisie van een Zwitsers horloge.

In Noord-Amerika is de Delaware Bay bijvoorbeeld een grote bron van voedsel. Juist als de vogels daar langskomen, loopt het gebied over van eindeloze hoeveelheden eitjes en krabbetjes, extra eiwitten die noodzakelijk zijn voor een verder vrijwel ononderbroken vlucht. In West-Europa speelt ons eigen Waddengebied een soortgelijke rol. Van dat soort kringlopen zijn er over de hele wereld duizenden, waarvan we de meeste niet eens op ons netvlies hebben staan. Ze zijn in de loop van honderden millennia nauwkeurig afgesteld, maar raken nu langzaam ontregeld.

Ondertussen heeft de menselijke activiteit zich vooral aan kusten en rond riviermondingen geconcentreerd. Van daaruit dringt ze geleidelijk aan steeds verder door in de binnenlanden, van het Amazonegebied in Zuid-Amerika en Afrika bezuiden de Sahara tot de grote (schier)eilanden van Zuidoost-Azië, diep in de voorheen ongerepte natuur van de regenwouden, met hun ongekend diverse flora en fauna. Daar pikken mensen exotische zoogdieren als vleermuizen en verdwaalde insecten op. Die kunnen op hun beurt besmet zijn met vreemde bacteriën en virussen. Zo komen voorheen onbekende ziekten in circulatie, met wereldwijde epidemieën tot gevolg.

Een enkel voorbeeld uit eigen ervaring. Toen ik nog in Zuid Frankrijk woonde werd er al gewaarschuwd voor tijgermuggen, die ongemerkt bezig waren om met mensen en goederen mee over te steken van Noord Afrika naar Zuid Europa. Er kwam een campagne om stagnerend water en plassen uit te bannen uit beregende parken en tuinen, omdat ze zich juist daarin vermenigvuldigden, tezamen met een dozijn tropische virusziekten waarvan sommige bij gelegenheid dodelijk. Toen ik decennia later weer terugkeerde in Nederland, begon het hier ook. Met de temperatuurstijging bleken ze ondertussen honderd kilometer per jaar te zijn opgerukt.

Buitensporige vleesconsumptie heeft ondertussen tot een bio-industrie geleid, waarin de ene plaag de andere opvolgt: onder dicht opeengepakte dieren doen zich regelmatig uitbraken voor van vogelgriep (bij pluimvee), pest (bij varkens), mond-en-klauwzeer (bij runderen, varkens en schapen), en zo voort. Antibiotica en desinfecteermiddelen worden zóveel gebruikt, dat ze hun effectiviteit op termijn verliezen. Hedendaagse stadskinderen, opgegroeid in een bijna steriele omgeving, zijn daardoor soms kwetsbaarder dan vroegere boerenkinderen die opgroeiden rond een smerig erf met stallen. Tegelijkertijd pompen we in onze huizen en gebouwen, treinen en vliegtuigen via ventilatoren en airconditioning micro-organismen rond; extra filters helpen maar half.

Tijdens de Covid-pandemie moesten we anderhalve meter afstand houden en mondkapjes dragen om elkaar niet te besmetten. Kantoren en scholen moesten periodiek dicht, wat leidde tot werk- en leerachterstanden. Veel mensen moesten thuis werken, maar konden zo gauw geen kinderoppas vinden. Ze moesten ook extra vierkante meters vinden of scheppen, voor een extra werkplek. Tegelijk moesten ze de hygiëne en gezondheid in het gezin bewaken. De mentale en fysieke afstand tot anderen groeide, zowel binnen- als buitenshuis. Er was een onvervulde hang naar intimiteit en gezelligheid. De horeca was lang beperkt of gesloten, net als bioscopen en clubs. Festivals werden afgelast. Kinderen en jongeren hunkeren naar contact, naar aanraking en warmte. Knuffels. Dat kan allemaal weer terugkomen.

Deze korte opsomming laat zien dat klimaatopwarming en de daarmee samenhangende nieuwe epidemieën onze leefwijze grondig aantasten en dat voorlopig zullen blijven doen. Op sommige terreinen gaat dat traag; op andere opeens weer versneld. We moeten die dagelijkse grillige veranderingen beter leren zien, herkennen, begrijpen, en ermee omgaan. Daartoe moeten we een andere mentaliteit ontwikkelen, een van persoonlijke alertheid en luciditeit, maatschappelijke veerkracht en reactievermogen.

Massapsychologie, en sociologie van collectief gedrag

Dit boek gaat over de chaos die daarmee gepaard gaat, zowel in de natuur als in de maatschappij. Het is tegelijkertijd ook een poging om nieuw leven te blazen in een weinig verbreid vakgebied dat volgens sommigen al jaren op de rand van de dood verkeert en volgens anderen al geruime tijd is overleden. Het gaat enerzijds om massapsychologie en anderzijds om het aangrenzende vakgebied van de sociologie van collectief gedrag. In het algemeen probeert men iemand die flauw dreigt te vallen, door flink schudden weer bij bewustzijn te brengen. Dat flink schudden betekent in dit geval een voorstel tot een ingrijpende verschuiving, verbreding en verdieping van deze dubbel-discipline.

De verschuiving houdt het volgende in. De massapsychologie en de sociologie van het collectief gedrag hielden zich altijd in de allereerste plaats bezig met mensenmenigten en vooral met de ontsporingen van mensenmenigten in extreme situaties, zoals bij rellen en paniek. In de tweede plaats, in iets mindere mate, hielden zij zich bezig met opkomende sociale bewegingen en veelal ook met de ontsporingen daarvan in radicale splintergroepen en sekten. In de derde plaats, helemaal achteraan, kwamen soms nog enkele aspecten van opiniestromingen en van verschuivingen in de publieke opinie aan de orde, zoals modes en rages. Maar daarop lag geenszins het accent.

Dit boek draait die volgorde volledig om. Het gaat met name over snelle, radicale en massale omslagen in de publieke opinie, in de publieke waarneming van mensen en instellingen, producten en kwesties. Het beziet die opnieuw, tegen de achtergrond van wat er al over verwante genoemde verschijnselen bekend is.

De verbreding van het dubbele vakgebied houdt het volgende in. De massapsychologie en de sociologie van collectief gedrag hielden zich vrijwel uitsluitend in een sociale en politieke context bezig met de eerdergenoemde verschijnselen. De laatste opleving van deze disciplines vond dan ook plaats in de jaren zeventig, in reactie op de onrust van de jaren zestig. In de jaren tachtig en negentig is er echter veel meer belangstelling gekomen voor andere zaken, zoals economie en communicatie.

Men wilde informatie en voorlichting, nieuws en issues bovendien gaan ‘managen’. In dit boek zal worden uiteengezet dat dit niet zo eenvoudig is en dat er wezenlijk andere invalshoeken nodig zijn om te begrijpen wat er precies gebeurt bij de ‘snelle, radicale en massale omslagen’ die de deskundigen steeds opnieuw verrassen en machteloos laten toezien.

De kern van de zaak ligt daarom bij de verdieping van het vakgebied. De massapsychologie en de sociologie van het collectief gedrag hadden altijd een beetje een ad hoc-karakter. Ze vormden een samenraapsel van evenementen en problemen waarmee men zich binnen de ‘gewone’ psychologie en de ‘gewone’ sociologie eigenlijk geen raad wist. De verklaringen die men ervoor hanteerde, waren daarmee ook altijd een beetje een samenraapsel.

Een aantal concepten en theorieën droeg weliswaar bij tot de verheldering van die typisch onconventionele verschijnselen, maar er was nauwelijks een duidelijk overkoepelende en samenhangende visie of een verbinding met algemenere principes van wetenschap en verandering. Dit boek probeert deels in dat tekort te voorzien. Deze poging staat niet op zichzelf, maar vloeit mede voort uit het feit dat er een veel grotere omwenteling gaande is.

Dit boek wil de volgende vragen beantwoorden: Zijn er in nieuwe opvattingen over complexiteit en chaos, zoals die de laatste jaren binnen de natuurwetenschappen zijn ontstaan, alternatieve aanknopingspunten te vinden voor een betere conceptualisering van snelle veranderingsprocessen, zoals die ook binnen de mens- en maatschappijwetenschappen bestudeerd worden? En meer in het bijzonder: zijn die ook te vinden binnen die domeinen van de massapsychologie en sociologie van collectief gedrag, die zich bij uitstek bezighouden met omslagen in de publieke opinie?

PM. De lezer die aanvankelijk krap in de tijd zit kan ervoor kiezen om het derde deel in eerste instantie even over te slaan. Dit deel houdt een verbreding en verdieping in; de globale redenering is goed te volgen op basis van de overige delen.

5 Nobelprijs 1918, voor de kwantumtheorie (Kucharski 2021, p. 90).

6 The quark and the jaguar (Boston: Little & Brown 1994), p. 352. Coveney & Highfield, p. 8.

Deel I: Publieke opinie

‘Alleen dwazen, leugenaars en charlatans voorspellen aardbevingen’

(Charles Richter, Amerikaans seismoloog).

Niet-wetenschappers neigen ertoe te denken dat wetenschap werkt door middel van deductie. Maar in werkelijkheid werkt wetenschap vooral door middel van metaforen. En wat er bezig is te gebeuren, is dat het soort metaforen dat mensen in gedachten hebben aan het veranderen is.’ (Brian Arthur, Amerikaans econoom)7

Hiervóór is het hoe en waarom van dit boek uitgelegd. We komen nu aan het eerste deel, dat de eerste trits hoofdstukken omvat en waarin de lezer kennismaakt met de belangrijkste uitgangspunten. We beginnen als het ware met een grove schets, die later verder zal worden uitgewerkt. Een aantal vragen zal dan ook nog onbeantwoord blijven, en verderop in het boek verder worden uitgesplitst en beantwoord.

In dit eerste deel worden om te beginnen de grondbeginselen van complexe veranderende systemen, voortdurende omvormingen en terugkoppelingslussen uitgelegd. Het gaat om principes die tot nu toe maar half expliciet zijn gemaakt, maar die bij nader inzien in alle domeinen waarneembaar zijn: natuurkunde, scheikunde, biologie, psychologie, sociologie, economie enzovoort. Het gaat in dit boek vooral om grondbeginselen die van belang zijn om in andere termen te kunnen begrijpen hoe snelle veranderingsprocessen of omslagen schijnbaar plotseling verlopen.

Daartoe kijken we in de volgende hoofdstukken in de tweede en centrale paragraaf steeds naar de kern van een aantal verschijnselen waar het in dit boek over gaat: collectieve opinievorming, de publieke waarneming van producten en merken, instellingen en personen, de opkomst en ondergang van kwesties die in het nieuws zijn en de gevoelsmatige kleuring daarvan. Vervolgens gaan we in op de communicatieprocessen die aan de opinievorming ten grondslag liggen. We maken daarbij een onderscheid tussen informele en formele communicatie.

Bij informele communicatie gaat het bijvoorbeeld om alledaagse conversatie, om horen-zeggen, roddel en geruchten. Deze vorm van communicatie wordt bij uitstek gekenmerkt door potentiële veranderlijkheid. Bij formele communicatie gaat het om communicatie via de massamedia en om mediahypes. Deze wordt gekenmerkt door het rondzingen van steeds dezelfde informatie en het buitensporig uitvergroten van bepaalde onderwerpen en invalshoeken daarbij.

7 Waldrop, p. 327.

1. De publieke opinie als complex veranderend systeem

‘De zekerheden van het ene tijdperk zijn de problemen van het volgende’ (Richard Tawney, Brits historicus).8

‘Je kunt weerstand bieden tegen de invasie van een leger. Maar niet tegen die van denkbeelden.’ (Victor Hugo, Frans auteur).9

Het was een boos schoolmeisje met vlechten, net zoals Pippi Langkous uit die wereldberoemde Zweedse kinderboeken van Astrid Lindgren dat soms kon zijn. No-nonsense, dus het tegenovergestelde van een lief roze Disney-prinsesje. Ze hoorde voor het eerst over de aanstaande klimaatverandering toen ze nog maar acht jaar oud was. Toen men erbij vertelde dat er tot dan toe weinig of niets tegen gedaan werd, schoot ze als kind in een depressie: Wat voor toekomst was er dan nog voor haar?

Op haar elfde stopte ze daarom met praten en eten, en verloor in twee maanden tien kilo, maar ze kon wél schrijven en won op haar vijftiende een opstelwedstrijd van de grote krant Svenska Dagbladet. Ze schreef daarin onder meer: ‘Ik wil me veilig voelen. Maar hoe kan ik me veilig voelen als ik weet dat we in de grootste crisis van de menselijke geschiedenis zitten?’

In deze eerste paragraaf staan we stil bij het geval van dit uitzonderlijke personage, dat door een samenloop van omstandigheden ging fungeren als een wereldwijde opinieleider inzake klimaatverandering. Om te begrijpen hoe dat werkt, gaan we in de tweede paragraaf in op het verschijnsel ‘publieke opinie’. De publieke opinie wordt vaak benaderd als een eenvoudige optelsom van betrekkelijk stabiele meningen, maar zij vormt eerder een dynamische configuratie. Om dat anders te benaderen, gaan we in de derde paragraaf in op de grondbeginselen van complexe verandering en adaptieve systemen. Zelfs enkelingen als het Zweedse schoolmeisje en zeer kleine details blijken daarbij een bijdrage te kunnen leveren aan dramatische omslagen.

1.1. Een Scandi Icoon en Het Greta Effect

Greta Thunberg ontving bijval voor haar schoolstaking, maar niet meteen van haar leeftijdgenoten. Toen er niemand meteen wilde meedoen, ging ze dus maar in haar eentje actievoeren. Ze ging demonstratief naast de ingang van de Riksdag staan, het Zweedse parlement, met een groot bord over de dwingende reden van haar spijbel-demonstratie: Skolstrejk för Klimatet, Spijbelen voor het Klimaat.

Het was de heetste zomer in 262 (!) jaar geweest, met opeenvolgende hittegolven en een groot aantal bosbranden. Er was brede ongerustheid, en de verkiezingen kwamen eraan. Een aansprekende foto van haar actie bereikte via Instagram en Twitter binnen 24 uur een groot deel van het land en zelfs het buitenland. De volgende dag voegden zich anderen bij haar.10

Ze was thuis de oudste en kwam uit een theaterfamilie. Haar grootvader was een bekende regisseur en acteur, haar vader was acteur en haar moeder operazangeres. Die probeerden haar aanvankelijk af te remmen, maar moesten vervolgens toegeven dat ze ‘een beetje speciaal’ was. In haar toespraak in de beroemde serie van korte lezingen TED Talks, bevestigde ze dat later zelf. ‘Ik heb de diagnose Asperger, dwangneurose (OCD) en selectieve zwijgzaamheid. Het komt erop neer dat ik alleen spreek als het noodzakelijk is. Dat moment is nú’. Ze zag haar Asperger daarbij niet als een aandoening, maar als een superpower voor focus.

Na de Zweedse verkiezingen beperkte ze haar spijbelacties tot vrijdagen, maar greep haar fonkelnieuwe beroemdheid ook met beide handen aan. Ze nam nu uitnodigingen aan om voor belangrijke instellingen in binnen- en buitenland te komen spreken en nam daarbij geen enkel blad voor de mond. In december 2018 sprak ze zo de vierentwintigste VN-klimaattop toe, in Katowice in Polen: ‘Niemand is te klein om een verschil te maken’.

Ze noemde de aanwezige wereldleiders ‘niet volwassen genoeg om te zeggen waar het op staat’. In januari 2019 riep ze op de jaarlijkse ontmoeting van toppolitici en topondernemers, het World Economic Forum in het luxe wintersportoord Davos in Zwitserland, indringend toe: ‘Ons huis staat in brand!’11

Ze sprak ook kort met de Paus in Italië en voor het Britse, Franse en Europese parlement. Ze slaagde er ondanks alles in om op school bij te blijven. Aan het begin van de zomer van 2019 besloot ze echter een sabbatical te nemen, om ook de Verenigde Staten tot andere gedachten te brengen. Ze wilde niet vervuilen en vliegen, dus ging ze in de tweede helft van augustus met een milieuvriendelijke zeilboot mee. Een van haar tegenstanders, de rijke Britse conservatief Arron Banks, pestte via Twitter dat er in die maand vaak ‘freak yachting accidents’ plaatsvonden. Donald Trump zei dat ze aan haar ‘anger management’ moest werken, maar dat keerde ze vervolgens tegen henzelf.

Greta eiste inmiddels ook van haar ouders dat ze solidair en consequent moesten zijn en de ‘carbon footprint’ van het gezin drastisch zouden verlagen. Het etiket ‘flygskam’ (vliegschaamte) was inmiddels geïntroduceerd door een bekend Olympisch atleet uit haar land. Ze had aan haar moeder gevraagd om niet meer te vliegen, waardoor die helaas haar loopbaan als operazangeres moest afbreken. Geleidelijk kreeg ze echter wel meer steun van hen bij haar vollopende agenda en drukke reisschema.

Ze werd uitgenodigd om op 18 september 2019 te verschijnen voor het House Committee voor milieu in Washington. Daar sprak ze alleen een paar zinnen en bood ze vervolgens het alarmerende Special Report van het IPCC aan: ze moesten dat nu eens een keer écht goed lezen en erover nadenken. Ze reisde naar New York om er met vijftien andere kinderen een persconferentie te geven bij Unicef en diende onder het kinderrechtenverdrag een klacht in tegen Duitsland, Frankrijk, Brazilië en andere grote landen, die toen al tekortschoten bij hun in Parijs aangegane verplichtingen.

Ze sprak diezelfde dag voor de UN Action Summit, en gaf er een boze toespraak, waarbij ze de wereldleiders recht in het gezicht keek:

‘Dit is helemaal verkeerd. Ik zou hier niet moeten zijn. Toch komen jullie naar ons jongeren toe voor hoop. Hoe dúrven jullie! Jullie hebben mijn dromen en mijn kindertijd gestolen met jullie holle frasen. En toch ben ik één van de gelukkigen….

[Andere] mensen lijden. [Andere] mensen sterven. Hele ecosystemen storten in elkaar. We staan aan het begin van een massaal uitsterven en al waar jullie over kunnen spreken is geld, en sprookjes over eeuwige economische groei. Hoe dúrven jullie!’

De brutale toespraak maakte wereldwijd grote indruk: nog nooit had een halfhoog schoolmeisje bij de VN gesproken, en dan ook nog op zo’n verbolgen toon.

Ze had gepland om over land verder te reizen naar de vijfentwintigste VN-klimaattop, maar die was gepland in Santiago de Chile, waar op dat moment hevige rellen waren. Daarom was die top inderhaast naar Madrid verplaatst. Ze wilde opnieuw niet vliegen, maar vroeg via sociale media of mensen met een zeilboot haar wilden overzetten. In Spanje zei ze dat de kooldioxide-uitstoot nog steeds steeg (pas na de Covid-paniek en lockdowns zou die even stagneren). Ze reisde door naar Londen, waar ze in het toonaangevende BBC actualiteitenprogramma Today bijval kreeg van milieu-nestor David Attenborough.

Op de productpagina’s van internationale verzend-boekhandels als Amazon staan tegenwoordig manifesten van Greta, portretten, biografieën en kinderboeken, in alle grote talen. Heel veel scholieren en studenten schreven opstellen en scripties over haar, maar intellectuelen kwamen ook met gewichtige beschouwingen over het fenomeen, zoals Eine philosophische Verortung zwischen authentischer Begeisterung und Medialer Hysterie van Mårten H. Bergström. Ze voelde zich inmiddels gedwongen om internationaal merkrecht te claimen op woorden zoals Greta, Skolstrejk en FFF (Fridays for Future), omdat anderen daarmee aan de haal probeerden te gaan.

Het idee van een schoolstaking voor het klimaat was bij de opening van de klimaatconferentie in Parijs hier en daar al geprobeerd, maar greep nu opeens snel om zich heen. In Zweden, in de rest van Scandinavië, in West-Europa en in de rest van de wereld. Met name België sprong eruit, met de zeventienjarige Vlaamse Anuna de Wever uit Vlaanderen en de achttienjarige Adélaïde Charlier uit Wallonië. Zij gebruikten donderdag als actiedag. De eerste demonstratie in Brussel op 10 januari 2019 trok 3.000 scholieren, de tweede een week later 12.500, de derde weer een week later 30.000. Inmiddels was de vlam overgeslagen naar alle provinciesteden. Zelfs rectoren van universiteiten sloten zich aan.

Greta reisde naar Brussel om voorop mee te lopen. Op 21 februari 2019 sprak ze op een evenement over het onderwerp en eiste er op hoge toon een verdubbeling van de klimaat-maatregelen. De voorzitter van de Europese Commissie Juncker was eerst terughoudend, maar kondigde later aan dat hij een kwart van de EU-begroting aan dergelijke uitgaven zou gaan besteden, honderden miljarden euro’s.

De olievlek breidde zich ondertussen uit. In het voorjaar van 2019 deden er al een miljoen scholieren mee in 125 landen, in het najaar vier miljoen, van wie een miljoen in Duitsland en een miljoen in Italië. Overal werden actiegroepen met verschillende namen opgericht, om de schoolstakingen te ondersteunen: Youth for Climate, School Strike 4 Climate, Fridays for Future (FFF) en zo meer. Er kwam later zelfs een mondiaal coördinatiecomité, waarin ook Greta zitting nam.

Zij benadrukte ook dat de landen op het zuidelijk halfrond, die pas later waren geïndustrialiseerd en minder aan de geaccumuleerde vervuiling hadden bijgedragen, er de zwaarste prijs voor zou betalen. Dat gold het meest voor de inheemse volkeren, bijvoorbeeld in Noord- en Zuid-Amerika. Ondertussen waren de beurzen druk in de weer met de lucratieve speculatie in opties en derivaten. Ze zei daarover: ‘De toekomst werd verkocht. Zodat een klein aantal mensen onvoorstelbaar veel geld kon verdienen’.

Ze kregen inmiddels ook bijval van de wetenschap. In Groot-Brittannië ondertekenden 224 academici begin 2019 een open brief waarin ze volledige steun uitspraken voor de spijbelaars. In Duitsland tekenden 700 wetenschappers een soortgelijke verklaring. Het aantal groeide al snel aan met 26.000 collega’s uit de hele Duitstalige wereld, dus ook Oostenrijk en Zwitserland. Op de eerste verjaardag van Greta’s eerste Skolstrejk hadden zij en haar mede-aanvoersters daarop een ontmoeting met de machtige bondskanselier Angela Merkel. Niemand kon meer om hen heen.

Greta Thunberg kreeg later brede erkenning voor haar rol als de vonk die de wereldwijde ‘prairiebrand’ onder scholieren en studenten mee had aangestoken. Het grote Amerikaanse weekblad Time plaatste haar op de cover, maakte haar in 2019 de jongste ‘Person of the Year’ ooit en nam haar op in de lijst van de honderd meest invloedrijke personen ter wereld. Het zakenblad Forbes nam haar op in de lijst van honderd machtigste vrouwen. Ze werd meerdere achtereenvolgende jaren genomineerd voor de Nobelprijs voor de Vrede.

1.2. Het verschijnsel van de publieke opinie

In deze paragraaf zullen we enkele basisaspecten van de publieke opinie bezien, die verderop in dit boek uitgewerkt worden, zoals die over klimaatverandering. De eerste vraag moet natuurlijk zijn wat de publieke opinie eigenlijk is. Op het moment dat het begrip min of meer algemeen aanvaard was, noemde een overzichtswerk al meer dan vijftig verschillende definities. Laten we ons daarom hier beperken tot de termen zelf. Allereerst heeft publieke opinie betrekking op, het woord zegt het al, opinies. Het heeft geen betrekking op feitelijke kennis of op zaken waarover eenstemmigheid bestaat. Het is een mening of waardeoordeel, waarmee mensen het wel of niet eens kunnen zijn. Ten tweede is publieke opinie publiek. Ze heeft dus geen betrekking op privé-opinies, die mensen voor zich houden, maar het gaat om opinies die mensen bereid zijn te uiten. Of zoals een hedendaagse auteur het formuleert: het is ‘een sociaal-psychologisch proces dat samenhang aan menselijke gemeenschappen verleent […] een proces waarmee steeds opnieuw overeenstemming wordt bereikt over de waarden van de gemeenschap en het handelen dat daarvan is afgeleid’ (Noelle-Neumann). Publieke opinie is dus volgens deze definitie een kernproces in de vorming, hervorming en ontbinding van groepen. Waar willen mensen wel en waar willen ze niet bij horen?

Opinies en peilingen

Gedachten over de publieke opinie worden al heel lang geformuleerd. Ze hadden altijd betrekking op zoiets als een ‘publiek debat’, waarbij een aantal ‘vrije burgers’ zich uitsprak om tot gezamenlijke meningsvorming te komen over ‘kwesties’. In de Griekse en Romeinse Oudheid, met name in Zuid-Europa, werd dat allereerst gerelateerd aan openbare ontmoetingsplaatsen buitenshuis: markten, pleinen en ‘het forum’.

Tijdens de Verlichting, met name in Noord-Europa, werd het in verband gebracht met nieuwe, meer of minder openbare ontmoetingsplaatsen binnenshuis, zoals de koffiehuizen in de grote steden van Engeland, de ‘salons’ in Frankrijk en de ‘Tischgesellschaften’ in het Duitse taalgebied. Binnen deze relatief open omgevingen traden nieuwe groepen, nieuwe wensen en nieuwe ideeën op de voorgrond, bijvoorbeeld over de beperking van de absolute macht van de vorst en de uitbreiding van de controlerende bevoegdheden van volksvertegenwoordigers in parlementen (letterlijk ‘praathuizen’, van het Franse werkwoord ‘parler’). Of over de ‘volkssoevereiniteit’ en de ‘algemene wil’ die daarin tot uiting kwamen.

Toch was deze publieke opinie aan het eind van de achttiende en het begin van de negentiende eeuw meestal nog overduidelijk een elite-opinie. Slechts een beperkte bovenlaag van de maatschappij werd geacht redelijk geïnformeerd te zijn, oordeelsbevoegd en daarom kiesgerechtigd. Pas vanaf het eind van de negentiende eeuw en het begin van de twintigste eeuw kreeg een echte massa-opinie gestalte.

Door de opkomst van massakranten raakte een veel groter deel van de bevolking doorlopend bij het publieke debat betrokken. Door de verovering van de burgerlijke vrijheden en het algemeen kiesrecht konden bijvoorbeeld ook arbeiders en vrouwen zich manifesteren. Eigenlijk kreeg de publieke opinie dus toen pas zijn moderne grondvorm en werd de waarde van opiniestromingen en publieke stemmingen pas werkelijk ontdekt. In Frankrijk gebeurde dat bijvoorbeeld naar aanleiding van de affaire-Dreyfus.

In deze algemene context ontstond een steeds grotere belangstelling voor een diagnose en prognose van de publieke opinie (bijvoorbeeld door het bestuderen van de geografie van verkiezingsuitslagen, en voor methoden en technieken om die buiten verkiezingen om te volgen). Voorlopers van die methoden werden ontwikkeld binnen de traditie van ‘social surveys’. Bij dreiging van onrust initieerde de politiek vaak dit soort onderzoeken naar de gezondheid en leefwijze van de onderste lagen van de samenleving en daarmee tevens naar de noodzaak van hervormingen. In het verlengde daarvan werden ook gewone bevolkingsonderzoeken van steeds groter belang, zowel onderzoeken onder de gehele bevolking als steekproeven.

Op dit laatste punt waren ook vernieuwingen in het markt- en mediaonderzoek van belang. Toen aan het eind van de jaren twintig in de Verenigde Staten nationale commerciële radionetwerken opkwamen, moesten steekproeftechnieken verder verfijnd worden om het publieksbereik en dus de advertentietarieven te kunnen vaststellen. Met het begin van de economische teruggang en de dreiging van politieke aardverschuivingen nam ook de belangstelling voor verkiezingsprognoses toe.

In 1936 waren George Gallup en anderen voor het eerst in staat de verkiezingsuitslag trefzeker te voorspellen aan de hand van slechts een kleine steekproef. Dit bevestigde het nut van de opiniepeiling. Rondom de Tweede Wereldoorlog verbreidde dit type opinie- en marktonderzoek zich vervolgens als een olievlek over de westerse wereld en ook in Nederland. Wezenlijk andersoortige en bewerkelijker methoden en technieken, zoals het Britse ‘mass observation’, verdwenen daarentegen al spoedig weer van het toneel.

De opiniepeiling en de daaraan verwante methoden en technieken van mediaonderzoek, reclameonderzoek, marktonderzoek, bedrijfsonderzoek enzovoort zijn namelijk vooral erg praktisch. Het eerste uitgangspunt is dat men mensen ondervraagt: mondeling of telefonisch, schriftelijk of later per computer. Een probleem is daarbij overigens dat mensen niet altijd weten wat ze willen of echt zeggen wat ze vinden of doen.

Het tweede uitgangspunt is dat men vragenlijsten hanteert met een doordachte opbouw en formuleringen. Een probleem is daarbij natuurlijk dat mensen bij een andere opbouw en andere formuleringen vaak met heel andere antwoorden komen. Het is niet zo makkelijk om bij het opstellen van de vragen helemaal ‘neutraal’ te blijven.

Het derde uitgangspunt is dat men zo veel mogelijk gesloten antwoord-categorieën hanteert, vaak in een op- of aflopende volgorde. Het probleem daarbij is dat mensen bij voorbaat gedwongen worden zich volledig te voegen naar het denkraam van de ondervragers, onderzoekers en opdrachtgevers.

Het vierde uitgangspunt is dat men een representatieve steekproef benadert. Een probleem daarbij is dat zo’n dwarsdoorsnede per definitie een momentopname is.

Het vijfde uitgangspunt is dat het geheel met behulp van statistische technieken wordt ingedikt tot percentages, scores en hanteerbare uitkomsten. Een probleem daarbij is dat gemiddelden vaak beeldbepalend worden.

Kortom, het is een techniek die zeer praktisch is om bepaalde basisgegevens boven water te krijgen, maar de moeilijkheid is dat de beperkingen bij routinematige hantering vaak over het hoofd gezien worden. Zelfs de aanvulling met andere technieken, van diepte-interviews en groepsgesprekken tot deskundigeninterviews en consensusvorming, is ontoereikend als men zich niet een goed beeld van de dynamiek vormt.

Het belangrijkste bezwaar is dus tweeledig. Enerzijds laat de techniek te weinig ruimte voor configuraties waarbij het geheel van de publieke waarneming meer is dan de som van de delen. Anderzijds laat de techniek te weinig ruimte voor het onderkennen van het potentieel van non-lineaire dynamiek, waarbij snelle en langzame verschuivingen elkaar afwisselen.

De Amerikaanse socioloog Cooley zei het al: de publieke opinie is ‘niet zomaar een aggregaat van afzonderlijke individuele oordelen, maar een organisatie, een coöperatief product van communicatie en wederzijdse invloed’. Allen Barton zei het later nog beeldender: ‘Doordat er een toevallige steekproef van enkelingen gebruikt wordt, is de survey een sociologische gehaktmolen. Die rukt het individu uit zijn sociale context weg en garandeert dat niemand in het onderzoek met iemand anders interacteert. Het is een beetje zoals een bioloog die zijn proefdieren door de hamburgermachine haalt en naar iedere honderdste cel kijkt onder een microscoop. Anatomie en fysiologie gaan verloren, structuur en functie verdwijnen, en alles wat overblijft is celbiologie’.

In plaats van iemands meningen of geloofssysteem op te vatten als de som van al zijn opinies en in plaats van de collectieve opinie op te vatten als de som van alle individuele opinies, moeten we dus juist op zoek gaan naar elementen van ongelijkmatigheid, naar de belangrijke verschillen. We moeten op zoek gaan naar antwoorden op vragen als: wat zijn de dubbele bodems van iemands opvattingen?

Corresponderen de opvattingen met gevoelens en gedrag? Hoe sterk is iemand aan die opvattingen gehecht? In hoeverre zijn die opvattingen vervlochten met andere elementen? Onder welke omstandigheden zou dit patroon kunnen gaan schuiven? Hoe beïnvloedbaar is iemand en door wie? Hoe veel invloed heeft iemand en waarmee? Welke kans is er dat de groepsopinie zich in de ene richting ontwikkelt of in de andere? Welke factoren spelen daarbij een rol? Wat kan die ontwikkeling vertragen of versnellen? Hoe effectief zullen belanghebbenden daarbij optreden? Welke tegenkrachten kunnen zij oproepen?

Het belang van deze kernvragen naar ongelijkmatigheden binnen opinies en samenvoegingen daarvan is steeds door opiniedeskundigen erkend. Van de begintijd tot aan de latere tijd. Het probleem is dat deze kernvragen nog maar zeer ten dele zijn vertaald in nieuwe onderzoeks-methodologieën die door een brede consensus gedragen worden, ook al zijn er wel aanzetten in die richting. Dat komt ook doordat dergelijke onderzoeksmethoden volgens velen volledig objectief moeten zijn, oftewel dom. De techniek en de computer moeten zelf de uitkomsten genereren, de vaardigheid van de onderzoeker mag daarbij geen doorslaggevende rol spelen. Maar dat is nu juist het probleem: subjectieve interpretatie en strategische analyse door ervaren onderzoekers zijn in verschillende stadia onontkoombaar.

We stuiten hier op de kern-paradox van alle psychosociale wetenschap. Zij kan er niet mee volstaan uitsluitend wetmatige verbanden te willen aantonen tussen eenduidig vaststaande feiten. Psychosociale wetenschap gaat namelijk niet alleen over vaststaande feiten, maar ook over de betekenisverlening daarbij. Die betekenisverlening is per definitie complex, gelaagd en soms zelfs tegenstrijdig.

Bovendien zijn de ondervrager, de onderzoeker en de opdrachtgever daarbij vaak op een of andere manier partij: ze zijn geneigd aan sommige mogelijke betekenissen voorrang te verlenen boven andere. Psychosociale wetenschap dient dus te aanvaarden dat zij tevens gericht is op het begrijpen van verbanden. Juist wie hardnekkig ontkent dat er geïnterpreteerd moet worden, zal als eerste slachtoffer worden van grove en onbegrepen misinterpretaties.

Opkomst en ondergang van ‘kwesties’

Men kan een cultuur of ‘de’ publieke opinie ook benaderen als een veel complexer systeem, als men zich er daarbij maar van bewust blijft dat dit op zijn beurt een configuratie vormt van ontelbare subculturen en publieken, die elk op hun beurt ook weer een complex systeem vormen. Collectieve opinies, en ook individuele opinies, kunnen iedere nanoseconde veranderen.

Iedere indruk die we ondergaan (zelfs als we slapen) kan leiden tot een minuscule bijstelling van de manier waarop we als individu in de wereld staan. Iedere gebeurtenis waarover verslag wordt gedaan, ook al is die denkbeeldig, kan leiden tot een minuscule bijstelling van de manier waarop we als collectief in de wereld staan. De publieke opinie is dus niet statisch maar dynamisch. Ze is als een beekje dat zich een weg baant door een veranderend landschap. Of liever nog: als het kroos of het stof of de olie op dat beekje, die onophoudelijk nieuwe patronen vormen.

‘Het’ publiek is in feite een kluwen van ontelbare publieken. Diverse auteurs hebben publieken op verschillende manieren omschreven. De omschrijving van Ralph Turner en Lewis Killian sluit goed aan bij mijn eigen benadering. Een publiek is in deze opvatting ‘een verspreide groep mensen, die belangstelling heeft voor, en verdeeld is over, een kwestie (issue), die betrokken is in een gedachtewisseling over die kwestie, met de bedoeling een collectieve opinie te bereiken, waarvan verwacht wordt dat die de gedragslijn van een groep of enkeling zal beïnvloeden’. We kunnen publieken dus het beste onderscheiden naar de kwesties waarop ze betrekking hebben.

Wat is dan een kwestie of issue? Een kwestie of issue ‘bestaat volgens hen uit die punten waarover mensen ‘het eens zijn dat ze het erover oneens zijn’. Dat sluit de punten uit waarover ze het bij voorbaat al volledig eens zijn: die worden niet tot probleem gemaakt, en slechts als ‘achtergrond’ waargenomen. Het sluit echter ook de punten uit waarover ze het zo grondig oneens zijn dat iedere verdere gedachtewisseling verder zinloos is: die worden evenmin tot probleem gemaakt en kunnen geen zinvolle kwestie vormen. Het gaat dus juist over de controversen die de alledaagse interactie en het maatschappelijk debat doorlopend voeden.

Bij controversen die tot vérgaande polarisering leiden, zoals in de VS die over de burgerrechten of over abortus, is dus in zekere zin geen sprake van één evoluerend patroon, maar van een evoluerend duo-patroon: het vertoog en netwerk van de voorstanders en het vertoog en netwerk van de tegenstanders. Die twee patronen vullen elkaar aan, ze sluiten vrijwel naadloos op elkaar aan, zijn gezamenlijk in beweging. Het is als het bewegende grensvlak tussen twee vloeistoffen die zich niet met elkaar vermengen of als een dans tussen twee partners: als de één een stap vooruit doet, doet de ander een stap achteruit; ze dansen tegen elkaar in, maar toch met elkaar mee.

Turner en Killian voegen daar ten overvloede aan toe dat er natuurlijk niet of nauwelijks volledig ‘losstaande’ kwesties bestaan. ‘Het is vaak een over-vereenvoudiging om te zeggen dat een publiek verdeeld is over een kwestie. Het publiek is veelal georganiseerd rondom een matrix van kwesties, die het publiek zich voorstelt als bij elkaar behorend. In sommige gevallen is er een welomschreven hiërarchie van kwesties; in andere zijn mensen onzeker wat ze moeten besluiten; en soms hebben kleine groepen weer een andere definitie van kwesties’. Denk daarbij bijvoorbeeld aan het milieu, dat in verschillende van de gevalsstudies in dit boek een grote rol speelt. Je kunt het milieu opvatten als een soort superkwestie, waarvan de matrix de laatste decennia aanzienlijk veranderd is, met een groot aantal subkwesties die van dag tot dag kunnen verschillen.

Er zijn dus tijd-ruimtelijke patronen te onderscheiden in de publieke opinie: patronen die opkomen, verbreiding vinden, veranderen, verdwijnen. Het begint met het niet van toepassing zijn, het niet meer toereikend zijn, het geleidelijk afkalven van bestaande patronen. Dat is de trend naar entropie, naar uit het evenwicht raken, naar chaos en structuurverlies. Daarop volgt het van toepassing worden, het beter toereikend lijken, het geleidelijk opkomen van nieuwe patronen. Dat is de tegenovergestelde trend naar negentropie, naar een nieuwe voorlopige balans, naar een nieuwe orde en structuurwinst. Klapp spreekt in dit verband ook van een zich achtereenvolgens openstellen voor en weer afsluiten van nieuwe informatie. Hij vergelijkt het met natuurlijke ritmes zoals eb en vloed, of in- en uitademen.

Uiteraard proberen allerlei belanghebbenden invloed uit te oefenen op dit proces. Zij proberen bepaalde kwesties op de publieke agenda te krijgen, andere kwesties er vanaf te krijgen. Of aan de hand van woorden, beelden, gebeurtenissen het raamwerk of raster te veranderen waardoor die kwesties gedefinieerd worden. Een enkeling heeft een agenda, een vergadering heeft een agenda, de media en het publiek hebben een agenda.

Een agenda identificeert de punten die om aandacht vragen en de volgorde daarvan. In mijn eerdere boek De schepping van de wereld in het nieuws heb ik laten zien dat de publieke agenda voor een belangrijk deel wordt bepaald door de media-agenda, en de media-agenda voor een belangrijk deel door die van de institutionele elite. De strijd gaat daarbij niet zozeer om wát men wil dat het publiek denkt, maar waaróver men wil dat het publiek denkt. Wie daarop beslissende invloed kan uitoefenen, heeft de slag om de publieke opinie al half gewonnen.

Elisabeth Noelle-Neumann heeft in haar boek over de zwijgspiraal laten zien dat bij opinieverschuivingen rondom kwesties zichzelf versterkende processen een rol spelen. Zij zegt dat mensen sociale dieren zijn, die bang zijn voor afwijzing en afzondering. Als ze het gevoel hebben dat hun mening op de terugtocht is, zullen ze die steeds minder en minder nadrukkelijk uitspreken. Als ze daarentegen het gevoel hebben dat hun mening oprukt, zullen ze die steeds vaker en steeds nadrukkelijker uitspreken, totdat de eerste mening geheel van het toneel verdwenen is, en de laatste beeldvullend geworden is.

Eén van de manieren om dit soort processen te volgen is om mensen niet alleen naar hun eigen mening te vragen, maar ook naar wat ze denken dat de meeste anderen denken. Daarbij treden attributiefouten op, die een vingerwijzing vormen voor de onderliggende dynamiek. We komen later uitvoeriger terug op dergelijke processen.

Voor een belangrijk deel is het komen en gaan van kwesties een spontaan, collectief proces. Sommigen spreken in dit verband van een soort natuurlijke ‘issue attention cycle’, een natuurlijke ‘kringloop van aandacht voor een kwestie’ als klimaatverandering. Anthony Downs identificeerde zo in de VS ooit vijf stadia, die in Europa en op andere continenten net zo goed van toepassing zijn. Ten eerste is er de ‘pre-problem stage’: ‘Deze geldt wanneer een zeer onwenselijke sociale toestand bestaat, die echter nog niet de publieke aandacht heeft getrokken’. Vaak, zo voegde hij eraan toe, was de toestand daarbij ernstiger toen ze nog genegeerd werd dan nadat ze uiteindelijk gesignaleerd werd. Ten tweede onderscheidt hij het stadium van ‘gealarmeerde ontdekking en euforische geestdrift’, onder meer voortkomend uit de bewering dat ieder probleem opgelost kan worden. Ten derde is er ‘de realisering dat betekenisvolle vooruitgang ook kosten met zich mee brengt’, waardoor de aanvankelijke opwinding wat bekoelt. Ten vierde ziet hij ‘een geleidelijke afname van de intense publieke belangstelling’. En ten slotte is er de postproblem stage: ‘een schemergebied van verminderde interesse, of terugkeer bij vlagen’.

In verband met dit laatste is ook wel de term ‘issue fatigue’ genoemd, het ‘uitgekeken zijn’ op een kwestie. Als er in de media en in de publieke opinie een grote kwestie opduikt die tijdelijk vrijwel beeldvullend wordt, is het nauwelijks voor te stellen dat deze kwestie ook weer zal verdwijnen en vergeten worden. Maar dat is natuurlijk onvermijdelijk wanneer er geen periodieke hernieuwing plaatsvindt en gebeurt meestal sneller dan de betrokkenen denken.

Dat komt in strikte zin niet doordat mensen die kwestie opeens niet belangrijk meer vinden, maar doordat ze in het heden te veel de voor de hand liggende neiging hebben om de toekomst te zien als leeg. Dat is een zinsbegoocheling, want er duiken steeds weer nieuwe grote kwesties op die om aandacht vragen en die andere kwesties verdringen.

Bij een grote imagocrisis raden adviseurs dan ook vaak aan om de bui maar rustig uit te zitten omdat die wel weer overdrijft. Het omgekeerde is echter ook waar: als iets of iemand eenmaal controversieel is geweest, is er weinig voor nodig om dat vuurtje weer aan te wakkeren.

Gevoelsmatige kleuring

Het is opvallend dat de literatuur over publieke opinie en het publiek veel nadruk legt op rationaliteit en verstandelijke afwegingen. Die literatuur komt voort uit de Verlichting en is vervlochten met het democratisch ideaal. Het is daarentegen opvallend dat de literatuur over snelle verschuivingen daarin, over massapsychologie en sociologie van collectief gedrag, juist veel nadruk legt op emotionaliteit en ‘blind’ gedrag.

Die literatuur gaat juist over veronderstelde bedreigingen van de liberale orde. Toch is het tegenover elkaar stellen van rationaliteit en emotionaliteit een typisch moderne westerse illusie. Er bestaat namelijk nauwelijks rationeel handelen dat niet op een of andere manier emotioneel gekleurd is en er bestaat nauwelijks emotioneel handelen dat niet een onderliggende ratio heeft. We komen daar later nog op terug.

Laten we op deze plaats alleen even stilstaan bij wat emoties eigenlijk zijn. Onderzoekers zijn het daar niet helemaal over eens, en overzichtswerken onderscheiden verschillende benaderingen. Het overzichtswerk van Cornelius onderscheidt bijvoorbeeld ten eerste de oude traditie van de Britse bioloog Charles Darwin, die de nadruk legt op de rol van emoties in aanpassing en overleving; ten tweede is er de oude traditie van de Amerikaanse psycholoog William James, die de nadruk legt op emoties als primaire lichaamsreacties; ten derde ziet hij de nieuwere traditie van het ‘cognitivisme’, die de nadruk legt op emoties als ruwe inschatting van de situatie; en ten vierde is er de nieuwste traditie van het sociaal constructivisme, dat benadrukt dat emoties mede gestalte krijgen door socialisatie en cultuur.

Deze benaderingen hebben ook een aantal zaken gemeen, bijvoorbeeld dat emoties een functie hebben. Het overzichtswerk van Keith Oatley en Jennifer Jenkins zegt dat emoties een middel zijn om snel en efficiënt met nieuwe en onzekere situaties om te gaan. Lagere dieren hebben geen emoties nodig, want hun inschatting van de wereld is heel simplistisch. God heeft geen emoties nodig, want haar inschatting van de wereld is perfect. Hogere dieren en mensen hebben daarentegen wel emoties nodig als een soort heuristiek, als een middel om snel globale antwoorden te geven op onzekere situaties. Ze zijn deels aangeboren, deels aangeleerd, en leveren een basisrepertoire van kwalitatief verschillende, elementaire reactiepatronen.

Agneta Fischer verbindt het begrip ‘emotie’ uit de psychologische functieleer dan ook met het begrip ‘script’ uit de sociale cognitieleer. Zij zegt dat emotionele scripts drie functies hebben: ten eerste houden zij een inschatting in van de situatie, ten tweede sturen zij de expressie en ten derde impliceren zij verwachtingen over de uitkomsten van het gedrag.

Emoties bieden dus als het ware een basisrepertoire van een aantal circuits, die verschillende aspecten van het menselijk functioneren in één keer op zinvolle wijze met elkaar verbinden. Dat hoeven bij primaire, secundaire en tertiaire emoties niet altijd aspecten van hetzelfde niveau te zijn: soms zitten er aan de configuratie fysiologische aspecten als onwillekeurige lichaamsprocessen, soms neurologische aspecten als sommige hersenfuncties, soms psychologische processen zoals bepaald gedrag, enzovoort.

Als we ons louter beperken tot de verschillende aspecten van het denken, dan zien we dat verschillende emoties verschillende functies activeren, deactiveren en kwalitatief een geheel andere invulling geven. Er is sprake van ‘selectieve blootstelling’: bij angst wordt bijvoorbeeld de aandacht versmald tot mogelijk bedreigende prikkels. Er is sprake van ‘selectieve perceptie’: bij angst worden ambigue prikkels als mogelijk bedreigend waargenomen, maar bij overmoed juist niet. Er is sprake van ‘selectieve retentie’ (herinnering): bij angst probeert men traumatische ervaringen liefst te vergeten. Er is echter ook sprake van ‘selectieve reproductie’: bij angst komen andere traumatische herinneringen ongewild boven.

Ik stel voor de geschetste lijnen op twee manieren door te trekken. Enerzijds hebben sommigen van de aangehaalde auteurs al gesignaleerd dat niet alleen kortstondige gemoedsaandoeningen, maar ook langduriger stemmingen deze kenmerken hebben. Dat wil zeggen dat zij kwalitatief verschillende basisconfiguraties vormen die geneigd zijn ons psychisch functioneren in een bepaalde richting te geleiden.

In precies dezelfde situatie reageren we individueel anders als wij opgewekt zijn, dan wanneer we terneergeslagen zijn. Anderzijds hebben sommigen van de aangehaalde auteurs al gesignaleerd dat niet alleen individueel maar ook sociaal gedrag door dergelijke stemmingen wordt geleid. Als wij opgewekt zijn reageren we ook collectief anders op precies hetzelfde incident dan wanneer we terneergeslagen zijn.

We kunnen zelfs nog een stap verder gaan. We zullen later zien dat verschillende stemmingen niet alleen verschillende configuraties bieden voor individuele informatieverwerking en reacties, maar ook voor sociale communicatie en interacties. Turner en Killian identificeren toonzetting, symbolisatie en coördinatie als een drieledige configuratie die aan collectieve gedragingen hun specifieke gestalte geeft. We zullen in deel drie van dit boek zien dat dit configuratietrio kwalitatief steeds een volledig andere invulling krijgt, afhankelijk van de vraag of er sprake is van collectieve vreugde, collectieve angst of collectieve woede. Detailverschillen kunnen daarbij leiden tot ingrijpende veranderingen.

Dat betekent ook dat de opkomst of ondergang van een publieke stemming rondom een bepaalde kwestie, zoals klimaatverandering, of de verschuiving van één welomschreven stemming naar een andere niet per se een lineair verschijnsel hoeft te zijn, maar vaak een non-lineair verschijnsel is, een plotselinge omslag. Hoe moeten we ons de aard van die omslagprocessen voorstellen?

1.3. Het grondbeginsel van complexe verandering

Het geval van Greta Thunberg waarmee we dit hoofdstuk openden was een illustratie van het functioneren van de publieke opinie. We hebben gezien dat traditionele opvattingen de publieke opinie te veel benaderen als een vaste optelsom en dat een nieuwe conceptualisering haar meer zou moeten opvatten als een dynamische configuratie. In dit boek zullen we geleidelijk aan een andersoortig perspectief ontvouwen en een alternatieve benadering voorstellen van snelle, radicale en massale verschuivingen in de publieke opinie, een alternatieve benadering die ook allerlei implicaties heeft voor andere psychologische, sociologische en communicatieve verschijnselen. Voor deze nieuwe conceptualisering kunnen we inspiratie vinden in een grote omwenteling die in de natuurwetenschappen al geruime tijd gaande is.

Om misverstanden te voorkomen voeg ik daaraan toe dat ik sociale en psychische processen niet wil reduceren tot biologische, chemische en fysische processen, integendeel. Ik wil echter wel zeggen dat er een uitgewerkte visie bestaat die een compleet ander licht werpt op de grondprincipes van radicale omslagprocessen. In deze familie van theorieën zijn daarom nuttige aanknopingspunten te vinden voor een herformulering van het probleem van non-lineaire verandering.

Het gaat om een zogenoemde paradigmawisseling die alle wetenschappen raakt. De term ‘paradigma’ is een Griekse aanduiding voor een stamwoord, een voorbeeld, een model. In zijn invloedrijke boek The Structure of Scientific Revolutions introduceerde Thomas Kuhn dit begrip in 1962 in de wetenschapsleer. Hij signaleerde dat wetenschappers zich, vooral binnen één vak en één school, vaak lieten leiden door bepaalde voorbeelden en modellen. Hij bedoelde daarmee niet alleen expliciete modellen, zoals een uitgespelde theorie en methodologie, maar ook impliciete modellen, zoals veelzeggende voorbeelden en beeldspraak.

Paradigma’s helpen richting en vorm te geven aan de ‘normale’ wetenschap, maar af en toe duiken er anomalieën op: observaties die in strijd zijn met wat volgens het model verwacht kon worden. De aanvankelijke reflex was dan vaak om die zo lang mogelijk te negeren, maar als ze hardnekkig zijn en steeds opnieuw opduiken, raakt het paradigma in crisis. Een kleine minderheid van onderzoekers gaat dan op zoek naar alternatieven. Na een langdurige strijd kunnen revolutionaire veranderingen in een visie aanvaard raken in steeds bredere kring, totdat het geopende debat een voorlopige sluiting ondergaat en er een nieuwe overeenstemming ontstaat. Dat is de gewone gang van zaken die nog steeds en vrijwel overal plaatsvindt.

In iedere generatie komt het wel voor dat een dominante zienswijze binnen een hele discipline op die manier op de tocht komt te staan en iedere paar generaties een metaparadigma binnen de hele wetenschap. Zoiets is in de loop van de twintigste eeuw bijvoorbeeld in verschillende stappen gebeurd, eerst met de algemene relativiteitstheorie en de kwantumtheorie, vervolgens met de open systeemtheorie en ten slotte met de complexe veranderingstheorie. Daaruit is een omwenteling voortgevloeid die binnen de natuurwetenschappen inmiddels al vergevorderd is, maar die de mens- en maatschappijwetenschappen nog maar net begint te bereiken. De meta-paradigmawisseling werpt in eerste instantie licht op allerlei grillige verschijnselen die tot nu toe niet goed te doorgronden waren, maar ze verduidelijkt in laatste instantie ook de aard van de gehele werkelijkheid zelf, op de doorlopende veranderingen daarin, en op ons begrip daarvan.

De geschiedenis van deze aardverschuiving is inmiddels uitvoerig beschreven in uitstekende boeken als Chaos van James Gleick, Complexity van Mitchell Waldrop en het gelijknamige Complexity van Roger Lewin. Zoals veel wetenschapsgeschiedschrijving en wetenschapsjournalistiek uit de Anglo-Amerikaanse wereld hebben ze overigens hier en daar vanzelfsprekend een licht etnocentrische ondertoon (dat geldt bijvoorbeeld ook voor het overzicht van John Horgan). Dat wil zeggen dat ze de neiging hebben naar de wetenschap en de geschiedenis te kijken door de bril van hun voornamelijk Anglo-Amerikaanse bronnen.

Bijdragen uit de Anglo-Amerikaanse en ‘noordwestelijke’ wereld worden daarin te sterk benadrukt, terwijl de bijdragen uit de zuidelijke (bijvoorbeeld Latijnse) of oostelijke (bijvoorbeeld Slavische) wereld veel minder nadruk krijgen of zelfs geringschattend worden weergegeven. Voorbeelden zijn de aanvankelijke behandeling van pioniers als Mandelbrot en Prigogine en de afwezigheid van Maturana en Varela in dit soort literatuur. Natuurlijk geldt het omgekeerde ook binnen die andere werelden zelf, zoals in de Franse en Russische geschiedschrijving van de wetenschap.

De betekenis van de wereldwijde meta-paradigmawisseling die eraan zit te komen, is er niet minder om. Reductionisme en elementarisme, determinisme en zelfs het ingeburgerde oorzakelijkheidsbegrip hebben terrein moeten inleveren; contextualisme en holisme, onzekerheid en toevallige samenlopen van omstandigheden, hebben terrein gewonnen. Vele tientallen geleerden van over de hele wereld hebben daarbij een rol gespeeld. Aanvankelijk ontmoetten ze grote weerstand.

Toen de econoom Brian Arthur bijvoorbeeld zijn eerste grote artikel hierover aan een collega liet zien, voorspelde die: ‘Ze zullen je aan het kruis nagelen’. En dat gebeurde ook. In de loop van een half dozijn jaren werd het dwarse stuk door alle grote tijdschriften geweigerd. ‘Zo heb ik grijze haren gekregen’, zei hij later. Pas nu wordt hij erkend als een van de meest originele vakmensen van zijn generatie. Bovendien hebben veel andere bijdragen aan de chaos- en complexiteitstheorieën in verschillende domeinen uiteindelijk Nobelprijzen gekregen, zoals die in 2021.

Ondertussen zijn de belangrijkste auteurs het op veel punten nog lang niet met elkaar eens, en zo hoort het ook. Toch heeft deze ‘familie’ van vele tientallen toponderzoekers een volledig nieuw raamwerk van misschien wel honderd samenhangende metaprincipes of grondbeginselen voortgebracht, die gezamenlijk een radicaal andere visie op werkelijkheid en verandering inhouden. Het gaat hierbij om begrippen als de genoemde complexiteit en eenvoud, opkomende patronen en zelforganisatie, non-lineaire verandering en faseovergangen, en chaos en orde. Volgens Sally Goerner gaat het om een veel bredere omslag, en is deze wetenschappelijke revolutie ‘in feite onderdeel van een fundamentele verandering in visie, een verandering van een gecontroleerde machinevisie op de wereld naar een evoluerende ecologische visie op de wereld’.

De appel van Newton en de vlinder van Lorenz

De moderne westerse mens- en maatschappijwetenschappen en hun algemene denkwijze bestaan nu ruim 150 jaar. Dat geldt ook voor het moderne denken over de publieke opinie. Het overkoepelende paradigma van die mens- en maatschappijwetenschappen is echter oorspronkelijk afgeleid van dat van de natuurwetenschap.

Het overkoepelende paradigma van de natuurwetenschap is op zijn beurt afgeleid van dat van de mechanica, en de grondbeginselen van de mechanica gaan terug tot het eeuwenoude standaardwerk van Isaac Newton op dit terrein. Het verhaal gaat dat Newton de zwaartekracht ontdekte toen er een appel op zijn hoofd viel. Het gangbare metaparadigma van deze wetenschap valt dan ook wel te omschrijven als dat van ‘de appel van Newton’. Deze wetenschap van de appel van Newton is de laatste decennia echter geleidelijk aan steeds verder aangevreten door de volledig andere wetenschap van de ‘vlinder van Lorenz’, waarover verderop meer.

Net als veel andere grote vernieuwers was Newton zich bij vlagen goed bewust van de beperkingen van zijn denken, maar het waren vooral zijn aanhangers en navolgers die gaandeweg een versimpelde visie erop algemene verspreiding gaven. Volgens die versimpelde visie bestaat het heelal uit niets meer of minder dan een verzameling lichamen, waartussen enkele eenvoudige krachten werkzaam zijn.

Ingewikkelde voorwerpen worden gevormd uit bouwstenen; het geheel is daarbij niet meer dan de som van de delen. Die bollen of bakstenen stelt men zich voor als dingen die duurzaam een bepaalde vorm en inhoud, een kwantiteit (afmetingen) en kwaliteit (substantie) hebben. Veranderingen zijn daarbij lineair: oorzaken zijn evenredig aan gevolgen. Wisselwerking is eenvoudig: ze is in beginsel meetbaar, voorspelbaar en beheersbaar. Het is de wereld van de koekoeksklok, van de stoommachine, van de fabriek, van het vroege industriële tijdperk.

Naast de mechanica ontstond in de loop van de eerste helft van de negentiende eeuw een andere paradigmatische tak van de natuurkunde: de thermodynamica, de leer van warmte en warmtestromen, van energie. De eerste wet van de thermodynamica, de wet van het behoud van energie, zegt dat energie van één vorm kan overgaan in een andere (mechanisch, chemisch, thermisch, elektrisch), maar niet geschapen of vernietigd kan worden.

De tweede wet van de thermodynamica, de wet van de overbrenging van energie, zegt dat bij zo’n transformatieproces energie vrijkomt en dat die van hoog naar laag en van heet naar koud etc. stroomt. Uiteindelijk zal energie daarom steeds gelijker verdeeld raken. Daaruit volgt dat entropie, chaos en structuurverlies op lange termijn zullen toenemen en dat negentropie, orde en structuurwinst, zullen afnemen. Het heelal, het zonnestelsel, de aarde, het leven en de mens zullen volgens deze wet dus voortdurend terrein verliezen.