Chinezen uit Indonesië

De geschiedenis van een minderheid

Patricia Tjiook-Liem

Dit boek is een initiatief van de Stichting Chinese Indonesian Heritage Center (CIHC)

Het Prins Bernhard Cultuurfonds beheert ruim 400 Cultuurfondsen op Naam. Deze publicatie is mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage uit het Fonds Huis de Visscher.

Omslagbeeld: Leerlingen van een Chinese school, vermoedelijk te Karanganjar.

Ontwerp omslag: Making Waves, Den Haag

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6249 986 7

e-ISBN 978 94 6249 987 4

NUR 691

© 2022 P. Tjiook-Liem, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2022 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

De uitgeverij heeft ernaar gestreefd alle copyrights van in deze uitgave opgenomen illustraties te achterhalen. Aan hen die desondanks menen alsnog rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met Amsterdam University Press.

Inhoud

Inleiding

Terminologie en spelling

Chinezen, een heterogene groep

I Van migrant tot majoor (1619-1800)

De ontwikkeling van de economische positie in de VOC-periode

Coen en de Chinezen

Rust en orde

Drie instituten

Migratie

De Chinezenmoord van 1740

II Van migrant tot majoor (1800-1900)

Essentiële tussenpersonen in de koloniale staat

Het passen- en wijkenstelsel

De opiumpacht

Het einde van de opiumpacht

De opiumpacht in cijfers

Gevolgen voor de Chinezen

Chinezen en de handel

De collecterende en de distribuerende tussenhandel

Het kredietsysteem

Een regeling voor de handel

Faillissementen

Beeldvorming

Het Chinese aandeel in de koloniale economie

De Chinezenkwestie, het Chinezenprobleem of de ‘masalah Cina’40

III Onderwijs, gelijkheid en politiek bewustzijn (1900-1942)

Emancipatie

Ontwikkelingen

Het Chinees nationalisme – terug naar Confucius

De Chinese beweging

Leiderschap in een veranderende wereld

De opkomst van een politiek bewustzijn – drie stromingen

Indonesische politieke organisaties

De commissie-Visman – uitzicht op veranderingen

IV Onderwijsvoorzieningen (1900-1942)

De Hollands-Chinese School (HCS) en de Hollands-Chinese Kweekschool (HCKS)

De Maleis-Chinese School (MCS)

Chineestalige scholen en Nederlandstalige scholen

Nederlands middelbaar en hoger onderwijs

V ‘Azië voor de Aziaten’ (1942-1945)

De Japanse bezetting

Japanners en Chinezen

Internering, verzet en geweld

Extreem geweld in Borneo

De pers en de Chinese organisatie Hua Ch’iao Chung Hui (HCCH)

Onderwijs en cultuur

Na de invasie

Vijandelijk bezit

Chinezen in de Japanse oorlogseconomie

Samenwerking met Indonesische zakenlieden

Zelfvoorziening

Bijdragen, donaties en belastingen

Het einde van de Japanse bezetting

VI Tussen twee vuren (1945-1949)

De jaren van de Indonesische Revolutie

Neutraliteit

Aangewezen op zelfbescherming – de Pao An Tui

Chinese organisaties

Gezichten van geweld

Doden, vermisten en vluchtelingen

Materiële schade

De economische positie

Economisch beleid

Aan de vooravond van de soevereiniteitsoverdracht

VII Gelijk is ongelijk (1949-1967) 1

Een minderheid in de Republiek

De Indonesische nationaliteit5: Warga Negara Indonesia

WNI-Chinezen, niet-WNI-Chinezen en WNI-pribumi

De periode van de parlementaire democratie (1949-1957)

De periode van de geleide democratie (1957-1966)

VIII Studenten in Nederland en andere nieuwkomers

De studentenvereniging Chung Hwa Hui

Chinese studenten tijdens de Duitse bezetting

De naoorlogse richtingenstrijd

Na de Tweede Wereldoorlog: een nieuwe studentenstroom

Het laatste Nederlandse onderwijs in Indonesië (1950-1961)

Uitstroom en instroom

Biografische schetsen

Tijdlijn

Noten

Bibliografie

Registers

Persoonsnamen

Organisaties, instellingen, politieke partijen en bedrijven

Pers

Onderwijs

Geografische namen

Inleiding

Zonder een vastgelegde geschiedenis word je vergeten. Zonder kennis van de algemene geschiedenis kun je je eigen geschiedenis niet begrijpen. Met deze gedachten als uitgangspunt is dit boek, een initiatief van de Stichting Chinese Indonesian Heritage Center (CIHC), tot stand gekomen.

In dit boek staan de Chinezen uit Indonesië centraal. Volgens de Volkstelling van 1930 maakte deze groep 1,4 procent uit van de bevolking van Java en Madura en 2 procent van de totale bevolking van Nederlands-Indië. Van die groep is een klein deel in de twintigste eeuw naar Nederland gekomen en onderdeel geworden van de Nederlandse samenleving.

Chinezen maakten vanaf de vestiging van het handelscentrum van de VOC in Batavia deel uit van de Nederlandse geschiedenis in de Oost-Indische koloniën. Het eerste contact tussen Chinezen en de VOC in 1619 betekende het begin van een gezamenlijke geschiedenis, die zich tot het einde van de negentiende eeuw vooral afspeelde in de sfeer van de economie. De rol die Chinezen vanaf de eerste VOC-jaren in de Compagnie kregen groeide uit tot een positie die niet meer uit de koloniale economie was weg te denken. Vanaf het begin van de twintigste eeuw veranderde deze positie en werd naast economie het Nederlandse onderwijs een belangrijke band met Nederland. In hun streven naar meer kennis en ontwikkeling was Nederlands onderwijs voor Chinezen in de koloniale samenleving essentieel. Vanaf eind negentiende eeuw kwamen Chinezen uit Indonesië naar Nederland om hoger onderwijs te volgen.

De in dit boek beschreven geschiedenis van Chinezen in Indonesië begint in 1619 met het hierboven genoemde eerste contact. De geschiedenis die ik beschrijf eindigt in 1966-1967, wanneer in Indonesië de periode onder president Sukarno afloopt en de Orde Baru van president Suharto begint. Voor Nederland is de band met Indonesië enkele jaren eerder geëindigd met de breuk tussen beide landen vanwege de Nieuw-Guineakwestie. Het gebiedsdeel werd in 1963 aan Indonesië overgedragen. Het verslechterende leefklimaat voor Chinezen in de Indonesische Republiek plaatste hen voor moeilijke keuzes. Evenals hun voorvaderen, die in de zeventiende eeuw op zoek waren naar een betere toekomst buiten hun geboorteland, was ook een deel van de Chinezen in Indonesië in de jaren vijftig en zestig van de twintigste eeuw op zoek naar een nieuwe toekomst. Die hoopten zij onder andere te vinden in Nederland.

In de beschrijving van bijna drieënhalve eeuw geschiedenis besteed ik aandacht aan de voor Chinezen belangrijke of kenmerkende ontwikkelingen in verschillende perioden. Die ontwikkelingen, soms keerpunten of breuklijnen in hun geschiedenis, hoeven niet dezelfde betekenis te hebben of samen te vallen met de geschiedenis van de Nederlandse en Indonesische bevolking of andere groepen. Omgekeerd geldt hetzelfde. Behalve dat er gestreefd werd naar overzicht is het ook belangrijk om inzicht te krijgen in de loop van de geschiedenis om die beter te kunnen begrijpen. Deze geschiedenis van de Chinezen uit Indonesië heeft daarom enigszins het karakter van een biografie, een levensgeschiedenis van een minderheidsgroep. Net als in een biografie worden verschillende aspecten van de levensgeschiedenis van de centrale figuur belicht, in het bijzonder de gebeurtenissen en ervaringen die door hun grote betekenis dat leven hebben gevormd. Het is een verhaal over de aantrekkingskracht van migratie, over kansen benutten en de bakens verzetten, over omgaan met tegenslag en succes, over het streven naar kennis, over identiteit en nationaliteit, en nog veel meer. Het is een verhaal over een bevolkingsgroep die lange tijd heeft geleefd binnen de spanning van de koloniale samenleving, waarin etniciteit, verschillen in afkomst en cultuur belangrijke factoren waren om onderscheid te maken. Afhankelijk van wie aan de macht was – Nederlanders, Japanners of Indonesiërs – kregen afkomst en cultuur steeds een andere betekenis. Daarmee veranderde de positie van de Chinezen in de samenleving.

De eerste twee hoofdstukken beslaan de periode van de VOC en die van de koloniale staat tot het einde van de negentiende eeuw. In die perioden kwam de economische positie van de Chinezen tot stand. Deze kreeg vorm in een samenleving die gedomineerd werd door het streven naar winst en opbrengsten voor de schatkist. Het derde hoofdstuk (1900-1942) staat in het teken van het streven naar onderwijs, de opheffing van beperkende en discriminerende regelingen en van een groeiend politiek bewustzijn. Het was een periode van emancipatie. Over het onderwijs voor de Chinezen in deze emancipatieperiode gaat het vierde hoofdstuk. Daarna volgen hoofdstukken over de Japanse bezetting (1942-1945) en de Indonesische Revolutie (1945-1949), twee perioden van transitie in de richting van de Indonesische Republiek. De positie van een minderheid in de Indonesische Republiek is het slotstuk van de geschiedenis van de Chinezen zoals deze zich in Indonesië afspeelt. Over de Chinezen die vanaf eind negentiende eeuw naar Nederland kwamen, hoofdzakelijk voor studiedoeleinden gaat het laatste deel.

De hier beschreven geschiedenis beslaat hoofdzakelijk de situatie op Java. Met zijn hoofdstad Jakarta (destijds Batavia) was Java het centrum van het bestuur en de handel in de archipel. Het algemene regeringsbeleid ten aanzien van de Chinezen ging uit van die situatie. Het Nederlandse gezag werd pas eind negentiende eeuw uitgebreid tot de buitengewesten. De algemene en vaak geheel afwijkende situatie van Chinezen op andere eilanden, zoals Sumatra en Borneo, is alleen meegenomen voor zover dat relevant was. Dit betekent bijvoorbeeld dat de situatie van de Chinese contractarbeiders, de ‘koelies’ op de tabaksplantages van Deli op Sumatra, buiten het bestek van dit boek vallen. Hetzelfde geldt voor de Chinese kongsi-gemeenschappen1 op Borneo.

Bij de opzet van het boek is eerder gekozen voor samenhang dan voor volledigheid. De grote lijn is de chronologische geschiedenis met daarbinnen aandacht voor de kenmerkende aspecten van de geschiedenis van de Chinezen in iedere periode. De rode draad is wat deze kenmerkende gebeurtenissen voor hen betekenden. In de algemene Nederlandse geschiedschrijving over Nederlands-Indië en Indonesië komen Chinezen heel weinig voor. Ten onrechte naar mijn mening, omdat zij gedurende de eeuwenlange Nederlandse aanwezigheid in de kolonie en ook daarna een belangrijke en soms essentiële rol hebben gespeeld in de economie. Hetzelfde gemis aan aandacht is ook te bespeuren wanneer het hun sociaal-maatschappelijke rol en betekenis betreft. Door de leemte in de Nederlandse koloniale en postkoloniale geschiedenis kunnen de jongere generaties van deze Chinezen niet kennisnemen van de eigen geschiedenis, deze begrijpen en zich daarmee identificeren. Aan overdracht valt dan ook niet te denken. Gelukkig hebben historici en schrijvers – binnen en juist ook buiten de Nederlandse landsgrenzen – diepgaand onderzoek verricht naar specifieke onderwerpen en perioden in de geschiedenis van de Chinezen in Indonesië. Voor dit boek is dankbaar gebruikgemaakt van deze publicaties. Evenals van de persoonlijke ervaringen uit interviews van Chinezen, bijvoorbeeld in het Archief Mondelinge Geschiedenis van het CIHC. Van een aantal Chinezen die belangrijke initiatieven hebben genomen of een belangrijke rol hebben gespeeld in het politieke of maatschappelijke leven in Nederlands-Indië/Indonesië is achterin een biografische schets opgenomen.

Terminologie en spelling

Op het punt van terminologie en spelling staat men bij een periode van bijna 350 jaar, die ook nog eens drie taalgebieden bestrijkt, voor moeilijke keuzes. Er moet rekening worden gehouden met politieke ontwikkelingen die hebben geleid tot andere staatsvormen en regimes en daarmee tot andere namen. Wat te doen met woorden die in een bepaalde periode in de wetgeving waren verankerd en gangbaar waren, maar later een negatieve connotatie verkregen en liever niet meer gebruikt werden. Soms ontkom je er niet aan deze termen toch te gebruiken. Los daarvan zijn er vele veranderingen door nieuwe spellingsrichtlijnen en verschillen in schrijfwijzen, niet alleen in het Nederlands, maar ook in het Indonesisch en het Chinees. Uniformiteit is bijvoorbeeld afwezig in de namen van Chinese organisaties. ‘Chinees’ of ‘Chinese’ wordt de ene keer geschreven als Tiong Hoa, de andere keer als Chung Hwa of Tsung Hoa. Ook wordt voor de Chinezen in Indonesië de term Hua Ch’iao gebruikt, dat ‘Overzeese Chinezen’ betekent. Het Chinese woord voor vereniging is de ene keer geschreven als Hui, de andere keer als Hwee, afhankelijk van het gebruik van het Mandarijn-Chinees of het Hokkien-dialect. Het is ondoenlijk om voor al deze situaties en spellingsvormen vaste regels te geven of om scherp af te bakenen wanneer en hoe persoonlijke, verenigings-, geografische, plaats- en andere namen op welke manier zullen worden geschreven. Vooral uit praktische overwegingen is besloten om terminologie en spelling zoveel mogelijk in de tijd te plaatsen, in overeenstemming met wat in die periode gebruikelijk was. Waar nodig wordt dit voorzien van een vertaling of toelichting. Duidelijkheid en leesgemak staan voorop.

Persoonsnamen van Chinezen in Indonesië worden in geromaniseerde vorm zoveel mogelijk geschreven als toen gebruikelijk: voluit en achter elkaar zonder komma, beginnend met de familienaam, bijvoorbeeld Phoa Keng Hek, zonder liggend streepje tussen de eigennamen. De destijds gebruikelijke schrijfwijze voor namen van regeringsleiders en hoge ambtenaren uit China met een koppelteken tussen de eigennamen houden wij aan, zoals in Chiang Kai-Shek.

Eén algemene regel is dat de koloniale terminologie eindigt rond 1942. In die terminologie werden Nederlanders bijvoorbeeld aangeduid als Europeanen, Indonesiërs als Inlanders of inheemsen en de Indische regering als het gouvernement. Chinezen vielen als met Inlanders gelijkgestelden onder de groep Vreemde Oosterlingen. De nieuwe Indonesische spelling, waarin bijvoorbeeld de oe werd vervangen door u wordt zoveel mogelijk gebruikt vanaf 1942. De termen eerste en tweede Politionele Acties verdienen aandacht. Over vervanging van deze termen door bijvoorbeeld ‘militaire actie’ of ‘dekolonisatieoorlog’ is een discussie gaande. Ik heb ervoor gekozen om de term Politionele Actie in dit boek te blijven gebruiken. Een belangrijke overweging was dat deze termen voor het lezerspubliek buiten de onderzoekswereld, dat ik juist ook probeer te bereiken, ingeburgerde begrippen zijn. Onduidelijkheid of verwarring moest zoveel mogelijk worden vermeden.

Chinezen, een heterogene groep

Chinezen in Indonesië konden onderling – soms sterk – van elkaar verschillen. Bijvoorbeeld omdat zij behoorden tot verschillende dialectgroepen, zoals de Hokkiens, Hakka’s of Kantonezen. Deze groepen kwamen uit verschillende streken van de Chinese kustprovincies. Zij verschilden behalve in hun dialecten ook in cultuur van elkaar. Vaak waren verschillende groepen actief in specifieke segmenten van de maatschappij. In de Indonesische archipel vestigden zij zich in groepen op verschillende eilanden. Op Java bestond de Chinese bevolking hoofdzakelijk uit Hokkiens.

Het belangrijkste onderscheid dat in dit boek naar voren komt is dat tussen peranakans, de reeds lang gevestigde Chinezen, en de totoks of singkehs, de nieuwkomers. De duiding en uitleg van de term peranakan tegenover totok is een complexe zaak vanwege de fluïde grenzen tussen beide groepen. Vaak worden drie verschillen gehanteerd ter onderscheid. Ten eerste worden met de term peranakan over het algemeen Chinezen bedoeld die zijn geboren in Indonesië en daar al lang gevestigd zijn. In het woord peranakan zit het woord ‘anak’, dat kind betekent. De Chinese migranten die door de eeuwen heen tot de tweede helft van de negentiende eeuw naar Indonesië kwamen waren hoofdzakelijk mannen. De uit de verbintenissen tussen Chinese mannen en lokale vrouwen geboren kinderen werden peranakans – kinderen van het land – genoemd. Deze peranakan-gezinnen en -families waren soms al generatieslang in Indonesië gevestigd en de mengcultuur die zich ontwikkelde – de peranakan-cultuur – had zowel Chinese als Indonesische elementen.

De generatieslange vestiging buiten China leidde tot een tweede onderscheidend kenmerk: de taal. Over het algemeen spraken peranakans geen Chinees meer, maar de lokale taal, Maleis. In de twintigste eeuw, toen Chinese kinderen toegang kregen tot het Nederlandse onderwijs, kreeg beheersing van de Nederlandse taal meer kans. Een deel van deze peranakan-kinderen volgde na het Nederlandse lager onderwijs het Nederlandse middelbaar onderwijs en daarna het Nederlandse hoger onderwijs. Het zijn daarom hoofdzakelijk deze peranakan-Chinezen uit Indonesië, die behalve Maleis (later Indonesisch) ook Nederlands spraken, die naar Nederland kwamen.

Naast geboorte in Indonesië en taal is afstamming een ander belangrijk verschil tussen peranakans en totoks. Totoks werden beschouwd als van ‘zuivere’ Chinese afstamming te zijn. Het stamland China was voor de meeste totoks ook hun geboorteland. Zij spraken nog de Chinese taal, waarmee de band met China kon worden onderhouden. Cultureel werden zij geacht nog geheel Chinees en op China georiënteerd te zijn.

Na de totstandkoming van de Chinese nationaliteitswet in 1909 kwam er een vierde verschil tussen peranakans en totoks bij. Die wet baseerde de Chinese nationaliteit op afstamming van een Chinese vader en maakte alle Chinezen, ongeacht hun geboorteland, tot Chinese staatsburgers. Peranakans waren vanwege hun geboorte in Indonesië tegelijkertijd Nederlandse onderdanen. Na de soevereiniteitsoverdracht in 1949 werden zij van Nederlandse onderdanen Indonesische of Nederlandse staatsburgers met de Chinese nationaliteit. Zij hadden dan een dubbele nationaliteit. De meeste totoks hadden slechts de Chinese nationaliteit. Omdat deze begrippen verder in het boek voorkomen hoop ik met deze uitleg enig houvast te bieden.

Voor dit initiatief van het CIHC heeft een aantal teamleden zich ingezet met onderzoek op deelgebieden. Hun onderzoek is in dit boek verwerkt. In alfabetische volgorde waren dat Ing Lwan Taga-Tan, Boen Tan en Yap Kioe Bing. Ik dank hen voor hun bijdragen, hun enthousiasme, hun opmerkingen en hun kritische commentaar. Kioe Bing zorgde voor het beeldmateriaal en daarmee voor een verrijking van het boek. Henk Schulte Nordholt dank ik voor het meelezen van en zijn opmerkingen over de periode 1942-1949. Ik heb er veel aan gehad. Vanaf het begin stond bij het CIHC een boek voor ogen dat toegankelijk en goed leesbaar moest zijn ondanks de relatieve onbekendheid van de geschiedenis van de Chinezen en de bijzondere en soms complexe aspecten daarvan. Die leesbaarheid was belangrijk omdat wij in de eerste plaats onze jongere generaties en daarnaast ook een breder publiek wilden informeren over dit deel van de koloniale en postkoloniale geschiedenis van Nederland. Walburg Pers heeft zich met zijn redacteuren daar zeer voor ingespannen. Namens het CIHC dank ik Jan-Peter Wissink, Annelies van der Meij, Lotte Akkerman en alle andere redacteuren die hierbij betrokken waren zeer. Het was goed dat mijn tekst door andere ogen werd gezien. Het spreekt vanzelf dat voor de inhoud van dit boek en eventuele daarin voorkomende tekortkomingen alleen ik verantwoordelijk ben.

Patricia Tjiook-Liem

I Van migrant tot majoor (1619-1800)

De ontwikkeling van de economische positie in de VOC-periode

Lang voordat Nederlandse schepen de Indonesische archipel binnenvoeren op zoek naar specerijen hadden Chinezen zich daar al gevestigd. In de officiële geschiedschrijving van de Song-dynastie (960-1279) werden reeds Chinese huizen op Java beschreven. Er was toen al sprake van handelsverkeer.1 Gebruikmakend van de moessonwind zeilden Chinezen met hun jonken vanuit de kustprovincies zuidwaarts naar de Nanyang,2 de naam waarmee ze Zuidoost-Azië aanduidden. In de Indonesische archipel waren in de loop der tijd langs de vaarroutes enkele kleine Chinese nederzettingen ontstaan, zoals in Banten en Sunda Kelapa (het latere Jacatra)3 aan de noordkust van Java.4 Daar hielden Chinezen zich behalve met de inter-Aziatische handel bezig met landbouw, waaronder het verbouwen van rijst en peper. De Chinese gemeenschappen in Banten, Sunda Kelapa en aan de noordoostkust van Java waren geen geïsoleerde gemeenschappen. Via hun netwerken waren zij verbonden met andere havens binnen de archipel en daarbuiten, waar familieleden of relaties ook handeldreven en lokaal soms zelfs belangrijke posities bekleedden.

1-1 Handelsroutes naar Zuidoost-Azië

1-2 De verschillende Chinese dialecten in de provincie Fujian

Veel Chinezen die op Java wonen kwamen oorspronkelijk uit het zuiden van de provincie Fujian. In dat gebied rond Amoy (nu Xiamen) wordt het dialect Minnan (zuidelijk Min) gesproken. Dit dialect wordt meestal ‘Hokkien’ genoemd.

De Chinezen die zich in de Indonesische archipel hadden gevestigd, waren de schakel in de Aziatische handel van Chinese en Indische goederen. Maar met de komst van de Vereenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) veranderde hun rol in de lokale economie. De Compagnie begon haar vestiging voor de lange termijn met de verovering van Jacatra. Op die plek moest een handelscentrum komen met de nieuwe naam Batavia. De VOC hield zich aanvankelijk vooral bezig met de import van Europese goederen en de export van Indische producten naar Europa. Voor deze Indische producten, zoals specerijen, probeerde zij een monopolie te verwerven. Met haar ambities om een machtige groothandelaar en monopolist te worden, lagen haar belangen zowel op het terrein van de handel als op terreinen die te maken hadden met het zo efficiënt mogelijk exploiteren van de lokale situatie. De VOC had tussenpersonen nodig voor het contact met de plaatselijke bevolking, voor de distributie van de door de Compagnie ingevoerde artikelen en later voor de opkoop en het verzamelen van inheemse producten voor de Europese markt. Die tussenpersonen zouden de Chinezen worden.

Naast hun eigen handelsactiviteiten werden Chinezen ook de schakel met Europa en tegelijkertijd de schakel in de handel met het binnenland. Zij werden steeds meer de ‘trait d’union’ tussen het Westen en het Oosten, tussen de Europese en inheemse maatschappij, tussen de buitenlandse industrie en de binnenlandse markt met haar inheemse producenten en consumenten. Chinezen gingen een belangrijke plaats innemen tussen de Compagnie en de inheemse bevolking. Overal waar de VOC zich als machthebber vestigde, vestigden zich ook Chinezen. Daar ontstonden immers mogelijkheden voor handel of andere economische activiteiten.5

Coen en de Chinezen

Na de overwinning van de VOC in mei 1619 op de pangeran van Banten, de heerser van Jacatra, moest de stad opnieuw worden opgebouwd en worden beschermd tegen de aanvallen die werden verwacht van de heersers van Mataram en Banten. Met de pangeran van Banten was ook de Javaanse bevolking de stad ontvlucht. De overgebleven, toen al multiculturele bevolking van Batavia was afkomstig uit alle windstreken van Azië. Onder hen waren toen al zo’n 400 Chinezen. Van het idee van de toenmalige gouverneur-generaal Jan Pieterszoon Coen om van Batavia een Europese kolonie te maken kwam weinig terecht omdat de Heren XVII in Nederland niet toestonden dat vrije Europese burgers zelf handel gingen drijven in de Indonesische archipel. Gevreesd werd dat zij de handelsmonopolies van de VOC zouden ondermijnen.

Het werd Coen al snel duidelijk dat voor het vestigen en tot bloei laten komen van een handelscentrum militaire dominantie slechts het begin was. Niet alleen voor de opbouw van de stad, maar ook voor de handel en voedselvoorziening moesten er arbeidskrachten, ambachtslieden en land- en tuinbouwers komen. Numeriek was de VOC met haar dienaren in de minderheid tegenover de verschillende oosterse etnische groeperingen in de stad en de inheemse bevolking daarbuiten. De Compagnie was ook onbekend met de talen en culturen van de oosterse bevolkingsgroepen waarmee zij te maken had, wat het lastig maakte om contacten te leggen. Coen besloot om Chinezen aan te trekken voor de stad. Zij waren al lange tijd in de regio gevestigd en beschikten over de nodige lokale en internationale contacten. Zij ‘kenden de weg’. Via hen zou de VOC toegang krijgen tot handelspartners in de internationale en lokale handel, tot producenten en consumenten. De Chinezen zouden bovendien de tussenpersonen worden in de betrekkingen met de bewoners van Batavia en andere bevolkingsgroepen.

Het eerste gebied van de VOC op Java strekte zich richting het oosten uit tot het land van Cheribon, naar het westen tot de grens van Bantam, naar het noorden tot de Javazee en naar het zuiden tot de Indische Oceaan. Eerst werd geprobeerd Chinezen uit omliggende gebieden zoals Banten, Cheribon en Japara naar Batavia te lokken door hun een goede behandeling, rechten en vrijheid van tollen in het vooruitzicht te stellen. Vanuit Banten werd dat tegengewerkt door de pangeran, die inzag dat de handel in Banten terug zou lopen wanneer de Chinezen zouden vertrekken. In Banten, een belangrijke stapelplaats, woonden op dat moment ongeveer 2.000 Chinezen, die zich bezighielden met de handel en het verbouwen van peper en rijst. Het lukte Coen echter al snel om Banten als stapelplaats te vervangen door Batavia, waarop Chinese handelaren zich in Batavia gingen vestigen. In 1620 was het aantal Chinese inwoners in Batavia gestegen van 400 naar 900, in 1627 naar 3.500. Chinezen vestigden zich zowel binnen de stadsmuren als daarbuiten, waar zij zich – ondanks de rondzwervende wilde dieren die de omgeving onveilig maakten – bezighielden met land- en tuinbouw, met arakbranderijen en suikermolens.6 Ook andere middelen werden ingezet om nog meer Chinezen naar Batavia te krijgen. Jacques Specx, hoofd van de VOC-vestiging in Japan, kreeg opdracht de migratie van Chinezen te bevorderen. De handel uit China moest waar mogelijk naar Batavia worden geleid, waartoe in andere havens blokkades werden opgeworpen. In Batavia werden de opvarenden van jonken overgehaald of zo nodig gedwongen om in de stad achter te blijven. Ook mensenroof werd niet geschuwd. Dat bleek toen Coen in 1622 commandeur Cornelis Reyersz. naar China stuurde met de opdracht om zoveel mogelijk Chinezen (mannen, vrouwen en kinderen) langs de kust van China te roven en mee te nemen. Veel van de 571 Chinezen die via landtochten en het veroveren van jonken naar Batavia werden vervoerd stierven onderweg, er bleven slechts 33 over.7 Met het goedschiks of kwaadschiks bevorderen van de komst van Chinezen naar Batavia kon de VOC voorzien in haar behoefte aan arbeidskrachten.

In de eerste VOC-periode was Coens positieve houding ten aanzien van de Chinezen opmerkelijk, want hij stond bekend om zijn harde en nietsontziende optreden wanneer hij dat nodig achtte. Hij omschreef de Chinezen als ijverig en ongewapend, lieden van wie niets te vrezen was. Hij stond niet toe dat zij door de Europeanen, of dat nu Nederlanders of Engelsen waren, slecht of met willekeur werden behandeld. Zij moesten goed worden behandeld ‘omme den handel van deselve op Batavia meer en meer te doen vermeerderen’. Ook werden Chinezen vrijwel direct ingezet voor de economische activiteiten van de VOC en daar nauw bij betrokken. In de eerste jaren van de VOC kwamen drie instituten tot stand die hierin bepalend waren: het instituut van de Chinese officieren, het instituut van de pacht en het instituut van de particuliere landerijen. Nut en noodzaak waren de sleutelwoorden voor het beleid.

Toen hij in 1623 aftrad meende Coen dat er ‘geen volck in de wereld was die ons beter dan de Chineesen dienen kan’. De vroege politiek van bescherming en bevoordeling veroorzaakte al spoedig veel ontevredenheid bij de andere bevolkingsgroepen in de stad. Maar dat kon niet verhinderen dat met dit beleid de basis werd gelegd voor de positie van de Chinezen gedurende de VOC-periode. De drie instituten zouden van grote betekenis zijn voor het VOC-bewind en later voor het koloniale bestuur.

Rust en orde

Voor een goed bestuur en een gunstig handelsklimaat waren rust en orde noodzakelijk voor de VOC. Daarbij was het van belang om rekening te houden met de multi-etnische bevolking van Batavia. De onbekendheid met de verschillende talen en culturen op Java vereiste een gedifferentieerde behandeling en diverse aanpassingen. Voor iedere etnische groep, zowel voor groepen uit de archipel zelf zoals Balinezen, Bandanezen en Ambonezen, als die van daarbuiten zoals de Chinezen, werd een hoofd aangesteld. Een van de taken van het hoofd was het handhaven van de rust en orde binnen de eigen gemeenschap. In dit systeem van indirect bestuur fungeerde het hoofd ook als tussenpersoon en bemiddelaar tussen het VOC-bestuur en de bevolkingsgroep die hij vertegenwoordigde.

Voor de groeiende Chinese bevolking werd het eerste hoofd al een halfjaar na de verovering van Jacatra aangesteld bij resolutie van 11 oktober 1619. Het was de koopman So Beng Kong,8 ook bekend als Bençon, die de titel ‘kapitein der Chinezen’ kreeg. Deze benoeming markeert het ontstaan van het instituut van de Chinese officieren, dat pas in de twintigste eeuw zou worden opgeheven. Hoewel So Beng Kong de militaire titel kapitein kreeg, lagen zijn taken en verantwoordelijkheden niet op militair maar op bestuurlijk en economisch terrein. De kapitein had geen bemoeienis met militaire zaken, omdat Chinezen door het betalen van hoofdgeld9 (ingesteld in oktober 1620) vrijgesteld waren van diensten voor het Kasteel van Batavia en van de schutterij. Dit was een voorzorgsmaatregel om de Chinezen verre te houden van militaire training en wapens. De inheemse hoofden daarentegen moesten in oorlogstijd mankracht leveren aan de VOC.

Het rechtssysteem van de Europeanen, zoals dat meegenomen was uit Holland, was exclusief bestemd voor de dienaren van de Compagnie. Chinezen en andere niet-Europese bevolkingsgroepen vielen daar niet onder. Op het terrein van de rechtspraak kreeg het Chinese hoofd de bevoegdheid om kleine zaken onder de Chinese burgerij zelf af te handelen; de grotere of ingewikkelde zaken legde hij voor aan het College van Schepenen. Dit college, de Schepenbank, was op 24 juni 1620 ingesteld om recht te spreken over burgers die geen dienaren waren van de Compagnie, zoals Chinezen en andere vreemdelingen. In het college hadden twee Chinezen zitting als buitengewone leden. Zij moesten in zaken waar Chinezen bij betrokken waren adviezen en informatie geven.10

Hun familie- en erfrecht,11 voortgekomen uit de eigen tradities en gewoonten, mochten de Chinezen behouden. Dit beleid van ‘onthouding’ berustte op de gedachte dat verstoring hiervan alleen maar zou leiden tot onrust en verzet. Zolang deze tradities, gewoonten en opvattingen niet in conflict kwamen met de regelingen en belangen van het VOC-bestuur werd het onnodig gevonden daarin verandering te brengen. In 1761 werd op verzoek van het VOC-bestuur het familie- en erfrecht van de Chinezen, dat zeer afweek van het Europese systeem, als ‘Chinaas regt’ opgetekend door de secretaris der Schepenen Pieter Haksteen, met medewerking van de kapitein der Chinezen Oei Tsi Lauw. Dit niet eerder vastgelegde recht moest dienen als richtlijn en houvast voor de Schepenbank, waar toen geen Chinezen meer als adviseurs zitting hadden.12 Aan de geldigheid van het Chinese familie- en erfrecht werd in 1917 een einde gemaakt toen door het koloniale bestuur op Chinezen het Europese familie- en erfrecht, met enkele uitzonderingen, van toepassing werd verklaard.

Drie instituten

Coen begreep dat er vanwege de grote lasten en hoge kosten van de Compagnie als gevolg van de verovering van Jacatra uitgekeken moest worden naar bronnen van inkomsten. Met het oog daarop werden de heffing van belastingen en de inning daarvan via het pachtsysteem ingevoerd. Daartoe werd het systeem van verpachting zoals dat in Nederland in de zeventiende en achttiende eeuw gold in Indië overgenomen. Dit systeem, anders dan wat gewoonlijk met pacht wordt bedoeld,13 hield in dat landelijke en stedelijke overheden monopolierechten aan private personen ‘verpachtten’. Het overheidsmonopolie op de inning van heffingen en andere belastingen werd verkocht aan individuele personen.14 In Batavia werd het Chinese hoofd ingeschakeld voor de inning van belastingen op allerlei economische activiteiten in en rond de stad, te beginnen met het hoofdgeld. Met dit systeem van verpachting werd de structuur vastgelegd die de samenwerking tussen het Nederlandse bestuur en het instituut van de Chinese officieren zou kenmerken. Het pachtstelsel bereikte zijn hoogtepunt in de negentiende eeuw met de opiumpacht. Pas rond 1920 kwam een einde aan het stelsel.

Het systeem van de pacht werd al snel verbonden met het instituut van de Chinese officieren. So Beng Kong en alle volgende Chinese officieren werden officieel benoemd door de gouverneur-generaal. Zij bekleedden als het Chinese hoofd een ambt met veel gezag onder hun bevolkingsgroep. Tussen de instelling van de functie in 1619 tot de opheffing ervan in de jaren dertig van de twintigste eeuw waren er twee perioden zonder Chinese officieren. De eerste was onder gouverneur-generaal Maetsuycker (1653-1678), toen hij na de dood van kapitein Siqua in 1666 geen opvolger voor hem benoemde. In plaats daarvan liet hij de functie gedurende twaalf jaar waarnemen door diens weduwe-concubine, een Balinese, tot grote ontevredenheid van de mannelijke Chinese bevolking. Maetsuycker was in tegenstelling tot zijn voorgangers en latere opvolgers niet erg ingenomen met de Chinezen en het beleid van bevoordeling. Hij benoemde na de dood van kapitein Siqua ook geen tweede lid in de Schepenbank. De tweede keer dat er geen Chinese officier werd benoemd was na de Chinezenmoord in 1740. Kapitein der Chinezen Nie Hoe Kong werd verbannen en de functie werd pas in 1743 weer gevuld met een nieuwe benoeming.

Naarmate de Chinese bevolking in Batavia en daarbuiten toenam, werden er meer Chinese officieren benoemd. In de drie hoofdsteden van Java – Batavia,15 Semarang en Surabaya – had het instituut van de Chinese officieren de vorm van een Chinese Raad, de Kong Koan. Reeds in 1633 werd in Batavia de kapitein ondersteund door een luitenant. In 1639 volgde een tweede luitenant en in 1689 en 1706 kwamen er nog eens twee luitenants bij. In 1837 werd in Batavia de eerste ‘majoor der Chinezen’ benoemd. De majoor, de hoogste in rang, trad op als leider van de Chinese gemeenschap en was de voorzitter van de Kong Koan. De Bataviase Kong Koan speelde als bestuursorgaan een bemiddelende rol tussen het Nederlandse gezag en de Chinese gemeenschap. Voor de Chinese gemeenschap fungeerde de raad als een eigen instelling die belast was met zaken die de Chinese gemeenschap betroffen. Vanaf 1717 gaf de Kong Koan schriftelijke toestemming voor Chinese huwelijken. Huwelijken, echtscheidingen en overlijdens werden door hem geregistreerd, totdat er in 1917 – in werking 1919 – een burgerlijke stand voor de Chinezen werd opgericht. Dit laatste hing samen met en was het gevolg van de toepasselijkverklaring van het Europese familie- en erfrecht op de Chinezen in dat jaar. Verder beheerde de Kong Koan in Batavia de Chinese begraafplaatsen en tempels van de stad. Hij regelde de financiële zaken van de raad en het Chinese onderwijs en gaf advies aan het koloniale bestuur.16

Chinese officieren werden niet bezoldigd. In de eerste VOC-jaren kreeg de kapitein der Chinezen So Beng Kong een vergoeding in de vorm van een aandeel van de opbrengst van de belastinginning, zoals de inning van het hoofdgeld. Later werd dit recht van inning verpacht, meestal aan Chinese officieren. De pacht bood toegang tot soms heel rijke bronnen van inkomsten.

Een pachter betaalde een pachtsom en kreeg daarmee het recht de desbetreffende belastingen of andere heffingen zoals tollen te innen. In Batavia was een van de belangrijkste heffingen in die eerste periode het recht op de boom17 – de heffing op de in- en uitgaande goederen; er moest betaald worden wanneer een schip de boom passeerde. In maart 1622 werd dit recht op de boom verpacht aan een Chinees. Andere door de VOC ingestelde heffingen en verpachtingen waren het recht op de waag (1626), op de broodzetting (1631), op het recht om cassies/pitchies (pasmunt) te maken (1633) en het zoutmonopolie (op het bereiden en verkopen van zout). Later kwamen daar nog andere pachten bij zoals de pasarpacht (het heffen van marktgeld), het alleenrecht op het opkopen van alle inheemse producten in bepaalde districten, het visrecht, de pacht op Chinese en Javaanse tabak, het heffen van tol op bepaalde wegen of rivieren, op de overvaarten en tolbruggen, de pacht op de wajangspelen, arak, rum en tjoe,18 het slachten van varkens en de verkoop van varkensvlees, het slachten van rundvee en buffels, de pacht op de vogelnestklippen en op de pandhuizen.19 Sommige pachten waren specifiek voor Chinezen bedoeld, zoals de pacht op de dobbelspelen (vanaf 1633) en op de pho- en topho-spelen.20 Pachters waren vaak Chinezen. Het hoofd, de kapitein der Chinezen, kwam het eerst in aanmerking voor de pacht. In de negentiende eeuw werd de opiumpacht geveild, waardoor de pachtsom flink kon worden opgedreven.

Het systeem waarbij de overheid streefde naar een verzekerd inkomen en de pachter naar zo groot mogelijke winsten uit zijn investering opende de weg naar misbruik. De gewone bevolking was het slachtoffer omdat zij in haar dagelijkse bestaan of eerste levensbehoeften met deze heffingen en belastingen werd geconfronteerd. Misbruik kon ertoe leiden dat een pacht werd afgeschaft, maar het kon ook gebeuren dat diezelfde pacht – vanwege praktische of economische overwegingen – na enige tijd toch weer werd ingesteld.21

Tot aan het einde van de negentiende eeuw was een benoeming tot Chinees officier zeer gewild. In de eerste VOC-periode ging dat gepaard met het geven van geschenken, zelfs in die mate dat een benoeming soms het karakter kreeg ‘gekocht’ te zijn. Ook moesten Chinese officieren bij hun benoeming recognitiegeld22 betalen dat ten goede kwam aan het Chinees hospitaal. Na de benoeming werd de relatie tussen Chinese officieren en de top van het Nederlandse bestuur onderhouden met regelmatige en soms buitengewoon kostbare geschenken voor de koloniale bestuurders. De aanstelling als Chinees officier was een feestelijke gebeurtenis waarbij Nederlandse functionarissen aanwezig waren. Het bestuur benoemde bij voorkeur Chinese officieren uit vooraanstaande en vermogende families. Behalve het criterium van rijkdom waren er geen richtlijnen of duidelijke criteria voor de selectie van de kandidaten. Bij het bestuur leken persoonlijke voorkeuren en eigenbelang vaak een rol te spelen.23

Het derde instituut waarmee de Chinezen een belangrijke rol in de economie kregen was het instituut van de particuliere landerijen. Particuliere landerijen waren uitgestrekte landgoederen, percelen bestaande uit ongecultiveerde grond en bouwgrond, die al in de beginperiode van de VOC door het compagniebestuur aan particulieren in eigendom werden afgestaan. In het begin kreeg men het eigendomsrecht door schenking (verkrijging om niet), later door verkoop. Het bijzondere aan de particuliere landerijen was dat aan het eigendom ‘heerlijke’ rechten waren verbonden. Dit betekende dat Europese, Chinese en Arabische landeigenaren overheidsrechten en bevoegdheden konden uitoefenen. Deze landeigenaren, ook wel landheren (tuan tanah) genoemd, hadden het recht om belastingen te heffen van de ‘opgezetenen’24 en hun herendiensten25 op te leggen. De toestand van het land en de opgezetenen hing af van wat de landeigenaar voor ogen stond.

Gedurende de VOC-periode werd het particuliere landbezit lange tijd aangemoedigd, vooral wanneer het bestuur geld nodig had. Eerste landeigenaren waren verplicht de ‘woeste’ gronden in cultuur te brengen, wat een zware last kon zijn. Kennis was vereist, arbeidskrachten waren nodig, wegen moesten worden aangelegd, en er moest worden gezorgd voor de eigen veiligheid en die van de werkkrachten. In feite werd door deze constructie een deel van een overheidstaak – ontwikkeling en ontsluiting van ongecultiveerd land – op de schouders van de landheren gelegd. Het kapitaal en de werkkracht van de landheren, hun handelsgeest en hun vermogen om werkkrachten aan te trekken en hen als opgezetenen te laten leven en werken op het land, konden tot een succesvolle onderneming leiden. Naast een verbetering van de algemene omstandigheden steeg het land in waarde, het kon een landheer tot een rijk en machtig man maken.26 Zowel het pachtstelsel als het instituut van de particuliere landerijen was vaak verweven met het instituut van de Chinese officieren. In West-Java, waar het particuliere landbezit het meest voorkwam, waren Chinese officieren vaak landeigenaren. In Midden- en Oost-Java waren Chinese officieren vaak pachters.

Migratie

Gedurende de gehele VOC-periode kwamen hoofdzakelijk Chinezen uit Fujian27 naar Java. De geografische ligging van Fujian leende zich uitstekend voor de zeevaart en de daar nauw mee verbonden overzeese handel. De provincie Fujian zelf was niet bijzonder vruchtbaar, het land was van het achterland afgesneden door hoge bergen. In het kustgebied was er te weinig landbouwgrond om de hongerige magen van de bevolking te vullen. Hongersnoden kwamen regelmatig voor. Het dagelijks voedsel bestond hoofdzakelijk uit taro (een wortelknolsoort) en zoete aardappelen. Er was een chronisch tekort aan rijst. Reeds vroeg waren de Fujianezen genoodzaakt rijst te importeren uit naburige provincies. Een bekende uitdrukking om Fujianezen te karakteriseren was: de zee is hun rijstveld.28 Lagen achter hen de heuvels en de bergen, voor hen lagen de zeeën die hen verbonden met Korea, Japan en Zuidoost-Azië. De bevolking was voor haar bestaan voor een groot deel afhankelijk van de overzeese handel. Thee uit het bergachtige achterland, bosbouwproducten zoals bamboe, indigo, papier, zijde en het bekende witte porselein dat door Europeanen ‘blanc de Chine’ werd genoemd, vonden hun weg naar overzeese kopers. Dit handelsverkeer was een langdurig en eeuwenlang proces van economische expansie en resulteerde in sociale en economische netwerken die een cruciale rol speelden in de migratie. In februari zeilde men met de moessonwind zuidwaarts naar de Straat van Malakka, de doorgangspoort die de Zuid-Chinese Zee met de Indische Oceaan verbond, om later in het jaar, in juni, met de kerende moessonwind terug te gaan.29

De kustprovincie Fujian was het thuisland van de Hokkien-Chinezen, die als migranten naar Java kwamen. De scheepvaart tussen Fujian en Batavia wordt de jonkenvaart genoemd. Grote en kleinere jonken vervoerden behalve producten voor de stad Batavia, ook veel arbeidskrachten. Die laatsten werden soms als de belangrijkste vracht beschouwd. Sterker nog, het beleid van de VOC-bestuurders was erop gericht om de migratie uit China naar Batavia zoveel mogelijk te beperken tot arbeidskrachten uit deze kustprovincie.

De band tussen Fujian en Batavia was zo sterk dat deze door historicus en sinoloog Leonard Blussé wordt gekarakteriseerd als een navelstreng. In de jonkenvaart waren er soms hechte banden tussen het Nederlandse bestuur en de eigenaren van de Chinese scheepvaartmaatschappijen die hun schepen naar de Indonesische archipel stuurden. Over en weer werden geschenken uitgewisseld en werd gestreefd naar medewerking van het bestuur om de jonken in staat te stellen op tijd met de moesson naar China terug te keren. Het was belangrijk om op tijd te vertrekken om met de moessonwind mee de thuishaven te kunnen bereiken. Stranden in een andere haven betekende dat de scheepseigenaar voor de volgende tocht een ander schip moest uitrusten.30

Aan beide zijden van de navelstreng Fujian-Batavia bepaalden de omstandigheden de omvang van de migratie. Tot het midden van de negentiende eeuw zou de migratie vanuit China twee beperkende ‘vijanden’31 kennen. De eerste was de cultuur van de voorouderverering, de tweede de keizerlijke verboden op migratie. Tot ongeveer 1850 zou de plicht die op zoons en vooral op de oudste zoon rustte om de voorouderlijke graven te verzorgen een groot obstakel zijn in de beslissing om China te verlaten. Migratie werd waarschijnlijk pas als oplossing gezien wanneer de levensomstandigheden zeer slecht waren of wanneer de nood aan de man was.

Het tweede obstakel was het beleid van opeenvolgende keizerlijke dynastieën om met wettelijke verboden en strenge sancties Chinezen tegen te houden om China te verlaten. Bij terugkeer kon een migrant dood door onthoofding wachten. Ook oorlogen, zoals de jarenlange burgeroorlog (1644-1680) na de overgang van de Ming- naar de Qing-dynastie, hadden grote invloed op de het keizerlijk beleid en de jonkenvaart, en daarmee op de migratie. De strijd tussen de Mantsjoe- of Qing-dynastie en de Ming-getrouwen onder aanvoering van de rebel Koxinga speelde zich af aan de kust van Fujian en vanuit Taiwan. Overzeese vaart werd tijdens de burgeroorlog verboden, alleen kustvaart was toegestaan. Pas nadat de strijd was beslist en de rebellen waren overwonnen werd in 1684 de jonkenvaart vanuit Amoy op Batavia hervat. Tegelijkertijd wist de keizerlijke regering dat na de onderwerping en pacificatie van de kustregio’s diepgewortelde anti-Mantsjoe-gevoelens bleven bestaan. Het wantrouwen ten aanzien van hen die zich buiten China hadden gevestigd bleef. Deze rebellen zouden plannen kunnen beramen om de nieuwe keizerlijke regering omver te werpen. Hoewel de Mantsjoe-autoriteiten beseften dat de jonkenvaart de ruggengraat was van de economie van de kustprovincies en essentieel voor de politieke rust in de regio, schrokken zij er niet voor terug om zo nodig de overzeese jonkenvaart geheel aan banden te leggen.32 Jonkenvaart en migratie waren aldus afhankelijk van de omstandigheden in China. Voor Batavia betekende deze afnemende en wisselende aanvoer van arbeidskrachten een achteruitgang van de economie. Vrije migratie werd pas mogelijk vanaf het midden van de negentiende eeuw, toen na de Opiumoorlogen China werd opengebroken en vrije migratie wel moest worden toegestaan. Officieel werd het migratieverbod pas in 1894 opgeheven.

Nadat de rust in China rond 1690 was teruggekeerd en een regelmatige jonkenvaart werd hervat, maakte Batavia een bloeiperiode door. De handelslijn met Fujian en de hoofdstad Amoy werd in 1727 officieel hersteld. In Batavia was de VOC er ondertussen in 1683 in geslaagd haar rivaal Banten, een geduchte concurrent in de jonkenvaart vanuit China en Japan, onder haar heerschappij te brengen. De Compagnie werd hiermee heerser in het gebied van Banten. Het achterland van Batavia, de Ommelanden, werd gepacificeerd en kon worden ontwikkeld. Vooral voor de sterke groei van de suikercultuur waren er nu Chinese landarbeiders en andere arbeidskrachten nodig voor de in bedrijf zijnde suikermolens.33 Deze vraag trok grote aantallen Chinese arbeidskrachten aan. In de daaropvolgende jaren brachten jonken vele arbeidskrachten en een rijke voorraad Chinese handelswaar naar de Indische kusten. De VOC moest wel erkennen dat de jonkenvaart een grote bijdrage leverde aan het welzijn en de welvaart van Batavia en dat deze met alle mogelijke middelen moest worden ondersteund.

De steeds grotere aantallen werkzoekende Chinezen die voet aan wal zetten in Batavia werden echter langzamerhand een probleem.34 De onbeheersbaarheid van de komst van de Chinezen (‘allerlei soorten gespuis’, zoals zij toen werden genoemd) was een grote bron van zorg voor zowel het VOC-bestuur als de Chinese elite van Batavia. Extra maatregelen voor registratie en controle volgden, evenals maatregelen om onderscheid te kunnen maken tussen Chinezen die al in de stad waren gevestigd en de nieuwkomers. Chinezen die in de stad woonden moesten de traditionele haarstijl met een kuifje boven op het hoofd aanhouden. De haardracht van nieuwkomers, de nieuwe ‘tartarenstijl’ (Mantsjoe) met geschoren voorhoofd en een staart/vlecht, werd verboden. Batavia kreeg hierdoor ongewild de reputatie een toevluchtsoord en veilige haven te zijn voor Ming-loyalisten, die weigerden hun haar te dragen zoals werd voorgeschreven door het nieuwe Mantsjoe-regime.

Om de instroom van migranten sterk te beperken werd aan schippers van jonken te verstaan gegeven dat zij geen passagiers meer mochten meenemen naar Batavia. Deden ze dit wel, dan konden ze rekenen op een boete. Dit totale verbod op immigratie was geheel onrealistisch gezien de fluctuerende vraag naar Chinese arbeidskrachten. Ook was het transport van de passagiers de voornaamste bron van inkomsten van de scheepseigenaren. De inkomsten uit het vervoer van arbeidskrachten waren hoger dan die uit de vracht aan producten. Ook maxima stellen aan de aantallen nieuwe passagiers op grote jonken en de kleinere wangkangs hielp niet. De schippers zetten hun passagiers af op de kuststroken waar weinig werd gepatrouilleerd. Om dit tegen te gaan werden wachten geplaatst aan de mondingen van verschillende rivieren. De registratie door de autoriteiten was onbetrouwbaar: er kwamen meer Chinezen Batavia en Java binnen dan werd geregistreerd.

Uit de lange lijst van verordeningen en beperkende maatregelen valt op te maken dat de autoriteiten in Batavia voortdurend en meestal vergeefs probeerden greep te krijgen op de Chinese migratie. De ene keer werd deze toegestaan of aangemoedigd vanwege de behoefte aan arbeidskrachten, de andere keer juist afgeremd. De uitwerking van push- en pullfactoren op de bevolking van Fujian bleek sterker dan de bestuurlijke maatregelen die aan beide zijden van de handelsroute Fujian–Batavia werden genomen.35 Migratie vanuit China was als een lekkende kraan die gevoed werd door een grote watervoorraad. Er waren tijden van een gelijkmatige uitstroom, maar af en toe spoot het water eruit. En al werd de kraan goed dichtgedraaid, hij bleef druppelen.36 De onbeheersbaarheid van de immigratie was een van de oorzaken van de Chinezenmoord in 1740.

1-3 Aantal inwoners in Batavia per bevolkingsgroep 1675-1785

De Chinezenmoord van 1740

In de jaren voorafgaand aan 1740 hadden de steeds strengere maatregelen om de immigratie van Chinezen te beperken maar beperkt resultaat opgeleverd. De corruptie onder zowel VOC-dienaren als Chinese officieren die de immigratie moesten controleren en beheersen tierde welig. Steeds grepen zij hun taken bij de registratie en controle aan als een gelegenheid voor corruptie, bedrog, omkoping en afpersing. Men was meer bezig met eigenbaat dan met een behoorlijke naleving van de voorschriften. Ook was de periode vóór 1740 onder gouverneur-generaal Diederik van Durven (1729-1732) voor Chinezen er een van veel misbruik en mishandeling geweest. Van Durvens financiële en organisatorische wanbestuur had tot zijn ontslag geleid. Batavia en de Chinese bevolking binnen de stad hadden een moeilijke economische periode doorgemaakt. In de Ommelanden was er te weinig werk voor de rondzwervende groepen nieuw aangekomen Chinezen. Waren er ongeregeldheden, dan werd steeds met de beschuldigende vinger naar hen gewezen.

De strengere maatregelen die vanaf 1727 golden om de immigratie te beheersen hadden ook betrekking op Chinezen die al langer in Batavia gevestigd waren en van wie een groot deel binnen de muren van de stad woonde. Zij hadden net als nieuwe migranten een permissiebriefje nodig om in Indië te kunnen blijven. In de Ommelanden werden Chinezen gedwongen zich steeds weer van nieuwe permissiebriefjes van twee rijksdaalders te voorzien op straffe van mishandeling, beroving en gevangenneming. Behalve ontevredenheid en verwarring ontstond grote verbittering onder de Chinezen over de manier waarop ze werden behandeld. Het lagere bestuur hield zich doof voor klachten.

Er kwamen steeds meer verboden. Vanaf juli 1740 ontstond een toestand van wanorde, willekeur, rechteloosheid en terreur ten aanzien van verdachte rondzwervende Chinezen. Zij werden opgepakt en het gerucht dat zij onderweg terug naar China overboord zouden worden gezet leidde tot grote onrust. Het kwam tot een uitbarsting toen in oktober 1740 een groep ongeorganiseerde en slecht bewapende Chinezen de stad Batavia wilde aanvallen. Binnen de stadsmuren was het bestuur onvoldoende geïnformeerd over de situatie. Mede door de interne verdeeldheid en de onderlinge spanningen bij het stadsbestuur en de weifelachtige houding van gouverneur-generaal Valckenier werd niet ingegrepen. Ook Nie Hoe Kong, de Chinese kapitein, had zich vooral beziggehouden met zijn eigen zaken. Toen binnen de stad onlusten tegen Chinezen uitbraken begon het moorden, het muiten, het brandstichten, de roof en de plundering waaraan ook inwoners en compagniesdienaren meededen. Het geweld tegen Chinezen binnen en buiten de stad leidde tot de dood van ongeveer 10.000 Chinezen. In de stad stond na het bloedbad en de vernielingen geen Chinees huis meer overeind. Vóór de Chinezenmoord, eind december 1739, zouden binnen de stad 4.389 Chinezen (mannen, vrouwen en kinderen) hebben gewoond, het aantal Chinezen in de Ommelanden zou 10.574 zijn. De bevolkingsstaat van eind december 1740 maakte melding van enkele overgeblevenen binnen de stad: zes vrouwen en een meisje jonger dan veertien jaar.

De dood van naar schatting 10.000 Chinezen en als gevolg daarvan de ontvolking van Batavia en omstreken, de verwoesting van de stad, de roof van eigendommen van Chinezen en het in de as leggen van hun huizen, verlamde het handels- en maatschappelijke leven in de stad volledig. Alles lag stil en er ontstond een gebrek aan levensmiddelen en andere producten. Verpachtingen liepen sterk terug, er waren te weinig economische activiteiten. Er werd gezocht naar andere arbeidskrachten ter vervanging van de Chinezen. Een akte van amnestie een jaar later, op 17 oktober 1741, om Chinezen terug te laten keren, zou weinig effect hebben. Pas in 1742 begonnen Chinezen langzaam terug te keren. Vooral nadat Van Imhoff in 1743 als nieuwe gouverneur-generaal (1743-1750) was aangetreden, werden maatregelen getroffen om Chinezen weer naar Batavia te trekken. Voor de suikermolens, arakbranderijen, de land- en tuinbouw en voor veel verschillende ambachten en handarbeid bleken in totaal bijna 6.000 Chinezen nodig.

Gouverneur-generaal Valckenier werd ontslagen. Kapitein Nie Hoe Kong werd op verdenking van landverraad verbannen voor een periode van 25 jaar. Hij overleed op 25 december 1746 in Ambon. Het instituut van de Chinese officieren werd in Batavia op 19 augustus 1743 door Van Imhoff hersteld. Ook in Semarang, waar vanaf 1741 geen Chinese officier was, werd op 20 september 1743 een nieuwe officier benoemd. In deze periode zonder Chinezen en hun officieren werd beseft dat Batavia en de VOC de Chinezen niet konden missen bij hun werkzaamheden. De positie van de Chinezen werd hierdoor sterker dan ooit tevoren, zoals Van Imhoff ook vaststelde in zijn brief aan de Heren XVII. Het leidde tot een verdere economische ontplooiing van de Chinezen tot het einde van de negentiende eeuw.37

Ook in andere delen van Java leidde de Chinezenmoord tot grote onrust. Chinese bendes die Batavia waren ontvlucht richting de noordkust van Java vielen de daar gelegen VOC-posten aan en vernietigden deze. Het leidde tot de Chinese Oorlog (1741-1743) in Midden- en Oost-Java, waarbij de Chinezen samen met de legers van Javaanse vorsten vochten tegen de Compagnie. De uiteindelijke overwinning van de Compagnie in dit gebied betekende dat zij vaste voet aan de grond kreeg in de gehele noordoostkust van Java. Deze kustgebieden waren een belangrijke leverancier van rijst en hout voor Batavia en de andere VOC-handelsposten. Voordien dreef zij daar reeds handel met Chinezen en met Javaanse vorsten, maar nu kreeg de Compagnie de touwtjes in handen. Voor de Javaanse vorsten betekende de nederlaag dat zij belangrijke territoriale concessies moesten doen in het kustgebied. In de tweede helft van de achttiende eeuw beheerste de VOC meer dan de helft van Java.38 Repercussies van China in de vorm van het wegblijven van jonken, waarvoor het VOC-bestuur aanvankelijk vreesde, bleven uit. De keizer maakte zich blijkbaar weinig zorgen over Chinezen die het land hadden verlaten. Zij werden als rebellen beschouwd.39