Goede namen

Adel en patriciaat in
naoorlogs Nederland

Kees Bruin

INHOUD

1Namen en deftigheid

Een student uit Hummelo

Bijzondere families

Heerlijke zaken

Vermeerdering van namen

Vaders of moeders naam

Elites en distinctie

Verkrijgen, behouden, verliezen

2Van adel worden

Een oud diploma

Verheffen, inlijven en erkennen

Oranjevorstinnen en adel

Grondwetswijziging

Geluiden uit adellijke kring

De nieuwe adelswet in het parlement

Protesten en weer de vrouwelijke lijn

Exclusiviteit

3De blauwe reeks

Patricische families

Verheffing en het blauwe boekje

Verschuivende toelatingseisen

Discussie over voortzetting

Afstoting van een vlaggeschip

Een diffuus beeld

Vergelijking met ‘echte’ elite

Verleden en toekomst

4Verenigingen van naam

Nazaten van de admiraal

Familieverenigingen in het hogere segment

Wie is familie?

Het belang van een potje

Wíj zijn het doel

Familie-eer in het geding

Oben bleiben

5Geld, daar praat je niet over

Schelden op Den Uyl

Continuïteit van rijkdom

Quote en het oude geld

Status en zichtbaarheid

Splijtzwam en vuile was

Cliché’s en misvattingen

6Manieren, afstand en nieuwkomers

De das van prins Claus

Mores leren

Omgaan met nieuwkomers

Moderniserende bolwerken

Old Boys en hun fatsoen

Verval van hoge normen

Excurs

7Vrije jongens van goeden huize

Eigen verdiensten

Wat vervelende dingen

De ontdekkingen van Jan XI

Een millennial met ondernemersbloed

Unique selling point

8Schande en schaamte

Smet

Foute families

Zuivering

Kinderen van de rekening

Nasleep bij de labbekakken

Nieuwe bron van schaamte

Hoe erg?

9Roerige jaren en het diskrediet

Hoepla

Tres en de roetkap

Dachautje spelen

Moord in Baarn

Andere tijden, andere gevoeligheden

Een falende telg

Affaires en diskrediet

10Wat stelt het nog voor

Afkomst

Vooraan staan

Circulatie

Voorbeeld en sprookje

Noten

Woord van dank

Literatuur

1

NAMEN EN DEFTIGHEID

Een student uit Hummelo

In februari 2018 vond een transformatie plaats die voor weinig mensen is weggelegd: door een besluit van de Raad van State werd de 21-jarige Hugo Klynstra uit Hummelo van student een prins en ook nog een koninklijke hoogheid. Hij kon zich van toen af Carlos Hugo Roderik Sybren prins de Bourbon de Parme noemen en was lid geworden van de Nederlandse adel, met recht misschien op nog meer titels van zijn vader. Dat wil zeggen: zijn biologische vader. Deze Hugo is namelijk het buitenechtelijke kind van de oudste zoon van prinses Irene, die na haar echtscheiding met haar kinderen weer in Nederland was komen wonen, waar die kinderen ingelijfd werden in de Nederlandse adel.[1] Kort na Hugo’s geboorte verklaarde de vader dat het ‘een zelfstandige beslissing van Brigitte was om moeder te worden’. Ook al erkende hij Hugo niet officieel als zijn zoon, deze prins Carlos ontkénde het vaderschap evenmin.[2] Hugo’s moeder Brigitte Klynstra diende een paar jaar na zijn geboorte bij de rechtbank van Zutphen een verzoek in om het vaderschap officieel vast te stellen. Prins Carlos voerde hiertegen verweer, maar moest accepteren dat de moeder van de kleine Hugo haar zin kreeg. Het vaderschap van de prins werd ‘in rechte’ vastgesteld, maar Hugo bleef vooralsnog zijn moeders familienaam dragen. Door deze gerechtelijke uitspraak kon hij als hij meerderjarig werd zijn geslachtsnaam laten veranderen en daarmee uitzicht krijgen op het lidmaatschap van hoogadellijke, zelfs koninklijke kringen. Die mogelijkheid liet Hugo niet onbenut. Tot ongenoegen van zijn vader, die inmiddels familiehoofd was geworden en zijn dynastieke belangen (inclusief aanspraken op de Spaanse troon) serieus was gaan nemen en al eerder had laten weten dat het ‘een zelfstandige beslissing van Brigitte was om moeder te worden’ en dat het ‘uitgesloten was, dat er een familierechtelijke betrekking tussen hem en het kind zou komen’.

Of het nu gaat om een nieuwe naam, partner, kleding, kapsel of bril: er gaat een bijzondere fascinatie uit van vóór-en-na verhalen. Dit is een heel speciale versie: een statusverandering die iemand juridisch naar de hoogste échelons van de samenleving katapulteert. Het doet denken aan Assepoester of de kikker die een prins werd: sprookjes die appelleren aan een eeuwenoud verlangen, aan een droom om verheven te worden, opgenomen in een wereld van rijkdom en succes. Een prinselijk bestaan.

De erkenning van zijn afkomst zal de nieuwe prins voldoening hebben gegeven maar het is de vraag of dit hem verder veel voordeel oplevert. Gaan deuren voor hem open die voor gewone mensen gesloten blijven? Nemen zijn carrièrekansen toe en stromen uitnodigingen voor deftige bijeenkomsten en erefuncties binnen? Of moet hij op termijn alleen genoegen nemen met het kindsdeel uit de erfenis van papa, die misschien wel aantrekkelijk maar ook op zijn zachtst gezegd gecompliceerd zal zijn — als dat er al inzit? Veel hangt af van acceptatie door de familie Bourbon de Parme en de Oranjes. Als hij zich manifesteert als prins wordt hij een sociologische bezienswaardigheid, een levende graadmeter voor de betekenis van een goede of grote naam in de huidige samenleving. Of die aandacht benijdenswaardig is valt te betwijfelen, maar het zal zijn lot zijn.

Hugo’s verhaal tot nu zegt niet alleen iets over de jongeman en zijn familieachtergrond maar ook over maatschappelijke veranderingen in de afgelopen decennia. Eén ervan betreft de voortplanting binnen het huwelijk. Sinds de Tweede Wereldoorlog is het aantal kinderen dat buiten het huwelijk wordt geboren verveelvoudigd: van één op de honderd in 1960 tot vier op de tien in 2015.[3] Als relaties tussen partners beklijven en er kinderen komen besluiten ouders soms te trouwen of een samenlevingscontract te tekenen en soms leggen ze alleen de relaties met die kinderen formeel vast en niet meer die tussen de ouders zelf. Dat heeft alles te maken met individualisering, ontkerkelijking, ontzuiling, opstand tegen het ‘establishment’, lossere relatievormen, de seksuele revolutie van de jaren zestig en zeventig, vrije liefde en een afkeer van ‘boterbriefjes’ — ontwikkelingen waar Hugo Klynstra, en met hem vele anderen, het product van is. Wet- en regelgeving op dit vlak moest aangepast worden. In 1998 kwam een wijziging van het Burgerlijk Wetboek tot stand die een einde maakte aan het discriminerend geachte onderscheid tussen kinderen die buiten dan wel binnen het huwelijk geboren worden. Hiermee volgde Nederland het Europese Hof, dat al in 1978 had bepaald dat het maken van onderscheid tussen ‘wettige’ en ‘onwettige’ kinderen in strijd was met internationale mensenrechtenverdragen. Ook een term als ‘buitenechtelijk kind’ werd nu officieel taboe. Historisch gezien was dit een opmerkelijke statuswinst voor een verschijnsel dat eeuwenlang ‘bastaardij’ werd genoemd en als minderwaardig weggezet.

Bijzondere families

De Bourbon de Parme is een grote familienaam, daarover kan geen misverstand bestaan. Hoge adel, stokoud, koninklijke allures, internationale oriëntatie. Geen familie maar een geslacht, een dynastie zelfs. Op dit niveau zijn er in Nederland naast de Oranjes geen andere te vinden. De adel hier kent een serie rangen, van hoog naar laag: prins/prinses, hertog/hertogin, markies/markiezin, graaf/gravin, burggraaf/burggravin, baron/barones, ridder (echtgenote: mevrouw, dochter: jonkvrouw), jonkheer/jonkvrouw. Maar feitelijk bestaat de huidige Nederlandse adel uit dragers van de lagere titels en predikaten.[4] Hertogen of markiezen zal men hier te lande niet aantreffen en dat gold ook voor dragers van de titel ‘prins’ totdat de familie van Hugo’s vader ingelijfd werd.[5] Daarmee is niet gezegd dat de bestaande Nederlandse adel van weinig betekenis is, maar het is wel tekenend voor het maatschappelijke landschap dat hoge adel er al eeuwenlang uit verdwenen is. De adellijke families die overgebleven zijn beslaan tegenwoordig nog geen één promille van de bevolking.[6] Zij dragen namen als Van Limburg Stirum, Van Wassenaer, Van Rechteren, Schimmelpenninck, Röell — en die klinken voor insiders nog steeds als een klok. Zulke families staan in het voor de juiste kennis onontbeerlijke rode boekje en vormen de kern van de wereld van goede namen. Maar die bestaat niet alleen uit adel. Die wereld omvat ook families die worden aangeduid met de term patriciaat. Dat zijn families die al generaties lang een prominente plaats in de Nederlandse samenleving innemen, in functies als minister, burgemeester, rechter, hoogleraar, notaris, arts en predikant. Ze hebben soms een dubbele, soms zelf een driedubbele naam, maar klinken ook vaak bedrieglijk eenvoudig, zoals Mees, Jolles of Scholten. We vinden ze in het al even onmisbare blauwe boekje, althans een belangrijk deel ervan — er zijn ook families met een goede naam die er niet in voorkomen maar er naar eigen mening, en soms ook volgens anderen, wel in thuishoren. Over die boekjes later meer.

Hoe verrassend simpele namen opgesierd kunnen worden, ontdekte ik toen ik in de jaren negentig onderzoek deed naar historische elites en voor de aardigheid mijn eigen familienaam, Bruin, opzocht in de registers die ik toch al vaak bekeek. Het leverde een bonte verzameling op: Bruin de Geus, De Bruin Roosje, Van der Horst Bruijn, Kamminga Bruijn, Mersie Bruyn, à Meynsma Bruijn, Van Mollem Bruijn, Van Oosterwijk Bruijn, Van Rozenburg Bruijn, Schott Bruyn, De Bruyn Kops, De Bruyn van Barendrecht, De Bruyn van Blankenforst, De Bruyn van Buytenwech, Van Dobben de Bruyn, Feuilletau de Bruyn, Lobry van Troostenburg de Bruyn, de Bruyn van Melis- en Mariekerke, Van Oosten de Bruyn, Van Troostenburg de Bruyn, Kruijne de Bruijne, Locker de Bruijne — allemaal werkelijk voorkomende Nederlandse familienamen en niet ontsproten aan de fantasie van Louis Couperus of Cissy van Marxveldt. Het is een andere wereld dan die van de kale Bruinen. De namen klinken respectabeler, van hoger komaf, meer vooraanstaand. Een deel ervan is ook daadwerkelijk opgenomen in Nederland’s Patriciaat. Het boek waarin míjn afkomst beschreven staat heet Rondom de Smuygelkeet en dat staat vol met boeren en middenstanders.

Mijn onderzoek van toen ging over naamvermeerdering als een vorm van verdeftiging. Een sociologisch thema, dat in het verlengde lag van waar ik me eerder mee bezighield: Amsterdamse oude en nieuwe elites in de negentiende eeuw, adelsverheffingen van ‘nieuwe mensen’ in Nederland sinds 1815. Tijdens mijn studie was ik in het onderzoek van elites gerold, dat door de maatschappelijke verontwaardiging over vermeende machtsconcentratie bij een hele kleine elitegroep (‘de tweehonderd van Mertens’) niet alleen bij de politicologen maar ook bij de Amsterdamse sociologen in het vizier was gekomen. Ik vond het een interessant onderwerp, concreet en relevant, ook al zagen veel studiegenoten dat anders en was onderzoek naar arbeiders populairder. Van huis uit was mijn kennis over het onderwerp beperkt. In het verzuilde Schagen, mijn geboorteplaats, bestond de elite in mijn jeugdjaren uit burgemeester Wognum, de huisartsen Koning en Van der Sluis, het tandartsenechtpaar Hopman, de notaris van wie ik de naam vergeten ben en de geleerde deken-pastoor Doeswijk, die wel eens bij ons thuis kwam. Mijn vader was kerkmeester en op zijn verjaardag verscheen soms tot schrik van de aanwezigen de man Gods voor een borrel en sigaar. Ook de (niet-katholieke) burgemeester kon niet tegen Doeswijk op, naar mijn vader tevreden beweerde. Oude deftige families kenden we daar niet, waren er denk ik ook niet. Er waren fatsoenlijke en minder fatsoenlijke families en binnen de eigen zuil wist je precies wie aan welke kant zat. Schagen was een kleine plaats, met stadsrechten anno 1415, dat wel, maar adellijke of patricische families kwam je daar niet tegen. Maar standsbesef was er bij ons thuis zeker. Mijn ouders kwamen allebei uit boerenfamilies met een zekere pretentie: lidmaatschap van besturen, personeel, mijn grootouders van moederskant speelden samen quatre-mains en volgens overlevering sprak mijn opa zelfs een mondje Frans met zijn zusters (tot ergernis van mijn oma die deze taal niet beheerste). Voorzover een gevoeligheid voor standsverschil bij mij mede een basis vormde voor de belangstelling voor aristocratie kan ik daar dus wel een bron voor aanwijzen. Maar de feitelijke kennismaking met die wereld kwam veel later, in mijn studietijd, toen ik niet alleen boeken las en archieven indook maar ook ging interviewen in dit milieu. Dat waren leerzame ervaringen. Ik werd binnengelaten in hun huizen, maakte kennis met serieuze deftigheid, mensen die me meestal heel vriendelijk te woord stonden. Hoe ik me had voorgesteld dat deze wereld eruit zou zien — nogal stijf, geen moderniteit — klopte wel. Maar onbenaderbaar waren deze mensen niet, ook op schriftelijke verzoeken om informatie kreeg ik vrijwel altijd keurig antwoord. Mijn vrij vage beeld van adel en patriciaat kreeg meer schakeringen naarmate mijn kennis en ervaring groeiden, waarbij soms correctie nodig was door verrassingen uit het dagelijks leven. Zoals toen onze oudste naar de basisschool ging en wij op goede voet raakten met andere ouders, onder wie Magteld, een vrolijke verschijning op kekke rode laarsjes en in een spijkerjasje, die van haar hekel aan kouwe kak geen geheim maakte. En die bleek een freule uit Den Haag te zijn. Zo leerde ik al doende en raakte verder geïntrigeerd door verschijnselen die met deftigheid en oude elites te maken hebben, zoals dubbele namen en ook heerlijkheden, niet zijnde culinaire lekkernijen maar feodale restanten.

Heerlijke zaken

Soms lees je de krant en valt het oog op een bijzondere rouwadvertentie. Zoals die voor Jeanne Jacqueline van Dijk van ’t Velde - Jonkvrouwe Radermacher Schorer, van Kloetinge, in mei 2018. Zij was ridder in de Orde van Oranje-Nassau en Ambachtsvrouwe van Kloetinge, zo meldt de familie. In een advertentie eronder betuigt het bestuur van de Vicariestichting De Vijf Capellarijen/Ambachtsheerlijkheid Kloetinge haar deelneming met het overlijden van haar Patrones, die een markante persoonlijkheid was, met ‘uitgesproken en dikwijls tegendraadse meningen, met een groot gevoel voor humor, een warme belangstelling voor mensen en een intense liefde voor “haar” dorp Kloetinge’.[7] Het zijn teksten, waaruit zowel aanhankelijkheid als een feodale geest spreekt. Ambachtsvrouwe? Heerlijkheid? Zijn dat geen zaken die al in de negentiende eeuw afgeschaft zijn? Nee. Deze ‘heerlijkheden’ bestaan nog steeds volgens velen, ook volgens sommige rechtshistorici. Je zou ze kunnen zien als de voorgangers van wat nu gemeenten zijn. Het zijn instituties uit het ancien régime en ze waren er in verschillende soorten en maten. Vrije heerlijkheden, hoge heerlijkheden, ambachtsheerlijkheden. ‘Heer’ of ‘Vrouwe’ is evenwel in het huidige Nederland geen erkende adellijke aanduiding, in tegenstelling tot de adellijke predikaten ‘jonkheer’ of ‘jonkvrouw’ en het is ook niet zo dat de naam van de heerlijkheid, als die nog steeds in het bezit is van een particulier, per definitie deel uitmaakt van diens familienaam. Dat kan alleen maar als voor die toevoeging ooit officieel toestemming is verleend en zo niet dan is het zelfs strafbaar om op deze manier een dubbele, of zoals in het voorbeeld hier een driedubbele naam te voeren.[8] Toch is dit meesmokkelen van een heerlijkheidsnaam in de familienaam geen zeldzaamheid. Het waren dit soort praktijken die de vorige eeuw ergernis opriepen bij genealogen, gespitst op aristocratische pretenties. Ze leidden al voor de Tweede Wereldoorlog tot een grootscheepse zoekactie naar het onrechtmatig voeren van dubbele (of samengestelde) namen waaruit bleek dat maar liefst tweederde van al die namen onrechtmatig gevoerd werden.[9] Soms waren dat deftige namen die al generaties lang gevoerd werden door families die wel degelijk de rechtmatige eigenaars van zo’n heerlijkheid waren en ging het niet om flagrant statusvertoon van snelle rijken. Maar als dat bezit dateerde van na invoering van de naamwetgeving van 1838 en er geen Koninklijk Besluit was waarin toestemming werd verleend tot die toevoeging, ging men in de fout.

De rechten en bevoegdheden die verbonden waren aan heerlijkheden — benoeming van geestelijken en bestuurders, inning van bepaalde belastingen, tolrecht, windrecht, jachtrecht, etc. — werden na 1848 zo goed als allemaal afgeschaft, zodat het bezit van een heerlijkheid tegenwoordig nauwelijks meer is dan een lege huls. Je kunt jezelf ‘heer van’ of vrouwe van’ noemen en het wapen van een voormalige heerlijkheid voeren, ‘maar dat kan iedereen’, volgens een ingevoerd jurist.[10] Tussen kunnen en doen ligt een flinke afstand: voor statuszoekers buiten het aristocratische milieu is de heerlijkheid een zeldzaam te veroveren prooi — áls ze al te koop komen. Niettemin, ook al zijn ze juridisch en bestuurlijk uitgekleed, ze kunnen nog steeds in particuliere handen overgaan voor zover ze in handen van particulieren zijn. Overdracht van het bezit kan simpelweg bij de notaris geregeld worden. In 1958 uitte een historicus zijn verwondering over het feit dat er nog steeds mensen waren ‘die de titel heer van die en die plaats’ voerden. Hoeveel dat er waren zei hij niet, maar wel wist hij dat een soort handel in deze titels bestaat. ‘Als u zo’n welluidend suffix achter uw naam wilt plaatsen zijn er wel personen, die u daaraan kunnen helpen.’ Volgens sommige juristen bestaat die situatie nog steeds.[11] Recent onderzoek bracht aan het licht dat alleen al in Zuid-Holland in 1950 honderdveertig heerlijkheden (meestal dorpen of buurtschappen) bestonden waarvan de eigenaren de titel ‘heer’ of ‘vrouwe’ voerden. In 2018 was dat aantal bijna gehalveerd tot vijfenzeventig, waarbij de eigenaren ‘zij het zeer bescheiden’, bezittingen of rechten in zijn of haar heerlijkheid bezaten. Opmerkelijk genoeg zag onderzoeker De Jong bij sommige van deze heerlijkheden ook nu nog eerbetoon van de bevolking aan de eigenaren. Zo noemt hij de feestelijke overdracht in 2006 van de functie van ambachtsheer van Ameide door A.P. van Stolk aan zijn zoon, ‘compleet met rijtoer en fanfare’ of de vendelgroet die het schuttersgilde van Lexmond in 2000 en 2007 bracht bij de huwelijken van kinderen van dr M.F.I.J. Bijleveld, heer van Lexmond. De Jongs boek draagt niet voor niets de titel Van macht tot folklore. Maar toch, het is nog altijd een mogelijkheid voor statuszoekers die iets heel bijzonders willen en geduld hebben, zo’n heerlijkheid.

Vermeerdering van namen

De daarnet genoemde zoekactie die voor de Tweede Wereldoorlog werd ingezet, was gericht op zuivering van allerhande samengestelde namen, niet alleen op onrechtmatig toegevoegde heerlijkheidsnamen.[13] Een groot deel van die familienamen was dubbel geworden doordat men de moedersnaam voor uitsterven wilde behoeden: die werd dan vóór de vadersnaam geplaatst. Dat was vóór 1838, toen dergelijke toevoegingen bij wet verboden werden, niet ongebruikelijk. Daarna mocht dit alleen maar als er via een Koninklijk Besluit toestemming voor was verkregen, en dat betekende het indienen van een verzoek dat getoetst moest worden, wat kosten met zich meebracht die vooraf betaald moesten worden. Vaste achternamen waren een negentiende-eeuwse, feitelijk napoleontische vernieuwing en het duurde nog een tijd voordat de bevolking en ook de bestuurders daaraan gewend waren. Het gebeurde nog regelmatig dat bij inschrijving van kinderen in het bevolkingsregister iets misging, per ongeluk of opzettelijk. Dat kon bijschrijving van de moedersnaam bij de vaderlijke achternaam zijn, maar ook die van een stiefvader, pleegvader, of een in de familie gekoesterde voornaam bij die achternaam (Herman de Groot, Houdijn Beekhuis). Verdeftiging vormde een van de motieven als dat opzettelijk gebeurde. Voor de auteurs van het monumentale Dubbele Namenboek uit 2007 is het geen vraag wat in de praktijk het zwaarst woog: ‘(…) het grootste deel van de naamverdubbeling zal toch distinctiedrang zijn geweest onder allerlei rationele vermommingen — wat ook de officieel opgegeven reden is, men had de naamverdubbeling ook kunnen nalaten.’[14]

Hoe verschillend de motieven ook waren, in de jaren dertig van de vorige eeuw nam de ergernis over ‘usurpatie’ van namen toe. Ook in politieke kringen bestond het idee dat er nogal eens gezondigd werd tegen de regels die er voor naamgeving bestonden en dat vooral het betere deel der natie daardoor gedupeerd werd. In een toelichting op een wijziging van het Burgerlijk Wetboek op dit punt werd gesteld dat ‘(h)et bewustzijn van de waarde van een grooten naam een der sterkste, om niet te zeggen edelste prikkels (is) tot het verrichten van grootse daden. Algemeen wordt het ook als een voorrecht beschouwd, te behoren tot een geslacht (en dit blijkt uit den geslachtsnaam), waarvan meerdere leden zich verdienstelijk hebben gemaakt en zich in de algemeene achting verheugt. Het recht op den naam moet derhalve beschermd worden.’ Sommige parlementariërs bepleitten zwaardere sancties op het onbevoegd voeren van dubbele namen, dit kwam kennelijk te vaak voor. De zorgen hierover werden nog versterkt toen allerlei ongerechtigheden in deze sfeer aan het licht kwamen als gevolg van de invoering van een nieuw registratiesysteem van het bevolkingsregister in 1936, waarbij men overging van gezinsregisters naar persoonskaarten — in 1940 moest dat werk voltooid zijn. Bij controles werden namen vergeleken en die kwamen niet altijd overeen. Vaders met een enkele achternaam hadden soms op onverklaarde wijze kinderen met een extra achternaam. Aan zulke ‘ijdeltuiterij’ moest paal en perk gesteld worden.

Het ongenoegen hierover werd niet gesmoord met het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog. Althans niet bij de personen en instanties die bij de invoering van het nieuwe bevolkingsregister en de controle op de gegevens betrokken waren en al helemaal niet bij de Duitse bezetter, al ging het aan die kant minder om bestrijding van ijdelheid dan om de beschikbaarheid van juiste persoonsgegevens. Toen in 1941 een nieuw persoonsbewijs voor alle Nederlanders werd ingevoerd (overigens al voor de oorlog door de Nederlandse overheid overwogen) kwamen opnieuw vele onjuistheden in de registraties naar voren. Opgegeven namen klopten niet met namen in de akten van de burgerlijke stand en een flink aantal namen bleek niet lang tevoren verdubbeld te zijn, zonder de vereiste toestemming en zonder betaling. Secretaris-generaal Frederiks van Binnenlandse Zaken gelastte daarop een onderzoek naar alle dubbele namen. Die moesten gecontroleerd en waar nodig gecorrigeerd worden, een voornemen waartegen vanuit zijn apparaat ook waarschuwende geluiden kwamen: men kon al die dragers van dubbele namen maar beter ‘zoo min moogelijk tegen de administratie in het harnas jagen’, dat zou maar ellende geven. Het onderzoek kwam er en hield de oorlog lang een aantal ambtenaren bij de Hoge Raad van Adel in Den Haag aan het werk. Het verliep moeizaam: de medewerking van gemeenten liet vaak te wensen over, ze waren laks, deden moeilijk. Officieren van justitie vertikten het soms om bij gebleken onjuistheden de verplichte correctie bij de rechtbank aanhangig te maken.

In mei 1945 was het onderzoek nog lang niet klaar en werd het vooralsnog voortgezet — niet in de laatste plaats vanwege de verwachting dat dragers van ‘gekapte’ dubbele namen verzoeken tot naamvermeerdering zouden indienen, wat een inkomstenbron voor de Staat betekende. Maar de operatie had inmiddels veel weerstand opgeroepen en was in een kwalijke Duitse reuk komen te staan. Vanuit het openbaar bestuur en uiteraard van de kant van de families die ‘afkapping’ moesten vrezen kwamen bezwaren en protesten en het eindigde ermee dat de operatie, net als veel andere zuiveringsoperaties (zoals van de Nederlandse adel, de Nederlandse orden), werd afgeblazen: Binnenlandse Zaken zette er in juli 1948 officieel een punt achter. Toen was volgens het genealogische tijdschrift Gens Nostra de stand van zaken dat van de 4850 in Nederland voorkomende dubbele namen (gedragen door ongeveer 41.000 mensen) er 3450 ‘blijkbaar onrechtmatig’ gedragen werden. Dat was dus, zoals eerder vermeld, meer dan twee derde van al die namen. Teveel, volgens ‘F.P.B.’ in een bijdrage over deze zaak in dit tijdschrift.[15] Men moest toch ‘geen premie op brutaliteit zetten’, het zou onheus zijn ten opzichte van de mensen die ‘zoo fatsoenlijk waren hun naam niet op eigen gezag te gaan veranderen’. Niet dat deze auteur tegen naamvermeerdering was: er was immers behoefte aan meer onderscheidende familienamen, familienamen als De Vries, Schouten en Jansen waren te algemeen. De procedure zou daarom gemakkelijker en goedkoper gemaakt moeten worden. Dat zou een ‘democratisch’ effect hebben, want door toename van dubbele namen zou het deftige karakter ervan verloren gaan. De argumenten maakten weinig indruk. De sanering was een ‘foute’ aangelegenheid geworden en kon dus maar beter vergeten worden.

Een opmerkelijke geschiedenis: aanvankelijk was het de wereld van de gezeten burgers geweest, vaak dubbele-naamdragers zelf, die de sanering in gang had gezet. Men stoorde zich aan naamvermeerdering door ‘ijdeltuiten’ en wilde maatregelen. Toen die kwamen en de zaak mede door de steun van Duitse zijde ging rollen, keerde de operatie zich ook tegen oudere, gevestigde families. Ook bekende, als oude en fatsoenlijk te boek staande geslachten als Ebbinge Wubben, Van Engelsdorp Gastelaars, Van Basten Batenburg, Linthorst Homan dreigden aan de schandpaal genageld te worden. Dát was nooit de bedoeling geweest van de politici die in de jaren dertig hadden opgeroepen tot een ferm optreden tegen de ‘usurpatoren’.

In 1949 boog de genealoog F. Josselin de Jong zich nog eens over de kwestie. Hij had inzage gekregen in de gebruikte gegevens, daar nog andere bij gezocht en op basis daarvan een nieuwe lijst met dubbele namen gepresenteerd. Hij kwam op een totaal van ongeveer 5700 namen, bijna 850 meer dan de 4850 die de minister van Binnenlandse Zaken aan de Tweede Kamer meldde. Veel naamtoevoegingen bleken van tamelijk recente datum te zijn. Ging het in de negentiende eeuw om gemiddeld 17 naamtoevoegingen per jaar, in het eerste kwart van de twintigste versnelde dit tempo naar gemiddeld 37 per jaar. Over hoe het daarna, in de tweede helft van de twintigste eeuw, gegaan is met de dubbele namen kan ik kort zijn: hernieuwde saneringsoperaties zijn er niet geweest en er zijn geen exacte gegevens voorhanden over verzoeken tot naamvermeerdering en de besluiten hierover. In de jaarverslagen van de dienst Justis van het ministerie van Veiligheid en Justitie, die hierover gaat, zijn wel algemene cijfers te vinden op dit vlak[16], maar specifiek over naamstoevoeging of -vermeerdering worden geen cijfers verstrekt, laat staan dat iets meegedeeld wordt over aangevoerde motieven. Uit het genoemde Dubbele Namenboek van Ten Houte de Lange en De Jonge wordt de lezer wel weer wat wijzer over de ontwikkeling van het aantal dubbele (of drie- of vierdubbele) familienamen: zij komen op zo’n 8400 samengestelde namen voor zo’n 50.000 à 100.000 dragers. Het lijkt er dus op dat de ooit zorgwekkend geachte trend zich voortgezet heeft, en flink ook. Is dat ijdeltuiterij? De makers van het boek gebruiken dat woord niet, zij houden het op ‘distinctiedrang’ als algemene verklaring, een term die minder morele veroordeling in zich draagt. Van distinctiedrang naar verdeftiging is een kleine stap, die ik wel durf te zetten: een dubbele naam klinkt immers deftiger.

Vaders of moeders naam

Sinds 1998 is het mogelijk familienamen zowel in de mannelijke als in de vrouwelijke lijn te laten vererven en dat heeft consequenties voor families met deftige namen.[17] Als Liesje Korthals Altes haar zoon Willem niet de vadersnaam Smit wil geven maar de eigen familienaam, dan kan dat. Als vader Kees Smit daarmee instemt doet hij — of als zij daartoe in staat is de moeder — aangifte van de geboorte van hun zoon Willem Korthals Altes. Datzelfde is mogelijk bij de adel, zij het dat daar de adellijke titel of het adellijke predikaat niet via de vrouwelijke lijn overgedragen kan worden — een kwestie die tot de nodige commotie heeft geleid en tot op heden is blijven doorsmeulen, daar kom ik nog op terug. De nieuwe wetgeving schept dus de mogelijkheid tot verdeftiging van niet-adellijke en niet-patricische Nederlanders. Er ligt een aantasting in besloten van het bijzondere aura van de oude geslachtsnamen — waarbij niet gezegd is dat een niet-adellijke of niet-patricische vader altijd met de moeder mee zal gaan als zij de voorkeur geeft aan haar deftiger familienaam voor hun kinderen. Maar de mogelijkheid is er en die impliceert een risico van inflatie van de status, van hun goede naam. Want hoe meer mensen een deftige naam kunnen dragen, des te minder exclusief die wordt en des te groter uiteraard de kans dat bij de nieuwe dragers iemand zit die niet voldoet aan de adellijke of patricische standaarden.

De overdracht van een familienaam bevestigt primaire sociale bindingen. Familienamen definiëren groepen, waar mensen bij horen of ze dat leuk vinden of niet. Achter die namen gaan gevoelens van identificatie schuil: bij die mensen hoor ik, met hen ben ik verwant, deel ik iets gemeenschappelijks. Wijzigingen in het naamrecht moeten in dit licht bekeken en geduid worden: ze weerspiegelen processen van identificatie. Het patrilineaire afstammingsprincipe erodeert de laatste decennia in toenemende mate. Mensen identificeren zich niet meer uitsluitend met de vaderlijke stam, willen soms in hun naam tevens de verbondenheid met de moeder of met de partner tot uitdrukking brengen. In die zin is het gewijzigde naamrecht een effect van individualisering, andere man-vrouw verhoudingen en vooral emancipatie van vrouwen. Andere banden dan die van het bloed worden belangrijker en krijgen erkenning — zelfs in het adelsrecht. Het was altijd al mogelijk naamsverandering te verkrijgen voor hen die niet langer Geyl, Poepjes, Slettenhaar of Pielkenrood wilden heten — na een gemotiveerd verzoek en tegen betaling — maar de wettelijke mogelijkheden die de bevolking nu geboden worden maken de weg vrij voor een meer radicale breuk met het verleden.[18] Ze staan haaks op de regels van een overzichtelijke wereld waarin mensen elkaar konden plaatsen op grond van de familienamen die ze droegen. De nieuwe vrijheid hoort bij een samenleving met een ander, meer diffuus familiebesef.

Elites en distinctie

Dit boek gaat over goede namen, over het milieu van adel en het niet altijd even scherp af te bakenen patriciaat in Nederland, over families die al decennialang aanzien genieten of genoten hebben. Ze behoren tot de bovenlaag van de samenleving, vormen wat eens het establishment heette. Ze zijn ‘oud geld’, dringen soms nog door tot de top van de BV Nederland. In deze families zie je soms verval, lang niet allemaal weten ze zich in de hogere regionen te handhaven. Maar continuïteit is een kerneigenschap. In deze wereld zijn familiebesef, familiegevoel en trouw aan de familie van groot belang. Deze eigenschappen hebben een versterkende werking. Zoals historica Ileen Montijn zegt: ‘Weten waar je vandaan komt geeft niet alleen veiligheid en identiteit, maar sterker nog, een gevoel van legitimiteit: je “mag er zijn”.’[19] Maar het gaat om meer dan persoonlijke kracht. Zoals de socioloog Jaap Dronkers het formuleerde: ‘Het adellijk zelfbewustzijn draait om het doorgeven van de familielijn, in een mate die gewone burgers zich niet kunnen voorstellen. Materieel erfgoed, maar ook de naam en faam van de familie. Ze zien zichzelf als schakel in een keten van generaties, niet als een individu dat zichzelf moet verwerkelijken. Dat maakt ze zo sterk.’[20] Deze laatste zin komt bij Dronkers niet uit de lucht vallen: hij deed onderzoek naar de maatschappelijke positie van zowel adel als patriciaat in Nederland en dat liet zien dat die positie nog altijd veel sterker is dan men gezien democratisering en numerieke omvang zou verwachten. Iets om te onthouden: als er gesproken wordt over goede namen gaat het eerder over families dan over personen.

Veel van deze families hebben heel gewone namen. Neem de adellijke familie Meyer. De naam komt meer voor in Nederland. Of neem Amsterdamse aristocratie met namen als Bakker, Bikker, Kalkoen, Huidekoper. Door de ouderwetse spelling — in dit geval Backer, Bicker, Calkoen, Huydecoper — is de volkse herkomst weliswaar enigszins aan het oog onttrokken, maar dat het hier om heel speciale families, ofwel ‘geslachten’ gaat, is er toch niet direct aan af te zien. Een titel of voorvoegsel maakt zulke namen op slag bijzonder. Er mogen honderdduizend Meyers in Nederland rondlopen, van adel zijn er maar een paar.[21] En wat die adeldom verder ook moge betekenen, hij maakt mensen in ieder geval bijzonder. Daarvan zijn de kringen die het in dit land voor het zeggen hadden altijd goed doordrongen geweest. Ook ná 1848, toen een adellijke titel geen politiek voordeel meer opleverde, waren de oude patricische families opmerkelijk actief in het verwerven van adeldom, zolang dat nog kon. Regententrots en oude republikeinse sentimenten bleken zelden bestand tegen een koninklijke bevestiging van hun bijzondere status.

Maakt een adellijke titel een naam ook nu nog steeds sterker, een goede naam beter? Is de adellijke titel voor dragers van een dergelijke naam in de huidige samenleving van meer betekenis dan democratische, zelfverdiende titels als ‘professor’ of ‘doctor ingenieur’? Zal het niet eerder zo zijn dat ook hun gevoel voor eigenwaarde meer gesterkt wordt door het leveren van eigen prestaties dan door het simpelweg accepteren van een erfenis? In de meritocratische wereld (of jungle, volgens sommigen) van nu kunnen mensen meer dan voorheen ook los van hun familie naam maken door politiek, zakelijk, cultureel, sportief of wetenschappelijk op de voorgrond te treden. Geheel zonder steun van anderen zal dat zelden gebeuren, maar de familie hoeft daarbij tegenwoordig niet per se doorslaggevend te zijn. Dat levert reputatie en prestige op, wellicht ook prijzen of een lintje. Maar gaat dat prestige vanzelfsprekend over op hun nageslacht? Die vanzelfsprekendheid staat haaks op het egalitaire ethos dat in onze samenleving toch nog altijd sterk aanwezig is: kinderen moeten gelijke kansen hebben en de naam van hun ouders mag geen onverdiend voordeel geven. Ze moeten dat maatschappelijke aanzien zelf verdienen en dat geldt ook weer voor hún kinderen en kleinkinderen. Overerving van aanzien en prestige is evenmin te verdedigen vanuit de liberaal-meritocratische principes die sinds geruime tijd dominant zijn: verdienste gaat boven afkomst, gouden paplepels geven geen pas.

Dit voert ons naar een vraag die hoe dan ook opkomt als we anno nu praten over prins Hugo en het genoemde deftige milieu: wat doet die klinkende familienaam of die op afkomst gebaseerde status ertoe? Het mag zo zijn dat die er in vroeger tijden wél toe deden, maar is er reden om aan te nemen dat dit nog steeds zo is? De standenmaatschappij is al lang geleden afgeschaft, aristocratische privileges bestaan niet meer. We leven nu in een andere tijd, van internet, mondialisering, informalisering, grenzen van allerlei soort die voortdurend overschreden worden. Deze grote naoorlogse ontwikkelingen hebben ongetwijfeld ook hun weerslag gehad op de invloed van naam en afkomst. ‘Afkomst telt niet meer’ wordt vaak beweerd, en niet alleen in de media. Maar je hebt de leer en de praktijk. Onderzoek van Dronkers en anderen liet zien dat een deftige afkomst ook in de twintigste eeuw nog een maatschappelijke voorsprong gaf, met een oververtegenwoordiging van adel en patriciaat in de hoogste economische, politieke en bestuurlijke functies.[22] Vanaf de jaren tachtig ontstond een ander maatschappelijk klimaat, waarin ongelijkheid weer toenam. Rijkdom werd populair, status mocht weer getoond. ‘Het kan weer, we zijn er weer’, zo vatte de adeldeskundige Yme Kuiper in 2013 een ‘algeheel gevoelen’ onder de adel samen.[23] Toen hij dat zei stond hij te kijken naar een optocht van Johanniter ridders en dames tijdens een ridderdag, gehuld in hun zwarte mantels met een wit kruis, terwijl enkele belangstellenden achter een hek stonden toe te kijken, toch wel op een flinke afstand. Het ‘grote wegkruipen’ leek afgelopen. Maar of dit nu een glorieuze rentrée was?

Verkrijgen, behouden, verliezen

Verdeftiging heeft alles te maken met standsgevoel. Het is een streven te behoren tot de hoogste kringen, het establishment, de wereld die het vanouds voor het zeggen heeft. In Nederland vormen de families die in de rode en blauwe boekjes beschreven zijn daarvan een cruciaal bestanddeel. Wie deftig wil zijn moet leven zoals zij dat doen. Dát is ‘op stand’. Makkelijk is dat niet. Er is niet alleen een maatschappelijke positie voor nodig met de uiterlijke tekenen daarvan, maar ook minder grijpbare zaken als manieren, weten wat kan en wat niet, beheersing van codes. Men moet de taal van de betere kringen kunnen verstaan en zelf kunnen spreken (een eis waar menigeen over struikelt). Een goede naam is uiteraard een voorwaarde en die komt niet gratis. Het begint met gezien en genoemd worden. Dan komt de consolidering, de naam moet een deftige uitstraling krijgen. Daartoe kan een aantal klassieke wegen bewandeld worden, waarvan sommige zoals we zagen nog steeds beschikbaar zijn: familienamen kunnen nog steeds vermeerderd worden en families kunnen zich ook tegenwoordig nog melden voor opname in het blauwe boekje — onder strenge voorwaarden weliswaar, maar toch. Het kopen van buitenlandse adelbrieven kwam hier ten tijde van de Republiek regelmatig voor, maar dat fenomeen lijkt passé, hoewel de kleurrijke miljonair Bram van Leeuwen (1918-2001), niet eens zo heel lang geleden dankzij een gekochte titel als prince de Lignac door het leven ging. De prinsentitel had hij naar eigen zeggen verkregen via een Franse graaf met wie hij in in de Tweede Wereldoorlog in de ondergrondse gezeten had en werd ‘in 1966 door de hoge raad van adel in Sao Paolo bevestigd’.[24]

Intrigerend blijft de vraag in hoeverre ‘nieuwe mensen’, maatschappelijk geslaagde figuren, nog altijd op dit soort deftigheid, inclusief aansluiting bij de wereld van rode en blauwe boekjes, uit zijn. Blijkt dat bijvoorbeeld, naast eventuele belangstelling voor opname in de ‘bijbel van het standsbesef’ (Ileen Montijn), ook uit huwelijken in die kring? Trouwen in adel of patriciaat, dat betekent pas echt erbij gaan horen. Daar zijn helaas geen gegevens over, behalve incidentele. Zo weten we van een self made man als Joop van den Ende dat hij niet ‘omhoog’ getrouwd is en evenmin is opgenomen in het blauwe boekje — hij heeft geen honderdvijftig jaar familie-aanzien achter zich. Het is de vraag of hij, dan wel — ik doe een greep — Quote 500-collega’s als Hans Melchers, Albert Blokker of Marcel Boekhoorn, belangstelling heeft om te zijner tijd met nakomelingen erin beschreven te worden. Dat zal de tijd leren.

De ‘goede namen’ in dit boek hebben betrekking op adel en patriciaat in het naoorlogse Nederland. Hoeveel er ook onduidelijk is over wie nu precies deel uitmaakt van ‘de’ Nederlandse elite, duidelijkheid bestaat wél over wie behoort tot adel en patriciaat, althans veel meer. Het zijn de leden van families die ooit macht uitoefenden in Nederland en dat soms nog steeds doen. Hun genealogieën zijn te vinden in de fameuze rode en blauwe boekjes, de stamboeken van de vaderlandse deftigheid. Wie daarin staat heeft een gepatenteerd goede naam en behoort tot het deftigste segment van de samenleving. Dit is de ‘oude elite’, die ook wel de ‘notabelenelite’ genoemd wordt.[26] Het begrip ‘aristocratie’ slaat eigenlijk alleen op adel, maar wordt ook wel gebruikt voor adel plus het ongeadelde deel van het regentenpatriciaat, dat in de blauwe boekjes werd opgenomen. Dat verzamelbegrip zal ik ook af en toe gebruiken, maar onderscheid maken waar nodig.

‘Goede naam’ houdt ‘maatschappelijke betekenis’ en ook ‘eer’ in — het één houdt nauw verband met het ander. Bij adel en patriciaat hoort daar de herinnering bij aan een illuster verleden, waarin voorouders tot de top van de samenleving behoorden. Die herinnering maakt deel uit van hun goede naam, verbindt nakomelingen en kan steun bieden. De mate waarin dat laatste gebeurt varieert, afhankelijk van het maatschappelijk klimaat.

Bij het schrijven van dit boek ging het mij om de volgende algemene vragen: hoe werden en worden goede namen verkregen, hoe worden ze in stand gehouden en hoe gaan ze verloren? Dat zijn de drie overkoepelende thema’s die achtereenvolgens aan de orde komen. Over het verkrijgen van dubbele namen is hierboven al het nodige uit de doeken gedaan. In de hoofdstukken over het verkrijgen van naam komen het verkrijgen van adeldom en de opname in Nederland’s Patriciaat aan bod. Daarna valt voor het handhaven van de naam de schijnwerper op familieverenigingen, ondernemende millennials, manieren, nieuwkomers, geld en stand ophouden. Bij het verlies van naam worden de gevolgen van ‘foute’ keuzen in de Tweede Wereldoorlog, schandalen uit de jaren zestig en het diskrediet door incompetent bestuur behandeld. In het slothoofdstuk worden lijnen naar het heden doorgetrokken en maak ik de balans op. Daarbij gaat het ook om de vraag naar de aantrekkingskracht van adel en patriciaat: hoe sterk is die nog?

2

VAN ADEL WORDEN

Een oud diploma

Een van de Nederlanders die niet eens zo lang geleden is geadeld is Thomas Johan (Tom) Versélewel de Witt Hamer. Hij werd als zevenentwintigjarige in 1982 met andere familieleden ingelijfd in de Nederlandse adel. Zijn familie (met veel artsen, rechters, predikanten) was in het bezit van een adelsdiploma dat keizer Rudolf II in 1601 aan Abraham Hamer, een Duitse voorvader had verstrekt. Dat was bij de nazaten wel bekend maar had hen er nooit toe gebracht deze buitenlandse verheffing om te zetten in lidmaatschap van de Nederlandse adel. Dat gebeurde pas toen de jonge Tom, het houten speelgoedzwaard en dito schild nog maar net afgelegd, zich in het familieverleden was gaan verdiepen.[1] In een kast thuis stond het blauwe boekje uit 1947 waarin zijn eigen familie beschreven was. Daarbij stond een opmerking over een voorvader die door een keizer in de adelstand was verheven. Hoe zat dat? Volgens zijn vader ging dat om een verheffing in de Hongaarse adel, die in Nederland niet erkend werd — kous af. Maar toen Tom wat ouder was mocht hij bij zijn oom Cees op zolder in het familiearchief kijken. Hij vond daar in een grote houten kist het bewuste adelsdiploma, met andere spullen, waaronder allerlei genealogische documentatie. Hierbij was ook een brief van de Haagse antiquaar en genealoog uit 1912, die van het bestaan van het adelsdiploma wist en erop wees dat de familie met succes opname in de Nederlandse adel zou kunnen aanvragen — iets waarbij hij graag van dienst wilde zijn. Dat gaf sporen aan de dromen en ambities van de jonge onderzoeker. Wat toentertijd niet gedaan was wilde hij in gang zetten.

Hij schreef — als twintiger — een brief aan de Hoge Raad van Adel over het diploma en de mogelijkheid om alsnog officieel in de Nederlandse adel opgenomen te worden. Het antwoord was niet bemoedigend. De secretaris had in de relevante literatuur niets terug kunnen vinden over een verheffing van Abraham Hamer, de genoemde voorvader. Dus was er wel echt sprake van nobilitatie? Was het diploma geen falsificatie? Dit was een tegenslag waardoor Tom zich niet uit het veld liet slaan. Integendeel, hij ging zelf op zoek in die literatuur, vond aanvankelijk ook niets maar bedacht toen dat Hamer in vroeger eeuwen ook wel eens gespeld kon zijn als Hammer. Dat leverde wel een hit op in de gezaghebbende literatuur: een Abraham Hammer was inderdaad door de Duitse keizer geadeld. Maar toen ontstond een nieuw probleem: Tom kreeg te horen dat voor een kansrijke gooi naar het adeldom eerst bewezen moest worden dat zijn familie daadwerkelijk van deze Hammer afstamde. Eén of twee m’s, dat kon een wereld van verschil maken.

Samen met zijn broer begon Tom een zoektocht in Duitse archieven die na een paar jaar zoveel bewijsstukken opleverde dat de Hoge Raad van Adel, daarover geïnformeerd, uiteindelijk aangaf de afstamming aannemelijk te achten. De papieren waren in orde, een formeel verzoek tot inlijving kon worden ingediend. Een droom begon werkelijkheid te worden, dankzij familiegevoel, een onderzoekende geest en doorzettingsvermogen. Maar voordat het Hoge College van Staat zijn advies uitsprak, zo herinnert Tom zich, wilde de voorzitter, jonkheer C.C. van Valkenburg, nog wel weten ‘wat voor vlees hij in de kuip had’. Tom kreeg de uitnodiging zich met familieleden te komen presenteren ten kantore van de Raad in Den Haag. Bij deze gelegenheid liet Van Valkenburg weten dat er binnen de Raad nog wat twijfels waren over de maatschappelijke status van de familie: ‘de familie was eind negentiende eeuw wel wat afgezakt’, zo was een telg van de familie ambtenaar van de Staatsspoorwegen geworden. Maar in de twintigste eeuw had de familie zich hersteld en het bezoek bevestigde dit gunstige beeld. De Raad adviseerde positief, de minister van Binnenlandse Zaken nam dit advies over, koningin Beatrix tekende vervolgens het koninklijk besluit en ook het adelsdiploma met het familiewapen, nadat de familie de taxa (voor de verlening) en leges (voor het diploma) betaald had. Pas toen publicatie van het besluit in de Staatscourant was verschenen, konden de familieleden het predikaat ‘jonkheer’ en ‘jonkvrouw’ voor hun naam zetten en in de overheidsregisters laten opnemen. De overwinning was definitief, de champagne kon open — wat trouwens ook al na het passeren van de eerdere stations gebeurd was.

Sindsdien is een half leven verstreken en heeft jonkheer Tom verschillende functies in het bedrijfsleven vervuld. Daarnaast is hij in 2017 gepromoveerd aan de Groningse universiteit. Het onderwerp had wederom met adel te maken: oude en nieuwe ridderlijke orden in Nederland in de periode 1965-2015. Hij is zelf lid van een oude orde, de Johanniter Orde, waarin hij twee jaar na zijn inlijving in de adel werd opgenomen. Hij heeft er nooit het gevoel gehad als nieuwkomer beschouwd te worden, van meet af aan werd hij vriendelijk en als een gelijkwaardige behandeld. Maatschappelijk brengt het van adel zijn inderdaad status met zich mee, maar daar was het hem niet om te doen, zegt hij. Het inlijvingsproject was eerder een uit de hand gelopen hobby. Sommige mensen vinden het mooi, zoals een baas bij Solvay-Duphar waar hij toen werkte. Die kwam hem met een grote glimlach tegemoet: ‘Gefeliciteerd!’. Maar dat was een uitzondering. De bejegening door anderen is na de inlijving niet veranderd en dat geldt voorzover hij weet ook voor zijn andere geadelde familieleden. Daarin verschillen de De Witt Hamers niet van mensen die een lintje hebben gekregen. Die zullen ook zelden zeggen dat hun status er merkbaar door verhoogd is. Ze zouden daar ook zelf helemaal niet op gesteld zijn, zeggen ze vaak.[2] Op dit punt verschilt jonkheer Tom misschien wèl van de gemiddelde lintjesdrager. Zijn door het adellijk predicaat verworven status laat hem niet koud en daar maakt hij geen geheim van.

Verheffen, inlijven en erkennen

De familie Versélewel de Witt Hamer is een van de weinige families waarvan leden na de Tweede Wereldoorlog in Nederland erfelijke adeldom verkregen. Persoonlijke adeldom die niet op het nageslacht overgaat, zoals die nog altijd in België of het Verenigd Koninkrijk (life peerages) verleend wordt, is in Nederland hoogst uitzonderlijk gebleven: in 1877 ontving de grootmeesteres van koningin Sophie, mevrouw Van de Oudermeulen-van Wickevoort Crommelin, dit eerbewijs en sindsdien verkregen alleen de zonen van prinses Margriet en Pieter van Vollenhoven persoonlijke adeldom. Voorzover in het Koninkrijk der Nederlanden adel gecreëerd is gaat het in principe steeds om families of personen met hun nageslacht — hun adel is overerfbaar. Maar het zijn er steeds minder geworden en dat zegt iets over de manier waarop Nederland om wil gaan met elites en eerbewijzen.

Verdienstelijke vaderlanders worden hier geëerd met een onderscheiding, een lintje, niet met een adellijke titel. Ze worden geridderd in de Orde van Oranje-Nassau of van de Nederlandse Leeuw, en als ze heel moedig zijn worden ze ridder in de Militaire Willems-Orde. Binnen die orden zijn verschillende graden, mensen kunnen hoger en lager gedecoreerd worden. ‘Ridder’ is een adellijke aanduiding, maar deze geridderden worden niet van adel. In andere landen — Rusland, Duitse vorstendommen — was dat in de achttiende, negentiende en zelfs twintigste eeuw soms wèl het geval: wie in een hogere rang van een Verdienstorde werd opgenomen werd automatisch van adel. In het Koninkrijk der Nederlanden kwam deze verbinding er nooit. De genoemde staatsorden waren bestemd voor het belonen van verdiensten, niet om een erfelijke adel in het leven te roepen. Deze stand bestond al en was een factor om rekening mee te houden: het waren de oude adellijke families uit de noordelijke en de zuidelijke (Vlaamse, Waalse en Luxemburgse) gewesten van het nieuwgevormde Rijk. In het bestuur zou de adel een belangrijke rol te spelen krijgen en omdat die uit het Noorden minder talrijk was dan uit het Zuiden, vond de nieuwe vorst het noodzakelijk de verhouding tussen beide groepen evenwichtiger te maken.

Na zijn troonsbestijging vulde koning Willem I de noordelijke adel aan met leden van de regenten-aristocratie uit de voornaamste steden van de Republiek, aanzienlijke families die het aldaar meestal generaties lang voor het zeggen hadden gehad. Wie tot de nieuwe adel behoorde was maatschappelijk nadrukkelijk verheven boven andere landgenoten en koning en ministers zagen er geen heil in dit gezelschap verder — en mogelijk minder gecontroleerd — uit te breiden met vooraanstaande nieuwe mensen. Aan de staatsrechtelijke rol van de adelstand kwam een eind in 1848, toen de standenvertegenwoordiging werd afgeschaft, de adel (vrijwel al) zijn wettelijke privileges verloor en in de nieuwe grondwet de oude tekst ‘de koning verheft in de adelstand’ werd vervangen door ‘de koning verleent adeldom’. Dat betekende niet dat van toen af ruimhartiger geadeld werd. Eerder het tegendeel.

Afgezien van een paar royale gebaren van Willem III (in verband met zijn 25-jarig ambtsjubileum of een voorgenomen, maar nog net verhinderd huwelijk met zijn maîtresse) had het verlenen van adeldom vooral betrekking op families die van buitenlandse adel waren en in Nederland woonden (inlijving), of op regentenfamilies die — soms onder het motto ‘liever de oudste onder de patriciërs dan de jongste onder de adel’ — nog niet geadeld waren maar die status met het verstrijken van de jaren toch wel aantrekkelijk gingen vinden (verheffing). Het belonen van verdiensten werd als motief voor het adelen steeds minder van belang. Adelsgunsten werden onder de koninginnen Emma, Wilhelmina en Juliana steeds zeldzamer en áls ze al verleend werden ging het meestal om mensen die op grond van hun regentenafkomst meenden dat ze ervoor in aanmerking kwamen. Het was van een gunst een recht geworden in de ogen van verschillende belanghebbenden. Niet lang na de Tweede Wereldoorlog kwam een eind aan het adelsbeleid waarin dergelijke adelsclaims gehonoreerd konden worden. Dat gebeurde door middel van een geheim besluit van het kabinet-Drees in 1953, waarin vooral minister van Binnenlandse Zaken Beel een uitgesproken tegenstander was van dit eren van oude regentenfamilies.

Voor een paar van hen, zoals de families Wichers (oorspronkelijk regenten uit Groningen) of Merens (idem uit Hoorn) was dat pech. Ze kwamen in aanmerking op grond van de oude criteria (minimaal drie generaties ‘op het kussen’ in de stemhebbende steden vóór 1795[3]). Dat was in het geval van de familie Merens ook al eerder in geschrifte door de Hoge Raad van Adel bevestigd — ze waren er bijna.[4] Toen de diplomaat Allard Merens enkele jaren later nog eens in Den Haag sondeerde of het oude verheffingsverzoek toch nog misschien kans van slagen had, kreeg hij opnieuw steun van de Hoge Raad van Adel, hoewel die intussen ook wel zag dat het verzetten van enkele bakens onvermijdelijk was. Besprekingen over deze casus, ook informeel met minister Toxopeus van Binnenlandse Zaken, leidden ertoe dat de Raad afstand deed van het criterium van drie generaties vóór 1795. In plaats daarvan zouden mensen van uitzonderlijke verdienste een kans moeten krijgen, mits hun voorgeslacht in de twee voorafgaande generaties in de Nederlandse samenleving een gewaardeerde plaats innam. Mensen die vonden dat ze in aanmerking kwamen moesten dus ook zelf het nodige gepresteerd hebben en niet alleen van keurige komaf zijn. De tweede voorwaarde bleef voor de Raad onmisbaar, met als reden dat ‘uitzonderlijke bekwaamheid niet erfelijk is, maar verantwoordingszin en plichtsbetrachting wel’.[5] Het mocht niet helpen, de regering hield haar poot stijf. Er zouden geen nieuwe verheffingen meer komen, op het voorstel van de Raad werd niet geantwoord en Merens bleef gewoon Merens. Binnen het adviescollege bleef de discussie over het verheffen van patriciërs ook na 1953 voortwoeden, alsof die mogelijkheid was blijven bestaan. Eind jaren vijftig circuleerden hier nog namen van vooraanstaande patricische families die in aanmerking zouden kunnen komen.[6] De leden zagen er toch maar vanaf hierover een ongevraagd voorstel aan de regering te doen, want ‘(v)elen zullen het aan de orde stellen van dit vraagstuk in deze tijd niet begrijpen en eventueel zelfs dwaas vinden’.[7]

Eén van de families die nog van het oude adelsbeleid had kunnen profiteren — ze waren in 1939 de laatste — was die van de eerder genoemde jonkheer van Valkenburg, die van 1966 tot 1984 voorzitter van de Hoge Raad van Adel was. Toen hij in die functie ooit een gesprek voerde met koningin Juliana merkte deze licht vilein op: ‘Maar meneer Van Valkenburg, je bent toch van adel, dat kun je toch niet worden?’, waarop zijn antwoord was: ‘Nou Majesteit, dat valt nog wel mee’.[8] Dat was geestig, maar het sloeg vooral op zijn eigen geschiedenis en niet op de ontwikkeling van het Nederlandse adelsbeleid.

Ook al is het verheffen van Nederlanders met een adellijke titel of predikaat sinds de jaren vijftig van de vorige eeuw een afgesloten hoofdstuk, er zijn sindsdien zoals we eerder zagen nog wel mensen in de Nederlandse adel ingelijfd of erkend. Voor alle duidelijkheid: bij inlijven gaat het om tot Nederlander genaturaliseerde adellijke personen uit landen waar adel bij wet erkend wordt en waar een vergelijkbaar adelsysteem bestaat (Zweden, Denemarken, België en Luxemburg[9]) en bij erkennen om leden van Nederlandse geslachten die van oudsher tot de inheemse adel behoorden, maar waarvan die status na de stichting van ons koninkrijk niet eerder bevestigd is. In de tabel zijn de opnames in de Nederlandse adel in de periode 1940-2020 in cijfers weergegeven.

Verzoeken om adeldom in Nederland 1940-2020. Bron: gegevens Hoge Raad van Adel

We zien dat de meeste verzoeken in het laatste decennium van de vorige eeuw gedaan werden: de jaren waarin de nieuwe adelswet tot stand kwam, met een overgangsbepaling voor leden van families die ingelijfd wilden worden zonder aan de nieuwe, strengere voorwaarden te voldoen.[10] In die jaren zien we ook de meeste beroepsprocedures tegen afwijzingen. Het aantal afwijzingen is ongeveer twee keer zo groot als het aantal toekenningen: 74 versus 39. Bij tweederde van de toekenningen betreft het inlijvingen, dus van oorsprong buitenlandse adel die in de Nederlandse adelsregisters wordt bijgeschreven: families als Von Balluseck, Ollongren, Von Ilsemann, Bourbon de Parme. Opmerkelijk genoeg is ook de oudste adel van Nederland ontvanger van naoorlogse adelsgunst. Twaalf leden van de familie Van Coeverden, die in de twaalfde eeuw machtig was in het Oosten van het land maar in de negentiende eeuw in de plattelandsbevolking was opgegaan zónder hun oude baronnentitel te vergeten, vroegen en kregen in 1991 erkenning van het recht hun oude adelstitel te voeren.[11] ‘De bewijzen daarvoor lagen al die tijd nog gewoon in een la bij de Hoge Raad van Adel. Na de Franse tijd had mijn voorvader naar Den Haag gemoeten om zich die titel weer toe te eigenen’, aldus Gerrit baron Van Coeverden, één van de begunstigden, ‘maar net als vele adellijke generatiegenoten dacht hij: zijn ze nou helemaal besodemieterd? Zij hebben ons de titel afgenomen, dan mogen ze ‘m ook zelf weer komen terugbrengen.[12] Het niet ‘lichten’ van het adelsdiploma had waarschijnlijk ook een financiële achtergrond: de kosten hiervoor waren (en zijn) niet mals, liepen toen al in de duizenden guldens. Daarnaast moest ook nog betaald worden voor taxa, leges, zegelrecht, registratierecht. Inmiddels is baron Gerrit met andere familieleden Van Coeverdens weer opgenomen in het aristocratisch milieu: in de Gelderse ridderschap maakt hij naar eigen zeggen ‘milde grapjes’ over de ouderdom van adellijke geslachten.[13]

Oranjevorstinnen en adel

Verheffingen van ‘nieuwe mensen’ al dan niet uit ‘goede families’ zijn er sinds de Tweede Wereldoorlog niet geweest. Druppelsgewijs ontving een aantal families een bevestiging van al eerder verkregen adeldom, maar verder is de Nederlandse adel een dichtgemetseld gebouw waar — afgezien van nieuwe leden van het koninklijk huis — buitenstaanders, hoe rijk of machtig ook, niet meer inkomen. Een van de factoren die hierbij een rol gespeeld hebben is ongetwijfeld de houding geweest van de Oranjevorsten en -vorstinnen. Wilhelmina raakte in de Tweede Wereldoorlog doordrongen van het belang van vernieuwing (haar vraag: ’bent u wel vernieuwd?’ werd legendarisch) en wilde liever krachtige, nieuwe mensen om zich heen dan de in haar ogen verstokte adel. Ze zag in de verzetsmensen een nieuwe adel, die zonder titel of predicaat bewezen had de crème de la crème van de Nederlandse samenleving te vormen.[14] Toen na de oorlog de 26-jarige Sophie barones van Randwijck, een maatschappelijk werkster met goede papieren, bij haar solliciteerde om haar te helpen bij de verspreiding van haar godsdienstige ideeën, vooral onder de jeugd, werd zij door de oude vorstin afgewezen toen die haar naam hoorde: ‘Die moet ik niet, die is van adel’.[15] Haar dochter Juliana was evenzeer geporteerd voor eenvoud en vernieuwing, maar was minder autocratisch ingesteld en onderschreef het belang van verdere democratisering. Dat bleek bijvoorbeeld bij het verlenen van koninklijke onderscheidingen, waarbij de hoogte van de decoratie tot ver in de jaren tachtig meer afhing van de maatschappelijke positie van de gelauwerde dan van diens prestaties, wat in de jaren zestig en zeventig steeds meer protest ging oproepen. Juliana stoorde zich openlijk aan de ‘klasseangel’ die het decoreren vergiftigde, het feit dat jan-met-de-pet maar al te vaak werd afgescheept met ‘een vetlederen medaille’ terwijl de elite de ridderkruizen ontving. Tegenover een commissie die het functioneren van de staatsorden moest bekijken sprak ze van een ‘een privilege-stelsel’ en stak ze haar ergernis over het vermaledijde decoreren naar rang en stand niet onder stoelen of banken. Ze hervormde haar eigen Huisorde van Oranje ter beloning van verdienstelijke personen in 1969, vijfentwintig jaar voordat dit na eindeloos dralen bij de orden van Oranje Nassau en de Nederlandse Leeuw gebeurde.

Onderscheid maken, rang en stand bevestigen: dat was ook wat het adelsbeleid inhield. Juliana mocht grootgebracht zijn omgeven door adellijke personen, en met een aantal van hen was ze bevriend, maar dat betekende nog geen liefde voor de adelstand als zodanig, laat staan voor het creëren van nieuwe adel in een moderne samenleving. En ook niet in de eigen familie, zoals Pieter van Vollenhoven merkte toen die echtgenoot werd van haar dochter Margriet. Voor hem geen adellijke titel, hoezeer hij daar ook naar uitzag. Het maakte hem tot een ‘burger aan het hof’, wat naar eigen zeggen geen gemakkelijke positie was. Zijn zwager Claus kreeg er wel een. Die werd prins, wat voor Van Vollenhoven als discriminatie voelde. ‘In de familie was niemand voor mijn komst, behalve koningin Juliana. En die was tegen titels. Dat was vanaf onze verloving in maart 1965 een fait accompli.’[17] Zijn kinderen Maurits, Bernhard, Floris en Pieter-Christiaan werden wel prins, maar dat is persoonlijke adeldom. Hún kinderen heten weer simpelweg Van Vollenhoven, titelloos.

De volgende Oranjevorstin, Beatrix, was volgens diverse getuigenissen minder afkerig van hiërarchie dan haar moeder. Ze toonde zich sterk bewust van de hoogheid van haar positie, liet bij haar aantreden weten bij voorkeur met Majesteit te willen worden aangesproken én gaf koning-schap een meer hedendaags imago, onder meer door een nieuwe aankleding van paleizen, met werk van moderne kunstenaars. De hofhouding werd gereorganiseerd en ging meer ‘burgers’ en minder adel in hogere functies tellen. Bij de oude hofadel leidde de modernisering tot gemengde gevoelens en bij sommigen tot ergernis, vooral ook door een waargenomen tegenstrijdigheid. Beatrix’ kleinkinderen, met ‘burgerlijke’ moeders, werden graven en gravinnen gemaakt, ook al behoorden ze niet meer tot het Koninklijk Huis. ‘Dat gestrooi met titels binnen die familie kan ik niet volgen’, liet een van hen zich in 2006 tegenover Dorine Hermans en Daniela Hooghiemstra ontvallen.[18] In dit verband was de inlijving van de kinderen van prinses Irene en Carlos Hugo de Bourbon-Parma in de Nederlandse adel een ander opmerkelijk feit, niet alleen met een prinselijke titel maar bovendien als leden van de koninklijke familie, met het predicaat ‘koninklijke hoogheid’. Het besluit stond op gespannen voet met de regels van het adelsbeleid, leek vooral een vorstelijk familiebelang te dienen. Nieuwe verheffingen vonden tijdens haar regeerperiode niet plaats. Wel inlijvingen en erkenningen, vooral toen er nieuwe wetgeving op adelsgebied ging gelden — zie de tabel hierboven.

Grondwetswijziging

De houding van de Oranjevorstinnen was een factor bij het veranderde adelsbeleid, maar het maatschappelijk klimaat was waarschijnlijk meer doorslaggevend. De behoefte aan vernieuwing en vooral democratisering leidde tot inspraakeisen, studentenrevoltes, popfestivals en tot modernisering van de Grondwet. Alle artikelen werden onder de loep genomen en zonodig bij de tijd gebracht, een operatie die in 1983 zijn beslag kreeg. Terwijl een verbod op allerlei vormen van discriminatie werd toegevoegd in artikel 1, kwam de verlening van adeldom door de koning als grondwetsartikel te vervallen. Maar de wettelijke bescherming van adeldom in Nederland — ook een vorm van discriminatie[19] — bleef. Hierbij speelde waarschijnlijk mee dat Nederland nu een-maal een monarchie is en dat daar adel bij hoort: zonder adel zou het koningschap als historisch instituut verder geïsoleerd komen te staan. Zoals Ileen Montijn schrijft: ‘(a)ls er niets in de wet stond over de adel, omdat die zou worden beschouwd als irrelevant voor de samenleving, zou ook het erfelijke koningschap weer iets betwistbaarder worden’ en dat achtten regering en parlement niet wenselijk.[20] In plaats van een nieuw grondwetsartikel kwam er een wettelijke voorziening — bescherming op een iets lager niveau. In deze Wet op de Adeldom werd het geheime besluit van het kabinet-Drees eindelijk in de openbaarheid gebracht en langs het parlement geleid, wat voor de nodige debatten zorgde. Het was een lange weg, met soms verrassende wendingen, tot hij eindelijk in 1994 in werking trad.

De regering stelde zich op het standpunt dat adelverlening geen geschikt middel meer was voor het uiten van maatschappelijke waardering, daar waren andere instrumenten voor. Toch was afschaffen van de adel niet de bedoeling — als historisch instituut verdiende het ‘een zeker respect’.[21] Ook weer niet ál te veel respect dus, want er werd in de stukken ook duidelijk verwezen naar historisch onderzoek waaruit bleek dat bijvoorbeeld de regentenfamilies die in grote getale geadeld waren hun vooraanstaande positie in de Republiek helemaal niet altijd te danken hadden aan generaties lang voortreffelijk gedrag in dienst van de gemeenschap, maar eerder aan afspraken, contracten en kuiperijen om elkaar in het zadel te houden.[22] Het was zeker niet de bedoeling dit instituut nieuw leven in te blazen door nieuwe verheffingen, zoals door sommigen nog wel bepleit werd. Er waren drie mogelijkheden: afschaffen, moderniseren of de zaak laten zoals hij was. De ministers die de nieuwe adelswet tot stand moesten brengen kozen voor het laatste. Nieuwe verheffingen zouden het prestige van de bestaande adel alleen maar versterken, de verdienstelijkheid van vroegere geslachten opnieuw laten afstralen op huidige leden, ook als die niets noemenswaardigs gepresteerd hadden en dat was niet wat zij wenselijk vonden. Voor verdienstelijke ‘nieuwe mensen’ waren er andere huldeblijken ter beschikking, de lintjes voorop. Vrijwel iedereen die zich in de publieke arena met de materie bezighield meende dat de nieuwe wet een zachte, langzame dood van de Nederlandse adel inhield — het woord uitsterven werd door de regering weliswaar niet gebruikt, maar hing als dreigend perspectief boven de discussie. De Nederlandse adel mocht dan blijven bestaan maar mocht zeker niet groter worden en op den duur zou de natuur waarschijnlijk haar werk doen. Gezien het grote aantal adellijke geslachten dat sinds de stichting van het koninkrijk uitgestorven was, ging de regering er kennelijk van uit dat het gesloten houden van de deur naar nieuwe verheffingen de beste oplossing was voor het beëindigen van een anachronistisch maar wettelijk beschermd verschijnsel.

Hoe stond het feitelijk met dat uitsterven? In 1966 publiceerde de voorzitter van de Hoge Raad van Adel, jonkheer van Valkenburg, hierover enkele kerncijfers. Vanaf de stichting van het Koninkrijk in 1814 waren 545 geslachten in de Nederlandse adel opgenomen (de Zuidelijke adel die na de opstand van 1829 voor België koos niet meegerekend), waarvan er in 1965 nog 331 over waren, terwijl er 35 al in mannelijke lijn waren uitgestorven en 27 op uitsterven stonden.[23] Als tweevijfde deel van het bestand in 150 jaar verdwenen was, waarom zou de rest dan ook niet binnen een paar eeuwen verdwenen zijn? Wel was het zo dat sommige katholieke families behoorlijk talrijk waren, die zouden deze ontwikkeling misschien kunnen remmen. Maar die groep vormde nog altijd een minderheid binnen de overgebleven adel. Wie ruim een halve eeuw later naar de stand van zaken kijkt, ziet op de website van de Hoge Raad van Adel dat er nog 325 adellijke geslachten zijn met in totaal tienduizend à elfduizend leden, van wie 2000 à 2500 in het buitenland.[24] Uitgaande van de cijfers uit 1966 (331 families waarvan er een zestigtal op verdwijnen stonden) is dat geen drastische teruggang van de Nederlandse adel, terwijl het aantal leden ongeveer op hetzelfde peil is gebleven: geen cijfers die wijzen op gestage voortgang richting het niets. Daaraan zal de uitbreiding door de grote families hebben bijgedragen, maar ook de erkenningen en vooral inlijvingen sinds de jaren zestig, die tezamen goed waren voor zo’n twintig families.[25] Als we die per stuk op twintig personen schatten, kom je op zo’n vierhonderd leden extra. Volgens Dronkers en Kuiper (2006) compenseren deze inlijvingen niet voor het vertrek naar het buitenland (en soms het kiezen van een andere nationaliteit) van Nederlandse edelen. Het gaat om een toenemend aantal, waarbij de émigré’s weliswaar hun adeldom niet verliezen, maar de numerieke sterkte van de adel in Nederland wel verzwakken.[26]

Dronkers en Kuiper bekeken de aantallen geboorten per decennium binnen de Nederlandse adel en zagen een daling van 10.000 aan het begin van de vorige eeuw naar 7.000 in de jaren dertig. Daarna steeg het aantal weer naar 8.000 aan het begin van deze eeuw. Van uitsterven leek voorlopig nog geen sprake. Hun droge constatering luidt dat er ‘een min of meer constant aantal personen van Nederlandse adel (is), dat echter door de groei van de totale Nederlandse bevolking een steeds kleiner percentage daarvan uitmaakt’.[27] Afhankelijk van de gezondheid en het vermogen mannelijke nakomelingen te produceren zag het ernaar uit dat het nog wel even zou duren voordat het definitief gedaan was met deze bloem der natie. En dat geldt nog steeds.