WOORD VOORAF

Het spoor terug

Een krachtige explosie, gevolgd door een schokgolf die talloze ruiten deed sneuvelen, schudde Kampen op 10 mei 1940 wakker. De Stadsbrug over de IJssel tussen Kampen en IJsselmuiden was opgeblazen. De Duitse bezetting bracht jaren van ongekende rouw. Veel leed was zicht-, voel- en hoorbaar, net als die ontploffing. Maar er ontstond ook stille pijn, onbekend en ongekend, resonerend tot in onze tijd.

Denk aan de kille, zakelijke behandeling door de overheid van de weinige Joden die de Holocaust hadden overleefd. Aandacht voor de teruggekeerde slachtoffers of zorg voor hun geroofde bezittingen was er vrijwel niet. Wat was er gebeurd met hun huizen, winkels, land en inboedels? Hoe hadden gemeentebesturen bij die ontvreemding gehandeld?

In 2015 en 2016 bleek uit studies naar ontrechting van Joodse inwoners van Amsterdam en Den Haag welke kwalijke rol de stedelijke overheid daarbij had gespeeld. Ook bij het naoorlogs rechtsherstel raakte dit blazoen besmet. Sindsdien is of wordt vergelijkbaar onderzoek gedaan in bijna 150 gemeenten. Hoe was de situatie in Kampen?

Hier leefde voor de oorlog een kleine maar hechte Joodse gemeenschap. De meeste Kamper Joden werden vermoord, maar welke sporen lieten zij na? Op welke wijze bezag men hun bezittingen? Hoe stelde het toenmalige gemeentebestuur zich hierbij op?

Het college van burgemeester en wethouders wenste onafhankelijk historisch onderzoek naar de rol van het toenmalige gemeentebestuur en ambtenaren bij de ontrechting van Joodse inwoners en het naoorlogs rechtsherstel. Historicus Maarten Duijvendak werd gevraagd dit onderzoek uit te voeren.

Zijn onderzoek naar al deze vragen en de achtergrond daarvan is afgerond en ligt met dit boek aan u voor. Met de grootst mogelijke zorg heeft Duijvendak het spoor terug bewandeld. Zijn grondige studie werpt voor het eerst licht op dit voor Kampen tot nog toe vrijwel onbekende onderwerp.

Namens het gemeentebestuur wil ik Maarten Duijvendak hartelijk danken voor zijn grote inzet. Die waardering geldt ook voor alle mensen die hebben bijgedragen aan de realisatie van dit boek. De opgeblazen Stadsbrug werd al tijdens de oorlog hersteld. Dat staat in schril contrast met het langdurige en stille leed van de roof en gebrekkige restitutie waarmee de Joodse gemeenschap tot op de dag van vandaag wordt geconfronteerd.

Moge dit onderzoek daar waar mogelijk bijdragen aan de heling van die pijn.

Sander de Rouwe

Burgemeester van Kampen

Inhoud

1 Inleiding

2 Kampen en ijsselmuiden bij aanvang van de oorlog

3 Maatregelen tegen de joden en de aanwijzingen van 1937

4 Van registratie tot deportatie

5 Verordening tot verkoop

6 De adressen en hun bewoners

7 De gemeenten: kampen en ijsselmuiden

8 Conclusies en afsluiting

1    INLEIDING

Gedurende de oorlog werd de Joodse bevolking getroffen door maatregelen die hen, stap voor stap, van burgers tot een rechteloze groep maakten. De bezetter vaardigde vanaf zomer 1940 verordeningen uit die Joodse Nederlanders stigmatiseerden, registreerden, hen uitsloten van het sociale, politieke en economische leven, en die uiteindelijk leidden tot deportatie en moord. In Nederland vindt sinds enkele jaren onderzoek plaats naar door de bezetter gedicteerde onteigening en gedwongen verkoop van onroerend goed van Joodse eigenaren.

Dit boek presenteert gegevens over deze maatregelen in de huidige gemeente Kampen, het grondgebied van de toenmalige gemeenten Kampen en IJsselmuiden. Het onderzoek vond plaats op verzoek van het gemeentebestuur. Dit bestuur wenste meer kennis en inzicht te krijgen over de rol van zijn voorgangers en ambtenaren gedurende de oorlogsjaren bij de uitvoering van anti-Joodse maatregelen. Centraal staat de vraag wat er gebeurde met de woningen, de bedrijven, de winkelpanden en de landbouwgronden toen de bewoners werden ontrecht, gemarginaliseerd, gedeporteerd of moesten onderduiken. Welke rol speelde de gemeente bij deze ontrechting, het wegvoeren van de Joodse bevolking en het beheer en de verkoop van huizen en inboedels? Het optreden van het gemeentebestuur en zijn ambtenaren zal worden bekeken tegen de achtergrond van de toenmalige lokale samenleving.¹

Enkele jaren terug lieten journalisten zien dat veel overheden niet wisten hoe de gemeentebesturen tijdens de oorlog omgingen met de huizen en inboedels van hun Joodse inwoners. De uitzending van het KRO-NCRV programma Monitor-Pointer op 6 oktober 2020 leidde tot vragen en nader onderzoek.² Over grote steden zoals Amsterdam, Den Haag, Rotterdam, Utrecht en Groningen verschenen de afgelopen jaren studies. Heel veel andere plaatsen volgden.³ Het blijkt dat overal gedurende de oorlog Joodse eigendommen werden verkocht zonder instemming van de eigenaar. Diverse gemeentebesturen kochten onroerend goed van deze ontrechte Joden. In enkele gemeenten confronteerde de gemeenteontvanger de Joodse eigenaren (of hun erfgenamen) na de oorlog met rekeningen over niet-betaalde lokale lasten. Opmerkelijk is ook dat volgens sommige van deze rapporten niet altijd naoorlogs rechtsherstel plaatsvond.⁴

In alle Nederlandse gemeenten golden dezelfde anti-Joodse bepalingen. Toch is er variatie in de gevolgen van de maatregelen. Om met de meest gruwelijke consequentie te beginnen: na de oorlog bleek de kans op overleven te verschillen tussen gemeenten. Gemiddeld bedroeg de kans tot overleven in Nederland zo’n 25 procent, een van de laagste in West-Europa. In sommige gemeenten overleefde slechts 10 procent of minder, in enkele gemeenten overleefde de helft of meer van de lokale Joodse bevolking. Over de vraag hoe deze verschillen kunnen worden verklaard, bestaat nog steeds debat. Als belangrijke factoren worden vaak genoemd: de omvang van de plaats en grootte van de Joodse gemeenschap, de lokale activiteiten van bijvoorbeeld de NSB, de rol van de gemeentelijke overheid en politie en tevens de aanwezigheid van een bureau van de Duitse Sicherheitsdienst. Meer recent is ook aandacht gevraagd voor het proces van de deportaties zelf, zoals het moment waarop de arrestatie van de Joodse bevolking startte en de organisatie daarvan. Ook in Kampen was het percentage overlevenden laag.

De wijze waarop gemeentebesturen omgingen met de mogelijkheid tot aanschaf van onroerend goed varieerde ook. Veel gemeentebesturen kochten niets, sommige kochten enkele percelen, andere kochten tientallen objecten uit het bezit van Joodse eigenaren. Ook verschilde de manier waarop het lokale bestuur betrokken raakte bij het beheer van inboedels van deze huizen. De gemeentepolitie kreeg een formele taak bij het verzegelen van de woningen en beschrijven van de inventaris. De organisatie hiervan was aan de gemeenten zelf.

De Nederlandse regering in Londen publiceerde op 17 september 1944 het Besluit herstel rechtsverkeer (Staatsblad E 100).⁶ Algemeen doel was de door de bezetter aangerichte chaos in de rechtsverhoudingen te repareren. Het besluit beoogde daarbij in veel opzichten een herstel van de vooroorlogse situatie en bestempelde de anti-Joodse maatregelen als ‘nietig en van onwaarde.’ Op deze wijze kon onrecht, zoals de toe-eigening en liquidatie van bezittingen van Joden, ongedaan worden gemaakt. Het besluit voorzag in de instelling van een Raad voor het Rechtsherstel en leidde tot de oprichting van het Nederlands Beheersinstituut (NBI) voor het beheer van boedels van afwezige personen. Het proces van rechtsherstel startte na een verzoek van een belanghebbende. Tot dat moment bleven het onroerend goed en andere bezittingen onder beheer van het NBI.

Sinds 1945 heeft het proces van rechtsherstel meerdere perioden gekend. Volgens historisch onderzoeker Raymund Schütz bevinden we ons inmiddels in de derde fase. De eerste periode begon direct na de bevrijding en duurde tot ver in de jaren vijftig. De restitutie van geroofde goederen was in deze jaren voor de getroffenen vaak een moeizaam en langdurig proces.⁷ Eind jaren negentig volgde een nieuwe fase in het proces van rechtsherstel. Dit was een reactie op onderzoek van vijf commissies waaruit bleek dat het rechtsherstel in de eerste fase niet in alle opzichten had geleid tot restitutie. De Nederlandse overheid, de bankensector, de verzekeraars en de effectenbeurs bleken niet altijd de vermogens en bezittingen aan de oorspronkelijke eigenaren of hun nabestaanden te hebben teruggebracht. Dit leidde tot betaling van bijna 400 miljoen euro aan diverse Joodse instanties in Nederland als erkenning van morele aanspraken van de Joodse gemeenschap. De gelden raakten bekend onder de afkorting Maror: Morele Aansprakelijkheid Roof en Rechtsherstel. Op deze wijze werd volgens de Nederlandse overheid ‘finaal recht’ gedaan aan de Joodse gemeenschap. Overigens heeft het woord Maror nog een andere betekenis die hier past. In het Hebreeuws is dit de naam van het kruid dat op de Seideravond symbool staat voor de bittere herinnering die doorverteld moet worden.⁸

Nieuw onderzoek

De afgelopen jaren kwam nieuw onderzoek op gang. Directe aanleiding was de vondst in 2014 van archiefstukken in Amsterdam waaruit bleek dat deze gemeente na de oorlog erfpacht over de oorlogsjaren had geïnd bij terugkerende Joden of hun nabestaanden en hierbij zelfs boetes had opgelegd. Burgemeester Eberhard van der Laan nam daarom afstand van het standpunt dat in het jaar 2000 ‘finaal recht’ was gedaan. De Joodse gemeenschap in Amsterdam werd voor deze ‘naheffingen’ gecompenseerd. Dit leidde tot een nieuwe ronde van onderzoek naar de gemeentelijke rol bij de ontrechting van Joden en daarmee tot de derde fase van rechtsherstel.⁹

Een belangrijke impuls bij dit onderzoek was de digitalisering door het Nationaal Archief van de zogenaamde Verkaufsbücher. Deze boeken bevatten de verkoopadministratie van de Niederländische Grundstücksverwaltung (NGV). De NGV was de door de Duitsers gevormde stichting die het beheer, de verhuur en de verkoop van onroerend goed van Joodse eigenaren organiseerde. Van deze verkoopboeken zijn 17 van de oorspronkelijke 18 delen bewaard gebleven met gedetailleerde informatie over ruim 7.000 transacties. In 2017 werden de boeken online raadpleegbaar gemaakt.

Het onderzoek in Kampen gaat in de eerste plaats over onroerend goed van Joodse eigenaren. Centraal staat het beheer en de verkoop daarvan, afgedwongen door de maatregelen van de bezetter. Dat zijn belangrijke thema’s. Immers het onder beheer stellen van gronden, bedrijven en huizen was een stap in het nationaalsocialistische streven om Joden economisch en sociaal te isoleren. Door de verordeningen golden bepaalde Nederlandse wetten niet meer voor hen. Het was een onderdeel van het proces om Joden uit de Nederlandse samenleving te verwijderen, als opmaat voor hun deportatie en moord.

Hoe het proces van uitsluiting plaatsvond is een belangrijke en ongemakkelijke vraag, die ook in dit onderzoek een rol speelt. Voor zover mogelijk komen de rol van de stadsgenoten, de politie en de gemeentelijke ambtenaren aan bod. Hoe sprong men om met de inwoners die apart werden gezet en voor wie basale burgerrechten niet meer golden? Hoe keek men naar de deportaties? Wat deed men met de bezittingen die zij achterlieten? Hoe stond men tegenover die paar mensen die terugkeerden uit de kampen of onderduik, of hun nabestaanden? Wat was de rol van het lokale bestuur in dit geheel? Bij de beantwoording van deze vraag is het belangrijk om ook naar Joodse inwoners te kijken die geen eigenaar van hun woningen waren, maar een huis huurden. Op deze wijze komen rijke en arme Joodse inwoners van Kampen in beeld. Buiten dit onderzoek blijven de Joodse (en andere) onderduikers die zich bevonden op het grondgebied van de toenmalige gemeenten Kampen en IJsselmuiden.

Over de Tweede Wereldoorlog en de Joden in Kampen bestaat uitgebreide historische literatuur. Veel aandacht gaat uit naar de fraaie synagoge aan de IJsselkade en de betrekkelijk uitgebreide families Boektje en Goudsmid. Andere families hebben een bescheidener plaats gekregen in de geschiedschrijving. Veel publicaties betreffen de oorlog en de gevolgen daarvan, maar hebben weinig oog voor de rol van de gemeente en het lot van de bezittingen van deze Joodse families.¹⁰ Dit boek richt zich op deze lacunes en plaatst de verhalen in een breder verband. Dat leidt tot meer inzicht in wat er is gebeurd. Het is nodig daarbij ook te kijken naar maatregelen die niet specifiek tegen Joden waren gericht maar vergelijkbaar waren. Er blijft echter één belangrijke leemte: de geschiedenis van de Joodse gemeenschap zelf. Dit is onvermijdelijk, aangezien het archief van de Joods religieuze gemeente bij de deportaties in 1942 is verdwenen.¹¹

Ook de Joodse inwoners van de dorpen die in 1937 de nieuwe gemeente IJsselmuiden vormden, bleven tot op heden buiten beeld. Het waren er slechts enkelen, maar er is wel iets over hen te schrijven. Zo blijft de Joodse geschiedenis van IJsselmuiden niet beperkt tot de in deze gemeente gelegen Joodse begraafplaats.

2    KAMPEN EN IJSSELMUIDEN BIJ AANVANG VAN DE OORLOG

Tot de ochtend van 18 november 1942 leefde een Joodse gemeenschap van ongeveer 45 personen in de gemeente Kampen.¹² Kampen en IJsselmuiden telden aan het begin van de oorlog samen circa 26.100 inwoners, waarvan driekwart (19.880) in de stad Kampen leefde en 6.220 in IJsselmuiden. Het aandeel Joden in de bevolking was daarmee minder dan een half procent. In 1930 waren het meer geweest. Volgens de volkstelling dat jaar waren 69 inwoners ‘Joods.’ Dat was het aantal mensen dat als ‘Nederlands Israëlitisch’ stond genoteerd in het gemeentelijke bevolkingsregister, de toenmalige basisadministratie. De Nederlands-Israëlitische Gemeente Kampen telde in 1920 nog 22 gezinnen. Eerder hadden meer Joden in Kampen geleefd. In 1870 telde de stad 392 en in 1900 nog 247 Joodse inwoners. Het aantal Joodse inwoners van Kampen verminderde gestaag na 1870. De gehele bevolking van de stad kromp in deze periode, maar het aandeel Joden ging daarbij voorop. Na een paar decennia van economische bloei, gedreven door de tabaksindustrie en de emaillefabriek, volgde een periode van stagnatie en teruggang. De economische krimp was zichtbaar in alle sectoren en heel sterk in de dienstverlening, de handel en het winkelbedrijf. In deze laatste bedrijfstakken vonden traditioneel veel Joden werk.¹³

Aan de vooravond van de oorlog beschouwden velen de economische situatie in Kampen als zorgelijk. Dit was in 1938 voor het gemeentebestuur aanleiding om opdracht te geven tot onderzoek. Een voorbereidingscommissie vreesde dat een breed economisch onderzoek te weinig specifieke resultaten zou opleveren. Daarom werd besloten het onderzoek te richten op de bevolkingsopbouw in relatie tot de economische, sociale en culturele toestand van de gemeente. De uitvoering werd in handen gegeven van de in Kampen opgegroeide jonge jurist Samuel R. Perrin (1910-1982).¹⁴ Hij werd ondersteund door enkele ambtenaren van de dienst Gemeentewerken.

Perrin kwam eind 1940 met zijn resultaten en voorzichtige adviezen. Volgens hem was Kampen geografisch geïsoleerd geraakt en viel de sociaaleconomische schaduw van Zwolle steeds sterker over de stad. De centrumfunctie van Kampen voor omringende dorpen verminderde daardoor, met een krimpende middenstand tot gevolg. Het agrarisch belang in Kampen was groot. De pachtinkomsten uit de stadsboerderijen op het Kampereiland waren voor de gemeente een voorname bron van inkomsten, maar dit agrarisch potentieel werd onvoldoende benut. Perrin was voor vrij agrarisch ondernemerschap. Ook stelde hij vast dat het culturele klimaat in de stad minder ‘vrijzinnig’ en minder liberaal was geworden. De komst van de Theologische Universiteit speelde in dit proces een grote rol.¹⁵ Door deze combinatie was de stad, zo meende Perrin, minder aantrekkelijk voor investeerders en stedelijke nieuwkomers, en vertrokken sinds 1900 meer mensen dan dat zich vestigden. Vooral jonge mannen en vrouwen tussen de 20 en 35 jaar zochten kansen elders. Een oriëntatie op de nieuwe polder ten westen van de stad beschouwde Perrin als een van de mogelijke verbeterpunten.¹⁶ Perrin presenteerde zijn onderzoek in de raadsvergadering van 30 juli 1941, de laatste bijeenkomst tijdens de oorlog. Op dat moment was er niet veel ruimte voor een publieke discussie. Een samenvatting verscheen in de krant en het rapport bleef als typoscript bewaard.¹⁷

Tot 1940 vormden Joden in Kampen in veel opzichten een doorsnee van de bevolking. Zij werden zoals anderen getroffen door de economische teruggang, vooral in de detailhandel. Er zijn diverse namen te noemen van Joodse inwoners die in de jaren voor de oorlog Kampen verlieten. In 1934 verkocht de Joodse manufacturier Jacob van Genderingen zijn woning en winkelpand aan de Oudestraat en vertrok naar Den Haag. Zijn familie was meerdere generaties in Kampen gevestigd geweest. In 1939 verhuisde de Joodse ondernemer Charles Ph. Kooperberg, handelaar in tapijten, van Kampen naar Overveen. Kooperberg nam zijn handel mee, maar zijn onroerend goed in Kampen verhuurde hij. De Joodse godsdienstleraar en voorzanger (chazan) Meijer Druijff, die als 27-jarige in 1935 te Kampen was begonnen, vertrok in maart 1940 met zijn jonge gezin naar Den Haag. Daar werd hij directeur van een Israëlitische zorginstelling. Hij kreeg in Kampen geen opvolger. Uiteraard verhuisden op diverse momenten veel jongeren voor hun opleiding of het begin van hun werkzame leven naar één van de grotere steden. Zo vertrokken in 1937 en 1938 de twee zonen uit het gezin Rudelsheim-Blitz naar Amsterdam voor hun opleiding. De oudste zoon uit het gezin Boektje-Cohen verhuisde een jaar later naar Amsterdam om daar te studeren. Zijn zuster, Saartje Betje, werkte vanaf juli 1939 als verkoopster in Amsterdam, maar keerde eind 1941 naar Kampen terug.¹⁸

Een gemeentelijke herindeling had IJsselmuiden per 1 januari 1937 verenigd met de kleinere gemeenten Grafhorst, Kamperveen, Wilsum plus Zalk en Veecaten. Deze combinatie telde in 1940 ruim 6.200 inwoners. Deze gemeenten waren overwegend agrarisch. Veehouderij, akkerbouw en op sommige plaatsen tuinbouw vormden de belangrijkste bronnen van inkomsten. Lokale winkelvoorzieningen waren beperkt aanwezig in deze dorpen. Kampen was in veel opzichten het centrum van dienstverlening. In IJsselmuiden was enige nijverheid, met onder meer een conservenfabriek, houtzagerij, meubelfabriek en zuivelfabriek. De steenbakkerij van Van Hasselt en de wijnhandel van Siebrand behoorden tot de grootste bedrijven in de gemeente. De ontwikkeling van handel en nijverheid in IJsselmuiden werd gestimuleerd door de aanleg van de spoorlijn. Dat leidde tot een gemeentelijk uitbreidingsplan in 1941, met een nieuw bedrijfsterrein in de buurt van het station.¹⁹

Aan het begin van de oorlog stonden geen Joodse inwoners in de gemeente IJsselmuiden ingeschreven. Eerder, in de jaren twintig, had zich de koopman Benjamin Goudsmit met zijn vrouw Josephine Stofkooper en kinderen in IJsselmuiden gevestigd. Enkele jaren later verhuisden zij naar Kampen en vervolgens naar Amsterdam. Tijdens de eerste oorlogsjaren meldde burgemeester jhr. Maurits Lodewijk Quarles van Ufford, daarnaar gevraagd, dat er in zijn gemeente geen Joodse ingezetenen waren. Op verschillende momenten in 1942 en 1943 ging een vergelijkbare verklaring naar de commissaris der provincie Overijssel.²⁰ We zullen zien dat die melding niet helemaal juist was.

Het is goed om hier kort stil te staan bij het begrip ‘Joods’. Van ‘Joods’ bestaan verschillende definities of omschrijvingen. In Nederland konden burgers bij hun inschrijving in een gemeente melden tot welk kerkgenootschap men behoorde. In het bevolkingsregister kwam dan achter hun naam te staan: ‘Gereformeerd’, ‘Nederlands-hervormd’, ‘Rooms Katholiek’, ‘Nederlands Israëlitisch’, ‘Geen’ of nog wat anders. Soms wisselden mensen van religie of verloren hun geloof en lieten dan de aanduiding in het bevolkingsregister veranderen in ‘Geen’. Volgens de Joodse leer gaat het Joodszijn over in de vrouwelijke lijn, dus van moeder op kind, terwijl het Joods worden door bekering niet onmogelijk maar wel lastig is. Voor de bezetter gold in de oorlogsjaren een geheel andere logica die terugging in de tijd en teruggreep op een eerdere registratie in het Nederlandse bevolkingsregister. In navolging van de beruchte rassenwetten van Neurenberg telde voor de Duitsers het aantal Joodse grootouders dat iemand bezat. Op deze wijze wilden zij de etniciteit van Joden vaststellen. De bezetter beschouwde als ‘voljoods’ mensen met minimaal drie grootouders die als Israëlitisch in het Nederlandse bevolkingsregister stonden genoteerd. Ook het hebben van twee Joodse grootouders en gehuwd zijn met iemand die lid was van de Joodse kerkelijke gemeenschap volstond als kwalificatie voor ‘voljoods’. Voor gemengd gehuwden golden aanvullende regels.²¹ Deze graden van ‘Joods’ zijn kregen belangrijke betekenis tijdens de oorlog.

Begin januari 1941 vaardigde de bezetter de Verordening 6/1941 uit waarmee een begin werd gemaakt met de registratie van Joodse inwoners. De verordening bepaalde dat iedereen ‘van joodschen bloede’ zich diende te melden, dat wil zeggen iedereen met ten minste één Joodse grootouder. Die melding diende voor 24 februari 1941 plaats te hebben bij de gemeentesecretarie in de woonplaats. In het algemeen onttrokken heel weinigen zich aan deze registratieplicht. Er werd met zware straffen gedreigd.²² In februari 1941 meldden zich in Kampen 45 Joodse inwoners. Zij betaalden de gemeentelijke leges en ontvingen een ‘bewijs van aanmelding’. In IJsselmuiden woonden op dat moment geen Joodse inwoners. Overigens was het voor sommigen onduidelijk wie zich nu precies moest melden. Niet iedereen kende uiteraard de religieuze overtuiging van de grootouders. Ter verheldering zond de secretaris-generaal van het departement van Opvoeding, Wetenschap en Cultuurbescherming eind april 1941 nogmaals een brief met een uitleg van de bedoeling en hoe te bepalen wie geheel of gedeeltelijk ‘van joodschen bloede’ was. Eind 1941 waren nog niet alle aanmeldingsprocedures in Kampen afgerond en had een enkeling het ‘bewijs van aanmelding’ niet opgehaald.²³

In Kampen blijkt een relatief grote groep Joden seculier of niet-religieus te zijn geweest. Verschillenden van hen, die volgens het Duitse criterium ‘voljoods’ waren, stonden in het bevolkingsregister niet als ‘Nederlands Israëlitisch’ te boek, maar met ‘Geen’ religie. Dit was het geval bij het echtpaar Jacob Vos en Saartje de Lange en hun kinderen, bij de broers Maurits en Arie van Gelderen, bij de tandarts Isidore Polak en ook bij de andere gemengd gehuwden. De aanwezigheid van een groep seculiere Joden sluit aan bij de liberale sfeer die dominant was binnen de Joodse gemeenschap in Kampen. De genoemde chazan Meijer Druijff schreef hierover in 1939. Op een vraag van de eerdergenoemde onderzoeker Perrin naar het religieuze klimaat in Kampen antwoordde Druijff: dat

bij ‘… het Joodsche bevolkingsdeel (...) de belangstelling voor geestelijke vraagstukken normaal [is en] de belangstelling voor godsdienstige vraagstukken vèr beneden normaal is.’²⁴

Perrin wijst in zijn onderzoeksverslag naar de algemene vrijzinnigheid in Kampen die sedert eind van de negentiende eeuw verminderde, maar onder de Joden voortleefde. De ‘puriteins-protestantsche richting’ werd in deze jaren ‘toonaangevend’, zo meldde hij. Dit beeld wordt door andere auteurs bevestigd. Arnold Labrie wijst in zijn bespreking van verzuiling en verenigingsleven te Kampen op het beperkte sociale verkeer tussen de zuilen.²⁵ Ook Jaap van Gelderen ziet de verminderde vrijzinnigheid en merkt op dat de Joden in Kampen in hoge mate sociaal geïntegreerd bleven. Hij geeft daarbij als voorbeelden de negentiende-eeuwse Joodse stadsvroedvrouw Reintje Bramson en de vrouwenleeskring ‘Benoch Israel’ (de dochteren Israels). Deze leeskring kan juist ook wijzen op verzuiling.²⁶ In 1940 bestond deze literaire vereniging niet meer. Het bestaan van ‘gemengde huwelijken’ tussen mensen met een verschillend geloof is uiteraard te beschouwen als een indicatie dat religie voor betrokkenen geen belangrijke scheidslijn was. Van de 15 huwelijken met een Joodse partner in Kampen in 1940 was bijna een derde gemengd. Dit is opmerkelijk veel. In de analyse van het verzuilde verenigingsleven van Labrie is juist weinig ruimte voor huwelijken van partners uit verschillende religieuze groepen. Echter, binnen het vrijzinnige deel van de elite en binnen de sociaaldemocratische kring waren contacten tussen mensen met een verschillende religieuze herkomst wel geaccepteerd. Volgens de Stichting Stolpersteinen hadden Ruben van Boele en Maria Vermeulen elkaar ontmoet via bijeenkomsten van de Arbeiders Jeugd Centrale, de sociaaldemocratische jongerenbeweging.²⁷ Dit is een verdere aanwijzing dat de Joodse gemeenschap in Kampen, of op zijn minst een aanzienlijk deel daarvan, behoorde tot de meer vrijzinnige groep met een liberale of sociaaldemocratische signatuur.

Kijkend naar de economische activiteiten van de Joodse bevolking in Kampen is eenvoudig vast te stellen dat de meeste mannen ondernemers waren. Ook een enkele vrouw was eigenaar van een winkel of handelsbedrijf. Verschillende personen hadden in de eerste decennia van de twintigste eeuw een slagerswinkel, een manufacturenhandel, een kleermakerij en kledingwinkel of een handel in oud metaal, lompen en vellen. Dat wil zeggen dat zij behoorden tot de plaatselijke middenstand of handelden op een wat grotere schaal. Enkelen waren succesvolle ondernemers die ook in de lokale organisatie van middenstanders actief werden. Verder was er een Joodse tandarts en verkregen sommigen een inkomen in dienstverband. Een paar oudere mensen, gepensioneerden, hadden een bescheidener inkomen. Gegevens zoals belastingkohieren waarmee iemands economische positie nader valt te bepalen, zijn niet bewaard gebleven. Meer indirect kan de sociale status met de nodige voorzichtigheid worden afgeleid van het adres en de woning.

Het politieke klimaat in Kampen voorafgaand aan de oorlog was niet nationaalsocialistisch en zeker niet pro-Duits. De NSB beleefde zijn meest succesvolle verkiezingen in 1935. In Kampen trok deze partij op dat moment 4,6 procent van de stemmen en in de gemeenten die twee jaar later opgingen in de nieuwe gemeente IJsselmuiden, behaalde deze partij slechts drie procent van de stemmen. Dat is beduidend minder dan de 7,9 procent landelijk dat jaar.

In Kampen waren de grootste partijen de Antirevolutionaire Partij (ARP), de Christelijk Historische Unie (CHU), de Sociaaldemocratische Arbeiderspartij (SDAP) en de Staatkundig Gereformeerde Partij (SGP). In de gemeenten die later IJsselmuiden zouden vormen, was de SGP de grootste partij, gevolgd door de ARP, de CHU en de SDAP. De voor de oorlog benoemde burgemeesters Herman Martinus Oldenhof (1899-1985) van Kampen en jhr. Maurits Lodewijk Quarles van Ufford (1910-1944) van IJsselmuiden waren beiden lid van de ARP, de eerste was gereformeerd, de tweede Nederlands hervormd. De opvolger van deze laatste was locoburgemeester Gerrit Abraham van Engelen (1891-1982). Hij was christelijk gereformeerd en lid van de SGP.²⁸

Gedurende de oorlog groeide het ledental van de NSB. Iet Erdtsieck merkt op dat in de jaren dertig deze partij slechts enkele tientallen leden telde in Kampen. Uit de latere oorlogsjaren stammen een paar ledenlijsten, die — hoewel incompleet — 173 namen tellen.²⁹ De partij bestond ook in deze jaren uit een kleine groep mensen, maar door een aantal prominente leden zou ze tijdens de oorlog een krachtige factor in het openbare leven van Kampen vormen. Voor IJsselmuiden ontbreken deze gegevens.

De oorlog

De commissaris van politie bracht vanaf juni 1940 maandelijks rapport uit aan de procureur-generaal bij het gerechtshof te Arnhem. Daarnaast diende ook een wekelijks rapport aan de Sicherheitsdienst te Enschede te worden geleverd. Onderwerp was de toestand in Kampen of IJsselmuiden en de activiteiten van de politie op allerlei terrein: politiek, economie, luchtbescherming en verduistering, toezicht op de Joden en eventuele arrestanten. Een algemeen onderwerp, dat ook steeds terugkeerde, was de politieke gezindheid van de bevolking. Steevast werd gemeld:

‘De bevolking van Kampen is anti-Duitsch en anti-NSB gezind.’ Een enkele maal werd dit gevolgd door ‘… de stemming onder de bevolking is de laatste dagen enigszins onrustiger.’

Uit alle oorlogsjaren zijn voorbeelden van onrust te geven. Enkele malen werden ruiten ingeworpen bij leden van de NSB en bij het kantoor van de Ortskommandant. Er werd ingebroken in een opslagplaats van de Duitse Wehrmacht aan de IJssel. Enige keren werd met krijt het voor Duitse militairen beledigende jaartal ‘1918’ op muren van huizen geschreven. De opschriften moesten snel worden verwijderd, ondanks dat de daders schoolkinderen bleken. In de bioscoop verstoorden personen soms de vertoning van het (Duitse) UFA-journaal met rumoer, kuchen en hoesten. In de eerste maanden droegen mensen speldjes met muntstukjes of ‘Koninginne-kopjes’, leeuwtjes of oranje knopen, waar tegen werd opgetreden door de politie. Ook werden in de vroege ochtend van 30 april 1941, de verjaardag van prinses Juliana, oranje papiersnippers gestrooid in de Oudestraat. Bij zulke incidenten moest de orde scherp worden gehandhaafd door de lokale politie en, zoals vereist, apart melding gemaakt bij de Duitse instanties.

Op 25 juli 1941 vond een ernstig voorval plaats. In de ochtend bleken alle bordjes ‘Voor Joden verboden’ bij de openbare gebouwen en in de parken vernield. De politie stelde direct een onderzoek in naar voetsporen en vingerafdrukken, zo meldde de rapporten. Als represaille werden in de volgende weken mannelijke burgers verplicht te posten bij deze bordjes, dag en nacht, telkens vier uur. Zij die weigerden, werden bestraft en bij de Sicherheitsdienst gemeld. Tot in 1944 werden door de politie dagelijks de bordjes gecontroleerd. De rapporten van de politie melden ook regelmatig preken van verschillende dominees die zich anti-Duits opstelden. Agenten, en soms ook de NSB-burgemeester Sandberg, bezochten kerkdiensten en maakten melding van onwelgevallige passages in een preek.³⁰

Anti-Joodse acties waren er af en toe ook. Zo werden op 12 en 16 november 1940 de etalageruiten van Joodse winkels ingeworpen. Dit was onder anderen het geval bij de winkel van Salomon Boektje aan de Oudestraat en bij een niet bij name genoemd ander bedrijf in dezelfde straat, misschien de winkel van Rudelsheim. De commissaris van politie Willem van der Drift vervolgde in zijn rapport met de opmerking: Vorkommnisse politscher Art sind in dieser Woche nicht zu melden. ‘Incidenten van politieke aard zijn deze week niet te meldden.’ In de Provinciale Overĳsselsche en Zwolsche Courant (POZC) van 12 december 1940 stond dat verschillende winkeliers in de Oudestraat hun winkelruiten met planken afschermden. Dit hielp bij de voorgeschreven verduistering, maar beschermde ook het glas. Volgens deze krant betrof het wel ‘boosaardig opzet’ maar geen politieke of religieuze actie.³¹ Dit was hetzelfde commentaar als Van der Drift gaf.

In IJsselmuiden was de situatie weinig anders dan in Kampen. Burgemeester Quarles van Ufford nam elke maand in zijn rapport de zin op: ‘De stemming der bevolking en politieke groeperingen is rustig. Slechts door de NSB wordt activiteit ontwikkeld.’³² Van incidenten of onrust is zelden sprake. Quarles van Ufford werd in november 1943 ernstig ziek en het verslag werd overgenomen door locoburgemeester Gerrit van Engelen. Vormen van onrust zoals in Kampen werden vanuit IJsselmuiden niet gemeld, op een enkel incident na, waarover later. Wel had Van Engelen een iets andere toon. Hij schreef telkens:

‘De houding der bevolking tegenover politieke of economische gebeurtenissen en toestanden is correct en rustig. Mijn verhouding tot de NSB en de Duitsche instanties geeft geen aanleiding tot het maken van opmerkingen.’³³

In Kampen werden de maandrapporten van de politie opgesteld door de commissaris van politie Van der Drift, door de burgemeesters Oldenhof, Sandberg en Roest van Limburg als waarnemend commissaris, en later door opperluitenant Boesveld als nieuwe korpschef. In IJsselmuiden stelde burgemeester Quarles van Ufford tot najaar 1943 deze verslagen samen op basis van informatie van de politie. Vanaf dat moment deed onderluitenant Mulder of de waarnemend burgemeester Van Engelen verslag. De Duitse autoriteiten vonden de rapporten vaak te lang, te weinig concreet en niet ‘pünktlich’ genoeg. Daarbij wisselden soms ook de vragen waarop antwoord moest worden, maar als bron voor onderzoek blijven de rapporten uiterst interessant.

3    MAATREGELEN TEGEN DE JODEN EN DE AANWIJZINGEN VAN 1937

Een maand na de inval vaardigde de bezetter de eerste anti-Joodse maatregel uit. Veel gemeentelijke archieven uit die tijd bevatten een dossier met als titel ‘Maatregelen tegen de Joden.’ Dat is ook zo in Kampen en IJsselmuiden.³⁴ In die mappen zitten diverse verordeningen van de bezetter en correspondentie over de uitvoering daarvan. De maatregelen en hun uitvoering vonden steun in het Landoorlogsreglement en de zogenaamde Aanwijzingen van 1937. Deze Aanwijzingen stonden in een door de Nederlandse regering opgesteld document. Het waren richtlijnen over hoe te handelen in het geval van een bezetting. De Aanwijzingen waren in 1938 vertrouwelijk aan alle verschillende overheidsinstanties gezonden en meestal in een la of kluis opgeborgen. In mei 1940 kwam het document op tafel om richting te geven in de wanordelijke situatie. De voornaamste bepaling was dat de overheid moest blijven functioneren in het belang van de burger.³⁵

Dit hoofdstuk bevat een kort overzicht van de belangrijkste maatregelen die de bezetter nam tegen de Joodse bevolking in Nederland. De meeste verordeningen waren algemeen en golden overal in het land. Sommige bepalingen waren gericht op Overijssel. Een enkele betrof specifiek de gemeente Kampen. Een beknopte chronologie van maatregelen tegen Joden laat in enkele bladzijden zien hoe snel de positie van Joodse burgers verslechterde. Belangrijk daarbij was de combinatie van gemeentelijke en landelijke bepalingen.

In juni 1940 moesten de Joodse leden van de vrijwillige Luchtbeschermingsdienst hun taken afstaan. Zij werden door de Duitsers als onbetrouwbaar en ‘vijandig’ beschouwd. Voor Kampen en IJsselmuiden had dit geen consequenties, aangezien er bij de luchtbescherming geen Joodse vrijwilligers waren. Eind van de zomer moesten Joden hun zogenoemde ‘eere-ambten’ afstaan. Hun werd verboden een vertegenwoordigende of bestuurlijke functie te bekleden. Dat betekende dat zij per 1 oktober geen deel meer mochten uitmaken van gemeenteraden, waterschapsbesturen of een vergelijkbare functie. Ook dit had geen directe consequenties voor Kampen en IJsselmuiden.

Het ontslag van Joodse leden van de luchtbescherming wordt vaak gezien als de eerste anti-Joodse maatregel. In Kampen ging daaraan een intimiderend voorval in mei 1940 vooraf. Zoals de commissaris van politie Van der Drift zich vijf jaar later herinnerde: ‘Een van de eerste dagen na de capitulatie kwam een luitenant van de Hafenüberwachung bij mij, die me opdroeg alle Joden te ontbieden.’ Tijdens de bijeenkomst op het politiebureau werden de Joden door deze luitenant toegesproken en verplicht zich dagelijks te melden. De verplichting werd later minder scherp en verliep vervolgens.³⁶ Eén van de personen die hier gedwongen bij aanwezig was, verklaarde na de oorlog dat de Duitse militair de aanwezige Joden op de ‘welbekende Germaansche wijze uitkafferde.’³⁷

Op verzoek van de Hauptmann der Schutzpolizei stelde de politie van Kampen op 24 juni 1940 een lijst samen van de ‘handeldrijvende Joden’ in de stad. Hierop werden negen mannen genoemd. Op een aparte pagina stond de enige vrouwelijke ondernemer met een eigen bedrijf, Klara H. Goudsmid-Boektje. Van elke onderneming werd de aard omschreven en aangegeven of men over een winkel beschikte.³⁸ Het leveren van deze informatie was in strijd met de brief van de (toen nog) commissaris der Koningin in Overijssel die de burgemeesters van Overijssel op 8 juni 1940 hadden ontvangen. Daarin meldde mr. A.E. baron van Voorst tot Voorst dat de secretaris-generaal van Binnenlandse Zaken hem had medegedeeld, dat het niet was toegestaan ‘enigerlei inlichtingen te verschaffen met betrekking tot Joden.’ Pas vier maanden later kwam van deze secretaris-generaal een nieuw bericht. Vanaf dat moment moest ‘elke gewenste inlichting’ uit de bevolkingsregisters worden verstrekt aan Duitse politie-instanties.³⁹

Misschien niet voor iedereen direct herkenbaar als een anti-Joodse maatregel was het verbod op de Vrijmetselaarsloges. Dit was het gevolg van de Verordening 33/1940 van 4 juli 1940 tegen ‘vijandelijk vermogen’. Deze verordening was nadrukkelijk gericht tegen de loges en vergelijkbare organisaties zoals de Odd Fellows, zo stelde Loe de Jong. De Vrijmetselaars werden door de Duitsers gezien als ‘volksvijandig’, ‘internationaal’ en bovendien ‘Joods’. De commissaris van de politie moest de gebouwen van de loge Le Profond Silence en de Hanze Loge 29 (Independent Order of Odd Fellows) sluiten en de bezittingen in beslag nemen. De inventaris en de administratie moesten worden opgezonden naar de Sicherheitsdienst in Enschede. Zo geschiedde. Er is in de correspondentie hierover geen blijk van enige twijfel of overleg tussen de commissaris Van der Drift en de lokaal verantwoordelijke voor de politie, burgemeester Oldenhof. Wel bleek in 1945 dat Van der Drift een hoeveelheid documenten en objecten voor vervoer naar de Sicherheitsdienst had behoed.⁴¹

Spoedig volgde het verbod op organisaties van politieke tegenstanders, zoals afdelingen van de Communistische Partij Holland, de Revolutionaire Socialistische Arbeiderspartij en het Nationaal Arbeiderssecretariaat. Deze laatste organisatie had sedert 1894 een afdeling in Kampen. Het was een pensioenfonds van 25 ‘sigarenmakers, tabaksbewerkers en tabaksbewerksters’. Een van de agenten van de Kamper politie deed juli 1940 huiszoeking bij de secretaris-penningmeester. De hier aangetroffen kasboeken, ledenlijsten, circulaires en bijna 100 gulden werden in beslag genomen.⁴²