Brussel, als ik u ooit vergeet,

mag mijn rechterhand verdorren,

mijn tong mag aan mijn gehemelte kleven

als ik niet meer aan u zou denken...

Aan de stroom van de Amstel, daar zaten wij neer,

Daar weenden wij tranen, denkend aan Brussel...

(vrij naar Psalm 137)

Inleiding

Vesalius, Erasmus, Bruegel. U kent ze wel, die grote zestiende-eeuwse renaissancefiguren uit Brussel en de Nederlanden. Alhoewel. Ze leefden onder keizer Karel en die kent u als de gezellige Roomse keizer van bij ons, die rondstruinde in Olen en elders. Tenminste, zo hebben de katholieken hem in de negentiende eeuw geportreteerd. Maar in feite was hij een oorlogsstoker. Hij was altijd en overal, en bij iedereen, op zoek naar geld om zijn talrijke oorlogen te financieren: repressie en oorlog tegen indianen, tegen Ottomanen, tegen Noord-Afrikanen. Zijn meest glorierijke overwinning was de inname van Tunis, zijn schandelijkste nederlaag die in Algiers. Over die laatste twee oorlogen zijn ook de Arabische visies bewaard. En die verschillen nogal wat van de teksten die in onze leerboeken geschiedenis staan.

Karel voerde ook oorlog tegen zijn eigen Brusselse bevolking toen die voor religieuze en maatschappelijke verandering koos. De man werd gedreven door een haat tegen al wat niet katholiek en traditioneel was, een haat die hij doorgaf aan zijn zoon Filips. Een aartsreactionair dus in een eeuw die zwanger was van vooruitgang en verandering. Maar hij was tegen. Erasmus, die hem mee opvoedde in Mechelen en Brussel, durfde niet tegen hem ingaan, maar verkoos ideoloog te worden voor zijn oorlog tegen de islam. Vesalius hield zich als lijfarts gedeisd en stelde zijn carrière veilig door middeltjes te zoeken voor de kwalen van de keizer. Pieter Bruegel1 immigreerde uit Antwerpen naar Brussel en werd van op zijn deurdrempel getuige van de bloedige katholieke repressie. Hij protesteerde, net als andere artiesten met mindere naam: zijn schoonvader, Pieter Coecke van Aelst, Barend van Orley en heel het prestigieuze tapijtweversgilde van Brussel: de Pannemaekers, Tsas en Vander Moeyens. Net zoals de rederijkers. Die laatsten kent u van op school als de burgers die in hun vrije tijd konden rijmen en dichten zonder hun gat op te lichten. Maar dat is onzin, zij waren ijverige propagandisten van de vernieuwende ideeën. Een grote uitzondering: Anna Bijns, zij dichtte tot meerdere eer en glorie van het duistere, conservatieve katholieke regime. Maar zij was niet van Brussel. Vele van deze artiesten waren eerst spreekbuizen van het regime, hadden de oorlogen van de keizer triomfantelijk uitgebeeld, maar kozen later de kant van de opstandige bevolking.

Brussel was toen niet alleen de officiële hoofdstad van de Nederlanden maar ook een halve eeuw lang het centrum van de wereld. Van op de Koudenberg regeerde Karel V over grote delen van Europa, Latijns-Amerika en Noord-Afrika. Onze Brusselse adel had hem daarbij bijgestaan. Egmont, Nassau… het zijn namen die later de geschiedenis ingaan als ‘geuzenleiders’. Maar in het begin waren deze heren maar wat fier dat hun Brussel kon heersen over Peru, Tunis en Granada. Dat ze konden oorlog voeren tegen de Turken of geld beuren uit Latijns-Amerika. Maar dat veranderde. Niet door hun toedoen, maar door de revolte van het volk dat de armoede, de misdaden van de kerk en van het regime beu was.

Het volk kwam in opstand, overal in de Nederlanden, van Brabant en Vlaanderen tot Holland en Zeeland. En het was geen boerenrevolte zoals die toen ook in Duitsland plaatsvond, maar een opstand van het werkvolk en van de opkomende burgerij, die nieuwe ideeën kregen en nieuwe machtsverhoudingen wilden. Die nieuwe ideeën protesteerden tegen het oude regime, tegen de machtige kerk. En die zogeheten ‘protestanten’ bestonden uit verschillende varianten. Er waren wederdopers, zeer populair onder het stedelijke proletariaat, die een absolute gelijkheid van elk individu voorstonden en een naasting van alle goederen van de kerk – utopische communisten eigenlijk. Er waren ook lutheranen, die helemaal niet zo ver wilden gaan. Voor hen mochten de koning en de kerk wel de macht behouden, als ze de misbruiken maar inperkten. Vooral onze adel was daarom lutheraans. Ze hadden zelf veel te verliezen. Willem van Oranje-Nassau incasseerde ieder jaar in zijn Brusselse residentie als rijkste man in de Nederlanden een jaarinkomen van 150.000 gulden. Dat was 3000 keer het inkomen van een timmerman. Egmont, als tweede rijkste, had ‘maar’ een inkomen van 62.000 gulden. Van zodra de revolte onder druk van het volk en de opkomende burgerij radicaliseert, kiezen zij eieren voor hun guldens en verhuizen naar het Noorden, waar het regime minder sterk stond.

De artiesten, het volk en de burgerij hielden wel stand, ondanks alle repressie. De ideologische repressie, de inquisitie zegden ze toen, werd geleid vanuit Leuven. Die zeer katholieke universiteit had een quasimonopolie op inquisiteurs. Onder keizer Karel leverden ze zelfs de grootinquisiteur van Spanje. Brandstapels van boeken en mensen waren een Leuvense specialiteit. De militaire repressie was dan weer de taak van het Spaanse bezettingsleger. Maar ondanks Leuven en de terreur van landvoogd Alva zal de revolte verdergaan en radicaler worden.

In een laatste stadium duikt de progressiefste vorm van protestantisme op, het calvinisme. De calvinisten wilden de monarchie weg en stichtten in 1576 de Brusselse geuzenrepubliek. Die kreeg trouwens navolging in Gent en Antwerpen, want zoals de rederijkers zongen:

Want g’lyck de paerden syn geschapen om te ryden,

De Vogels om de locht met vleugels te doorsnyden,

De Visch tot swemmen, end’ tot jock en ploeg den Os;

Soo mede wy oock om te wesen vry en los.

Die republiek is uit onze geschiedenis verdwenen. Nochtans waren hun idealen en politiek van een revolutionaire nieuwheid. Tweehonderd jaar voor de Franse Revolutie hadden de geuzen het over vrijheid van godsdienst, zeg maar scheiding van kerk en staat, en formuleerden zij hun politieke eisen niet langer in religieuze termen maar hadden ze het over ‘nationale eenheid’ en een ‘sterke nationale economie’. De man die dat het duidelijkst formuleerde was Olivier van den Tympel, leider van die Brusselse republiek. U heeft nooit van hem gehoord? Wel, ik zal citeren uit zijn ‘beleidsverklaring’ toen hij in 1579 aan de macht kwam, gesteld in dat mooie Brusselse renaissance-Nederlands. Maar dat is voor het einde van dit boek. Eerst laat ik u dwalen door vergeten verhalen over deze renaissance die in bloed eindigde. Kwestie van u de tijdsgeest te leren kennen.

1 Zolang Pieter Brueghel de Oude in Antwerpen woonde, schreef hij zijn naam met ‘gh’, eens in Brussel liet hij de ‘h’ vallen en signeerde hij met Bruegel.

De renaissance in Brussel: drie figuren en één keizer

Dürer in de Warande

De Duitse kunstenaar Albrecht Dürer was 49 en stond op het punt zijn pensioen te verliezen. Hij had pas van de Habsburgse keizer Maximiliaan een jaarlijkse lijfrente gekregen van 100 florijnen1, maar Maximiliaan stierf en niets was nog zeker. De keizer werd opgevolgd door een zekere Karel, ook een Habsburger maar geboren in Gent, opgevoed in Mechelen en residerend ten paleize op de Koudenberg in Brussel. En dus trok Dürer, vergezeld van vrouw en dienstpersoneel, van Nürnberg naar Brussel om zijn pensioenrechten veilig te stellen. Een memorabele reis, omdat het ook een businesstrip was. Dürer verkocht onderweg nogal wat van zijn eigen werk en haalde hier en daar een bestelling binnen. Hij gaf er ook een dagboek over uit, Tagebuch der Reise in die Niederlände. Onze schilder probeert de nieuwe heerser te spreken en reist daarom eerst naar Aken, waar Karel tot keizer wordt gekroond, en achtervolgt hem vervolgens naar Antwerpen waar Karel zijn Blijde Intrede maakt, en daarna naar Brussel waar Karel woont.

Op 27 augustus 1520 arriveert Dürer in Brussel. Hij bezoekt het stadhuis, waar hij vier schilderijen van Rogier van der Weyden bewondert. ‘Het stadhuis van Brussel is magnifiek, groot en stevig, opgetrokken in zwaar bewerkte steen en met een prachtige, elegante toren’, schrijft hij. Hendrik III van Nassau ontvangt Dürer in zijn stadspaleis aan de rand van de Koudenberg. In de Nassaukapel bewondert hij een schilderij van Hugo van der Goes. Daarna krijgt hij een rondleiding door de zalen: ‘Er waren twee grote zalen en daarin zag ik allerhande curiosa, onder meer een stuk steen dat bij een onweer voor de voeten van de heer van Nassau uit de lucht was gevallen.’ Een meteoriet dus.2 Die meteoriet intrigeerde Dürer, want hij verzamelde curiosa. Rariteitenkabinetten kwamen toen net in de mode. Hij kocht in de Nederlanden een hele verzameling, voor een klein fortuin: buffelhoorns, elandhoeven, een zoutvat uit Calcutta, paarlemoerenschelpen, koraalsteen, een opgezette baviaan en zelfs twee levende papegaaien.

Niet alleen alle curiosa van de wereld belandden toen in Brussel, het hart van Europa, Latijns-Amerika en Noord-Afrika, maar ook echte schatten. Tijdens Dürers verblijf arriveren de eerste goudschatten uit het pas veroverde Mexico. Hernandez de Córdoba was in 1517 op de Mayakust geland en net voor Dürers aankomst in de Nederlanden veroverde Hernán Cortés Tabasco (in het huidige Mexico). Die eerste goudschatten worden tentoongesteld in het paleis van Karel V en daarvan geeft Dürer ons een gedetailleerde beschrijving:

‘Een grote, gouden zon ter grootte van een vaam [ongeveer twee meter, nvda], een maan uit zuiver zilver van dezelfde grootte en twee zalen vol harnassen, bizar wapentuig, schiettuigen, curieuze kledij en beddengoed en nog veel meer. Het een al fascinerender dan het andere. Alles wordt geschat op minstens 100.000 florijnen. Nooit in mijn leven was ik zo onder de indruk van wat ik zag. Ik zag er kunstwerken van ongekende schoonheid en ik was onder de indruk van het vakmanschap van deze mensen. Het is te fabelachtig om onder woorden te brengen.’

1 Een florijn (gulden) was 2,53 gram goud. Hij zou nu zo’n 5.000 euro waard zijn, waarmee je toen natuurlijk veel meer mee kon kopen dan nu.

2 Een Spaans legerofficier, Alonso Vázquez geeft ons meer details over die steen: ‘In het paleis van den prins van Oranje, hetgeen een der voornaamste gebouwen van de stad is, kan men nog heden ten dage een vreemdsoortig wonderteeken zien, en wel een zeer grooten kogelronden steen. Deze steen is met een ketting vastgelegd bij de voordeur, en ligt daar ter herinnering aan het feit dat hij op den dag en het uur van de geboorte van Willem van Nassau, prins van Oranje, uit den hemel is gevallen vlak naast het bed waar hij werd geboren. Het schijnt alsof God door dit wonderteeken heeft willen aanduiden de hardheid des harten van den grootsten vervolger van de katholieke kerk die er ooit is geweest.’ De man schrijft dus na de val van Brussel in 1585 en het verjagen van Willem van Oranje. Het verhaal over de meteoriet was ondertussen een zestiende-eeuwse stadslegende geworden. Oranje is niet in Brussel geboren maar in Dillenburg en kwam pas als elfjarige knaap in de hoofdstad wonen.