Loopgraven in Afrika (1914-1918)

De vergeten oorlog van de Congolezen tegen de Duitsers

Voorwoord

Waarom de Groote Oorlog een wereldoorlog was

Tijdens de Eerste Wereldoorlog bracht de Franse overheid zowat 220.000 koloniale onderdanen over naar Frankrijk, het equivalent van zo’n tien infanteriedivisies. Algerijnen, Marokkanen en Vietnamezen waren de grootste contingenten. Ze werden ingezet als soldaten, dragers en arbeiders aan het front, en als arbeiders in de oorlogsindustrie. Aan het front waren het deze koloniale troepen die munitie en proviand aansleepten, de loopgraven groeven en onderhielden, en die de slagvelden opruimden na de gevechten. De verliezen onder deze harde werkers waren aanzienlijk: ruim 71.000 koloniale troepen verloren het leven in de Eerste Wereldoorlog.

Aan Britse zijde verliepen de zaken op dezelfde manier. Vele tienduizenden troepen uit de kolonies werden ingezet als gevechtstroepen, maar meer nog als non-combat forces die het labeur van de logistiek en de genie op zich namen. Er is een anoniem gedichtje van een soldaat uit de Caraïben overgeleverd uit de loopgraven van Noord-Frankrijk:

Stripped to the waist and sweated chest

Midday’s reprieve brings much-needed rest

From trenches deep toward the sky

Non-fighting troops and yet we die

Wat dat sterven betreft: alleen al bij de Indiase troepen verloren 9000 mensen het leven aan het Westelijk Front, en in 2011 werd naast de Menenpoort in Ieper een monument voor de Indiase soldaten opgericht. In totaal namen ruim een miljoen koloniale onderdanen deel aan de strijd van de geallieerden.

Na het einde van de vijandelijkheden schreef een jonge koloniale soldaat-werker uit Vietnam een verzoekschrift aan de onderhandelaars in Versailles, waarin hij steun vroeg voor de onafhankelijkheid van zijn land als erkenning van de inzet en het lijden van de koloniale troepen. Hij ving bot, maar zijn naam werd later bekend: Ho Chi Minh.

Het zou hem nog ruim dertig jaar kosten, en vele duizenden slachtoffers, vooraleer zijn land gewapenderhand de onafhankelijk van Frankrijk won. De waardering voor de koloniale soldaten was immers onbestaande. Tijdens de oorlog werden zij behandeld als tweederangsmensen; contact met blanken was – zeker voor zwart-Afrikaanse troepen – streng gelimiteerd; en na de oorlog werden ze snel terug naar de kolonies gevoerd om hen een langdurig verblijf als – stel je voor – ‘bezettingsmacht’ in blank Europa onmogelijk te maken.

In de klassenmaatschappij die de Eerste Wereldoorlog aan het front was, namen de koloniale troepen de allerlaagste rangen in, onder de arbeidersklasse en de boeren die het merendeel van de frontsoldaten leverden, en de burgerij en de aristocratie die het officierenkorps bemanden. De wereldverhoudingen werden op een miniatuurschaal geïmiteerd in de loopgraven van het Westelijk Front.

De Eerste Wereldoorlog was een wereldoorlog om die reden: de troepen kwamen van over de hele wereld, en ze vochten in een structuur die een nauwkeurige kopie was van de verhoudingen in de wereld. Het taaie beeld van die oorlog als een Europees conflict gaat voorbij aan de realiteit dat de strijdende Europese naties koloniale rijken waren, wier oorlogsinspanningen mee werden ondersteund door de bevolkingen van de kolonies. Via Groot-Brittannië en achter de Britse vlag vochten op die wijze soldaten uit India, Pakistan, Maleisië, Canada, Australië, Nieuw-Zeeland, de Caraïben, het Nabije Oosten. Frankrijk haalde z’n troepen uit Noord- en West-Afrika, de Antillen en Indochina. En België mobiliseerde z’n Congolese troepen – beproefd in diverse koloniale conflicten – om een stukje wereldoorlog uit te vechten in wat nu Tanzania heet.

Wat die Belgisch-Congolese Force Publique betreft, ook die was een afspiegeling van de verhoudingen in de kolonie. De askari waren de koloniale onderdanen van hun blanke officieren. En net zoals dit land z’n uiterste best heeft gedaan om het na 1960 zo voor te stellen dat we Congo nooit hebben gekoloniseerd, zo ook is de inzet van Congolese troepen niet meteen een thema waarvan de geschiedenisboeken bol staan. Integendeel: de geschiedenis en de herinnering aan 1914-1918 kan niet parochiaal genoeg zijn. Liefst ziet men er enkel een alternatieve Guldensporenslag in, waarin de onderdrukte Vlaming zich bewust werd van de taal- en sociale ongelijkheid waaronder hij gebukt liep. Hier ons Bloed, wanneer ons Recht?

Die slogan op de Steen van Merkem was net zo toepasbaar voor Ho Chi Minh en zijn Vietminh als voor Hendrik Borginon en zijn Frontbeweging, en even goed was het lijden aan het front een reden om respect te eisen voor mensen zoals Ahmed Ben Bella in Algerije, Jawaharlal Nehru in India of Leopold Sedar Senghor in Senegal. De verschrikkingen van de oorlog, verteld door de teruggekeerde veteranen, werden snel een belangrijke politieke kracht in zowat alle kolonies. De namen van geallieerde generaals zoals Haig, Rawlinson en Nivelle werden scheldwoorden in Manchester, Glasgow en Bordeaux, maar even goed in Canada, Nieuw-Zeeland, Zuid-Afrika, Jamaica en Martinique. De manier waarop vergoten bloed werd afgewimpeld als argument voor sociale rechtvaardigheid in eigen land, en overzee voor zelfstandigheid, onafhankelijkheid of gewoonweg erkenning als mens werd slecht verteerd en zou, zeker na de herhaling van dit patroon in de Tweede Wereldoorlog, op vele plaatsen in de wereld een politiek argument van jewelste worden.

De Eerste Wereldoorlog luidde dan ook een tijdperk in van gigantische sociale, culturele en politieke omwentelingen – de grote kramp van de twintigste eeuw. Er was de Oktoberrevolutie en het verdwijnen van de Duitse en Oostenrijkse keizerrijken, uiteraard, maar er was ook de doorbraak van de georganiseerde arbeidersbewegingen in zowat heel Europa. In België werd na de oorlog het algemeen enkelvoudig stemrecht voor mannen goedgekeurd; in Groot-Brittannië kregen vrouwen onder bepaalde voorwaarden stemrecht, evenals, onder andere, in Duitsland, Oostenrijk, Canada en Nederland. In vele landen, waaronder België, zorgde deze maatregel voor een politieke aardverschuiving die de socialisten voor het grootste deel van de twintigste eeuw naar het centrum van de politiek verschoof en de politiek voor het eerst een breder democratisch draagvlak gaf.

Bij de verliezers leidde de oorlog tot het uiteenvallen van de bestaande staten en een crisis zonder voorgaande. Het Oostenrijks-Hongaarse rijk werd geamputeerd tot een zwakke en armlastige rompstaat; het Ottomaanse rijk eveneens, en Mustafa Kemal Atatürk (de held van Gallipoli) bouwde het moderne Turkije op de ruïnes ervan; de jonge Sovjet-Unie werd het toneel van een jarenlange bloedige burgeroorlog; wat Hitler met Duitsland deed is welbekend. Wat we nu de ‘internationale gemeenschap’ noemen ontstond in 1919 als de Volkenbond en werd na 1945 de Verenigde Naties. En de internationale vredesbeweging ontstond toen mensen als Bertrand Russell tijdens de oorlog de binnenkant van de gevangenis zagen.

In de kolonies ontstonden de vroegste onafhankelijkheidsbewegingen in de nasleep van de Eerste Wereldoorlog. Een voorbeeld: de jonge Jomo Kenyatta, later de eerste president van Kenya, moest tijdens de oorlog onderduiken omdat de Britse koloniale overheid arbeid eiste van zijn etnische groep de Gikuyu. De vernedering van dwangarbeid leidde ertoe dat onder de Gikuyu al vanaf de jaren 1920 een embryonale antikoloniale beweging gestalte kreeg. India’s eerste president Jawaharlal Nehru kwam tijdens de oorlog in opstand tegen de Britse censuur in India, en bouwde zo een reputatie op van radicaal anti-Brits verzetsleider. Ahmed Ben Bella, de oudere broer van de eerste Algerijnse president vocht mee in de loopgraven aan het Westelijk Front en liet er het leven.

De Tweede Wereldoorlog zou deze processen nog versnellen. Ben Bella zelf vocht als soldaat aan de zijde van de Franse troepen en werd door De Gaulle gedecoreerd. Hij weigerde een aanstelling als officier omwille van het structurele racisme dat hij zelf als soldaat had ondergaan vanwege zijn Franse bevelhebbers. Ho Chi Minh vocht met zijn Vietminh zowel tegen de Japanse bezettingstroepen als tegen die van Vichy-Frankrijk. En het verzet tegen de Britten in India tijdens de Tweede Wereldoorlog, geleid door Gandhi en Nehru, dwong de Britten tot een vergelijk met de Indiase Congrespartij. Na die oorlog waren zowat alle kolonies het terrein van georganiseerde en hevige antikoloniale agitatie; onafhankelijkheid was nog slechts een kwestie van tijd.

Ook daar waar geen soldaten werden geronseld, leidde de Groote Oorlog tot economische en politieke omwentelingen. De oorlog zorgde er bijvoorbeeld voor dat de Argentijnse export van landbouwproducten simpelweg verdubbelde en dat het land een structurele handelspartner van de VS werd, met allerhande gevolgen in de rest van de twintigste eeuw. Brazilië volgde dezelfde koers en zag z’n rol in de wereldhandel eveneens explosief groeien doorheen en na de oorlog. In China leidde de oorlog tot het verzwakken van de Europese invloed, waardoor Japan een agressiever strategie tegenover China kon ontwikkelen, en waardoor lokale krijgsheren en vroege verzetsbewegingen aan een decennialange en uiterst bloedige strijd konden beginnen.

Wie daarom de Eerste Wereldoorlog reduceert tot een plaatselijk conflict rond plaatselijke belangen maakt een van de meest cruciale perioden uit de hedendaagse geschiedenis onzichtbaar. We kunnen het heden niet begrijpen zonder de volledige impact van de Eerste Wereldoorlog te snappen. Het was een oorlog die effecten had rond de gehele wereld.

Ik ken het Askarimonument in Dar es Salaam zeer goed. Het is voor iedereen in de stad een oriëntatiepunt, je krijgt er vaak aanwijzingen die je ‘de tweede straat links voorbij Askari’ insturen. Het monument is verbazend klein, en het staat er wat verloren in wat inmiddels het Central Business District is geworden. Steeds minder mensen weten ook waarvoor het staat, wie die askari waren, hoe ze leden en vaak stierven als gevechts- of ondersteunende soldaten.

Ik ben dan ook blij met dit kleine Askarimonument van Lucas Catherine. Het is een vingertje dat een heel andere richting uitwijst dan die van de Vlaamse IJzer-mythologie die de herinnering domineert. Dit boek wijst in de richting van de rest van de wereld, die even goed slachtoffer werd van het monumentale geweld van 1914-1918 en die er ook door veranderde. Meer nog: het wijst in een richting die men wenst afgesloten te houden. Wij, de Europeanen, hadden de koloniale onderdanen nodig om de strijd op leven en dood te voeren. We hadden hen heel hard nodig, want we konden die oorlog niet winnen zonder hen. En we gedenken dat slechts met tegenzin, want het toont aan hoe zwak we toen wel waren en hoe selectief we omspringen met de geschiedenis als die zwakte aan het oppervlak dreigt te komen.

Jan Blommaert

September 2013

Inleiding

De Groote Oorlog speelde zich niet enkel af aan de Somme en achter de IJzer, hij was een wereldoorlog waarvan de gevolgen nog doorwerken in recente conflicten. De laatste oudstrijders zijn allang begraven, maar de politieke consequenties werken nog door.

De oorlog in Klein-Azië

Zo was er de slag om Gallipoli (25 april 1915 – 9 januari 1916). Gallipoli ligt op een schiereiland dat de toegang controleert tot de Ottomaanse hoofdstad Istanbul en tot de Bosporus, die de doorvaart vormt naar Rusland. Franse en Britse troepen wilden via Gallipoli doorstoten naar het vijandelijke Istanbul en de zeeroute naar bondgenoot Rusland vrijwaren. Het plan mislukte en aan beide zijden vielen telkens meer dan 56.000 doden. De Turkse bevelhebber was Mustafa Kemal. De Groote Oorlog betekende de definitieve ondergang van het Ottomaanse Rijk. Na de oorlog (in 1922) werd de laatste sultan, Mehmet VI, afgezet en werd de republiek uitgeroepen. Mustafa Kemal werd de eerste president en kreeg de titel ‘Vader van alle Turken’, Atatürk. Hij voerde een drastische europeanisering door. De fez voor de mannen en de sluier voor de vrouwen werden verboden. Op een overtreding van dat verbod stond de doodstraf. Nu nog is deze radicale breuk, het resultaat van de nederlaag in de Groote Oorlog, niet verteerd. De islamitische AKP-partij die nu al een decennium aan de macht is, werkt aan een sluipende terugkeer van het ‘islamitische’ Ottomaanse Rijk. De oppositie ertegen beroept zich op Atatürk.

Mustafa Kemal Atatürk was ook de bevelvoerder van het Ottomaanse leger in Palestina, toen dat tijdens de Groote Oorlog veroverd werd door generaal Allenby met Britse, en niet te vergeten Franse koloniale troepen. Zowel Spahi’s als Chasseurs d’Afrique vochten mee in Palestina. De Spahi’s waren in Noord-Afrika gerekruteerde Franse ruiterij, de Chasseurs waren ook cavaleristen, maar meestal Europeanen.

De oorlog in het Midden-Oosten

De opdeling van het Ottomaanse Rijk tussen de bondgenoten Engeland, Frankrijk en Rusland was al tijdens de oorlog onderhandeld. De Fransen zouden het huidige Syrië en Libanon krijgen, de Britten het huidige Irak, Jordanië en de Naqab-woestijn (Negeb) in Palestina. Istanbul, de Bosporus, de Dardanellen en Armenië zouden naar Rusland gaan, die daarnaast een invloedsfeer kregen in een neutraal Palestina, waar de meeste christenen orthodox waren. Maar na de Oktoberrevolutie van 1917 lieten de nieuwe communistische machthebbers weten dat ze niet geïnteresseerd waren in zo’n imperialistisch complot en besloten de twee overgebleven geallieerden, Frankrijk en Engeland, om Palestina Brits te maken.

Dat brengt ons bij een tweede hedendaags conflict dat zijn oorzaak vond in die Eerste Wereldoorlog: de kolonisatie van Arabisch Palestina door Oost-Europese joden. De Brit die daarbij een grote rol heeft gespeeld was Lord Balfour. Balfour was in 1905 eerste minister en had toen de Aliens Act laten goedkeuren. Die was vooral gericht tegen de toevloed van Oost-Europese joden in Engeland, als gevolg van nieuwe pogroms in hun Oost-Europese thuislanden. Die Aliens Act wou al die vluchtelingen buiten Groot-Brittannië houden. Balfour verklaarde in het Britse Lagerhuis onder meer: ‘Er is het land een immens ongeluk overkomen door deze immigratiegolf die vooral uit joden bestaat.’ En: ‘Zij blijven een volk dat zich apart houdt. Ze belijden niet alleen een andere religie dan de overgrote meerderheid van onze landgenoten, maar huwen ook alleen maar onder elkaar.’ Waarop het 7de Zionistisch Congres hem uitriep tot ‘openlijk antisemiet en vijand van heel het joodse volk’.

Deze Lord Balfour werd in 1917 minister van Buitenlandse Zaken en zal de zionisten Britse hulp aanbieden bij hun kolonisatie van Palestina. Nadat Rusland was uitgeschakeld door de Revolutie van 25 oktober en zijn invloed op Palestina liet vallen, vaardigde Balfour op 2 november zijn bekende Balfour Declaration uit waarin hij belooft dat de Britten de kolonisatie van het land door Oost-Europese joden steunen. Daarbij speelden nog andere belangen dan het ‘wegwerken van ongenode joden uit Oost-Europa’. Engeland zag in de zionisten ‘een zelfgeorganiseerde groep Europese kolonisten die daar onder Britse bescherming het land konden bezetten’, zoals Balfours voorganger Lord Chamberlain het formuleerde, en die de strategische route naar India en de olietoevoer uit Noord-Irak via het Suezkanaal mee konden bewaken. Ook het huidige Palestinaconflict is dus een nawee van de Groote Oorlog.