Wegwerpmens

Lief en leed van een interimmer

Voorwoord

‘Je moet je leven veranderen’

– Rainer Maria Rilke / Peter Sloterdijk

Zowel in wetenschappelijke kringen als daarbuiten ontstaat er een groeiend wantrouwen tegenover cijfers en statistieken. Cijfers zijn te leeg, te droog, en vooral: te manipuleerbaar. Vandaar de nood aan kwalitatief onderzoek waarbij we opnieuw het levende verhaal te horen krijgen van iemand die de realiteit achter die cijfers meemaakt en daarover verslag uitbrengt. Combineer een dergelijk verhaal met de statistieken, en dan krijg je een beter beeld van de werkelijkheid.

Wat Tuur Viaene beschrijft, doet pijn. De manier waarop een jongvolwassen man, vader van een kind, hoogopgeleid en ten volle bereid om te werken, behandeld wordt door zijn werkgevers en door instanties die hem zouden moeten helpen, je wenst het niemand toe. De titel van het boek vat het kernachtig samen: wegwerpmens.

Zijn verhaal is des te krachtiger omdat hij een honderd procent autochtone, jonge, blanke man is (‘den oetsten van de Viaenes’), omdat hij werk zoekt in een van de meest actieve werkzones van Vlaanderen (de as Roeselare-Kortrijk), en omdat hij letterlijk elke job wil aannemen. Mocht hij Mohammed geheten hebben, bruin gekleurd zijn, boven de veertig en in Brussel resideren, dan raakte hij zijn verhaal aan de straatstenen niet kwijt.

Tuurs ervaringen geven een totaal andere betekenis aan woorden zoals ‘inactiviteitsdagen’, ‘toeleiding’, ‘activeringsbeleid’, ‘trajectbegeleiding’ e tutti quanti. Wie nog gelooft in het idee van duizenden jobs die maar niet ingevuld raken omdat die horden werklozen liever lui dan moe zijn, die leert hier een andere realiteit kennen. Een realiteit van nepvacatures, zeker bij de interimkantoren, maar blijkbaar ook op de website van de VDAB. Van echte vacatures die vervolgens tot nepstatuten leiden, met slechts minieme arbeidsrechtelijke bescherming. Van bedreigende, opjuttende standaardbrieven gestuurd door officiële instanties. Van vernedering ook. Wie langer dan een jaar in het werklozencircuit verkeert, verliest alle gevoel voor zelfwaardering.

Net zoals in 2012 kende de werkloosheid ook in 2013 een gestage aangroei, ongeveer 10%. In november 2013 telde Vlaanderen 225.436 werkzoekenden. Dat betekent dat een organisatie zoals de VDAB ook zou moeten groeien. Maar dat is niet geval, integendeel, haar diensten werden ‘geoutsourcet’ naar de privésector en haar personeelsbestand daalde met 177 mensen. In de praktijk verwijst de VDAB de werkzoekende zeer snel door naar een derde partij, de ‘tender’ of het consultancybureau, en dat los van de economische realiteit en de initiatieven van de werkzoekende. Op deze ‘toeleidingen’ wordt zorgvuldig toegezien – wat betekent dat VDAB-personeel dat zelf werkzoekenden wil helpen, op de vingers getikt wordt. Dat is des te schrijnender omdat er nog altijd heel veel knowhow bij deze mensen zit – maar zij mogen de eigenlijke intensieve begeleiding en bemiddeling naar werk nog nauwelijks doen. De officiële instantie die ooit haar naam waardig was, is nu een doorgeefluik geworden richting privésector, waar allerlei consultancy- en trainingscenters grof geld verdienen aan werklozen.

Deze tenders hebben voornamelijk contact met uitzendbureaus en het werkaanbod bestrijkt dan ook slechts een klein deel van de arbeidsmarkt, met nagenoeg altijd tijdelijke en onderbetaalde functies zoals in dit boek afdoende beschreven wordt. Van een individuele begeleiding is al lang geen sprake meer, ondanks het feit dat daarmee uitgepakt wordt. Universitair geschoold of niet, specifieke professionele ervaring of niet, iedereen komt in dezelfde pot terecht. Rommelige sollicitatietrainingen, piepjonge consulentes die voortdurend van functie wisselen en veel gebakken lucht. De ironie is dat die ervaring bij de mensen van de VDAB zit, die verplicht worden om door te verwijzen. De werkzoekende is voor de tenders een product waarmee zij hun winst kunnen maximaliseren. Ondertussen gaat bijna een vijfde van het VDAB-budget naar deze groep, terwijl de succesgraad lager ligt dan die van de VDAB zelf (De Morgen, 25 november 2013).

De officiële instanties, tenders én uitzendbureaus zijn officieus uitgegroeid tot een anonieme orwelliaanse organisatie, drijvend op een als repressief ervaren systeem dat de werkzoekende ontmenselijkt en in de onderbuik van de maatschappij wegdrukt. Volgens een EU-rapport uit 2012 komt een stijging van de werkloosheid met 1% overeen met een stijging van 0,8% in het aantal zelfdodingen, en met een verdriedubbeling van het aantal depressies en angststoornissen.

Het verhaal van de wegwerpmens geldt ondertussen voor meer en meer ‘niet-werkende werkzoekenden’. De zoon van de buurvrouw, de zus van de bakker om de hoek, en de universitair geschoolde neef die niet zomaar aan de bak komt en ook solliciteert voor bachelorfuncties. Mensen zoals u en ik, mensen zoals de schrijver van dit boek. Werklozen, maar ook jonge mensen die werken en nauwelijks rondkomen met wat ze verdienen. Er is inderdaad een loonkloof en een loonhandicap, zij het een andere dan die waarover politici en werkgevers het hebben. De inkomensongelijkheid neemt toe, de groep mensen die uitgesloten worden, groeit maandelijks. De geschiedenis leert dat een dergelijke maatschappij haar eigen graf delft. Vaak genoeg op een zeer agressieve manier.

Immorele politici slagen er vooralsnog in die agressie te kanaliseren naar ‘de ander’ (de vluchteling, de allochtoon, de Waal, de werkeloze, de profiteur), maar de Viaenes van deze wereld doorzien die leugen op grond van hun eigen ervaringen. De voorspellingen voor de volgende verkiezingen zijn makkelijk te maken: nog meer blanco stemmen en nog meer polarisering. Implosie of explosie. Geleidelijk of schoksgewijs. Duurzaamheidsevolutie of politiestaatrevolutie. Creatie van zinvol werk of nog meer wegwerpmensjobs. Multinationals of kmo’s.

Op zich hoeft polarisering niet verkeerd uit te pakken, ik word misselijk van de jarenlange mosselconsensus tussen politici en multinationals, met hun aanbidding van ‘de markt’. Democratie bestaat op grond van conflict, en verandering zal van onderuit komen. Van individuen die nadenken, hun ideeën delen met anderen, en terug een gemeenschap willen maken. Van een gemeenschap van werkgevers en werknemers. Viaene beschrijft een kwaliteitsvol bedrijf waar op een kwaliteitsvolle manier met mensen en producten omgegaan wordt – en waar hij graag en goed werk levert. Dat is de toekomst die we voor ogen moeten houden.

In de laatste maand van 2013 vielen hoopvolle stemmen te horen. René Gude, Nederlands ‘denker des vaderlands’ pleitte voor stemmingmakerij: maak stemming in je eigen omgeving, praat met anderen over wat er moet veranderen, doe iets, blijf niet zeuren over het systeem. Geert Noels pleitte voor een duurzaamheidseconomie en tegen het groeifetisjisme: kwaliteit en zinvol werk zijn de nieuwe sleutelwoorden. Stefan Hertmans pleitte voor een vitaal middenveld als remedie tegen de egocentrische assertiviteit, met in zijn achterhoofd de versregel van Rilke: ‘Je moet je leven veranderen.’

Paul Verhaeghe

Gewoon hoogleraar psychologie aan de Universiteit Gent en auteur van Identiteit

Inleiding. Hoe ik interimmer werd

In juni 2011 behaalde ik een masterdiploma in de geschiedenis aan de Universiteit Gent. De uitreiking van dat diploma liet ik aan me voorbijgaan om wat centen te verdienen in een fabriek in de buurt. Na twee zomermaanden solliciteren, kreeg ik bij Dexia een contract voor zes maanden. Yes! Maar de pret was van korte duur. Een maand na mijn aanwerving brak de crisis uit en ging mijn toenmalige werkgever ei zo na overkop. Mijn contract werd niet verlengd. Gedurende die zes maanden kreeg ik heel wat bagger over me heen. De directie verweet ons (de bankbedienden) niet commercieel genoeg te handelen. En de klanten die in allerijl hun spaarcenten ophaalden, snauwden ons (de bankbedienden) toe dat we leugenaars waren. Omdat ik mijn beroepsleven niet tussen hamer en aambeeld wou slijten, besloot ik mijn piepjonge carrière een nieuwe wending te geven. Wat volgde, beschrijf ik in dit verhaal. Zo snel mogelijk een goede, vaste job vinden, dat was de prioriteit. We hadden toen al een zoontje en zoals het een goede vader betaamt, wou ik werken om mijn gezin enige materiële steun te bieden. Ik nam weinig tijd om naar een geschikte job te zoeken. Ik vond het verschrikkelijk om niks omhanden te hebben en wou gewoon mijn brood verdienen. Zo werd ik interimmer.

De eerste maanden vertelde ik de uitzendconsulentes dat ik op zoek was naar een goede job en dat ik in de tussentijd alles wou aannemen. Ik vertelde wel dat mijn zoektocht naar een goede baan een hele poos kon duren en dat ik ondertussen het liefst voor een langere periode bij eenzelfde bedrijf wou werken. Maar fabelachtige aanbiedingen kwamen er niet. Niet voor een lange periode, niet voor een korte periode, en al zeker niet voor een goede job. Na enkele maanden vroeg ik alleen nog of ze een job voor me hadden, eender wat. Het geloof in het vinden van een goede job was beetje bij beetje uitgedoofd. Talrijke onderzoeksjournalisten zijn me voor geweest in het beschrijven van de onderbuik van de jobmarkt. Het boek dat voor je ligt is niet het resultaat van een journalistiek onderzoeksproject, wel van een vruchteloze zoektocht naar een goede, vaste baan. Ik heb nooit bewust voor een leven in de onderbuik van de jobmarkt gekozen. Sommigen zullen oordelen dat ik de verkeerde keuzes maakte en mogelijk hebben ze gelijk. Maar dat die keuzes verkeerd waren, wist ik toen niet. Ik koos op elk ogenblik wat me het beste leek.

In een normaal voorwoord wordt zowat iedereen bedankt die het project mogelijk maakte. De meeste werkgevers waar ik als interimmer voor werkte, wens ik helemaal niet te bedanken. Veel liever bedank ik uitvoerig mijn vriendin en mijn familie die me door deze moeilijke periode sleurden. Ook bedank ik het bedrijf dat mijn aanslepende toestand van onzekerheid beëindigde en al wie mij hielp en aanmoedigde bij de totstandkoming van dit boek.