Noot aan de lezer: st(r)oomcursus

Verwacht geen grafieken in dit boek, beste lezer, geen fysicaformules en al helemaal geen vakjargon. Dat heeft de uitgever ten stelligste verboden. Ook niet één grafiekje? Géén grafiekje! Om de grote energiezwendel van Electrabel & co in één adem uit te lezen hoeft u bijgevolg geen nerd te zijn, een dosis gezonde verontwaardiging volstaat. Oef!

Eén vakterm moet u wel kennen: megawatt (MW). Daarmee wordt het vermogen van bijvoorbeeld elektriciteitscentrales gemeten, de kracht die een machine opwekt of verbruikt. Eén megawatt is hetzelfde als duizend kilowatt (kW) of een miljoen watt (W). De kernreactor van Doel I heeft een vermogen van 433 megawatt, terwijl een klassieke stofzuiger op volle kracht nauwelijks 2200 watt haalt. Een stofzuiger heeft dus 200 miljoen keer minder power dan een kerncentrale en daar kunt u maar beter blij om zijn.

Megawatt (MW) mag u vooral niet verwarren met megawattuur (MWh), een woord dat u ook vaak in dit boek ontmoet. Megawattuur is de hoeveelheid stroom die op één uur geproduceerd wordt in een elektriciteitscentrale met een vermogen van één megawatt. Dus: 1 MW x 1 uur = 1 MWh. Een windmolen met een kracht van 5 megawatt (MW) zal op één uur een hoeveelheid van 5 megawattuur (MWh) elektriciteit produceren, of 5000 kilowattuur (kWh). Ter vergelijking: een gemiddeld gezin verbruikt op een vol jaar ongeveer 3500 kilowattuur stroom.

Meer hoeft u niet te weten om als volleerd elektricien in dit boek te duiken. Veel leesplezier.

Inleiding. Wat de ogen van de ceo niet zien

“Het is jouw energie”, zegt Electrabel.

“En het is onze winst”, denken grijpgrage aandeelhouders in Parijs, Frankfurt of de bossen van Gerpinnes, waar Albert Frère huist, multimiljardair en vriend aan huis bij Gérard Mestrallet, de ceo van GDF Suez, de Europese energiereus die “ons” Electrabel in handen heeft.

Het is met energie als met de bankencrisis. De onzichtbare hand van de markt graait en grabbelt als nooit tevoren. “Er is gelukkig ook goed nieuws”, hoorde ik een nieuwsanker zeggen in het radiojournaal: dat er volgens de bankiers van Credit Suisse nooit eerder zoveel euromiljonairs waren als vandaag. Het is maar wat je goed nieuws noemt. De miljonairs van deze wereld zagen hun rijkdom, ondanks de crisis, op anderhalf jaar met bijna dertig procent aangroeien. Topbankiers en beursspeculanten plegen als vanouds hun “grote hold-up” op de rest van de samenleving.

Dat bejaarden in Griekenland aanschuiven bij de voedselbanken, als bedelaars. Dat jonge Spanjaarden emigreren naar Duitsland, de economische vluchtelingen van de nieuwe eeuw. Dat vandaag in Europa 27 miljoen mensen geen job en geen toekomst vinden. Dat alles is de keerzijde van die miljonairsmedaille. Multimiljonairs zijn de winnaars van een crisis die door miljoenen mensen cash betaald wordt. Het is zoals Bertolt Brecht schrijft in een kindergedichtje: “Arme man en rijke man/ Keken elkaar an./ De arme zei gelijk:/ Was ik niet arm, was jij niet rijk.” Het is de kringloop van het grote geld. Een arbeider van de papierfabriek in Langerbrugge vertelde mij hoe hij de wereld ziet: “Van lompen maken wij papier. Van papier maak je geld, van geld maak je rijken. Die rijken maken armen, van armen maak je lompen, en van die lompen maken wij dan weer papier.”

Het is niet anders op de energiemarkt. Vanuit wiens oogpunt zou ik schrijven? Met het kille boekhoudersoog van ceo Gérard Mestrallet? Zou hij, met zijn bruto jaarsalaris van dik 3,3 miljoen euro, beseffen hoeveel zuurverdiende centen zijn dure energiefacturen elke maand uit het gezinsbudget weghappen? Zou Jean-François Cirelli, de tweede man van GDF Suez, wakker liggen van de vele wanbetalers, hij, de energiebaron die bovenop zijn miljoenenwedde ook nog gratis elektriciteit krijgt, bij wijze van voordeel in natura? Vanuit verdieping zesendertig van de GDF Suez kantoortoren, in het hart van La Défense, een labyrint van staal en spiegelglas in het Manhattan van Parijs, ziet de wereld er net dat ietsje anders uit dan in de grauwe voorsteden van Arnouville-lès-Gonesse en Villiers-le-Bel, waar Parijzenaars op het einde van hun loon nog een stukje maand over hebben.

Wie met de ogen van de samenleving kijkt, die weet: zonder verwarming en verlichting kun je niet menswaardig leven. Gas en elektriciteit zijn net als water, onderwijs of medische verzorging een mensenrecht. We hebben gas nodig om te koken en ons warm te stoken. Zonder stroom geen televisie, geen wasmachine, geen verlichting en geen internet. Energie: je kunt gewoon niet zonder.

Juist omdat het van levensbelang is, zou onze energievoorziening in handen van openbare nutsbedrijven moeten zijn. Wat van maatschappelijk belang is moet je niet privatiseren. Wat een grondrecht is voor iedereen, moet je niet verpatsen aan private multinationals, maar blijft best in handen van de samenleving. Dat is een waarheid als een koe.

“Er zijn veel koeien, en dus veel waarheden”, schreef Louis Paul-Boon. Voor Gérard Mestrallet zijn gas en elektriciteit geen levensnoodzakelijke basisbehoeftes, maar louter koopwaar, beursgenoteerd als het even kan. Het is een kwestie van het juiste perspectief. Wie met de ogen van de ramkraker naar een diamantroof kijkt, ziet geen hold-up maar een meesterwerk. Vanuit het oogpunt van de vleermuis en de uil is het schemerduister geen tv-tijd, maar het uur van het ontbijt. En waar hindoes een heilige koe zien, zien anderen een grote hamburger Royal Deluxe.

Toen Gérard Mestrallet en zijn voorzitter Jean-François Cirelli zichzelf trakteerden op een aandelenpakket ter waarde van tien miljoen euro was dat dubbel en dik verdiend, vonden ze. Het is maar hoe je het bekijkt. Wat voor Mestrallet en Cirelli hun verdiende loon was, zagen de arbeiders van GDF Suez als een regelrechte provocatie. Wij creëren hier de rijkdom, zeiden ze, en ze blokkeerden de gasterminals in de Zuid-Franse diepzeehaven Fos-sur-mer, uit protest tegen de graaicultuur van de energiebaronnen. “Ik zie veel woede en opstandigheid”, zei de kabinetschef van de president, “en ook veel pijn”. Mestrallet en Cirelli zagen drie keer niks, maar beslisten wijselijk af te zien van het gouden aandelenpakket. “Uit verantwoordelijkheidszin”, zeiden ze.

Wie is Ignacio Galán: goudhaantje of gangster? Voor de beursgoeroes van Institutional Investor Magazine is Galán een meesterbrein. Vijf jaar op rij riep het beursblad de flamboyante Spanjaard uit tot beste ceo van de Europese energiesector. Ga dat eens vertellen aan zijn klanten. Die zien in Galán geen mastermind maar een malafide poenslurper die de elektriciteitsprijzen op één jaar tijd met tien procent verhoogde en de gasprijzen zelfs met negentien procent, om daarna doodgemoedereerd een duizelingwekkend loonpakket van 11,8 miljoen euro op zak te steken.

Of Jürgen Großmann, de ceo van het Duitse RWE-energieconcern: zakelijke wonderboy of een profiteur op pensioen? In Duitsland heeft 15 procent van de huisgezinnen het moeilijk om de energiekosten te betalen. Het gezin van Jürgen Großmann is daar alvast niet bij. De ceo van RWE pronkt met zijn persoonlijk fortuin van 1,4 miljard euro in de top 100 van rijkste Duiters. In 2012 ging Großmann op rust, op de leeftijd van zestig jaar en met een pensioen dat voor topmanagers van RWE ergens tussen 22.000 en 34.000 euro schommelt. Per maand, wel te verstaan. Leg dat eens uit aan die miljoenen Duitsers die met een mini-job moeten overleven.

Een vet varken weet niet dat een mager honger heeft. Europese energiemultinationals maken woekerwinsten op de kap van mens, milieu en maatschappij. Het is een grote energieroof, met de pauselijke zegen van de Europese Unie. Dit boek volgt de stroom van het grote geld, van de woekerwinsten uit de kerncentrales, langs de stroomversnelling van de liberalisering tot de bankkluizen van de Zeven Zusters, zeven megamultinationals die de Europese stroommarkt in een strakke wurggreep houden.

Vanuit wiens oogpunt zou ik schrijven? Wie met de ogen van de ceo naar de energiemarkt kijkt, ziet alleen maar gouden bergen. Dit boek kiest kant en kijkt met de ogen van de consument die verloren loopt in de jungle van de vrije energiemarkt, met de kritische blik van de actievoerder die niet plooit voor onrecht, van de stroomrebel die vooruit kijkt en durft dromen van een energierevolutie op maat van mens en milieu. Het is een kwestie van het juiste perspectief.