Voor het eerst gepubliceerd in het Spaans in 1938 als feuilleton in het tijdschrift Sucesos para todos, onder de titel Los Secretos de la Defensa de Madrid, en in 2011 in boekvorm onder de titel La defensa de Madrid

Uit het Spaans vertaald door M. Vanderzee

Omslagontwerp: Compagnie Paul Verrept

Coverfoto: spandoek in de Calle Toledo in Madrid tijdens de Spaanse Burgeroorlog (Mikhail Koltsov, 1936)

Vormgeving: EPO

© Nederlandse vertaling: M. Vanderzee en uitgeverij EPO vzw, 2015

Lange Pastoorstraat 25-27, 2600 Berchem

Tel: +32 (0)3 239 68 74

Fax: +32 (0)3 218 46 04

E-mail: uitgeverij@epo.be

Web: www.epo.be

Volg dit boek op: www.facebook.com/Uitgeverij.EPO

De vertaler ontving voor het vertalen van dit boek een werkbeurs van het Nederlands letterenfonds

Deze uitgave kwam mee tot stand met een financiële ondersteuning van het Spaanse ministerie van Onderwijs, Cultuur en Sport

Isbn 978 94 6267 030 3

D 2015/2204/2

Nur 680

HIS045000

Verspreiding Centraal Boekhuis BV Culemborg

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, mimeograph, film or any other means without permission in writing from the publisher.

1

De vergeten generaal

Generaal zijn onder de Republiek in de eerste maanden van de Burgeroorlog is bepaald geen kattenpis. De beroemdste generaals van Spanje zijn tegen haar in opstand gekomen en de antimilitaristische Republiek heeft die rebellie beantwoord door de arbeidersmassa op de kazernes af te sturen. De militairen die in handen zijn gevallen van het gewapende volk zijn zonder pardon gefusilleerd, en vervolgens begon men oorlog te voeren met een haastig in elkaar geflanst volksleger dat ongetwijfeld het meest ordeloze ter wereld is; een leger waarin beschikken over militaire bekwaamheden als een misdaad wordt beschouwd.1

De gezagsgetrouwe generaals, commandanten en officieren gaan strijdend ten onder in een zinloze poging de revolutionaire massa te organiseren voor de oorlog, want die massa keert zich vanuit haar onmacht woedend tegen hen onder de leuze: ‘De commandanten hebben ons verraden, laten we ze fusilleren!’ De militairen, die natuurlijk niet in de wieg zijn gelegd om martelaars te worden, deserteren massaal. Het gewapende volk gehoorzaamt alleen zijn eigen leiders en bombardeert agitatoren en vakbondsbonzen tot commandanten en generaals. Regeringsleider Largo Caballero bezoekt de fronten in de bergen van de Sierra de Guadarrama bij Madrid in de belachelijke outfit van een Zuid-Amerikaanse caudillo: met een enorme sombrero op en een geweer in zijn knuisten.2 Maar ondanks zijn manmoedigheid en geestdrift vormt het volk een gemakkelijke prooi voor de opstandige troepen.

Uiteindelijk leiden de zware verliezen tot een opvallend en nogal beschamend teruggrijpen op professionele militaire kwaliteiten. De anarchisten lanceren een paradoxale slogan: ‘Laten we het gebrek aan discipline met discipline ondervangen!’ De Communistische Partij is de enige linkse groepering die de discipline niet hoeft uit te vinden, maar ze draagt toch bij aan de chaos doordat ze alleen haar eigen discipline accepteert. De partij organiseert het Vijfde Regiment3 – dat de kern moet gaan vormen van een volksleger in de dop – met evenveel enthousiasme als waarmee ze de nog bestaande organisatie van het voormalige nationale leger ontmantelt. Ondertussen drijven de regering van de Republiek en de militairen die haar hardnekkig trouw blijven stuurloos rond op de woeste zee van deze bloedige revolutie en burgeroorlog.

In deze kritieke situatie is een generaal van het reguliere leger een treurig personage, een schipbreukeling, een nutteloos wezen dat nergens toe dient en dat de vraag oproept waarom het eigenlijk nog leeft. Wanneer je in Madrid een generaal tegen het lijf loopt, vraag je je verbaasd af: hoe kan het dat hij nog niet is gedeserteerd? Hoe kan het dat ze hem nog niet hebben vermoord? Beroepsmilitairen zijn na vier maanden burgeroorlog een met uitsterven bedreigde diersoort. Toch zijn er nog heel wat over. Spanje had ook zoveel beroepsmilitairen! Degenen die met de moed der wanhoop op hun post blijven, staren stomverbaasd naar het chaotische schouwspel van een oorlog waarin ze nauwelijks een rol spelen. De milities vertrouwen hen voor geen cent. Op een bepaald moment is zelfs de generaal overgelopen die de operaties vanuit het Oorlogsministerie leidde; hij was uit de gevangenis gehaald en plompverloren voor de stafkaarten van het opperbevel neergeplant, en terwijl hij een pistool in zijn zij gedrukt kreeg werd hem toegeschreeuwd: ‘Geef orders!’

Vergeten in een van de naargeestige en verlaten vertrekken van het voormalige militaire hoofdkwartier van Madrid, zit een oude generaal die hardnekkig trouw blijft aan de Republiek. Er zijn maar weinig mensen die hem kennen en eigenlijk weet niemand hoe hij heet. Hij is niet briljant en heeft ook geen politieke carrière achter de rug, iets wat erg ongebruikelijk is voor een Spaanse generaal. Hij is simpelweg een man die altijd zijn plicht heeft gedaan en die, doordat hij daar consequent mee is doorgegaan, nog altijd op zijn post zit. Deze vergeten generaal is niemand minder dan de bevelhebber van de legereenheid die de taak heeft de hoofdstad te verdedigen: generaal José Miaja.4

Het volk vecht in de buitenwijken van Madrid, tot waar de infanterie van de opstandelingen, bestaande uit Marokkaanse stoottroepen en soldaten van het Spaanse Vreemdelingenlegioen, al is doorgedrongen. Maar het volk voert oorlog zonder op de gezagsgetrouwe generaals te vertrouwen.

In zijn goudkleurige zetel van bevelhebber wacht generaal Miaja machteloos en gelaten de fatale ontknoping van de strijd af. Hij weet dat elk moment de milities kunnen binnenstormen om hem te vermoorden uit wraak voor de nederlaag – die ze zonder meer zullen toeschrijven aan het verraad van de legercommandanten – of anders wel de opstandige generaals die, nadat ze eindelijk Madrid zullen hebben veroverd, hem willen fusilleren omdat hij weigerde de rebellie te steunen.

Dat is de hachelijke situatie waarin generaal Miaja zich bevindt op 6 november 1936, vier maanden nadat de militaire opstand is begonnen.

‘Ik zal mijn plicht doen’

Het is drie uur ’s middags. Premier en minister van Oorlog Largo Caballero ontbiedt generaal Miaja in zijn werkkamer in het Buenavistapaleis, het Oorlogsministerie waar ook de kantoren van de generale staf zijn gevestigd, en vraagt hem: ‘Wat zullen de consequenties zijn als de regering Madrid verlaat?’

Generaal Miaja fronst zijn wenkbrauwen en antwoordt: ‘De regering had moeten vertrekken toen het nog kon. Hoewel ik nog steeds denk dat ze Madrid beter kan verlaten, weet ik niet wat de gevolgen zullen zijn van een vertrek dat nu precies een vlucht lijkt.’

In het gezicht van Largo Caballero – vooral in zijn onrustige blik – staat de angst duidelijk te lezen. Hij wil vertrekken, het besluit staat al vast; het enige waar hij op uit is, voor zijn gemoedsrust, is dat de oude generaal hem garandeert dat de vlucht van de regering geen desastreuze gevolgen zal hebben voor de verdediging van Madrid, dat al onder artillerievuur van de opstandige troepen ligt. Maar generaal Miaja blijft onverstoorbaar en wil Largo Caballero alleen zijn loyaliteit als generaal garanderen: ‘Welk besluit de regering ook mag nemen en wat de gevolgen daarvan ook mogen zijn, ik zal loyaal alle orders uitvoeren die ik krijg en mijn plicht tot het einde vervullen.’

Het uiterst korte onderhoud eindigt met een handdruk zonder dat er nog een woord valt. De regering zal haar besluit op eigen gezag nemen. Miaja zal op zijn post blijven. Maar hij weigert om de regering van haar verantwoordelijkheid te ontslaan voor het besluit te vluchten voor de vijand.

De vlucht van de regering

De oude generaal loopt misprijzend langs de lange rijen ‘insiders’ die in de wachtzaal van het Oorlogsministerie op een vrijgeleide staan te wachten. Typisch de ratten die het zinkende schip verlaten.

Vanuit Largo Caballero’s werkkamer gaat generaal Miaja rechtstreeks naar de kantoren van de generale staf die zich op de bovenste verdieping bevinden. Daar bekijkt hij bedachtzaam de stafkaart van de militaire operaties. Hoe actueel zijn op dat moment de indicaties nog die erop staan aangegeven? Welke posities hebben ze nu nog in handen en over hoeveel troepen beschikken ze nu nog? De generaal denkt lang na. Het enige wat hij weet is dat er op datzelfde moment ergens een soldaat van goede wil is die heldhaftig tegenstand blijft bieden vanuit zijn verschansing omdat hij er volledig op vertrouwt dat degenen die zich in de achterhoede bevinden hem niet in de steek zullen laten.

De nacht begint snel te vallen en voorspelt weinig goeds, zowel voor de oude generaal die zorgelijk over de kaart staat gebogen, als voor de soldaat die geheel op het opperbevel in de achterhoede vertrouwt en ergens kalm en onbevreesd op de dood wacht. De stilte omsingelt hem stukje bij beetje. In zijn verschansing tegenover de donkere en verlaten velden hoort de soldaat slechts zijn eigen hartslag. In gedachten verzonken heeft de generaal niet gemerkt dat het ministerie stil en verlaten is achtergebleven.

Om zes uur ’s avonds klinkt voor de laatste keer de bel waarmee zoals gewoonlijk aankomst of vertrek van de minister wordt aangekondigd. Largo Caballero – zijn blik onrustiger dan ooit – komt de lift uit en beent naar de dienstauto die op hem staat te wachten. Hij wordt vergezeld door zijn zoon, zijn secretaris Aguirre en zijn adjudant, luitenant-kolonel Arredondo. Een paar dozen met kleren, dekens en de vrijgeleides die aan de chauffeur worden overhandigd verraden zijn vlucht. Een journalist die bij de bewakingstroepen rondhangt komt opdringerig op Largo Caballero af precies op het moment dat hij wil instappen.

‘Is er nog nieuws, excellentie?’

‘Helemaal niets,’ antwoordt hij kortaf.

De twaalf uren waarin Madrid werd gered

De nacht is gevallen. Eindelijk komt de oude generaal tot de ontdekking dat hij alleen en in het donker is achtergebleven. Hij loopt de kantoren van de generale staf uit en gaat de brede marmeren trap af die vol hangt met militaire trofeeën en grote schilderijen waarop glorieuze oorlogsscènes staan afgebeeld. De enorme zalen van het paleis worden alleen nog gevuld door de gelukkige en onverschillige wezens die de doeken van Goya bevolken. Wanneer Miaja ten slotte bij de werkkamer van Largo Caballero komt, komt de staatssecretaris, generaal Asensio, op hem af met een envelop in zijn hand.

‘De premier heeft me het bevel gegeven om je deze brief persoonlijk te overhandigen.’

‘Wat is er aan de hand, dan?’, vraagt Miaja.

‘Ik weet het niet, maar het ziet er slecht uit…’, antwoordt generaal Asensio ontwijkend.

Geïrriteerd en trots, wil Miaja niet doorvragen, terwijl Asensio niet goed weet wat hij met die beschamende situatie aan moet, en hij blijft dan ook besluiteloos staan. Hij pakt zijn pet, maar draait die zenuwachtig in zijn handen rond alvorens hem op te zetten.

‘Moet je eens kijken wat een prachtige uniformpet ik heb gekocht’, zegt hij om maar iets te zeggen.

‘Tja, daar zul je veel aan hebben!’, bromt Miaja, terwijl hij zich in een leunstoel laat zakken.

Asensio draait zich resoluut om en loopt weg zonder er verder nog iets aan toe te voegen. Even later zal ook hij, zoals de rest van de regering, naar Valencia vertrekken.

Miaja zit diep weggezakt in de leunstoel terwijl hij met zijn worstvingers de brief betast die hem zojuist is overhandigd. Op de envelop staat: ‘Pas om zes uur ’s morgens openen’. Hij gooit de brief woedend op tafel en nadat hij is opgestaan ijsbeert hij een tijdlang door het vertrek alsof hij een gekooid roofdier is. Het is werkelijk idioot. Hem verbieden de brief voor de ochtend te openen is misdadig. Het staat gelijk aan een stompzinnige terdoodveroordeling van duizenden mensen. De twaalf uren die er tot dat tijdstip nog zijn te gaan kunnen van onschatbare waarde zijn voor wat dan ook: om zich te blijven verzetten of zich over te geven, te capituleren, de terugtocht te organiseren, of om strijdend ten onder te gaan.

Miaja doet navraag wie er nog op zijn post is in het ministerie. Van de commandanten is alleen generaal Sebastián Pozas nog aanwezig, bevelhebber van de legermacht voor Centraal-Spanje. Miaja gaat hem opzoeken in zijn kantoor. Daar treft hij hem in gelaten toestand aan achter zijn bureau. Ook hij is een oude generaal, doof bovendien en doodkalm.

‘Hebben ze jou orders gegeven voor ze zijn vertrokken?’, vraagt Miaja.

‘Ze hebben een brief voor me achtergelaten die ik niet voor zes uur ’s morgens mag openen.’

‘Ik heb er ook een gekregen. Wat ben je van plan te gaan doen?’

‘Wachten.’

‘Nou, ik anders niet! Ik ga deze brief nu meteen openmaken. Wachten kan misdadig zijn!’

Miaja voegt de daad bij het woord en scheurt de envelop open. Stomverbaasd staart hij naar de brief van Largo Caballero waarin deze generaal Pozas beveelt om zich terug te trekken naar Tarancón, op tachtig kilometer van Madrid, om daar de nieuwe republikeinse fronten op te zetten voor het geval Madrid in de handen van de vijand mocht vallen.

‘Deze brief is helemaal niet voor mij!’, roept Miaja uit. ‘De mijne moet in jouw envelop zitten.’

Ook Pozas scheurt nu de brief open die hem is overhandigd en daar zit inderdaad de brief in die voor Miaja is bestemd.

‘Het is echt ongelooflijk! Blijkbaar waren ze zo geschrokken dat ze zich in de haast om weg te komen in de enveloppen hebben vergist.’

Miaja leest met sprongen de instructies van de premier door:

‘… de regering heeft besloten om zich naar Valencia te verplaatsen en draagt u op om Madrid koste wat kost te verdedigen… Er moet daartoe een Defensieraad worden opgericht… Indien u ondanks alle inspanningen de hoofdstad toch moet opgeven… dient u zich terug te trekken in de richting van Cuenca…’5

Nadat hij een tijdje heeft nagedacht, gaat Miaja op de stoel van Largo Caballero zitten en legt zijn handen op het volledig lege bureau. Vervolgens drukt hij op een bel en wacht. Er komt niemand toegesneld. Hij drukt nog een keer. Niemand. Daarna probeert hij nog een andere bel, en nog een, en nog een. Uiteindelijk drukt hij als een wildeman op alle bellen tegelijk. Maar het haalt absoluut niets uit: er verschijnt niemand…

Ondertussen bulderen de vijandelijke kanonnen en regent het granaten op de daken van Madrid.

1 Noot van de vertaler (n.v.d.v.): de militaire opstand van rechtse en monarchistische militairen begon op 17 en 18 juli 1936 in Spaans Marokko en breidde in de dagen erna uit naar onder meer Sevilla, Cádiz, Córdoba en een groot aantal plaatsen in Noord-Spanje, zoals Burgos, Valladolid en Salamanca. In Madrid en vele andere grote steden, zoals Barcelona, Valencia en Bilbao, mislukte de opstand echter. Hij was een reactie op de verkiezingen van februari 1936 waarbij het Volksfront, een brede coalitie van linkse en progressieve republikeinen, een absolute meerderheid had behaald. Bij de opstand was het grootste deel van de officieren en meer dan de helft van de soldaten betrokken (120.000 van het in totaal 210.000 man tellende leger). Het betekende het begin van de Spaanse Burgeroorlog doordat het land in twee elkaar bestrijdende zones werd verdeeld. Ter verdediging van de Republiek besloot premier José Giral op 20 juli om wapens uit te delen aan de massaorganisaties van linkse partijen en vakbonden (die dat steeds hadden geëist) waardoor de zogenaamde volkmilities ontstonden.

2 N.v.d.v.: Francisco Largo Caballero, die ook wel bekendstond als ‘de Spaanse Lenin’, was een belangrijke leider van de Socialistische Partij, die een nogal merkwaardige en dubbelzinnige rol speelde tijdens de Tweede Republiek. In de beginperiode was hij eerst een tijdlang minister van Arbeid, vervolgens keerde hij zich in 1934 plotseling openlijk tegen de Republiek door de gewapende strijd tegen de democratische staatinstituties te propageren en te steunen (de revolutie van 1934) onder het motto dat socialisme en democratie onverenigbaar waren en de arbeidersklasse de macht met geweld moest grijpen. In september 1936 werd hij vervolgens weer premier van de Volksfrontregering onder dezelfde Republiek die hij in die tussenperiode omver had willen werpen.

3 N.v.d.v.: de Communistische Partij richtte het Vijfde Regiment op tijdens de militaire opstand. De militie, die geheel zelfstandig functioneerde en zelf bredere culturele activiteiten ontplooide, verwierf grote bekendheid tijdens de Burgeroorlog doordat ze uiteindelijk een hoge graad van professionaliteit wist te bereiken en verschillende keren een beslissende rol speelde in de oorlog. Als elitekorps gold ze als een model – grotendeels gebaseerd op het Russische Rode Leger – voor het Republikeinse Volksleger dat tussen oktober 1936 en mei 1937 werd geformeerd en dat de integratie vormde van de milities met het resterende beroepsleger onder één centraal bevel.

4 N.v.d.v.: José Miaja, bevelhebber van de legereenheid die Madrid moest verdedigen, bleef in tegenstelling tot veel van zijn collega’s en manschappen trouw aan het wettige gezag van de Republiek. Tot februari 1937 leidde hij de verdediging van Madrid, daarna was hij tot aan het einde van de oorlog bevelhebber van het republikeinse leger in Centraal-Spanje. In maart 1939, bij de overgave van de Republiek, gaat hij in ballingschap in Mexico.

5 N.v.d.v.: voor de volledige brief, zie bijlage 1.