Woord vooraf

Ik hou van Brussel. Ik zie het als een privilege om er te wonen. Wat mij aan Brussel zo bevalt, is dat deze stad vaak als een dorp aanvoelt. Ook al wonen er meer dan 1 miljoen mensen. Dat maakt Brussel bij momenten grijpbaar. Ik zeg bewust ‘bij momenten’, want even vaak is deze stad ongrijpbaar en onvoorspelbaar.

Brussel is op een na de meest diverse stad ter wereld. De rijkdom aan mensen en verhalen is duizelingwekkend in Brussel. Brussel is daardoor het ideale laboratorium voor de toekomst. Niet alleen leren Brusselaars omgaan met diversiteit. We vertrekken ook vanuit diversiteit. De diversiteit is immers zo groot dat we niet anders kunnen.

Voor sommigen is deze diversiteit een probleem. Voor anderen zelfs een dreiging. Ik zie het als een verrijking. De toekomst van de wereld en de liefde ligt in diversiteit. Er zijn steeds meer gemengde (naar origine, kleur, religie) liefdesbanden en vriendschappen. Ze geven hoop. Hoop om iets positiefs te doen met die diversiteit.

Brussel heeft vele troeven, maar staat ook voor vele uitdagingen. De sociale en economische problemen die deze stad sinds decennia geselen, worden niet aangepakt. Onwil of onkunde van politici, dat laat ik in het midden. Feit is dat de armoede- en werkloosheidscijfers, de huisvestingsproblemen en schooluitval hoog zijn, heel hoog. Het armoedecijfer is bijvoorbeeld gestegen van 25 naar 34 procent.11 Een op de drie Brusselaars leeft in armoede. Een onrecht dat me raakt en verontwaardigt. Armoede en ongelijkheid leiden tot meer onzekerheid en angst. Die angst voel je ook echt binnensijpelen in Brussel. Niet alleen bij bevolkingsgroepen die het moeilijk hebben, maar bij alle Brusselaars. Van alleenstaande moeders tot politici en managers van multinationals. Buiten Brussel is het al niet veel beter. België, Europa en de hele wereld maken moeilijke tijden door. De sociaaleconomische problemen en de daarmee gepaard gaande onzekerheid zijn een voedingsbodem voor angst.

Ik kijk met lede ogen naar wat die angst met ons doet. Angst voor de andere die niet is zoals ik ben. Angst voor vluchtelingen. Angst voor mensen met een migratieachtergrond, ook al zijn ze hier geboren en getogen. Angst om niet rond te komen. Angst om geen werk te vinden. Angst om kinderen buiten te laten spelen. Angst voor de dood. Angst voor morgen …

Het zijn die vele verhalen van angst die mij prikkelden om dit boek te schrijven. Want een samenleving waarin angst heerst, heeft geen toekomst. Ik wil dat deze stad en Europa een duurzame toekomst hebben. We hebben nood aan een visie om de angst te overwinnen. Een visie die wordt gedragen door beleidsmakers, middenveldorganisaties en andere actoren. Een visie die eerst en vooral de sociaaleconomische problemen aanpakt.

Toegegeven. Heel Europa en Brussel, in het hartje van dat Europa, worden door een neoliberaal besparingsmodel gedirigeerd. Burgers uit verschillende Europese landen, van Griekenland tot België, komen tegen dit bewind in opstand. Maar de economische en financiële elite houdt de macht stevig in handen, de kans op verandering – louter uit politieke hoek – is klein. Toch moeten we blijven eisen dat politici hun verantwoordelijkheid nemen. Maar niet alleen politici moeten zoeken naar politieke en sociaaleconomische alternatieven. Om haalbare alternatieven te verwezenlijken, is er engagement nodig van politici én burgers.2

Wij, burgers moeten ook nagaan wat we tegen die toenemende angst kunnen doen. Een van de concreetste antwoorden is … liefde. Elke stap in de liefde is een grote stap vooruit tegen de angst. Ik zet heel bewust liefde versus angst, en niet versus haat. Ik ben het eens met Gandhi die meent dat niet haat maar angst de vijand is.

Het is geen toeval dat op de cover van dit boek een boom staat. De boom is gekend als een symbool van het leven. Liefde is leven. ‘Het leven zonder liefde is als een boom zonder bloesems’, zegt de Libanese schrijver Khalil Gibran. Ik heb gekozen voor een boom met stevige wortels. Een boom zonder wortels kan niet groeien en bloeien. Dat geldt ook voor liefde. In dit essay spreek ik over de wortels en voedingsbodem van liefde. Kiezen voor liefde, hebben we zelf in handen. Maar eerst moeten we de liefde redden. Want ook liefde is vandaag onderworpen aan de commerciële logica. De datingprogramma’s op televisie zijn niet meer te tellen. Magazines en andere media pakken voortdurend uit met tips en weetjes over liefde en seks. Bestsellers zoals Fifty Shades of Grey en kaskrakers zoals The Twilight Saga zweren bij het beeld van een romantische liefde die telkens weer zegeviert. Maar liefde is niet uitsluitend romantische liefde en ze is al zeker geen product. Tegenover de romantische liefde plaats ik in dit essay ware liefde. Ware liefde is de liefde die ons laat groeien en ontplooien als mens en in de relaties die we aangaan. Liefde is een krachtige bron van verandering. Een kracht die in ons allen zit, iedereen wordt geraakt door liefde. In elk van ons zit het potentieel om lief te hebben. Wie een mens liefheeft, heeft de mensheid lief. Ongeacht kleur, religie, cultuur of land van herkomst. Liefde overstijgt alles. Ook angst.

In het eerste deel van dit essay focus ik op de angstsamenleving. Mijn uitgangspunt zijn verhalen gegrepen uit het dagelijkse leven. Verschillende vormen van angst komen aan bod. Angst om niet mee te tellen, maar ook gevoelens van onveiligheid en onzekerheid. Ik hou een pleidooi om die angst niet te ontwijken, maar angst te begrijpen en te overwinnen.

In deel 2 bespreek ik de liefde. Eerst bespreek ik de wortels van de liefde. Zonder wortels kan liefde niet groeien. Even belangrijk is de zelfliefde, liefde die allesbehalve narcistisch is. Vervolgens geef ik kritiek op de commercialisering van liefde en de reductie van liefde tot romantische liefde. Ik eindig dit deel met een beschouwing over het obsessionele streven naar het constante geluk.

Het laatste deel begin ik met een aantal eigenschappen die liefde kracht geven. Ik denk na over de beste samenlevingsvorm en het huidige systeem: het kapitalisme. Ik leg uit wat de banden zijn tussen liefde en kapitalisme. Ik wil de angstsamenleving vaarwel zeggen en kiezen voor een liefdessamenleving. En daartoe verken ik de voedingsbodem voor liefde, van opvoeding tot spiritualiteit.

Dit boek is bewust in een essayvorm geschreven. Verwacht dus geen academisch of theoretisch boek. Het geeft mijn persoonlijke visie weer. Een visie die stoelt op dagelijkse verhalen van mensen. Neergepend in een toegankelijke taal. Die verhalen koppel ik aan denkers, schrijvers, religies en andere bronnen waaruit we inspiratie kunnen halen voor liefde. Mijn doelstelling? Zoveel mogelijk mensen motiveren om na te denken over liefde in tijden van angst. Schrijven over liefde is trouwens geen eenvoudige opdracht want het is nu eenmaal een thema waar iedereen een mening over heeft. Er zullen mensen zijn die zich zullen herkennen in wat ik schrijf. Anderen zullen de woorden vinden die ze op dat moment nodig hebben. Er zullen ook mensen zijn die niet akkoord gaan met wat ik schrijf. Toch is dit essay voor alle lezers – of ze het nu eens of oneens zijn met mij – een uitnodiging om het gesprek over liefde aan te gaan en om ons samen te engageren voor een liefdessamenleving.

1 ‘Een op drie Brusselaars onder armoederisicogrens’, in Het Nieuwsblad, 17 oktober 2015.

2 Zie hierover mijn boek De neoliberale strafstaat (EPO, 2014), waarin het neoliberalisme en de gevolgen ervan worden besproken. In het boek geef ik een aanzet tot alternatieven.