Inleiding

De hamvraag van dit boek, ‘Wie heerst over de wereld?’, kan geen eenvoudig en definitief antwoord krijgen. De wereld is daar te verscheiden en te complex voor. Het is echter nietI zo moeilijk om de verschillende krachten te onderscheiden die de wereld vormgeven en om te ontdekken wie de meest vooraanstaande en invloedrijke wereldactoren zijn.

Sinds de Tweede Wereldoorlog en tot op de dag van vandaag zijn de VS veruit de eersten onder de ongelijken. De VS bepalen nog steeds in grote mate waar het in de wereldpolitiek om draait. Dat gaat van thema’s als Israël-Palestina, Latijns-Amerika, de ‘oorlog tegen de terreur’, de internationale economische orde, recht en rechtvaardigheid, tot kwesties die wel eens fataal zouden kunnen zijn voor de overleving van onze beschaving (atoomoorlog en de totale verwoesting van ons leefmilieu). Nadat de macht van de VS in 1945 een historisch ongeëvenaard hoogtepunt bereikte, brokkelde de Amerikaanse wereldmacht geleidelijk aan af. Door die onvermijdelijke neergang moeten de VS steeds meer de controle over de ‘de facto wereldregering’ van de ‘heersers der aarde’ – zoals de zakenkranten dat omschrijven – delen met anderen. Daarmee bedoelen ze de G7, de groep van meest vooraanstaande kapitalistische landen, die samen de instellingen van een ‘nieuw imperialistisch tijdvak’ besturen, zoals het Internationaal Monetair Fonds en de wereldwijde handelsorganisaties.1

Deze ‘heersers der aarde’ zijn helemaal niet representatief voor de bevolking van deze dominante landen. Zelfs in de meer democratische staten hebben de mensen slechts een beperkte invloed op de politieke besluitvorming. In de VS hebben vooraanstaande onderzoekers onweerlegbaar aangetoond dat ‘de economische elite en de georganiseerde groepen, die de belangen van de zakenwereld vertegenwoordigen, een doorslaggevende en onafhankelijke impact hebben op het regeringsbeleid van de VS, terwijl de gemiddelde burger en zijn belangenorganisaties weinig of geen onafhankelijke invloed hebben’. Volgens de auteurs leveren hun studies ‘substantiële steun voor de theoretische modellen van Dominantie door een Economische Elite en van Vooringenomen Pluralisme maar niet voor theoretische modellen van Electorale Meerderheidsdemocratie of van Meerderheidspluralisme’. Andere studies hebben aangetoond dat het politieke systeem de overgrote meerderheid van de bevolking aan de onderkant van de inkomens- en welvaartsschaal effectief uitsluit. Hun opvattingen en attitudes worden volkomen genegeerd door zij die geacht worden ze formeel te vertegenwoordigen. Diezelfde studies maken duidelijk dat een kleine groep aan de top een overweldigende invloed heeft en dat het totale steunbedrag voor kiescampagnes een merkwaardig goede voorspeller is van de latere beleidskeuzes.2

Een van de gevolgen is de zogenaamde apathie van de bevolking, die de moeite niet meer doet om te stemmen. Dat gevoel is zeer merkbaar met maatschappelijke klasse verbonden. Mogelijke redenen werden 35 jaar geleden al aangehaald door Walter Dean Burnham, een van de meest vooraanstaande academische specialisten op het vlak van de Amerikaanse verkiezingen. Hij verbond afwezigheid bij de verkiezingen met een ‘cruciale bijzonderheid van het Amerikaanse politieke systeem: de totale afwezigheid van een socialistische massapartij als georganiseerde mededinger op de verkiezingsmarkt’. Dat verklaart volgens hem ‘het klassengebonden stemverzuim’, maar ook het minimaliseren van alle politieke alternatieven die door de meerderheid van de bevolking zouden gedragen kunnen worden, maar die indruisen tegen de belangen van de elite. Die toenmalige waarnemingen gelden ook vandaag nog. In een nauwkeurige analyse van de verkiezingen van 2014 tonen Burnham en Thomas Ferguson aan dat de huidige mate van deelname aan de verkiezingen ‘doet denken aan het begin van de negentiende eeuw’, toen het stemrecht nog beperkt was tot vermogende personen van het mannelijk geslacht. Zij concluderen dat

‘zowel de rechtstreekse bewijzen over het aantal deelnemende kiezers als het gezond verstand bevestigen dat talloze Amerikanen de twee belangrijkste politieke partijen beu zijn en dat ze zich in toenemende mate zorgen maken over hun toekomstperspectieven op lange termijn. Velen zijn overtuigd dat slechts enkele grote belangengroepen het beleid bepalen. Zij snakken naar effectieve acties om de stelselmatige economische neergang en de galopperende economische ongelijkheid om te keren. Daarvoor kunnen ze echter op geen enkele manier rekenen op de twee grootste Amerikaanse politieke partijen die enkel door geld worden gedreven. Dit zal de desintegratie van het politieke systeem, dat al overduidelijk was bij de parlementsverkiezingen van 2014, alleen maar versterken.’3

In Europa is de teloorgang van de democratie al even opvallend. De beslissingen over alle cruciale aangelegenheden zijn daar verschoven naar een bureaucratie in Brussel en naar de financiële machten die zij in hoofdzaak vertegenwoordigt. Hun verachting voor de democratie bleek in juli 2015 overduidelijk uit hun woedende reactie op het idee dat Griekenland zijn stem zou hebben in het bepalen van zijn maatschappelijke toekomst. Die was aan diggelen gegooid door de brutale bezuinigingspolitiek van de trojka van de Europese Commissie, de Europese Centrale Bank en het Internationaal Monetair Fonds (en dan specifiek de politieke leiders van het IMF, niet zijn economen, die zich erg kritisch uitlieten over dit vernietigende beleid). Dit harde besparingsbeleid werd zogenaamd opgelegd om de Griekse schuld te verminderen. In werkelijkheid is die schuld in verhouding tot het bruto binnenlands product toegenomen, terwijl het Griekse sociale weefsel aan flarden werd gerukt en het land gebruikt werd als kanaal voor de doorsluizing van reddingsfondsen naar Franse en Duitse banken die riskante leningen hadden toegekend.

Dat is allemaal weinig verrassend. De klassenstrijd heeft in zijn typische eenzijdigheid een lange en bittere geschiedenis. Bij het prille begin van het moderne staatskapitalisme veroordeelde Adam Smith ‘de meesters van de mensheid’ uit zijn tijd, de Engelse ‘handelaars en producenten’ die volgens hem ‘veruit de belangrijkste architecten’ zijn van het beleid. Zij verzekeren er zich van dat hun eigen belangen ‘de meest speciale aandacht’ krijgen, ongeacht hoe ‘schadelijk’ het effect ervan ook mag zijn op anderen (vooral dan op de slachtoffers van hun ‘wilde onrechtvaardigheid’ in het buitenland, maar net zo goed op de Britse bevolking zelf). Het neoliberalisme van de voorbije generatie heeft zo zijn eigen accenten gelegd op dit klassieke beleid. De lakens worden nu uitgedeeld door de toplui van toenemend gemonopoliseerde economieën, van gargantueske en vaak roofdierachtige financiële instellingen, van multinationals-met-staatsbescherming en door politieke figuren die hoofdzakelijk de belangen van die sectoren vertegenwoordigen.

Ondertussen gaat er haast geen dag voorbij zonder nieuwe onheilspellende wetenschappelijke onthullingen over de snelheid waarmee ons leefmilieu naar de haaien gaat. Het is helemaal niet geruststellend te lezen dat ‘in de centrale breedtegraden van het noordelijk halfrond de gemiddelde temperaturen stijgen aan een tempo vergelijkbaar met een verschuiving van tien meter per dag in zuidelijke richting’. Dat is een snelheid ‘die zowat honderd keer sneller gaat dan de ergste klimaatverandering die we kunnen waarnemen in geologische onderzoeken’. Volgens andere technische studies gaat ze misschien zelfs duizendmaal sneller.4

Even macaber is de toenemende dreiging van een nucleaire oorlog. De goed geïnformeerde voormalige minister van Defensie William Perry (1994-1997) – niet echt een onheilsprofeet – schat ‘de waarschijnlijkheid van een nucleaire ramp vandaag hoger in’ dan tijdens de Koude Oorlog. Toen zijn we volgens hem enkel door een mirakel aan een onvoorstelbare ramp ontsnapt. Ondertussen zetten de grote mogendheden hun programma’s voor ‘nationale onveiligheid’ hardnekkig verder, om het met de gepaste woorden van ervaren CIA-analist Melvin Goodman te zeggen. Perry is eveneens een van die specialisten die president Obama opriepen om ‘de (ontwikkeling van een) nieuwe kruisraket stop te zetten’. Dit wapen zou door zijn verbeterde doeltreffendheid en kleinere vernietigingskracht immers een ‘beperkte nucleaire oorlog’ mogelijk maken. Dat zou door de gekende snelle escalatiedynamiek tot een regelrechte ramp kunnen leiden. Erger nog, deze nieuwste kruisraket heeft zowel een nucleaire als een niet-nucleaire variant, zodat ‘een belaagde vijand zou kunnen uitgaan van het ergst denkbare scenario en door overreactie een kernoorlog in gang zetten’. Er is weinig reden om te verwachten dat men rekening zal houden met deze adviezen. Het plan van het ministerie van Defensie (onder Obama) om de nucleaire slagkracht te versterken (en dat vele biljoenen dollars zal kosten) gaat ondertussen rustig verder, terwijl andere, kleinere machtscentra gelijkaardige stappen blijven zetten richting Armageddon.5

Deze inleidende bedenkingen lijken mij een vrij goede inschatting te geven over wie de belangrijkste rollen spelen op het wereldtoneel. In de hoofdstukken die volgen, probeer ik de vraag ‘Wie heerst over de wereld?’ te beantwoorden. Ik probeer te achterhalen welke inspanningen zij daarvoor doen en waartoe die kunnen leiden. Ik probeer ook te ontdekken of de ‘onzichtbare volkeren’, zoals de Noors-Amerikaanse econoom Thorstein Veblen ze omschrijft, enige hoop mogen koesteren om de macht van zakelijke en nationalistische doctrines te overwinnen en om – zoals hij het formuleert – terug ‘vitaal en gezond te leven’.

Veel tijd rest ons niet.

1 James Morgan, BBC-correspondent economie, Financial Times (Londen), 25-26 april 1992.

2 Martin Gilens en Benjamin Page, ‘Testing Theories of American Politics: Elites, Interest Groups, and Average Citizens’, Perspectives on Politics 12, nr.3 (september 2014); Martin Gilens, Affluence and Influence: Economic Inequality and Political Power in America (Princeton, Princeton University Press, 2010); Larry Bartels, Unequal Democracy: The Political Economy of the New Guilded Age (Princeton, Princeton University Press, 2008); Thomas Ferguson, Golden Rule: The Investment Theory of Party Competition and the Logic of Money-Driven Political Systems (Chicago, University of Chicago Press, 1995).

3 Burnham, in Thomas Ferguson en Joel Rogers (ed.), Hidden Election (New York, Random House, 1981); Burnham en Ferguson, ‘Americans Are Sick to Death of Both Parties: Why Our Politics Is in Worse Shape Than We Thought’, 17 december 2014, www.alternet.org.

4 Ken Caldeira, ‘Stop Emissions’, MIT Technology Review 119, nr.1 (januari-februari 2016); ‘Current Pace of Environmental Change Is Unprecedented in Earth’s History’, perscommuniqué, University of Bristol, 4 januari 2016.

5 Julian Borger, ‘Nuclear Weapons Risk Greater Than in Cold War, Says Ex-Pentagon Chief’, Guardian (Londen), 7 januari 2016; Willian Broad en David Sanger, ‘As U.S. Modernizes Nuclear Weapons, “Smaller” Leaves Some Uneasy’, New York Times, 12 januari 2016.