Inhoud

Inleiding

Deel 1 Hoop en wanhoop van dit tijdperk

1 Alles woelt om verandering

2 Consumentisme als bloedzuiger van de leefgemeenschap

3 Gemeenten en professionals die zichzelf een schop leren geven

Deel 2: Ordes van veranderen en vernieuwen

4 Bekende ordes van veranderen en vernieuwen

5 Een vierde orde: wakker maken van ontwikkeling

6 Langzaam leiderschap vanuit de toekomst

Deel 3 De wakkere stad

7 Wakker maken van gemeenschapskracht

8 Gemeente 4.0: daadkrachtig op je handen zitten

9 Lerend samenleven als ziel van de nieuwe stad

Noten

Aanbevelingen

De auteurs

Colofon

Samensteller(s) en de uitgever zijn zich volledig bewust van hun taak een zo betrouwbaar mogelijke uitgave te verzorgen. Niettemin kunnen zij geen aansprakelijkheid aanvaarden voor onjuistheden die eventueel in deze uitgave voorkomen.

Eerste druk, eerste oplage juni 2015

Eerste druk, tweede oplage september 2015

Ontwerp omslag en binnenwerk: Frans Meijer, www.mv-ontwerp.nl Foto cover: wjarek / Shutterstock.com 

ISBN 978 94 6276 059 2

ISBN 978 94 6276 093 6 (e-boek)

© 2015 Vakmedianet, Deventer Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j° het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

All rights reserved. No part of this book may be reproduced, stored in a database or retrieval system, or published, in any form or in any way, electronically, mechanically, by print, photo print, microfilm or any other means without prior written permission from the publisher.

Voorwoord Jantine Kriens

De schrijvers van dit boek weten waar ze het over hebben. Vanuit reflectie op de eigen beroepspraktijk komen ze tot een mooi beeld van de overheid 4.0 en het daarbij behorende ‘langzaam leiderschap’.

Wie van de buitenkant kijkt naar de lokale overheid van vandaag, ziet echter iets heel anders. Bij het begin van de grootste decentralisatie die Nederland ooit heeft beleefd, zien we gemeenten die zich in moordend tempo daarop moeten instellen. En dat instellen gaat niet over vergezichten of langzaam leiderschap. Om te voorkomen dat mensen tussen twee overheden in vallen, moet er van alles geregeld worden; met ijzeren discipline strakke procedures en heldere besluitvormingstrajecten ontwerpen. En dat in een tijd dat steeds minder mensen de gang naar de stembus willen maken, laat staan zich verbinden aan politieke partijen, en het vertrouwen in het gezag aanmerkelijk heeft ingeboet.

Wie iets verder kijkt, ziet dat deze decentralisatie een reactie is op onomkeerbare veranderingen in de samenleving. De oorsprong van onze huidige verzorgingsstaat ontstond niet vanuit de overheid, maar vanuit de samenleving. Woningbouwverenigingen werden opgericht om goede en betaalbare woningen te realiseren en de huurders waren de baas. Ouders stichtten scholen om onderwijs en opvoeding zo goed mogelijk met elkaar te verbinden. En overal in Nederland werden kruisverenigingen opgericht die kraamzorg en thuiszorg organiseerden. Allemaal initiatieven van burgers die zich realiseerden dat je de eigen leefomgeving kunt verbeteren door samen te werken. Die initiatieven ontstonden in zowel steden als in dorpen.

Naarmate de overheid de financiering overnam, werd ook de verantwoordelijkheid verlegd naar de overheid. En zo werden de huurders, ouders en degenen die zorg nodig hadden kiezers die eenmaal in de vier jaar naar de stembus gingen om anderen het gezag te geven over de eigen leefomgeving.

We hebben veel te danken aan die ontwikkeling. Welvaart en welzijn gingen lange tijd hand in hand dankzij die verzorgingsstaat. En toch ging het wringen. Toen de overheid de marktmetafoor omarmde en de burger klant en consument werd, werd duidelijk dat mensen zich niet langer eigenaar voelden van al die voorzieningen. De overheid werd een supermarkt in plaats van de uiting van wat we in onze samenleving collectief willen doen.

Vervolgens zette de crisis de overheidsfinanciën onder druk en maakte de technologische vernieuwing een nieuwe onderstroom van eigen initiatieven los: overleg van burgers die invloed willen uitoefenen op hun eigen leefomgeving, lokale energievoorziening, buurtnetwerken, groenvoorzieningen in eigen beheer en nog veel meer. En opnieuw zijn gemeenten de eerste overheidslaag die zich op een andere manier moet gaan verhouden tot de eigen inwoners.

In de huidige decentralisaties komen beide ontwikkelingen samen als kans en als bedreiging.

Het risico is dat gemeenten geen ruimte krijgen en slechts uitvoeringskantoor van het rijk zijn en dat zowel verschraling als bureaucratisering hierop het antwoord is, omdat we zo veel mogelijk willen behouden in plaats van op zoek te gaan naar nieuwe arrangementen.

De kans is dat gemeenten de verbinding met die onderstroom kunnen maken en zich verder ontwikkelen tot vitale gemeenschappen. De gemeente is dan niet langer een supermarkt, maar het marktplein waar je elkaar ontmoet, meer voor elkaar gaat betekenen en dat een vangnet vormt voor wie dat nodig heeft.

Dit boek gaat over leiding geven aan precies dat avontuur. Over het besef dat je soms daadkrachtig bestuurt door op je handen te blijven zitten. Over de wetenschap dat we allemaal deel uitmaken van een groter geheel en alleen in samenwerking sterk zullen zijn.

We leren met vallen en opstaan. Als het lukt de overheid 4.0 vorm te geven, zal het huis van Thorbecke weer uitnodigen om vitale gemeenschappen te herbergen.

Jantine Kriens

Voorzitter directieraad Vereniging Nederlandse Gemeenten

Inleiding

De Nederlandse steden zijn diep in slaap gesust. Met name de gemeenschapskracht ligt bleekjes in haar glazen kist. De boze stiefmoeder was de burger zelf, samen met de overheid en alle professionele instellingen. Het wordt tijd om de steden wakker te kussen. Het hele hof roept dat de participatiesamenleving er nu moet komen. Gemeenten sjouwen zich bijna een breuk met de drie grote decentralisaties en de gelijktijdige bezuinigingen. Maar daar zal de schone slaapster niet wakker van worden. Langzaam leiderschap bij burgers, overheid en professionele instellingen, dat is de prins op het witte paard, die de steden de verlossende kus kan brengen.

Want, zoals Kim Putters zegt: ‘We gaan van de verzorgingsstaat naar een verzameling verzorgingssteden.’1 Het zijn de steden, niet het rijk of de provincie, waar het de komende tijd zal gebeuren. Professionele instellingen voorzien een kaalslag in hun werkterrein en haasten zich voor te sorteren op de verwachte verschuivingen in vraag en aanbod, in organisatie en financiering. Ze kiezen voor de zekerheid daarom alvast maar voor een zo goed mogelijk plekje dicht bij de burger. De politie, overigens al decennia bezig met wijkagenten, zet nu ineens het ‘contextgericht werken’ op de agenda. Al die verbouwingen lijken op het eerste gezicht een ingrijpende herstructurering van het openbaar bestuur en de dienstverlening in Nederland. Maar de meerderheid van de burgers gelooft het allemaal wel en is vooralsnog niet van plan de vaak gesignaleerde vertrouwenskloof naar de overheid en professionals van haar kant te dichten. Ondanks alle urgentie en ondanks alle inspanningen is het blijkbaar niet zo eenvoudig echte vernieuwing tot stand te brengen.

Tegelijk is het zelforganiserend vermogen van burgers nooit weg geweest. En na (of is het dankzij?) zoveel jaren crisis ontstaan er steeds meer eigen initiatieven, waarin burgers hun eigen leven organiseren. We worden daarbij flink geholpen door de mogelijkheden van internet en toenemende aandacht voor duurzaamheid in het bedrijfsleven. Gemeenschapskracht is nog niet de vanzelfsprekende basis waarop wij de publieke ruimte hebben georganiseerd, maar ze is wel aan het wakker worden. We hopen dat het even zovele aanzetten zijn voor een wezenlijke transformatie van de lokale samenleving. Wij willen daarom met dit boek een helpende hand bieden aan allen die in de lokale overheid, instellingen en bedrijven verantwoordelijkheid dragen of willen nemen voor de toekomst van de stad. Dan zijn de huidige transities niet alleen een herinrichting van bestuur, uitvoering en dienstverlening maar ook een prachtkans voor een daadwerkelijke vernieuwing van de verhouding tussen burger enerzijds en bestuur en professionals anderzijds.

Om de weg van een structurele transitie naar een mentale transformatie te verduidelijken, schetsen we in het eerste deel van dit boek een perspectief waarheen onze samenleving volgens ons op weg is. Maar om daarbij effectieve stappen te kunnen zetten, is het ook nodig te beseffen welke geest onze samenleving inmiddels tot in haar poriën doordrongen heeft. Daarom analyseren we vervolgens hoe burgers, overheid en professionals verslaafd zijn geraakt aan een onderlinge symbiotische afhankelijkheid. Die vervlechting heeft het zelforganiserend vermogen van mensen en de gemeenschapskracht van de stad namelijk aardig in slaap gesust. Tegelijk was het de essentie van de welvaartsstaat. Die heeft ons veel gebracht, maar het is als met de versnelling van een auto. Als je harder wilt – of in dit geval een volgende maatschappelijke ontwikkeling wilt – kun je wel harder op het gaspedaal trappen, maar het is veel handiger om een hogere versnelling te kiezen. En dat betekent echt een forse omschakeling. Daarbij hoeven we niet opnieuw te beginnen. Want zoals gezegd, gelukkig bouwen burgers en overheden al op tal van plaatsen aan een nieuwe ‘wakkere toekomst’, zoals we verderop in het eerste deel beschrijven.

In het tweede deel laten we zien naar welke drie ‘versnellingen’ we tot nu toe met veel succes hebben geschakeld. De huidige maatschappelijke ontwikkelingen vragen echter om een hogere versnelling, om een ‘vierde-orde-ontwikkeling’. Niemand weet wat die maatschappelijke ontwikkelingen ons inhoudelijk zullen brengen. We weten alleen dat meer van hetzelfde blijven doen niet effectief is. We weten zeker dat wie denkt de toekomst nog te kunnen winnen met planning en blauwdrukken toch echt de boot gemist heeft. Die vierde-orde-benadering is immers heel andere koek. Het betekent een volstrekt nieuw bewustzijn, waarmee ons tijdsbegrip, onze onderlinge verhoudingen, onze manier van sturen en leiderschap op een compleet nieuwe leest zullen worden geschoeid. We geven in dit deel een aantal doorkijkjes naar wat vierde-orde-leiderschap bij burgers, overheid en professionals zou kunnen inhouden.

In het derde en laatste deel trekken we een aantal conclusies voor eenieder, die bewust wil meebouwen aan de stad van de toekomst. We zien nu al dat de organisatorische systemen uit balans raken en we verwachten dat dit de status quo in de toekomst zal worden. Structurele onzekerheid is de enige zekerheid die nog overblijft. Het is dan de kunst om verstandig met die onzekerheid om te gaan, om met wijsheid in chaos en turbulentie te kunnen zoeken. Het enige houvast bij dat koers zoeken is volgens ons het bewust ontwikkelen van ‘leerontwerpen’. In dit laatste deel geven wij alle betrokken partijen aanwijzingen hoe zij zich als zo’n ontwerper, leerarchitect kunnen gaan gedragen. Het is niet genoeg om één keer grondig wat te leren, een wakkere stad vraagt erom voortdurend opnieuw leerontwerpen te ontwikkelen, om steeds weer ‘te leren leren’.

Jan van Ginkel

Frans Verhaaren

mei 2015

Deel 1 Hoop en wanhoop van dit tijdperk

We gebruiken in dit boek enkele keren de metafoor van een oude barstende asfaltweg als beeld van het huidige tijdperk. Daarin zitten twee elementen. Enerzijds het eindeloze asfalt, glad, hard en bekend. Dat asfalt staat voor de oude samenleving, die met al haar patronen zo allesbepalend is geworden in ons leven dat het ons nauwelijks meer opvalt. Anderzijds ziet de aandachtige kijker her en der ook allerlei barsten en scheuren in dat asfalt, waartussen nieuwe plantjes kiemen. Het is enkel een kwestie van tijd voordat wat nu nog onverwoestbaar lijkt, zal worden overwoekerd door een heel nieuwe wereld waarin volstrekt andere spelregels gelden.

Wij zijn gefascineerd door die jonge plantjes. Al die nieuwe initiatieven, die vaak met behulp van sociale media nieuwe leefverbanden en nieuwe dienstverleningsvormen voortbrengen. De nieuwe technologie maakt in een paar jaar tijd talloze bestaande beroepen – vooral de meer uitvoerende en niet zo complexe banen – grotendeels achterhaald. Wie typt er nog een brief, wie verstuurt er nog post, wie laat een winkelier nog boodschappen voor hem pakken? En tegelijk ontstaan op tal van plaatsen nieuwe beroepen waarvan we tot voor enkele jaren het bestaan niet hadden vermoed: ontwerper van apps, servicemedewerker voor senioren, robotinstructeur, enzovoort. Die kiemplantjes groeien op een onzichtbaar wortelstelsel, ze kondigen de komst van een ander soort samenleving aan. Een samenleving waarin volgens ons de voordelen van individualisering geïntegreerd worden met de mogelijkheden van kleinschalige leefverbanden en netwerken. De huidige crisis maakt mensen vaak voorzichtig en doet ze kiezen voor behoud van het bestaande. Maar tegelijk zie je dat diezelfde crisis ook de aanzet geeft tot heel nieuwe vormen van samen goedkoop regelen wat vroeger duur en weinig duurzaam door het bedrijfsleven werd geproduceerd. Als de crisis maar lang genoeg duurt, vormt ze vanzelf een voedingsbodem voor een versnelde transformatie naar een nieuwe samenleving.

Ondertussen zijn we ons goed bewust van die dikke laag asfalt van het oude systeem, die nog over ons denken en doen ligt. Die laag heeft ons inziens vooral te maken met een cultuur van consumentisme, die de samenleving in haar greep heeft gekregen. Wij zien het als de wanhoop van dit tijdperk. Voordat we ons verder richten op de nieuwe kansen willen we eerst de vanzelfsprekendheden uit die cultuur aan de orde stellen. Want zo’n analyse geeft de kans nog eens goed te kijken naar de erfenissen uit het verleden en naar wat nog wel en niet kansen biedt.

Helaas wordt de noodzaak tot veranderen tegenwoordig nogal eens gelegitimeerd met de onbetaalbaarheid van de voorzieningen. En dan lijkt de belangrijkste toekomstagenda vooral in te houden: van het bordje van de overheid af en laat de burger het voortaan maar mooi zelf opknappen (en betalen)! Dat is natuurlijk een heel schraal toekomstperspectief. Wij geloven in een toekomst waarin de burger waar mogelijk de regie over zijn eigen leven ter hand neemt, maar niet omdat zoiets goed uitkomt voor de schatkist van het rijk. Wij denken dat met eigen regie ieders leven meer vervuld kan worden en dat er zo een meer leefbare samenleving ontstaat. Maar om die stap te kunnen zetten, moeten we ons allemaal – burgers, overheid en professionele instellingen – losmaken uit de houdgreep van het consumentisme. Vandaar de aandacht voor het oude, in een boek dat verder over het nieuwe gaat.

Dat nieuwe wordt mogelijk als we ons bevrijden van een aantal oude patronen. Patronen, waarmee we zelf ons leven hebben ingericht. Patronen, waarmee we de verhouding tussen overheid en burger hebben vormgegeven. En patronen, waarmee we gebruik maken van de diensten van professionals om de condition humaine leefbaarder te maken. Dan hebben we het over vitale gemeenschappen in een stad. Daar nemen inwoners waar mogelijk zelf verantwoordelijkheid voor alle basisfuncties van het menselijk samenleven: leefbaarheid, gezondheid, veiligheid, opvoeding, economie, zorg voor kwetsbaren, zorg voor het milieu. Daar stemmen gemeente en professionals hun dienstverlening op die zelfsturende gemeenschappen af. Daar leren alle partijen samen te zorgen voor een leefbare toekomst. Dat is de hoop van dit tijdperk.

1 Alles woelt om verandering

‘If we open a quarrel between past and present, we shall find that we have lost the future.’

Winston Churchill

We leven in een woelige tijd. Er komt nu van alles samen. Sociaal-cultureel hebben we geleidelijk de verzuiling achter ons gelaten en zijn onstuitbaar een tijdperk van individualisering ingegaan. Niet te stoppen, want het biedt enorme keuzemogelijkheden. Tegelijk wordt echter ook de vervreemding en vereenzaming zichtbaar. Bestuurlijk staan we ook op een kruispunt: de verzorgingsstaat is enorm gegroeid en barst nu echt uit zijn voegen. We gaan van staat naar stad. En economisch zijn we ook een salto mortale aan het maken. Na een ongekende welvaartsgroei is het nu alleen maar crisis, al vele jaren lang. Ondanks wat zwaluwen aan de hemel wordt het voorlopig geen zomer. Ook organisatorisch staan we op een breukvlak. De steeds beter opgeleide en geïndividualiseerde mens voegt zich steeds minder makkelijk in organisaties, die qua denken en sturing nog stammen uit het tijdperk van de eerste en tweede industriële revolutie. Niet voor niets spreken we tegenwoordig alom over Het Nieuwe Organiseren.

Er tekenen zich overal om ons heen nieuwe initiatieven af. Mensen nemen hun leven zelf in de hand en creëren nieuwe vormen van dienstverlening, energievoorziening, voedselproductie, enzovoort. Kortom, we zitten niet zomaar in een dipje. Dit is niets meer of minder dan de botsing van twee aardkorsten op elkaar: enerzijds het oude bestel dat op veel plaatsen scheuren vertoont en in verwarring verkeert, en anderzijds zien we op heel veel plaatsen aanzetten tot volstrekt andere vormen van samenleven. Volop kansen voor transformatie, juist voor burgers, die – desnoods om de overheid en professionals heen – onverstoorbaar hun eigen leven opnieuw inrichten.

Kloven tussen Beest en Übermensch

Friedrich Nietzsche2 sprak ooit in duistere woorden: ‘De mens is een koord, geknoopt tussen Beest en Übermensch, een koord over een afgrond. Een gevaarlijke oversteek, een gevaarlijk onderweg-zijn, een gevaarlijk terugkijken.’ Weinig of geen lezers begrepen in zijn tijd de existentiële crisis waar Nietzsche het over had. Maar Nietzsche doelde op de breuk in het menselijk bewustzijn, die de spanning zichtbaar maakt tussen de bestaande werkelijkheid en de mogelijke toekomstige staat van de mens. Lyotard gebruikt in zijn laatste werk3 een minder beladen term dan Übermensch, namelijk: de ‘ziel’ van de mens. Het is het geraakt worden door wat nog onaf is, door wat we als mens ook kunnen zijn. Hij ziet de ziel dus als een soort resonantiekamer waarin de trillingen van de toekomst klinken. Die spanning tussen het bestaande en de mogelijke toekomst is in de 21e eeuw volop voelbaar, we hebben haar in de voorgaande paragrafen al enigszins aangeduid. Hier gaan we er dieper op in.

Laten we ons verhaal beginnen met weidse coulissen en eerst een mondiale blik opzetten. Dan zien we dat die spanning tussen het bestaande en de mogelijke toekomst in de hele wereld aan de orde is en op tal van gebieden zichtbaar. Allereerst is er de ecologische kloof: de mensheid gebruikt op dit moment per jaar 50% meer van de natuurlijke hulpbronnen dan de natuur kan regenereren. Die immense ecologische voetafdruk laat een diepe kloof tussen ons en de natuur zien, die we met elkaar gemaakt hebben.

Maar er is ook een enorme maatschappelijke kloof: 2,5 miljard mensen leven ondanks alle hulpprogramma’s nog in bittere armoede. In Nederland bezit de rijkste 1% van de mensen in totaal 23% van al het vermogen. In de VS is de rijkste 1% vermogender dan de onderste 90% samen. De winst gaat naar de rijksten en alle externaliteiten (schades en risico’s) worden naar de minst vermogenden toegeschoven. We hebben dus ook een enorme kloof met onze medemens bewerkstelligd.

En dan is er nog de spiritueel-culturele kloof: ondanks alle welvaart neemt de onvrede toe en blijft een onbestemd gevoel van gebrek aan zingeving knagen. Het aantal suïcides stijgt onrustbarend en het aantal depressies en andere psychische ziekten neemt toe. We hebben blijkbaar ook nog eens een kloof met onszelf ontwikkeld. En ongetwijfeld zijn er nog wel meer kloven te benoemen.

Wij hebben de overtuiging dat al die kloven in feite varianten zijn van een en hetzelfde thema: als mensheid zijn we op een punt in onze ontwikkeling gekomen, waarop voortgaan zoals altijd eigenlijk niet meer doenlijk is. We lopen tegen de grenzen van het huidige maatschappelijke model aan. De natuur uitputten en voldumpen met afval heeft nu echt wel zijn grens bereikt. Ook heeft iedereen de buik vol van de manier waarop de financiële markten zich hebben losgezongen van de reële economie en zijn verworden tot een casino-economie.

We beginnen in te zien dat een technologie die alleen ten dienste staat van de aandeelhouders en die producten fabriceert die vaak ver af staan van fundamentele menselijke behoeften, een ongehoorde verspilling van mogelijkheden is. Steeds meer mensen geven aan genoeg te hebben van een consumentenrol die hen tot afhankelijke en passieve afnemers aan het eind van de keten veroordeelt en hun eigen ondernemerschap volledig negeert.

We geloven niet meer zo in de dagelijks opgevoerde valse tegenstelling tussen staatsplanning en vrije markt en hebben dringend behoefte aan intelligent gebruik van lokale sturingsinstrumenten. Net zoals we sinds internet er niet meer van overtuigd zijn dat publiek en particulier eigendom de twee enige varianten in het eigendomsrecht zouden zijn, waarna we steeds vaker collectief eigendom zijn gaan organiseren.

Het oude bestel kraakt dus in allerlei wezenlijke dimensies van onze samenleving. Wat ooit welvaart bracht, begint steeds meer een Beest te worden. We verlangen naar een nieuwe toekomst. En hier en daar breekt de harde korst van het asfalt van de oude structuren open en groeien nieuwe vormen van bewustzijn als kleine kiemplantjes door de kloven.

Steeds meer dikke ikken

Richten we de blik specifiek op het Westen, dan zien we het fenomeen van de voortgaande individualisering. Bijna afgezaagd zijn de teksten over het oplossen van de maatschappelijke klassen en zuilen uit de vorige eeuw. Inmiddels kennen we veel alleenstaanden in ons woningbestand, zijn er heel veel eenoudergezinnen, kan iedereen in principe elke beroepsrichting kiezen die hem of haar aanstaat, willen we met onze kleding laten zien dat we (quasi)uniek zijn. Het individu heeft vergeleken met vijftig jaar geleden een ongekende keuzevrijheid gekregen. Sterker, je moet jezelf ontplooien, want alles is mogelijk, als jij het maar wilt. En als dat niet lukt, is het je eigen schuld. Die bevrijding van het individu uit de knellende korsetten van vroeger wordt dagelijks gemengd met de zegeningen, maar ook dwang, van de vrijemarkteconomie. En dat heeft van al die vrije individuen kritische, zeg maar gerust verwende, consumenten gemaakt. We weten precies wat we willen, we kennen onze rechten en zijn niet te beroerd om die te pas en te onpas te claimen.

Inmiddels zijn we ook al aardig vertrouwd met de ontsporingen van deze filosofie: de korte lontjes, het egocentrisme, vereenzaming van ouderen, het verval van normbesef, het najagen van materiële welvaart als enige maatstaf van succes, passief consumentisme. Harry Kunneman4 schreef er een lezenswaardig boek over met de titel Voorbij het dikke-ik. Maar ondanks deze schaduwzijden van individualisering is duidelijk dat de verzelfstandiging van mensen niet meer is terug te draaien. Sterker, ze is een grote verworvenheid. Maar daarmee is zingeving voortaan een individuele opgave geworden. Bestemming, langetermijnperspectief, zelfsturing in je leven krijg je niet meer vanzelfsprekend mee vanuit geloof of klasse maar moet je zelf ontwerpen. Er is dan ook een bijna onstilbaar verlangen naar passie, emotie, zingeving, iets wat ons weer doet bruisen in die eindeloze zee van uiterlijke welvaart. Een burger met een innerlijk kompas is een nieuwe autoriteit in een wereld zonder houvast.

Ogenschijnlijk in tegenspraak met die allesoverheersende individualisering is dat dit innerlijk kompas steeds meer wordt ingesteld op anderen. We hebben er zelfs nieuwe woorden voor: deeleconomie en netwerksamenleving. Ze impliceren dat mensen bezig zijn een nieuwe balans te zoeken door zich meer te oriënteren op verbinding en samenwerking. Het is nog geen hoofdstroom, maar de duiven, die wij als dikke ikken vanaf onze individualistische arken uitzenden, keren wel steeds vaker met gemeenschapstakjes in hun bek terug.

Steeds meer staat

Als we de blik dichterbij richten, op ons eigen land, dan bevinden we ons meteen in de geschiedenis van de al eeuwen durende groei van de staat. Aan het einde van de 19e eeuw ontstond – na een tijdperk van almachtige vorsten en aan het begin van de eerste industriële revolutie – de huidige democratische rechtsstaat. Absolute macht en het geweldsmonopolie werden geïnstitutionaliseerd in de overheid. De trias politica met haar wetten, handhaving en belastingen vormde het legitieme fundament voor tal van overheidsinterventies.

Was het in het verre verleden nog zo dat burgers zelf in corporatieve verbanden een aantal nuts- en zorgtaken (bijvoorbeeld riolering en armenzorg, later woningbouw, eigen onderwijs, thuis- en kraamzorg) voor hun rekening nam, geleidelijk heeft de overheid – geholpen door toenemende welvaart – de financiering én verantwoordelijkheid voor al die zorg- en nutstaken overgenomen. Al snel kwam hier een nieuwe laag van regelgeving overheen. In oorsprong was die regelgeving gericht op het temmen van de vrije markt. Gebaseerd op de principes van gelijkheid en rechtvaardigheid probeerde de overheid de scherpste kanten van de rauwe markteconomie af te slijpen. Met het toenemen van de welvaart, dus met name sinds de Tweede Wereldoorlog, werd die tweede laag uitgebouwd tot een massief stelsel van infrastructuur, zorg, sociale zekerheid, enzovoort. Voor de uitvoering daarvan ontstonden steeds meer maatschappelijke organisaties evenals een steeds grotere lokale overheid, die samen de problemen voor de burger opknapten. Omdat zij, net als de burger, allemaal waren ingezeept met het marktdenken, gingen de overheid en al die instellingen de burger steeds meer als klant (of cliënt) zien en behandelen. Dat ging in naam van de verdelende rechtvaardigheid wel gepaard met steeds meer regelgeving. Zo ontstond een dubbelzinnige cultuur van ‘u vraagt, wij draaien’, ‘u hebt recht op …’, maar ook ‘dit zijn de regels, daaraan hebt u zich te houden’ en ‘wij weten wat goed voor u is’.

Niettemin hebben we ons, ondanks alle dubbelzinnigheid, de verzorgingsstaat graag laten aanleunen. We vroegen steeds meer en er werd ook steeds meer aangeboden. Net zoals in het hele bestaan hebben burgers, overheid en professionals elkaar gedresseerd in een spiraal van steeds meer vraag en steeds meer aanbod.

Boem is ho

En toen kwam de crisis als een grote olifant die het hele sprookje uitblies. Erg? Ja, als je verslaafd bent aan groei, aan welvaart, aan passief consumeren, aan de zekerheid dat het straks altijd weer beter zal gaan. Nee, als je vindt dat dikke ikken de wereld behoorlijk minder herbergzaam hebben gemaakt. Of dat een verzorgingsstaat met een waterhoofd de burger lang niet genoeg bedient in zijn wezenlijke behoeften. Of dat de wederzijdse afhankelijkheid tussen burger en overheid ongezond begon te worden.

Overigens, of je het nu erg vindt of niet, de wal keert het schip toch wel. De verzorgingsstaat is immers onbetaalbaar geworden. De verzorgende of, zoals anderen zeggen, pamperende overheid is sinds een paar jaren daarom radicaal teruggetreden. Overigens stelt Paul Frissen5 dat achter de retoriek van het terugtreden een steeds dieper en verregaand ingrijpende overheid schuilgaat. Niettemin, in de beeldvorming legt de overheid nu vele zorgtaken op het bordje van de burger zelf. Het is dan ook geen wonder dat burgers, gewend aan een stijl van onbeperkte consumptie van welvaarts- én overheidsproducten, inmiddels massaal ontevreden zijn geworden.

Toen de crisis in 2008 begon, spraken velen nog hoopvol over een tijdelijke dip. Later werd er voorzichtig geopperd dat er misschien sprake was van een W-dip: twee dalen achter elkaar, maar daarna weer business as usual! Vandaag de dag geven de ontwikkelingen op de beurs velen de hoop dat het eindelijk voorbij is, maar tal van deskundigen waarschuwen dat één zwaluw nog geen zomer maakt.

Oud-bankiers bekenden onlangs doodleuk: de banken hebben zoveel giftige constructies gesleten aan organisaties (die niet genoeg expertise hadden om de financiële vuiligheid te doorzien) die de komende jaren gaan aflopen, dat de economische implosie niet te overzien zal zijn. Dus de chaos zal echt nog flink toenemen. En anderen stellen dat het om veel meer gaat dan een crisis in het financiële systeem. Zij waarschuwen dat de mensheid zo niet kan doorgaan met de uitputting van de planeet, dat we ons dus veel wezenlijker moeten heroriënteren op ons bestaan.

Crisis of transformatie?

Wij denken zelf dat wat er nu speelt veel groter is dan een voorzichtige herstructurering van ons financiële systeem. Dé grote aanjager van onze expanderende economie, de voortgaande individualisering met al haar bijbehorende consumptiebehoeften, loopt al bijna een decennium tegen haar grenzen aan. De mens blijft immers een sociaal dier, er is niets zo erg dan te vereenzamen en nergens bij te horen. En nu die sociale verbanden om je heen niet meer vanzelf gegeven zijn, kiezen steeds meer mensen in hun wijk of in hun beroepsgroep voor een zelf opgebouwde gemeenschapsvorming. Wie dat begrijpt, snapt ook de opkomst van allerlei zelf gecreëerde netwerken. Het zijn geen grootschalige anonieme instituties meer, we voelen ons aangetrokken door wat we op menselijke maat zélf kunnen vormen. We willen de mensen in ons verband zelf kennen.

Dicht bij ons eigen leven en onze eigen behoeften vindt tegenwoordig gemeenschapsvorming plaats: samen de wijk veilig houden, samen een ‘broodfonds’ stichten, samen een zonne-energie-installatie exploiteren. Allemaal voorbeelden van wat men wel collaborative consumption noemt. Met name de jongere generatie beweegt zich steeds meer in de deel- en leeneconomie (samen auto’s, gereedschap, enzovoort delen; Repair Café, Airbnb, taxi-app Uber, enzovoort). Bezit is niet meer zo dominant, veel belangrijker wordt de toegang tot een product of dienst. En internet helpt daar enorm bij.

De overheidsregulering kan al deze ontwikkelingen maar amper bijhouden. Nieuwe initiatieven – zoals thuis eten bereiden voor buurtbewoners; ouders die zelf een crèche draaiende houden; particuliere verhuurders van hotelkamers, autobezitters die hun auto als taxi aanbieden – worden door de oude bril gezien als oneerlijke concurrentie of ongediplomeerd werk. De overheid kan immers het regelgeven niet laten, nietwaar? Maar steeds meer gemeenten beginnen in te zien dat dienstbaarheid minstens zo’n wezenlijke overheidstaak is als regulering. Wie een paspoort aanvraagt, wil niet per se een document. Die wil kunnen reizen. Wie een vergunning aanvraagt, wil niet per se een stempel op een document. Die wil prettig kunnen wonen of werken.

Het is dus hard nodig om ten aanzien van behoeften van burgers een nieuwe balans te vinden tussen een dienstbare en faciliterende houding aan de ene kant en de nooit weg te denken regulerende opstelling aan de andere kant. Die balans moet al zoekende worden gevonden, in elke situatie opnieuw. Vanuit dat besef heeft de gemeente Molenwaard haar gemeentehuis afgeschaft en laat de ambtenaren naar de burger toegaan. Zo wordt er geëxperimenteerd met huisbezoeken door ambtenaren als vervanging van het aloude loket. Van betekenis zijn is geen missiestatement of strategisch doel; het wordt waargemaakt in een gesprek van mens tot mens en moet in elk gesprek opnieuw gebeuren.