TOT ZIJN GEDACHTENIS

Avondmaalsdagboek

DS. E. GOUDA

Ds. E. Gouda

Tot Zijn gedachtenis - Avondmaalsdagboek

© B.V. Uitgeverij De Banier, 2013

Omslagontwerp: Janneke Paalman

Vormgeving: André Kikkert

ISBN 978 90 336 02214

NUR 700

www.debanier.nl

Alle rechten voorbehouden.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

INHOUD

Woord vooraf

Inleiding

Zelfbeproeving – Voorbereidingszondag

Troost – Maandag

Belofte – Dinsdag

Geloof – Woensdag

Gemeenschap – Donderdag

Sursum corda – Vrijdag

Hoog omhoog

Gedachtenis – Zaterdag

Nodiging – Avondmaalszondag

Rots der eeuwen

Gesprek

Zegen

Vragenbeantwoording

Ter overdenking

Literatuur

Bijlage I

Bijlage II

WOORD VOORAF

Vorig jaar verscheen tijdens Advent van mijn hand het doopdagboek Ik ben gedoopt!. Het bleek in een behoefte te voorzien. Hierop werd door de kerkenraad de wens geuit om ook een dagboek te laten verschijnen rondom het avondmaal. Het resultaat hiervan wordt u hierbij aangeboden. Met veel vreugde en zegen heb ik mij verdiept in het Woord en de sacramenten. Deze twee zijn niet van elkaar te scheiden. Beide prediken ons het hart van het Evangelie; hoorbaar, zichtbaar en tastbaar. Voor onze ogen rijst de heerlijke gestalte op van Christus en Zijn verzoenend lijden en sterven. Er is een avondmaalspreek van Olevianus, waarin hij op een onovertroffen manier de Man van smarten voor ogen schildert. De inhoud van deze preek kan worden samengevat met die bekende woorden: Ik voor u! In een bestek van slechts drie woorden wordt de kern van het plaatsvervangend en plaatsbekledend werk van de Zoon van God, Jezus Christus, onder woorden gebracht. Mijn bede is dat het gelezene u en jou in verwondering doet uitroepen: Hij voor mij! En dat u voor het eerst of opnieuw door het lezen en overdenken van de inhoud van dit bescheiden boekje mag aangaan aan de tafel des Heeren om te smaken en te proeven dat de Heere alleen goed is. Het dagboek dat u in handen heeft, beslaat een week. Het begint op de zondag van de voorbereiding op het Heilig Avondmaal en loopt door tot de zondag van het avondmaal. Het is uiteraard ondoenlijk om in dit korte bestek alles te beschrijven, maar toch krijgt u met dit dagboekje veel om over te mediteren. De Heere zegene u en de uwen!

Mijn hartelijke dank gaat opnieuw uit naar de kerkenraad van de hervormde gemeente van Nieuw-Lekkerland Dorp, die mij stimuleerde om dit boekje te schrijven en waar nodig opbouwend heeft meegedacht. Verder gaat mijn dank uit naar degenen die, op welke manier dan ook, aan de uitgave van dit dagboek hebben bijgedragen. Soli Deo Gloria!

Nieuw-Lekkerland, Hervormingsdag 2012

Ds. E. Gouda

INLEIDING

In tegenstelling tot de Rooms-Katholieke Kerk kent de kerk van de Reformatie slechts twee sacramenten: doop en avondmaal. In de geloofsbelijdenis van Theodorus Beza – de opvolger van Johannes Calvijn – lezen we het volgende: Door God zijn slechts twee sacramenten ingesteld die op deze wijze en met deze betekenis functioneren en die blijvend in heel Zijn kerk gebruikt dienen te worden. Ook Augustinus en Ambrosius tellen er niet meer. Het gaat hier om de heilige doop, die in de plaats gekomen is van de besnijdenis en de andere reinigingen uit de wet, en om het heilig avondmaal van onze Heere, dat door het paaslam al werd uitgebeeld.

Wat is een sacrament?

Het woord ‘sacrament’ klinkt ons vertrouwd in de oren, maar wat is een sacrament? Het woord ‘sacrament’ komt uit het Latijn. Een sacramentum was in de Romeinse oudheid de belofte van trouw van een soldaat aan zijn veldheer. De soldaat verbond zich aan zijn heer. In de sacramenten van doop en avondmaal verbindt God Zich aan ons. Op onze beurt zijn wij verplicht om de sacramenten te onderhouden en ernaar te leven.

Waarom sacramenten?

Sacramenten zijn genademiddelen, die door de Heere Jezus Christus aan Zijn kerk gegeven zijn. Met welk doel? De Heilige Geest bedient Zich van twee middelen om het geloof in ons te scheppen en te bewaren. Het eerste middel is de prediking van het Woord van God en het tweede middel is de bediening van de sacramenten. Zondag 38 van de Heidelbergse Catechismus leert ons dat wij als gemeente samenkomen om Gods Woord te horen en om de sacramenten te gebruiken. De prediking van het Evangelie is het enige middel waardoor mensen tot de zaligheid kunnen komen. Het Woord gaat in alles voorop. In de prediking gaat het om Christus (vgl. 1 Kor. 2:2). Hiernaast geeft God de sacramenten om ons zwakke geloof te ondersteunen. Kortom: de sacramenten versterken het gewekte en gewerkte geloof. Niet God heeft de sacramenten nodig, maar wij hebben die nodig.

Frequentie

Aan het begin van de levensweg staat de doopvont. Wij worden eenmaal gedoopt met de enige doop en ontvangen het teken en zegel van Gods ge-nadeverbond. Calvijn zegt dat God ons door middel van de doop opneemt in Zijn huisgezin. Hierbij laat God het niet, want, zo vervolgt de reformator, God geeft ons ook nog een tweede sacrament, waarmee Hij onze zielen tot de ware en gelukzalige onsterfelijkheid voedt (Institutie, IV,17,1). Bij dit tweede sacrament denkt Calvijn aan het avondmaal. Hoewel doop en avondmaal beide sacramenten zijn, verschillen ze toch. Wij worden namelijk eenmaal gedoopt, terwijl het avondmaal minimaal vier keer per jaar in onze kerk(en) bediend wordt. Calvijn wilde echter elke week avondmaal vieren.¹ Waarom? ‘Zodat alle christenen dikwijls aan het lijden en sterven van Christus zouden denken, om zo hun geloof te ondersteunen en te versterken en elkaar aan te sporen om Gods lof te zingen en te belijden, om Zijn goedheid te verkondigen en om de onderlinge liefde te voeden en aan elkaar de liefde te bewijzen waarmee zij zich in het ene lichaam van Christus verbonden zien’ (Institutie, IV,17,44).

Openbare belijdenis

De doop vraagt om een antwoord. Wie gedoopt is, ontvangt onderwijs in het gezin, op de (zondags)school en in de kerk. Deze weg is bedoeld om uiteindelijk te komen tot de openbare belijdenis van het geloof, omdat God door middel van het Woord het geloof werkt. Naar gereformeerde opvatting is onderwijs in het Bijbels ABC onontbeerlijk voordat je belijdenis doet. De openbare belijdenis van het geloof vormt de poort die toegang geeft tot de avondmaalsgemeenschap. Bij het jawoord wordt daarom gezegd: Uit kracht van uw doop en als gevolg van uw persoonlijke belijdenis van het geloof, verklaren wij u, in de gemeenschap van de Kerk van Christus, tot belijdende leden van de Hervormde Gemeente ... in de Protestantse Kerk in Nederland, en bent u genodigd tot de tafel des Heeren. De vader van de Nadere Reformatie, Willem Teellinck, legde in zijn tijd ook een nauwe verbintenis tussen het doen van belijdenis en het vieren van het Heilig Avondmaal. Belijdenis doen was toegang vragen tot de tafel des Heeren.

Formulier

In dit dagboekje over het avondmaal² is het goed om kort stil te staan bij het klassieke avondmaalsformulier dat tijdens de voorbereidingsdienst en op de avondmaalszondag gelezen wordt. Het is allereerst goed om te beseffen dat het om één formulier gaat, al lezen wij het in twee keer. De lengte van het formulier springt in het oog. Waarom is het formulier zo lang dat wij het in twee keer lezen? Dat heeft te maken met het sterk onderwijzende karakter ervan.³ De kerk van de Reformatie wilde het volk onderwijzen in de Schriften. Dat is wat het formulier doet. Het belijdt wat de Schrift zegt. Daarom gaat het Woord principieel voorop in het formulier. Het ademt de geest van Gods Woord en is daarnaast gedrenkt in het gedachtegoed van Calvijn. Het avondmaalsformulier is afkomstig uit de Palts⁴ en werd in 1563⁵ in gebruik genomen. De opsteller van het formulier is Caspar Ole-vianus.⁶ Petrus Datheen⁷ vertaalde het formulier in het Nederlands en gaf ten slotte een compleet Nederlands kerkboek⁸ uit, dat door de synode van Dordrecht⁹ aanvaard is. Het doopformulier is inmiddels 450 jaar in gebruik en is wel ‘de parel van onze liturgische geschriften’¹⁰ genoemd. Het is pastoraal getoonzet en wijst ons op Hem, van Wie Johannes zegt: ‘Zie, het Lam Gods, Dat de zonde der wereld wegneemt!’

1. Calvijn pleitte voor een minstens wekelijkse bediening van het avondmaal. Volgens hem had de satan de hand in de praktijk van het kleine aantal vieringen. De Raad van Genève was echter tegen een wekelijkse viering en besloot daarom anders.

2. Andere namen voor het avondmaal zijn: (heilig) avondmaal (des Heeren), dis des verbonds en tafel des Heeren. In dit dagboekje lopen de namen door elkaar, maar zal kortheidshalve meestal avondmaal gebruikt worden.

3. Het avondmaalsformulier bestaat naast een onderwijzend deel uit een liturgisch deel. Behalve onderwijzend is het ook stichtelijk.

4. De Palts is een gebied in Duitsland waar keurvorst Frederik III, bijgenaamd ‘de vrome’, regeerde. In dit gebied was tijdens de vervolgingen ook een Nederlandse vluchtelingengemeente ontstaan.

5. Het avondmaalsformulier werd voor het eerst op 24 oktober 1563 bij de avondmaalsviering in Heidelberg (Duitsland) gebruikt.

6. Olevianus was een leerling van Calvijn. Hij ontving van de keurvorst de opdracht om samen met Zacharias Ursinus een leerboekje (= Heidelbergse Catechismus, 1563) te schrijven waaruit het volk onderwezen zou kunnen worden in de calvinistische leer. Olevianus heeft voor de samenstelling van het avondmaalsformulier geput uit diverse bronnen van andere reformatoren, onder wie Calvijn, à Lasco en Micron.

7. Datheen, bekend van de Psalmberijming, van geboorte uit het Frans-Vlaamse Cassel, had zijn vorming tot predikant te Londen ontvangen en werkte sindsdien onder de vluchtelingen.

8. Dit kerkboek bevatte naast het avondmaalsformulier uit de Kerkorde van de Palts de Psalmberijming van Datheen, de Heidelbergse Catechismus en de overige liturgische formulieren en gebeden.

9. Deze synode werd gehouden in 1574 en moet niet verward worden met de nationale Synode van Dordrecht in de jaren 1618 en 1619.

10. Het doopformulier wordt wel het bekendste en het avondmaalsformulier het mooiste liturgische geschrift genoemd. Vgl. Smelt: ‘een goudmijn van diepe gedachten’ (p. 9).

ZELFBEPROEVING

Voorbereidingszondag